text
stringlengths 76
2.48M
| author
stringclasses 22
values | title
stringlengths 3
76
| genre
stringclasses 29
values | publisher
stringclasses 17
values | year
stringclasses 12
values |
|---|---|---|---|---|---|
А МӸНЬ — ЫМБАКЫ...
Повесть-фэнтези гӹц лаштык
Икшӹ йыдал
1
— Эче куашнашты ылмет годымок со шӹлӓш веле цацет ыльы. Ӹнде кушкынат, а кайышетшӹ техеньок кодын! Изишӓт вашталтде. Ыжат, мам попа!
Пӧрт покшалны, кидвлӓжӹм покаш тӹкӹлӓл, ӹлӓлшӹ ӹдӹрӓмӓш шалгалтен дӓ эргӹжӹм вырсен.
Пӧртӹн анзыл лыкышты, кымда стӧл лошты, онгылашым мышкындышкыжы тӹкӹлӓл, кидшӹм стӧл вӹлкӹ кӹнертен, сӓмӹрӹк млоец шӹнзен дӓ ӓвӓжӹм веселӓн йӹрен анжен.
— Мам мӹнь ти мӧскӓ лыкыштына ямденӓм? Ситӓ мӹлӓм камака шайылны пӓрдӓлӓш дӓ сӱк лыкым оролаш, — эргӹ сотара.
— Вуетӹм вет ямдет мӹндӹр корнышты, — ӓвӓ седок ак цӓкнӹ.
— Ма, изи ылам? — эргӹ эче кымданрак йӹрӓлтӓ.
— Ӱшкӱж ганьы турна ылат! Кышкы вара тенге пыт кенетшӹ? Ма тиштӹ тӹлӓт ак ситӹ? Ой-ой-ой! Кӱлӓн мӓмнӓм, шонгывлӓм, шуэн кодетшӹ? — ӓвӓ ныжиклӓш ижӹ тӹнгӓльӹ. Анзылвачшы доно вӹдӹжгӹшӹ сӹнзӓ лыкым ӹштеш.
Вара эргӹжӹ сага олмангашкы шӹнзӹндӓлеш.
— Лач ик ӹнян кычыкна вет ылат, яратымы эргем! Тӹдӹжӓт тоцна лӓктӹн кенежӹ! — тӓгӱ вуйта колеш, тӹдӹ ныжиклӓ.
— Ит ойхыры, ӓви! Мӹнь вет шукеш агыл. Сотыгечӹм анжалам — дӓ тӧрӧк токына толам.
— Ой, Нӱнжӹк, Нӱнжӹк! Тагышты сӓрнӹмешкӹ, лучи ӹдӹрӹм нӓлӓм ыльы. Коклы тел-кӓнгӹжӹм ӹнде ужынат вет. Тӓнгӓшетвлӓн теве, пашкудышты моло, тетявлӓ «ӓти» манын кыргыжталыт. А тӹньӹ?
Шӓдӓнгӹ олым цӹреӓн, йӹтӹн ганьы пышкыды ӱпшӹм млоец кого кидшӹ доно ниӓлтӓ. Токо кӱэшт лыкмы меленӓ постол йӹргешкӓ лицӓжӹм йӹрӓлтӹш ик выртеш ак коды.
— Ӓнят, цевер шешкӹмӓт мӹндӹрцӹн мон кандем? — масаклана эргӹ.
Млоец, кӹньӹл шагалят, цуц потолокышкы ӹш тӹкӹлӓлт. Кужы кӓпшӹ виӓкӓ дӓ техень цаткыды ылеш.
— Йокырок мӹлӓм, ӓви, тиштӹ. Мӹлӓм ярал тӓнг солаштына уке. Цилӓн кыпшыльы ганьы ылыт. Силаэм нигышкы цикӓш. Кӓп-кӹл мычкы вӹр мадеш. А сӓндӓлӹк, попат, техеньӹ кымда. Тагыштат мӹндӹрнӹ эдемвлӓ ӹлӓт. Ма статян вӓл? Ӓнят, мӓ гӹцнӓ нӹнӹ айыртемӓлтӹт. Вот нӹнӹм анжалнем дӓ ӹшкӹмемӹм анжыктынем. Тӹте тиштӹ касланен пӹтем!
— Ӓтят теве шӹргӹ гӹц толешӓт, ӹшке шамакшым келесӓ, — ӹнде ӓвӓ изиш цӓкнӹшӹлӓ пелештӓ. — Мам тӹдӹ келесӓ, тенгеок лиэш.
Нӱнжӹк кудывичӹшкӹ лӓктӹ. Симсӹ пӹлгомышты йӹрӹшӹ кечӹлӓн мелӹн шагальы. Тӹдӹ ваштареш вуйжым лӱктӓльӹ, пулыш лувлажӓт лодырт шактевӹ, улы кӓп доно кӓрнӓлтен колтыш. Тӹнӓмок кечӹял нерражым цӹгӹлтӓрен шоктыш, дӓ Нӱнжӹк кыце кердмӓш тӹрвӹц шельӹ.
Эх, лучи тенге ам ӹштӹ ыльы! Пичӹ мӓнгӹ вӹлнӹ аярышты ӹрен шӹнзӹшӹ шонгы орави рок вӹкӹ кӱэр маклакалаок вален вазы. Вӹцкӹж ялжы веле кӱшкӹ анжа, акат тӓрвӓнӹ, киӓлтӓ.
Нӱнжӹк тӹдӹм рок вӹлец лӱктӓльӹ, лапа пындашкы пиштен, нӹжгӓн анжальы дӓ шокшы шӱлӹш донжы ӹфӹлӓл пуш. Оравиӓт цара доно нӓлмӹ сӹнзӓжӹм пичӹ. Нӱнжӹк тӹдӹм кӱшкӹлӓ мырыкташ. Ирӹкӹм шижӹн, орави шылдырвлӓжӹм шӓрӓлтӹш дӓ чонгештенӓт ямы.
Эх, тӹдӹлӓнӓт, кек семӹнь, тишец вӹсӓш ыльы! Ӓвӓжӹ таки тӹдӹм ӹнежӹ ынгыды. Тагынамшен млоецӹн йӓнгжӹ кого сотыгечӹм анжалат шыпшеш ылнежӹ. Тевеш тагачы тидӹ гишӓн хытырен анжыш. Ма вашталты?
Нӱнжӹк кудывичӹм йӹр тӹшлӓлтӹш. Пӧрт, вольык витӓ, киндӹ кӹлӓт — цилӓ вӓрӹн вӓрӹштӹ. Цилӓ шотан дӓ цаткыды. Такеш ма ӓтяжӹ доно шошым гач пыт труевӹ, цилӓ тӧрлевӹ-шалгевӹ? Ӹнде шонгывлӓ тӹдӹн палшык гӹц паснаок икманяр жеп ӹлен лӓктӹт.
«Корнышты ӓнгӓлтӹш панды гӹц пасна нигыцеӓт кашташ ак ли, — Нӱнжӹк шаналта. — Хоть пивлӓ гӹц, хоть шӹдӹ эдемвлӓ гӹц перегӓлтӓш хӓдӹр келеш. Кид лӹвӓлнӹ иктӓ-ма дӓ лишӓшлык».
Мам шукы шанаш? Теве сола шайылнышы каремӹштӹ тумер кушкеш, ӹшкӹлӓн яралым тӹштӹ моаш сӓй?
Нӱнжӹк таки тӹшкӹ тӓрвӓнӓш. Сӓрнӹш-сӓрнӹш, эдем шӱ кӹжгӹц ик ӹрвезӹ тумым айырен нӓльӹ. Мыльгыктальы, цӹркӹнӓльӹ — дӓ важге шӹдӹрен-шыпшыл лыкты.
— Лачеш толеш! — мычаш гӹц тӹнг якте анжалын, келшӹшӹлӓ келесӹш.
Вара, тумым токыжы шӹдӹртен канден, изи таварым кидӹш кыча. Шукыштат агыл кужы вурдан, нелӹ маклака вуян кого ӱш-кестенӹм локшыц лыктеш.
Пӓшӓжӹм пӹтӓрӹш, тенге-тӹнге кестенӹм кидӹштӹжӹ сӓрӓл анжыш. Мадын, икманяр гӓнӓ тӹдӹм пӧрт левӓш гач кӹшкӹш.
— Лачеш толеш! — тидӹ гӓнӓӓт тӹдӹ сараса.
Кестенӹм кӹшкӹлтӓш цӓрнӹш веле, кудывичӹ капка анзылны арава юк йочырге шактыш.
Ӓтяжӓт теве пӧртӹльӹ, кудывичӹ кӧргӹш кӹдӓл пырыш. Арава циц равывлӓм роэн канден.
— Цуц толын шом. Арава шӹдӹр ак тырхы, машанышым. Палшалты йӓстӓрӓш, Нӱнжӹк! — возы керемӹм шӱтӹшӹлӓ, эргӹжӹм сӹгӹрӓ.
Нӱнжӹк арава докы лишемеш.
— Карангал ӧрдӹшкӹ, ӓти!
Млоец аравам ик огол гӹц кычаат, вуйстык кымыктен шуа. Равывлӓжӓт шӓпшӓлӓ йӹрвӓш вӹсӓт. Ӓтяжӓт цуц покашкы тӹргештен шокта.
— Тӹлӓт мадаш веле лижӹ! — шӹдӹде вырсалта.
Ти выртын ӓвӓштӓт кудывичӹш пӧрт гӹц лӓктеш. Ӹдӹрӓмӓшӹм ӱп кужы, ыш кӹтӹк, тӧрӧк тӧтӧтлӓш пижеш.
— Ой-ой-ой, ӓтяжӹ! Эргӹнӓ тӹлӓт келесӹш-уке?! Торцынна лӓктӹн кеӓш вет шанен пиштен, — манеш дӓ эргӹ доно когыньыштын ирокшы шаям марыжылан шайыштеш.
Ӓтяжӹ имним туарен шалга, тӹнӓмок вӓтӹжӹмӓт колыштеш. Пӹлгомышкы анжалеш, шаягаремӹм ыдыралеш.
— Камака шайылны шӹнзӓш дӓ сӱк лыкым оролаш ситен шон, манат? — сӓрӓл ижӹ эргӹжӹ гӹц ядеш. — Кышкы вара кенетшӹ?
— Ӓти, ӹшкеок шижӓм: силаэм улы, а вот ыш ак ситӹ, — Нӱнжӹк нерражышты кашар парняжы доно пӹтӹрӓлеш. — Колынам, мӱлӓндӹ тӹрӹштӹ парсын шӹнгӓлыкым сӓкӹмӹ. Кӱ тӹ шӹнгӓлык шайыкы анжалеш, тӹдӹлӓн Тӧр-Пӓлӹмӓш пачылтеш.
— Кышты вӓл тидӹжӹм эче колынат? — ӓтя ӧреш.
— Льоргозы шагыртем мӓнгӹ вуйышты тидӹм тӧтӧтлӹш, а мӹнь йывырт колын шоктышым.
— Йӓлӹм ваштылтен, ородыланен, Нӱнжӹк, лучи ит сӓрнӹ.
— Ородыланен сӓрнӓш, ма, ороды ылам ма? — Нӱнжӹк вӓк орланен колта. — А ышан лиӓмӓт, ӹлӹмӓшем куштылга. Ышан вет хоть-кыштат йӧнӹм моаш. Пыраш-лӓктӓш тӹдӹлӓн цилӓ вӓре ыраж лиэш.
— Лачок, силаэт улы, — ӓтяжӓт келшӓ. — Изиэт годымат, мӓгӹрен-мӓгӹрен, «Ӓтямлӓн вот келесем» ӹнгӹрен сӓрнӹделат. Мӹнгешлӓ, пашкудывлӓ вӹкет йӓвӓт ыльы: «Эргетӹм лӹплӓндӓрӹ» маныт. Мадмет годым иктӹм кид гӹц роалтет — кидшӹ кӹреш, весӹм ял гӹц кычет — ял маклештеш. Тенге вот ӓвӹклӓ мадынат.
Шаягаремжӹм ӓтя угӹц ыдыралеш.
— Кушкын шагалынат, Нӱнжӹк, тенгежӹ? Мӹндӹр корныш лӓкнет, манат? Мам ӹштет, кешӹлӓн — корны. Янгеж гӹц сӹсӹргӹшӹ пикшӹм кычен ат сӹнгӓ. Погы, ӓвӓжӹ, Нӱнжӹклӓн корныш кырышым дӓ пу пуры согоньым. А мӹнь ӹшке гӹцем келесем: корнет куштылгы лижӹ! Теве алашаэмӓт ӹжӓл агыл. Кышкыж дӓ кӹдӓл!
2
Туп шайылны — ӓвӓжӹн пумы кырыш, кӹдӓлӹштӹ — ӹшкӹмжӹн кестен, лӹвӓлнӹшӹ — ӓтяжӹн алаша.
Сола вуйышкы Нӱнжӹк йорталтен лӓктӹ, а пакылажы кышкыла, кеӓш? Кыш сӹнзӓ анжа? Имни вӹлец тӹдӹ йӹрвӓш тусаральы.
Шайылныжы туан изи солашты шыпшылт вазын. Тӹдӹн йӹр тене ӱдӹмӹ ӓнгӓвлӓ киӓт, а тидӹ гӹц пасна цилӓ вец шӹргӹ дӓ шӹргӹ... Келгӹ каремвлӓ дӓ пӹц шӹргӹвлӓ.
Нӱнжӹк пӹрӹнзӹк нӓлмешкӹ лепкӓжӹм кыптыртальы.
Вара кестенжӹм шыпшыл лыкты, тӹдӹм анжальы, кидӹштӹ вӓкш пӹлвлӓ пӹтӹрӓльӹ. И-э-эх-х! Кыце кердмӓш тӹдӹм пӹлгомышкыла мырыктыш. Кестен, вужген, кӱш, пӹлвлӓ докы, вӹсӹш.
— Кышкыла кестенем вуйын вазеш, тӹшкӹлӓ таки тӓрвӓнем, — юкынок попалта.
Кӱшӹцлӓ шишкымы юк шакташ тӹнгӓльӹ. Пыждуп! сагажок рӹшкӓлтӓш Нӱнжӹк анжалеш — кестенжӹ пелӹ якте нелӹ вуйжы доно рокыш шыралтын.
— Ма техеньӹ масак? Кыце ынгылаш? Тишӓк, вӓрешемок, кодмыла ма? — тӹдӹ мужедеш. — Тамажы мӹньӹм тишец ӹнежӹ колты, тама? Ну-у, нимат агыл! Мӹньӹнӓт турнаэм ситӓ!
Кестен вурдым роалтыш, цӹркӹнӓлят, рок гӹц шыпшыл лыкты. «И-э-эх!» — угӹц тӹдӹм пӹлгомыш мырыктыш.
Шукы вычаш ӹш вӓрешт. Шойге шошкен, кестен мӹнгеш вӹсен тольы. Тидӹ гӓнӓ рок вӹлнӹ икманяры вырт пӹтӹрнӓлт сӓрнӹшӓт, тырлыш. Нелӹ мычашыжы кечӹ шӹцмӹ векӹлӓ анжыкта.
— О-о, вот тидӹ тӧр пӓлӹк. Тӹ векӹ ӹне тӓрвӓненӓ.
Нӱнжӹк, алашажым кышкыжат, анзыкыла покталтыш.
Ик уштышым кыдалеш, весӹм эртӓ. Шӹргӹ то ныгыдемеш, то сотемеш. Лапаташкылаат Нӱнжӹк вала, кӱшкӹлӓӓт куза. Кыдалеш, а ваштареш ик йӓнгӓнӓт ак попазы.
Кыдалеш-кыдалеш, такыр корныжат пӹтӓ. Нӱнжӹкӹн йӓнгӹшкӓт сылык вазеш. Ма техеньӹ?
— Эх, ӹшкӹмем сусуэмдӓш, хоть мыралтышаш, векӓт? — манеш дӓ улы юкын сӹгӹрӓл-сӹгӹрӓл колта:
Сары сарым арата.
Шимӹ шимӹм ярата.
Сарат ам ыл, шимӓт ам ыл,
Кӱжӹ мӹньӹм ярата?!
Вара эчеӓт лепкӓм кыптырта.
— Анжок, ӓ, маханьы ороды мыры. Малын шимӹжӹ шимӹм ярата? Шиштӹ веле, йӓ! Мӹньӹ гӹнь, ваштареш ка-ак ыдырал пуэм ыльы! Хором пуэн ат керд гӹнь, хоть кыргыж шӹл тӹнӓм.
Нӱнжӹк алашажым покталта дӓ угӹц мыралта:
«Худа, худа» маныда,
«Яжо, яжо» маныда.
Худа агыл, яжо агыл
Пад пындаш падкагыльда!
Ма вуйышкыжы толын пыра, тӹдӹ гишӓн Нӱнжӹк вактеш. Икманярышты тӹдӹлӓн мырашат ситен шоаш, дӓ тӹдӹ тырла.
Чӹдӹ ма, шукы ма Нӱнжӹк мыктен кыдалеш, шӹргӹлӓн мычаш уке. Тӹшкӓвлӓ лошты кеквлӓ ма-шон гишӓн мыралтат. Шӹргӹ цӹшкерлӓ ныгыдемеш дӓ ныгыдемеш. Рехенян кӹжгӹ кожвлӓ пӹцкӓтӓм шӓрӓт. Йӓнглӓнӓт руй чучеш. Нимахань тӧр корны уке.
Трӱк йӹрвӓш сотыракын чучаш тӹнгӓльӹ. Нӱнжӹк шӹргӹ сӓрӓнӹш кӹдӓл лӓктӹ. Тӹнӓмок силан мардеж лицӓшкӹжӹ ӹфӹлӓл пуа. Эчежӹ вет мардежет пыракым, кошкышы кож имвлӓм, вес сӱкӹм ваштареш вӹстӓрӓ, лицӓмӓт ӧрдӹшкӹ сӓрӓлӓш вӓрештӹ. Имнижӓт анзыкыла ӹнежӹ ке.
Лепкӓ туреш кидӹм ӓнгӓлтен, Нӱнжӹк тусаралеш. Ужеш, кок кого дӓ кӹжгӹ цӹвӹ ял пишок шайыкыла ыдырал-ыдырал колтат. Пырак веле йӹр шалга, цӹвӹн кӓпшӓт ак кай.
— Эй! Э-э-эй! — Нӱнжӹк сӹгӹрӓлеш. — Цӓрнӹ пыракым сӹнзӓш кӹшкӓш!
Цӹвӹ вуйта акат кол, тенгеок ыдыра.
— Цӓрнӹ, манам! Кыдалаш ӓптӹртет! Мам тенге путает? — млоец сасла.
— Пӹжӓшӹм ӹштем! — ваштареш шакта. — Цецаш ато хозаэм толеш!
Мыгыль-мугыль каеш, йычыр-йочыр шакта — цӹвӹ Нӱнжӹк векӹлӓ сӓрнӓлеш. Анжа Нӱнжӹк: нимат тидӹ цӹвӹ агыл, а изирӓк пӧрт цӹвӹ ялан шалга.
— Хозаэтшӹ кӱ ылеш?
Нӱнжӹк ядын веле шоктыш, вуй турежӹ тама шужгаш тӹнгӓльӹ. Орен шӹшмӹ вачкы постол тамаханьы хӓдӹр пӹлгом гӹц сӓрӓн ӱлӹкӹлӓ чонгештӓ.
— Перегӓ-ӓ-ӓлт! — тӹшец шакта.
— Теве хозаэмӓт пӧртӹльӹ, — цӹвӹ ялан пӧрт пелештӓлеш.
Оренвачкы рок мычкы икманяр гӓнӓ тӹргештӹш, кишӓм коден, йыжнальы дӓ тырлен шагальы.
Тӹшец изи мыгыр кӓпӓн, луды куктаналтшы ӱпӓн, какляка кужы нерӓн папи изин-олен, кичкӹжӓлӹн, лӓктӹ.
— Фу-у! Тӓ эдем пыш, тӓ сыкыр пыш пишок ӱпшӓ! — пӱдӹмӹ, кок велнӹ кок кужы пӱ веле пӓлдӹрнӓ, ӹрдӓнгшӹ постол юк доно келесӓлеш.
Вара Нӱнжӹкӹмӓт ужын шокта.
— Тӹнь, колотньык, мам тиштӹ сӓрнет?
Э-э, кӱ тидӹ ылеш, Нӱнжӹк пӓлӓ ылыныш! Вувер папи тидӹ!
— Пуры лижӹ, Вувер папи! — пурынок манеш.
Но тӹдӹжӹ тамалын-ӓнят литӹмӓш шӹдешкӓ, ялжы донат ташкал-ташкал колта.
— Махань мӹнь тӹлӓт «папи» ылам! Ыжат, папим мон!
— Яра, яра, Вувер кыва, ит шӹдешкӹ тенгежок.
— Кыва эче! Пӓлӹнет гӹньӹ, мӹнь эче арвӓтеш ярем.
«Техень арвӓтӹ мӹлӓм моло, шӧртньӹм тӱлен пуат гӹнят, ак кел», — ӹшкедурешӹжӹ Нӱнжӹк шаналта, а юкынжы манеш:
— Кечӹ теве ӱлӹкӹ вален шон, рӹмӓлгӓшӓт тӹнгӓлӹн. Вуеш ит нӓл, тусарен шӹм керд. Лачок, косиретӹм слӧпӧй веле ак уж!
Вуверӹн лицӓштӹ кымда йӹрӓлтӹш пеледеш. Сӓрӓсӓ тӹдӹлӓн, каеш, йӓлӹн тӹргач мактымы шамак.
— Келесӹ ӹне тӹнят, кӱ ылат дӓ мам сӓрнет.
— Ылам мӹньӹ Нӱнжӹк эргӹ, — тӹдӹ ӹшке гишӓнжӹ изиш ямакшым колталтальы. — Сӓрнем ӹнде теве ышым поген. Шанем ӹнде Мӱлӓндӹ тӹрӹшкок шоаш дӓ сӓндӓлӹк тӱгӹ анжалаш. Тӹнӓм цилӓ пӓлӓш тӹнгӓлӓм. Корнышты теве янгыленӓм, йыдшат лишемеш. Амален лӓктӓш вӓрӹм пумыкет, яжо ыльы. Мӹнь шукы вӓрӹм ам йӓшнӹ.
— Хи-хи-хи! — папи ваштылалеш. — Теве тиштӹ ак ситӹ гӹньӹ, — папи лепкӓжӹм кид доно лоп-лоп севӓлеш, — теве тишец ат йишӓрӹ! — ӱл вӓржӹмат лыпшал анжыкта. — Мане, амалаш — тидӹ кӓшкӓм намалаш агыл, ма ясы? Шытыржы весӹ — ужат вет ӹшкеок, пӧртем изи, тор. Тӹнь ялетӹмӓт виӓнгден ат шыпшыл. А ма кырышыштет техень тотлы пышан?
Нӱнжӹк ӹнгӹжӓ гӹц кырышым кедӓрӓ.
— Ӓвӓм корныш ма-шоным кӱэштӹн.
— Ӓвӓт кӱм ӹштен, манат? Уке, кӱм мӹнь ам кач. Пӱэм уке.
— Кӱэштӓш, манам! — когоракын Нӱнжӹк сӹгӹрӓ.
— Мам саслет! Клухой ам ыл, колам! Анжыкты, мам ӓвӓт пуэн.
Нӱнжӹк кырыш гӹц кол кагыльым, тарам, аварцым, селмӓгиндӹм, патыл дӓ мӱ коршокым лыктеш. Иктӹ паштек весӹм рок вӹкӹ пиштен миӓ. Кырыш вӹлец вуйым лӱктӓлеш — нимат кодде. Ик выртынок Вувер цилӓ нелӹн колтен, ӹнде мӹшкӹржӓт торешӹн каеш.
Папи кӹлӹмдӹ вӓрӹм ниӓлтӓлеш.
— Тагынамшен тенге тотлын качделам! Эче иктӓ-ма тӹштӹ кодде?
Вувер кужы нержӹм кырыш кӧргӹшкок керӹлеш.
— Охы-ыр? — ӧрӹнрӓк пелештӓ. — Ма пиш чӹдӹм ӓвӓтшӹ колтен?
— Мӹлӓнемжӹ ӹнде мам качкаш? — Нӱнжӹк шӹдешкӓ.
— Тӹлӓт малын качкаш? Тӹнь амалаш вазат, — папи ладнангдара. — Эх, келшӹшӹц. Нӱнжӹк, мӹлӓм! Амалашат пиштем, ыш шотыштат палшен пуэм. Но... тидӹ иргодым. А кӹзӹт айда паштекем! — кид доно ыдыралеш.
Луды оравилӓ Вувер папи ялгорны мыч тӹргештӹл кеӓ. Имнижӹм сермӹц лапшем гӹц кычен, Нӱнжӹкӓт паштекшӹ ашкедеш. Сӓрӓнӹн вес лыкышкы нӹнӹ шот ганьок ыльы, имнижӹ торешлӓнӓш тӹнгӓльӹ. Анзыкыла, хоть мам ӹштӹ, ӹнежӹ ке, вӓрӹшток пӹтӹрнӓлтеш веле.
— Ну, тӓрвӓнӓл, колаш мондышы! — Нӱнжӹк алашам, цӹркӹнӓлӹн ижӹ, шыпшеш.
— Ит орландары такеш вольыкым, — Вувер ӧпкӓлӓ. — Пакыла ана ке, миэн шонна. Теве тиштӹ амален — кашар парняжым цӹшкер векӹ шыралеш.
Нӱнжӹк пыт анжа гӹнят, нимахань ӹлӹшӹм ак уж. Лач кытын-тореш, вуйге-пачге пушӓнгӹвлӓ аралалт вазыныт. Ни левӓшӹжӹ, ни стенӓжӹ, ни пыраш-лӓктӓш амасажы — нимат ак кай.
— Тидӹжӹ ма техеньӹ? — ӧреш Нӱнжӹк.
— А-а, пирӹ витӓ, — йӹвӹжӓн папи юк доно шӹрӓнен!. — Ит лӱд, ит лӱд! Пирӹвлӓм кӹтӧш колтенӓм, тагачы йыдым ак толеп. Амалашет иктӓт ак ӓптӹртӹ. Тӹлӓт вӓр ситӓ. Кыце келеш, тенге ялетӹм шыпшыл вазат.
Нӱнжӹк ик кого кожым ӧрдӹшкӹлӓ онгыралеш дӓ пушӓнгӹ ара лӹвӓкӹ анжалеш. Тӹштӹ кошкен вилшӹ кож им ланзын-ланзын партыш семӹньок киӓ. Тӹдӹ кид лапа доно темдӓл анжа — пышкыды.
— Пирӹ витӓ... — манындалеш. — Яра ӹне, ик йыдшымок тиштӓт эртӓрӓш лиэш.
— Малын тенге, Нӱнжӹк, тӹньӹм яратен шӹндӹшӹм вӓл, ӓнят? Тӹлӓт палшыдежӓт ам керд. Ышымат пырташ палшем. Но... тидӹ иргодым. А тагачеш ладнан амалы.
Тенге манят, Вувер кого мыни постол мӹнгеш цӹвӹ ялан пӧртӹшкӹжӹ тӹрген кеш. Нӱнжӹк алашажым пушӓнгӹ тервен ялштен шагалтышат, ӹшкежӹ укшвлӓ лӹвӓкӹ пырен кеш.
3
— Йыдвашт ирӹкӹм ӹш пу вет! Триспотняш хоть пырен ке! Ик шӹжвӹк омым шӹм чуч. Вот нержӹм шыпшеш дӓ шыпшеш, шишка дӓ шишка, пушӓнгӹ укшвлӓ вӓк ӓйӹнӓт!
Тьоргыжшы юкет Нӱнжӹк понгыжалт кеш. Укшвлӓ вашт тӹдӹн пӹжӓшӹшкӹжӹ ирокшы кечӹял пырен дӓ сӹнзӓм цӹгӹлтен. Такшым, йыдым тӹдӹ ладнан эртӓрӹш, лачок, цат амалыш. Тевеш Вувер папи веле ир ирокок саслаш пижӹн.
— Кӹньӹл, шергӓкӓн хына, — шӹмӓнрӓк кыва попалта. — Кечӹ тагынамок кӹньӹлӹн, тӹлӓтӓт кӹньӹлӓш жеп.
Вувер пирӹ витӓ лишнӹ шалген дӓ Нӱнжӹкӹм вычен. Млоец, укшвлӓ доно цудырген, воляшкы лӓктӹ. Цат кӓрнӓлтӹш — лувлӓжӓт вӓк цодырт шактевӹ. Кымда лапштан ӹлӹштӓшӹш погынышы лыпш доно шӹргӹжӹм шӱӓлтӹшӓт, йонгатам шижӹ.
— Ну, кыва, вадны мӹлӓм пишок палшаш сӧрӹшӹц. Шокты шамакетӹм ӹнде. Мӹлӓм пуэнӓт вет ыльы.
— Шамакемлӓн ӹшке хоза ылам. Шамакемжӹ мӹньӹн ылеш. Пуэнӓм — нӓлӹнӓм, нӓлӹнӓм — пуэнӓм. Нӱнжӹк, тол лишкӹрӓк! — папи ӱжеш.
Тидӹ гӓнӓ кидешӹжӹ ӹшкежӹ гӹц кок пачаш сӓй когорак маклака вуян кӹжгӹ пандым кычен.
— Тол, тол! Цецаш тӹлӓт ышым пырташ тӹнгӓлӓм.
Нӱнжӹк тӹдӹ докы лишемеш. Вувер пандыжым ӹрзӓлеш.
— Теве тидӹ ышым пыртымы панды. Ӹнде йозылаш тӹнгӓлӓм, — ынгылдара папи. — Пылвуйты анзыланем. Дӓ сӹнзӓэтӹм кымы, ато слӧпӧй лиӓт.
Нӱнжӹк пылвуй вӹлӓн шагалеш дӓ сӹнзӓм пыт кыма. Шижеш: панды мычаш шалахай пулышыш вазеш дӓ вара пьтлоч лепкӓэш кердмӹн тӹкнӓ. Нӱнжӹк сӹнзӓм ак пач.
Цакла, панды мычаш вургымла пулышыш вазеш дӓ эчеӓт вуеш рашкалта, тенге пӓрен пуат, кымымы сӹнзӓэшӓт тылип вӓк шагалеш.
— Кыцерӓк? Ышет пырыш? — Вуверӹн юк шакта.
Нӱнжӹк ӹшке вуй йӹржӹ дӓ кӓп кӧргӹштӹшӹжӹм колышталеш, тумаялеш-тумаялеш, но нигыштат нимат вашталтмым ак шиж.
— Уке, векӓт.
— Сӹнзӓэтӹм ит пач, манам!— Вувер сасла.
Тӹнӓмок вуеш тенге тӹкнӓ, вӓк кымымы сӹнзӓлӓнӓт пӹцкемӹшрӓк лин колта. Нӱнжӹклӓн техень мадыш ситен шо. Тӹдӹ ял вӹкӹ кӹньӹл кеӓ. Анжа: Вуверӹн пандыжат пеле-лош кӹрӹн вазын. Улы вижӹм Нӱнжӹклӓн пуэн сӓй.
— Ситӓ, ситӓ! Вуем шужга, нелемеш. Тидӹ ыш пыра, вуйгаркам темӓ, тама. Ато тӹргач ышан лин шӹнзӓм.
— А мӓ цецаш терген анженӓ-ӓ! Пырен ышет ӓли уке, — папи йойын анжа. — Колышт, тӹлӓт тышташ тыштен анжем. Вӓшештет, ышан лиӓт. Келесӹ мӹлӓм, ма техеньӹ: «Шӹл доно шӹл пижеш, миж доно миж пижеш. Йыдым утларак лиэш».
Нӱнжӹкӹн шӹргӹмыныжы ирӹ жерӓлӓ цевергӓ, тӹдӹ шеклӓнӓлӹн, сӹнзӓм ӧрдӹшкӹ карангда.
— Мӹнь эче ӹдӹрӹм нӓлделам. Седӹндоно тидӹ гишӓн ам пӓлӹ.
— Ороды! — Вувер шӹдешкӓ. — Вуйыштет ыш агыл, а ахальы шам веле! Мам эче шаналтен колтен. Тидӹ вет воксеок весӹ. Амалымет годым сӹнзӓвынет ак пиж ма? Сӹнзӓм кымымы тидӹ лиэш. Яра, эче ик гӓнӓ тӹньӹм тергем. Колышт, ма техеньӹ: «Хоть кӓнгӹж, хоть тел — со ик цӹре вел».
Нӱнжӹк кымда лепкӓжӹм кыптырта, тӹдӹм ирсӓ пӹрӹнзӹквлӓ ӓрӓт. Тумая, тумая... Сӹнзӓжӓт лепкӓ лӹвӓкӹ куза.
— Шӹшер! — трӱк келесен пуа. — Тӹдӹ соок ошы!
— О-о-ихи-хи! — Вувер мӹшкӹр кычен ваштылеш. — Лачок вет! Ну-у, ышет, каеш, пырен! Такшым мӹнь весӹм тыштышым. Шанен лыктын вет! Яра-а. Молодец! Единый госэкзаменӹм сдайышыц.
— Мам? Мам техеньӹм ӹштӹшӹм, манат?
— Ӹлет-ӹлетӓт, вара пӓлет. Ирӹ эче тӹлӓт. Ӹлӹмӓшӹн тӹнгӓлтӹш школыш веле эче кеет. Кодшы ышыжым вес вӓре погет йок. Тӹнгӓлтӹшлӓн тидӓт ситӓ.
Вара шаям трӱк вес векӹ сӓрӓл колта.
— Кырышетшӹ лачок охыр? Нимат кодде ма?
— Ӹшке цилӓ логерӹшкӹжӹ пӹтӹрӓл колтен дӓ эче ядыштеш. Мӹньӹн ӹшкӹмӹн мӹшкӹр лавыжеш. Лучи келесӹ, кыце мӹлӓм Мӱлӓндӹ тӹрӹшкӹ шомыла.
— Э-э, шергӓкӓнем, тидӹ куштылгы агыл. Мыктен тӹшкӹ нигыцеӓт ат шо. Тидӹлӓн шӹм мыжыр йыдалым ташкен пӹтӓрӹмӹлӓ. Ял доно, ял доно тӹшкӹ топкымыла. Тӹнӓм ижӹ хоть-ман тӹрӹштӹ шоат.
Нӱнжӹк ялжым анжалеш. Йыдалжы эче у, корныш лӓкмӹ годым ӓтяжӹ ӹштен пумым миэн ыльы. Изишӓт шӹрпӓнгде эче. У-у-уй, тенгежӹ, йӹдеок ак шо.
— А имниэм кышкы цикем? — ӧрӹнрӓк тӹдӹ Вувер папи гӹц ядеш.
— Ит ойхыры, Нӱнжӹк. Тиштӓт мӹнь палшем, — папи ладнангдара. — Имним им шуж вашт ат лык, — тамам ынгылыдымын попалта. — Мӓ тенге ӹштенӓ...
Вувер имни докы миӓ, тамам нӹж ӹштӓ дӓ туп ӹрдӹ гӹц алашам ниӓлтӓ. Тӹнӓмок, сӹнзӓгӹрӓт, тӹдӹ изиэмӓш тӹнгӓлеш дӓ луды каляш сӓрнӓлт кеӓ. Вувер тӹдӹм шӱдӹнг гӹц роалта дӓ охыр шун коршокыш цикӓлеш.
— Тек тӹштӹ шӹнзӓлтӓ, — манындалеш. — Мӹнгеш толмешкет... Вара мӹнь тӹдӹм лыктын пуэм.
Нӱнжӹклӓн тӓ шӹдешкӓш, тӓ ойхыраш. Ӓтяжӹлӓн имни гишӓн ӹнде мам келесӓ?
— Имниэмӹм пукшаш ит монды, ато коршокыштет шужен кола. Тӹнӓм ӓтям мӹньӹм ӹшкӹмемӹм качкеш, — Нӱнжӹк алашам ӹжӓлӓйӓ. — Яра, корныжым хоть анжыктемӓ. Кыды векӹ мӹлӓм ашкедмӹлӓ? — лепкӓ лӹвӓц папим анжалеш.
Вувер, кок векӹлӓ вуйжым ӹрзен, Нӱнжӹк йӹр сӓрнӓлеш.
— Ой, млоец! Шӱмешем мӹлӓм ылат. Корнымат анжыктем, эче тӹлӓт корнешет йозы шамаквлӓм келесем.
— Махань шамаквлӓм? Кымытым ма? Кыды доно мӹндӹркӹ колтат? Тӹ шамаквлӓм мӹнь яжон пӓлем, нӹнӹ такешӓт мӹлӓм ак келеп, — ӹнянӹдӹмӹлӓ Нӱнжӹк сотара.
— Кымыташ агыл, а нӹлӹтӹм. Колышт!
Вувер кыва кӹлӹмдӹ якте кӱшкӹлӓ тӹргештӓ дӓ Нӱнжӹкӹм, лач изи ӹрвезӹм, пӹлӹш гӹц роалта. Лач ломбы укшым токыжыла ӓйӓлтӓ. Йывыртын пӹлӹшӹш тамам пӹжгӓ.
— Кольыц? Ынгылышыц?
Нӱнжӹк вуйым мыкик ӹштӓ.
— Иктӓ-махань кого эксӹкӹш попазет гӹнь, ӓврӓл гӹц лӓктӓш нимахань виэт кынам ак код, лач тӹнӓм ижӹ ти шамаквлӓм ӹшкедурешет пӹжгӓлтӹ. Эксӹк тӹнӓмок ямеш. .Пыт ӓштӹ: ти шамаквлӓм кым гӓнӓ веле келесен кердӓт. Вара нӹнӹн виштӹ пӹтӓ.
— Шамакышты махань сила? Лучи вурс кердӹм кычыктем ыльы, тӹнӓм лу тышманат мӹлӓм лӱдӹш агыл, — Нӱнжӹк ак ӹштӹ.
— Эх, ородишкӓ! Пӓлӹ: шамакыштат — кого армыж ви. Хоть-манат тӹнгӓлтӹшӹштӹ сек анзыц шамак киӓ.
— Яра ӹне, тенге лижӓй, — млоец папим колыштеш. — Шамакетӹм ышыш пиштӹшӹм.
Нӱнжӹк, лачок, кыван йывырт шаям вуй пындашкок пиштӓ, самынь лӓктӹн ӹнжӹ вац, перегӓш вет техень шергӓкӓнӹм келеш.
— Пу кырышетӹм! — Вувер папи сӹгӹрӓлеш. — Мӹнь тенгечӹ тӹлӓт йӓмдӹлӹмӹм качкынам, тӹнь мӹньӹнӹм пакылажы качкат лижӹ.
Кырышым хватя дӓ пӧрт кӧргӹш пырен кеӓ. Тӹнӓмок мӹнгешӓт лӓктеш.
Кырышым Нӱнжӹклӓн шырал пуа.
— Корнет кужы, мӹшкӹретӓт шужа. Мӹнь ма-шоным тишкӹ цикӓльӹм.
Нӱнжӹк анжалеш, лявӹрӓн нерсавыц веле тӹштӹ киӓ. Яра, мыскылыжыш!
— Мам мӓнгӹлӓ шалгет? Мам вычет? Автострахованим? — пӓлӹдӹмӹ шамакым пелештен пуа. — Ашкед теве кечӹ паштек! Корнет тӧр лиэш.
— Тау ӹне, кыва, пуры ылметлӓн! Цеверӹн кодок!
— Ашкед, ашкед! Ато сӹнзӓвӹдемӓт тьыргаш тӹнгӓлеш, — Вувер ыжатымыла кидшӹм млоец паштек ӹрзӓлеш.
4
Корнышкы лӓктӹн, манмы гӹнят, Нӱнжӹк анзылныжы нимахань корнымат ак уж. Пӹц шӹргӹ веле йӹргец. Кашар имӓн укшвлӓ лицӓм шыренӹт, выргемеш чиктӓлтӹнӹт, ялвлӓ пушӓнгӹ важеш шӹртнялтӹнӹт. Седӹндоно Нӱнжӹк олен ашкедӹн. Кечӹм веле седок пӹлгомышты тӹшлен. Ато корнымат ямда, шанен.
Э-э, Вувер алталыде, тӧрӹм попен ылыныш. Содыки шӹргӹ веселӓрӓк лин миш, пӹцкӓтӓ кожерлӓм ыжар ӹлӹштӓшӓн кугивлӓ, пистӹвлӓ, тумвлӓ изин-олен вашталтенӹт.
Икманярышты ялгорны изирӓк корныш лыкты, а варажы когогорны доно ушныш. Корны ӧрдӹжтӹ эдем ӹлӹмӹ пӓлӹквлӓӓт попазенӹт. Тиштӹ пушӓнгӹвлӓм ромы, тангатавлӓ попазат. Тиштӹ молнам шудым ӹштенӹт, кӓвӓн пындашвлӓн кишӓ кодын.
Кечӓт вуй туре кӱшкӹ ӹнде кузен шон, пелтӓ. Пӱжвӹдӓт тыгыды шерлӓ лепкӓштӹ лӓктеш, янгылымат шижӓлтеш. Эчежӹ мӹшкӹрӓт шужа. Кӓнӓлтӓш тенгежӹ уты агыл.
Нӱнжӹк, корны гӹц карангын, ӧрдӹшкӹ сӓрнӓльӹ. Кӱкшӓкӓрӓк вӓрӹш ташкал кузышат, тӹшкӓ ӹмӹлеш шӹндӹ.
«Пырылашат жеп, — шаналтыш дӓ кырышыжым пылвуй вӹлӓн анзыланжы шӹндӹш. Тӹш анжальы. — Мам ти савыц доно ӹштӓш? Качкаш тӹдӹ ак яры вет». Но тӹнӓмок мӹшкӹрӹм темӓш ӹш пуйыры.
Сӹнзӓжӹ корны векӹлӓ анжальы. Токо веле охыр ылшы корнышты картин вашталт кеен ылыныш. Тӹштӹ луды пырак аран шалген, дӓ тӹ тӹтӹрӓ кӧргӹштӹ тама пӹсӹн вӹсӓлтӹн. Ма — ынгылашат тӧрӧк ак ли.
Нӱнжӹк пытрак тусаральы. Анзылны, лаксаквлӓ йӹде тӹргештен-тӹргештен, тамаханьы мындыра литӹмӓш чӹмен. Иктӓ кым ашкылеш кодын, паштекшӹ ӹрвӹж йожалтын.
Мындыра цӓрнӹде дӓ ӹжӓл ӹн варгынзын. Царгата юкшы Нӱнжӹкӹн пӹлӹш царам кышкедынок. А ӹрвӹж тӹдӹм теве-теве роалта. Кашарикӓ нержӹ виктӓлт шӹнзӹн, пачмы ышма гӹц шӹвӹльвӹдӓт йога, пӱжӹ шолт дӓ шолт шакта.
— Ах, тӹнь, цӹвӹ шолы! — Нӱнжӹк вӓржӹ гӹц кӹньӹл кеш. — Тӱлӹдӹмӹ кӱсет эче улы!
Ик жепӹн якшар пач нӹнӹн витӓш кашташ дӓ зораяш тымень шӹнзӹн ыльы. Нӱнжӹкӹн шӹдӹ тагачат эче шӧрлӹде. Тӹдӹ кестенжӹм нӓлят, пел сила доно веле мырыкты шельӹ.
Такеш агыл Нӱнжӹк изижӹ годым петюнгала яжон мадын. Кыш келеш, тӹш тӧр пучы. Ӹрвӹж, корны вӹлец вуйын-пачын пӹтӹрнӓлт, тӹшкӓвлӓ лошкы вӹсӹш.
А мындыра, тенгеок йӹнгӹсен, Нӱнжӹкӹн ял докы мындырталт тольы. Лӱдмӹ паре шӹжӹ кӹзӹтӓт цӹтӹрӓш ак цӓрнӹ.
Нӱнжӹк тӹдӹм ырештен нӓлят, кӱш лӱктӓльӹ.
— Ой, мӹньӹм ит кай! Ит кай ылнежӹ! — маклака, ныжиклен, сарвала.
Кок шим пырса ганьы сӹнзӓжӹ цуц печкӓлт ак ке, чӱнче ганьы изи нержӹ комдыкла анжа, кӹтӹк какляка ялжы чымедӓлеш.
— Кӱ техеньӹ ылат? — костанын Нӱнжӹк ядеш.
— Ше-е-ерги-и-индӹ! — вӹцкӹж юкшат цӹтӹрӓ.
— Лӹмет сараса. Лачок, йӹргешкӓ дӓ яклака ылат. Кышец вара лӓктӹнӓт?
— Шагыртемсола гӹц.
Шергиндӹ изин-олен ладнангеш, Нӱнжӹкӹн кидӹштӹ тырла.
— Тиштӹжӹ, шӹргӹштӹ, мам кыргыжталат? Мам ямденӓт? — Нӱнжӹк ядышташ ак цӓрнӹ.
Тӹдӹ угӹц сирем вӹлӓн шӹнзет дӓ сагажы Шергиндӹмӓт шӹндӓ.
— Сӓндӓлӹкӹм анжалмем шон колтышат, тоцна икӓнӓ шӹлӹнӓм. Но тидӹ тагынамок ыльы. А ӹнде теве свет мычкы кыргыжталам, — шайыштеш тӹдӹ.
Нӱнжӹкӹн пуры йӓнгӓн ылмым тагыце тӹдӹ шижӹн шокташ, ӹнде лӱдӓш воксеок цӓрнӹш. Сусуэм вӓк кеш. Кыце ӹне, колымаш гӹц ытлыш вет. Йӹлмӹн пӱкшемжӓт вуйта шӱтлӓлт кеш, дӓ тӹдӹ льоргаш тӹнгӓльӹ.
— Шагыртемсолашты мӹньӹ шычынам. Тьоти дон папин семняштӹ. Пӓлет, ӓтям дон ӓвӓм шонгеммешкӹ ӹленӹт-ӹленӹт, вара тетям ӹштӓш шанен пиштенӹт. Шанашыжы шаненӹт, дӓ нӱнжӹкӹштӹ ситӹде. Ӓтям ӓвӓмӹн сӱсек, кӹлӓт лыквлӓм цӹвӹ шылдыр доно ӹштӹлӓш колтен. Ӓвӓм ӹштӹн-ӹштӹн, цилӓ лыкым пыргед лыктын, ик кормыж нӓрӹ лашашым поген. Коти цӓшкӓлӓн ситӹшӓшлыкым веле. Седӹндон мӹнь техень мызыри ылам. Зато патыр! — Шергиндӹ тӧтӧтлӓ.
Лачокат, аражы доно тӹдӹ кого кавштавуй ганьы веле ылеш, а йӹлмӹжӹ пин пач гӹцӓт пӹсӹнрӓк сӓрнӓ.
Нӱнжӹк шаналта дӓ юкынок манеш:
— Мӹнь ышан ылам. Седӹндоно ынгылышым, Шагыртемсола гӹц ылатат, техень льоргозы шачынат.
Дӓ ӹшкежӓт ӧреш: анжок, тенгечӹ веле торцынжы лӓктӹн кеен, а маняр ышым уже поген!
Ох, маханьы Шергиндӹн сӹнзӓжӹ йой! Тӧтӧтлӓш акат цӓрнӹ.
— Изи кӓпӹм ит анжы. Мӹнь пиш патыр ылам. Ӓти-ӓви гӹц шӹлӹнӓм, развойнык Кужы Пӹлӹш гӹц шӹлӹнӓм, Луды Пач гӹц шӹлӹнӓм, Тореш Ял гӹц шӹлӹнӓм, а тагачы теве Якшар Пачым вӓшлинӓм. Ӹ-ӹ-ӹлем! Ӹлем дӓ ӹнянем! Ӹнде торцет амат каранг. Нӓл сагаэт, мӹнь сойтокат керӓл лиӓм.
— Патыр ылат, манат? Ужым йӓ. Ма перке тӹнь гӹцет? Тенгечшен ышмаштем пӹрцӹк ылде. Мӹшкӹр шужен шӹнзӹ-ӹн. Касланышы ылат гӹнят, качкам, векӓт, тӹньӹм, — Нӱнжӹк лачок шужен шӹнзӹн, тырхашат ӹнде ак ли.
— Вычал! — Шергиндӹ кӹтӹк ял вӹлнӹ тӹргештӓ. — Колыштал!
Ик ял вӹлнӹжок мындырала сӓрнӓл кеӓ, весӹжӹ доно рокым топ-топ ташкалеш дӓ мыралтен колта:
Ик седӹрӓм ташкалам, дӓ
Луаткок седӹрӓ тӓрвӓнӓ,
Ик ӹдӹрлӓн йӹрӓлтем, дӓ
Луаткок ӹдӹр тӓрвӓнӓ!
Амца-дрица-ца-ца-ца!
Нӱнжӹкӹн сӹнзӓжӓт пӧрӹктӓлтеш. «Ну и Герой Советского Союза!» — эчеӓт вуйыш пӓлӹдӹмӹ шамаквлӓ пырат.
Тӹнӓмок Нӱнжӹк лӱдӹн колта. Локтылын тӹдӹм Вувер кыва! Лачокат, локтылын. Ӹшкежӓт Нӱнжӹк ак пӓлӹ, ма гишӓн шина, махань шамак вуйышкыжы пыра. Вот и ӹштӹ техень папавлӓлӓн.
— Кыш кеет, ам пӓлӹ, но нӓл мӹньӹмӓт сагаэт. Ужат вет, мӹнь шукы вӓрӹм ам йӓшнӹ, качкашат ам яд — пӱэмӓт мӹньӹн уке. Мам келесет, колышташ тӹнгӓлӓм. Вет тӹнь мӹньӹм ӓзӹрен гӹц ытарышын. Ӹрвӹж мӹньӹм качкеш ыльы. Ӹлӹм курымем мыч тӹлӓт таум попаш тӹнгӓлӓм. Кӱлӓн таужым келесӓш? Вет, пуры эдем, тӹньӹн лӹметшӹмӓт мӹнь ам пӓлӹ.
Шергиндӹм, кӱэшт лыкмыкы, ӱ доно ситӓлык, яжон, виднӹ, шӹренӹт. Ой, маняры тӹ йӹвӹлӓ ужы Шергиндӹн йӹлмӹшкӹжок попазен?! Седӹндоно Нӱнжӹкӓт вычыде пышкыдемӹ.
— Мӹньӹм колымаш гӹц ытарышы, пӓлӓш лиэш вӓл тӹньӹн лӹметшӹм? — ӹнде Шергиндӹ ытарышым ядын колташ.
— А-а, мӹнь Нӱнжӹк ылам. Кодынат техеньӹм?
— Ӹ-ӹзӓ-ӓ! — Трӱк Шергиндӹ сӹгӹрӓл колта. Тӹргештен куза дӓ Нӱнжӹкӹм пулыш гӹцӹн элтӓлен шӹндӓ. — Ӹзӓ! Маняры тӹньӹм выченӓм! Мӓ вет ик йых гӹцок ылына. Кодынам тӹнь гишӓнет. Шачмем годшен ӓтям дон ӓвӓм попенӹт. «Нӱнжӹк ганьы ли», — маныныт. Лач ик куашна гӹц коктын лӓктӹннӓ вет! Ат ӹнянӹ?!
— Родньык ылат ма? Тенгежӹ тӹньӹм ӹшӹклӹмӹлӓ. Яра, кенӓ пакыла иквӓреш.
— Лачо-ок?
Шергиндӹ сусу пареш Нӱнжӹкӹн кӹлӹмдӹ якте тӹргештен куза дӓ эче сӹгӹрӓл колта:
— Кия-а-а-а! Банзай!
Нӱнжӹк сӹнзӓм веле кӓрӓ. Мам ти касланышы маклка сасла?
— Ну, блатной-деловой ылат! Кыцелӓ только ат мышты!
«Эх, Вувер кыва мӹньӹм лач пӧрӹктенок лыктын дӓ у доно темӓш вуйгаркаэм пачын», — ышыштыжы шам ӹлӹжеш.
Токо веле ӹвӹртӹшӹ Шергиндӹ трӱк йылен кеш, шим сӹнзӓжӹм мытык кидшӹ доно пӹшкӓш лижӹ.
— Мӹньӹн ялем мытык, паштекет ам шо. Ӹнгӹжӓшкет нӓлмӹкет, яжо ыльы.
Нӱнжӹк шаналта-шаналта дӓ кырыш левӓшӹм пачеш.
— Тӹргештӹ тӹшкӹ, тӹньӹм намал йӓнгем. Только тырын шӹнзӹ, токошыла ит тӹргештӓш...
Ашкедеш ӹнде тӹдӹ такыр корны мычкы. Йыдалжы лӹвӓц выжгата пыракым вӹстӓрӓ. Корны кок монгырышты тенгеок шӹргӹ шыпшылтеш.
«Мыктен кыдалаш содыки яжорак ыльы. Ышан ылам вара, ӓтям пумы имним ямдышым. Тидӹ — худа. Имним ямдышым, но тӓнгӹм мом. Тидӹ — яжо. Тӓнг имни гӹц лучирӓк сӓй», — ашкедмӓштӹ Нӱнжӹк шана.
Уштыш паштек уштыш шайыланжы колеш.
— Шукы эче мӓ тенге мытькенӓ? — кырыш левӓшӹм лӱктӓл, Шергиндӹ трӱк вуйжым лыктындалеш.
— Янгыленӓт шоц? — пулыш гач анжал. Нӱнжӹк мыскыла.
— Йокырок мӹлӓм тиштӹ. Пӹцкемӹш...
— Ашкедӓш гӹньӹ, ял тӹдӹн мытык. Намалат, сойтокат ак яры. Ыжат, махань трензӓ дӓ нечкӹ ылат. Йокырок гӹньӹ, теве мырым мыры.
— Ирокок мыраш мӹнь тьыри ылам ма? Клеткӓштӓт кеквлӓ ак мыреп, а мӹньӹм кырышыш цикӓл питӹренӓт.
— Шӹц тенгежӹ шӱдӹнгӹшкем. Нӓлӹн шӱдӹнг соок пышкыды вӓр, маныт. А мырым сойток мыры. Мӹлӓм ашкедӓш веселӓрӓк лиэш.
Шергиндӹ пӹсӹн Нӱнжӹкӹн шӱш ыдыркал куза, ял сӓкӓлтен ижӹ пырен шӹнзеш.
— Мӹнь мыренжӓт ам мышты, — эчеӓт сотара.
— Споры доко эче шукырак. Ато йӹле лӹметӹм вашталтен шӹндем. Ылат кӹзӹт Шергиндӹ, алиӓт Шыргиндӹ.
Шергиндӹ орланен колтышат, йылмыжымӓт пырыльы. Таманяр жеп ик юкымат ак лык. Икманярышты веле простьышыла пелештӓ:
— Улыжат ик мырым лач пӓлем.
— Во-от, мыштет вет. Яра, яра... Тӹнят киндӹ ылат. А кыце маныт? Маныт: «Лиэш киндӹ — мырат шачеш». Мыры давай.
— Мӹнь папам гӹц шӹлӹнӓм,
Мӹнь тьотям гӹц шӹлӹнӓм,
Мӹнь морен гӹц шӹлӹнӓм,
Мӹнь мӧскӓ гӹц шӹлӹнӓм...
— Цӓрнӹ, цӓрнӹ! Ситӓ! — колышт тырхыде, Нӱнжӹк сӹгӹрӓл колта. — Пӹлӹш цараэм шелеш. Лучи тырынок шӹнзӹ!
Лӱдмӹ пареш Шергиндӹ, лач ур, мӹнгеш кырышыш тюрт тӹргештӓ дӓ тырлен шӹнзеш. Маняры ашкедӹт, юкымат ак лык.
Кечӹвӓлӓт толын шо, кечӹ вуй туреок шагалын. Мӹшкӹрӓт шужен.
Нӱнжӹк, кӓнӓш шаналтен, корны ӧрдӹшкӹ карангын, пышкыды сиремеш шӹнзеш. Кырышымат пачеш.
— Эй, Шергиндӹ, лӓкок! Яра, ит шӹдешкӹ. Качкашна уке, хоть свезӓ воздух доно шӱлӓлтет. Ато тӹштӹ касланен пӹтет.
Шергиндӹм тӹшец ырештен лыктеш. Ӓнят, иктӓ-мам моаш, кырыш пындашыш анжалеш. Савыц веле тӹштӹ кий тайным. Эчежӹ...
— Шергиндӹ! Мам тӹнь кырышыштыжы путаенӓт? Куштенӓт ӓли какам ӹштенӓт? Ирсӓ сыкыр пыдыргы постарнен. Намалышт мӹлӓм уты нелӹцӹм! Лучи кеквлӓ чӹнгӹштӹ.
Нӱнжӹк кырыш гӹц савыцым нӓлеш дӓ ӹрзӓл колта. Тӹнӓмок анзылныжы вычыде ӱӓн немӹрӓн коршок лӓктӹн шӹнзеш.
— Оп-паньки! — Нӱнжӹкӹн сӹнзӓжӓт кӓргӓлтеш.
Вес гӓнӓ савыцым ӹрзӓлеш, коршок сага мынывлошка лин шӹнзеш. Кымшы гӓнӓ цӹтӹртӓ — жарымы цӹвӹ!
— Вот ма ылын! — Нӱнжӹк сусун сасла. — Ынгыдышым, ынгылышым! Савыцнажы, Шергиндӹ, цӱдӓ йӧнӓн ылын! Эх, ороды! Тинӓрӹ веремӓ тӹдӹм намал каштым, а перкежӹм пӓлӹделам. Ну, ӹнде ӹленӓ! Качкыш гишӓн шытырланаш ак вӓрешт!
— Мӹлӓмжӹ махань цӓш? — Шергиндӹ изи нер лӹвӓкӹжӹ мӱнгӓ. — Мӹньӹн нигынамат мӹшкӹр ак шӱжӹ. Тӹдӹ мӹньӹн соок — топ. Мам ородыла мӹлӓм ӹвӹртӓш?
Нӱнжӹк тӓнгжӹм акат кол, нӹнӹ шӹжӹ вӓк тӓрвӓнӹлеш, качкеш, нӹжеш...
Качкындалын, кӓнӓлтӓлӹн, нӹнӹ коктын пакыла тӓрвӓнӓт. Мӱлӓндӹ тӹрӹштӹ эче мӹндӹр вет.
5
Нӱнжӹк анжа: мӹндӹрнӓт агыл ылшы кымда сӓрӓн покшалны кӹжгӹ дӓ шӓрлӓкӓ тум шалга.
— Анжок, лач мӓлӓннӓок йӓмдӹлӹмӹ. Тӹдӹн ӹшӹкӹштӹ изиш кӓнӓлтенӓ.
Нӱнжӹк вик тум векӹлӓ тӓрвӓнӓ. Шудым ташкен, миэн шагалеш, а ӹмӹл уже йӓшнӹмӹ. Тум лӹвӓлнӹ ик млоец, шыпшылт вазын, амален. Шалахай кидшӹм вуй лӹвӓкӹ тонгец пиштен, вургымлажы доно сагажы кишӹ пикш янгежӹм пӹзӹрӓлӓш. Амала млоец, толшывлӓмӓт ак шиж.
— Ну и ороды! Трыхня! — Нӱнжӹк тӹдӹм юкынок ӧпкӓлӓ. — Иктӓ тышман толын лӓктеш гӹньӹ? Хоть-мам тӹдӹ доно кӹзӹт ӹштӹ.
Нӱнжӹк амалышы докыда какляна.
— Эй, омъюа, кӹньӹл, ато цӓшетӹм амален кодат! — пӹлӹшӹшкок сӹгӹрӓлеш.
Млоец акат тӓрвӓнӓл, тенгеок пыхня.
Нӱнжӹк шана-шана дӓ трӱк сӹгӹрӓл колта:
— Кокшы рота-а, ял вӹ-ӹ-ӹлк! Строялташ! — эчежӹ амалышым лепкӓ гӹц пивач пуа. — Салобон, мон жепӹм нер доно кыскаш!
Ӹшкежӓт ӧреш, мам сасла. Ну, Вувер кыва! Ышым пыртен дык пыртен.
Млоец чык-пок кӹньӹл шӹнзӹ. Омпышан, нимат ынгылыде, тӹш-тиш анжылтеш. Кого мышкындыжы доно сӹнзӓм пӹшкеш. Вара веле анзылныжы Нӱнжӹкӹм цакла.
— Ма манат?
— Кӹньӹл, манам! Кыце лӹмет?
Млоец лепкӓжӹм ниӓлтӓлеш. Чивалмы вӓрет каршта, виднӹ. Вара кӱшкӹлӓ, лач пушӓнгӹ вуйыш, анжалеш.
— Ну-у, Тум патыр ылам. Невоеннобязанный. Тӹньжӹ махань командир лӓктӹнӓт? Лӹмӹм эче ядыштеш, — мӱнгӓлтӓ.
— А мӹньӹ Нӱнжӹк ылам. Нӱнжӹк — тидӹ киндӹ, а киндӹ, кыце пӓлет, цилӓлӓн вуй! Ядышташ, тенгежӹ, цилӓ праваэм улы.
— Нӱ-ӱнжӹк? — ӹрвезӹ ӧреш. — Колынам, колынам патырет гишӓн. Лачок, лӹмлӹ шая эдем гӹц анзыц вӓшкӓ.
Млоец кӹньӹл шагалешӓт, ӹнде Нӱнжӹк тӹдӹм яжонракок тӹшлен кердеш. Кӓпшӹ доно ӹшкежӹ гӹцӓт изижок агыл.
— Нӱнжӹк, ит шӹдешкӹ. Келеш гӹньӹ, мӹнь шоляэшет лӹмдӓлтӓм. Кыш кеет гӹнят, сагаэт нӓл.
«Ну и кечӹ тагачы. Родньыквлӓ пашат — шотлен ат пӹтӓрӹ», — Нӱнжӹк шаналта.
— Тӹнь утым ит тумайы. Мӹнят керӓл эче лиӓм. Мӹнь тамамат кердӓм. Теве пикш доно литӹмӓш чучам. Силаэмӓт улы, ышемӓт улы. Иктӹ ойхы...
Техеньӹ, шукы мыштышы, но тамаханьы ойхан эдемӹм анзылныжы ужын, Нӱнжӹк ядде ӹш тырхы:
— Ойхетшӹ маханьы?
Тум патыр кужын шӱлӓлтӓ:
— Цӓшем уке...
— Кыце тенге? Кышец укежӹм пӓлет?
— Шачмем годымок ял доно анзыкыла лӓктӹнӓм, тама. Ӹлӹмӓштем нимахань кын уке. Тӓ цӓшӹм пайылымы годым вараш кодынам? — Тум патыр лач юкын шаныкала. — Изинек тидӹм шижӓм.
— Шайышт пу мӹлӓнемӓт, ӓнят, йӓнгешетӓт куштылгырак лиэш, — Нӱнжӹк йышкыра.
— Мам тиштӹ попаш? Изиэм годым, ӓштем, кудывичӹш лӓктӓм, мӹньӹм ӓптӓн чӹнген шӹндӓ. Ӧлицӓшкӹ лӓктӓм — пи пырылеш. Шӹргӹш понгы погаш кеем — кым йӓктӹ лоэш ямам. Тонна качкаш шӹнзӓм — шокшы лемӹм вӹкем кымыктем. Дӓ тенгелӓ — соок. Келесӹ, ну кыце тенге ӹлӓш? Седӹндоно цӓш кӹчӓлӓш торцынна лӓктӹн кешӹм. Иктӓ-вӓре сойток тӹдӹм вӓшлиӓм сӓй. Яжоракын кӹчӓлӓш веле келеш.
Тум патыр шаяжым кашартыш, а Нӱнжӹк шаягаремӹм ыдыральы. Вара ышанла келесӹш:
— Мане-е... Цӓш — роколма агыл, йӹрӓнӹш лӓктӹн, капаен ат лык. Мӹньӹ теве тожы ышым кӹчӓл лӓктӹнӓм. ӓнят, иквӓреш кӹчӓлӓш тӹнгӓлтӹш? Йишелӓ вет хоть-махань пӓшӓӓт куштылгырак.
— Мӹнь тореш ам ыл. Иквӓреш гӹнь, иквӓреш лижӹ...
6
Сола изи ылын. Луцкы пӧрт нӓрӹ кырык тӹр лапата мычкы цепошкала шыпшылтын. Тӹдӹ докы лишеммӹ годымок Нӱнжӹк цакла, содан сӹржӹ тамахань сылыкын каеш. Вуйта уждымы ӹмӹл тӹдӹм ӹшке шылдыржы доно левед пиштен. Тамаханьы яхнышыла сола каеш. Ныр капка мӓнгӹжӓт вочыкын тӹрӹнялтӹн, йӹргец пичӹмӹ пичӹжӓт вӓрӹн-вӓрӹн ыражын ылын. Вольыклан хоть тӹш, хоть тиш воля кашташ.
— Тиштӹ ӹлӹшӹвлӓ пыле кидӓн ылыт, тама, — Тум патырат худам цаклышыла пелештӓ. — Мӓнгӹмӓт тӧр шагалтен ак кердеп доко.
Вара тӹдӹ мӹшкӹржӹм ниӓлтӓ. Ялазынрак келесӓ:
— Ик карка вӹдшӹмок тиштӓт пуат сӓй. Ти панежшӹ шокшеш ышмаат кошкен шӹнзӹн. Йӱмем тенге шоэш!
Кымытынат сола лош пыревӹ. Кӹзӹтӓт иктӓт ак кай, капка лӹвӓл пиӓт ак оптанты, кӹдӓл ак лӓк.
— А тӹве-е вӹдсӹнзӓжӓт каеш! — Нӱнжӹкӹн шӱштӹ, кӱшнӹ, шӹнзӹшӹ Шергиндӹ мӹндӹрцок ужеш.
Тӓнгвлӓ коловец векӹлӓ сӓрнӓлӹт.
— Коловец, манат? — шӹдӹн Тум патыр Шергиндӹлӓн пӹжгӓлтӓ. — Анжы, вӹд лыкташ ни керемжӓт, ни ведрӓжӓт уке.
Вара, вӹдсӹнзӓ вӹкӹ пӱгӹнен, пындашыш анжалеш.
— Вӹдшӓт уке. Охыр! В ыл ыжга юалгыжат ак шижӓлт.
Ойхы пар доно Тум патыр тӹш шӹвӓлӓшӓт йӓмдӹ ыльы, Нӱнжӹк цӓрен шокташ.
— Ит шӹвӹ коловецӹш, йӱӓшет эче керӓл лиэш.
— Анжок, махань ышан, — Тум патыр мӱнгӓлтӓ. — Келесӹ тенгежӹ, мам ӹштенӓ?
— Ӓлмӓдӓ иктӓ пӧртӹш анжалына. Ӹлӹшӹм ужына гӹньӹ, цилӓ пӓлен нӓлӹнӓ, — Шергиндӹ кӓнгӓшӹм пуа.
Коловец туреок ылшы пӹтӓришӹ суртышкыла тӓрвӓнӓт. Кудывичӹшкӓт пырат. Иктӓт ак вӓшли.
Амаса ӓнг техень лап ылын, Нӱнжӹк, ӓйӹнӓл шоктыде, лепкӓ доно сепнӹш. Шергиндӓт вӓк, шӱштӹ шӹнзен тырхыде, ял лӹвӓкӹ кенвазы, мындырталт кеш. А вот Тум патыр тӧрӧк вуй доно кымалыт.
— Яжон хынавлӓм вӓшлидӓ! — Нӱнжӹк ӧпкӓлӹмӹлӓ попалта. — Пуры вара? Улы тиштӹ живой? Ӹледӓ-шӱледӓ?
Пӧрт кӧргӹштӹ пеле пӹцкемӹш ылын, сӹнзӓжӓт вуйта тӱӓн кодын, тӧрӧк нимат ат уж. Икманяр вырт гӹц пырышывлӓн сӹнзӓ йӓргештӹ. Анзыл лыкышты, стӧл лошты, ӹдӹрӓмӓш шӹнзен дӓ тамам ӹштен. Савыцшым лепкӓ вӹкок ялштен шӹнден, лицӓжӹм ат цӓкнӹ, тӓ шонгы, тӓ сӓмӹрӹк ылеш. Шавыржат тоштемшӹ — незер семняш попазенӹт, виднӹ.
Нӱнжӹк йӹрвӓш анжалеш. Пӧрт ӓвӓгӓштӓ лӹвӓлнӹ куги равы мычашеш шипкӓм сӓкӓлтӹмӹ. Шайыл лыкышты краватьышты вуйта выргем арам шӓпшӓлӓ шумы.
— Ӹленӓ вӓл? — трӱкӹшток агыл вӓтӹ вӓшештӓ. — Атат пӓлӹ ӹшкежӓт. Колен вазашыжат ак ли, ӹлӓшӹжӓт ирӹкӹм ак пуэп, — ныжиклӓш колта вӓтӹ.
— Малын тенге попет? — ӧреш Тум патыр.
— Эксӹк мӓмнӓн кого! Шошымшы вӹдшор жеп годшен тенге парваленӓ-ӓ-ӓ! — ӹдӹрӓмӓш юкынок мӓгӹрӓл колта.
Сӹнзӓвӹдшӹ ӓнгӹрлӓок лицӓжӹ мычкы тьыргалта. Тӹдӹжӹмӓт вӓтӹ ӓтӹшкӹ йоктарен пога.
— Малын сӹнзӓвӹдетшӹм тенге погет? — ядде Нӱнжӹк ак тырхы.
— Эргем шужен кола ганьок. Кокшы кечӹ тӓрвӓнӹде кий, — вӓтӹ шайыл лыкыштышы вӓр векӹ анжыкта.
Цилӓн тӹш тӹшлӓлтӓт. Лачок, цаклыделытат, выргем лошты лулегӹ ганьы кошкен шӹцшӹ кӓпӓн изи эргӓш киӓ ылын. Кидвлӓжӓт сӓвӹ ваштыр ганьы вӹцкӹжӹн кайыныт. Лач сӹнзӓжӹ тӹдӹн кок шим йӓрлӓ йӹлгӹжӓш.
— Лӓшкӓм эргемлӓн шолтынем, дӓ вӹд уке, — пакыла ӹдӹрӓмӓш попа. — Теве лашашым сӹнзӓвӹдешем нӱштӹлӓш шанем. Хоть пыйырт пукшем. Вет кынамшен кукшы сыкыр пӹрцӓшӹм тӹдӹ ужде.
Ти шамаквлӓм колын. Шергиндӹ мытык ял вӹлнӹжӹ тыргыжын тӓрвӓнӓльӹ. Эче тӹдӹмӓт тодыл нӓлӹт дӓ качкын колтат.
— Кыш вӹдцӓжӹ ямын? Мӓӓт кошкышы коловецӹм ужна, — Тум патыр шаяш пыра. — Тӹрвӹмӓт нигышты нӧртӓш ма?
— Соланалан Кого Вӹдиӓ шӹдешкен. Улы вӹдсӹнзӓштӹ, улы каремышты выдважвлам коштен шуэн ӓли нальы доно темен пӹтӓрен. Савала доно нигыштат ат каштал. Эчежӹ вет шошым годшен юрымат ужделна, ик патькалтыш вацшаш ыльы. Уке-е!
— Нигыштат вӹдшӹ уке ма? — Нӱнжӹк ак ӹнянӹ.
— Сола гӹц ик уштыш ӧрдӹжтӹ йӓр улы. Вӹд тӹштӹ шукы, такеш агыл йӓржӹмӓт Пындашдымы манын лӹмденӹт.
— Тенгежӹ тӹшец кандышаш! — Шергиндӓт вӹцкӹж юкшым пуа.
— Кыце кандет? Кого Вӹдиӓ самый тӹштӹ ӹлӓ. Иктӹмӓт тӹшкӹ ак пырты. Каштыныт пӱэргӹвлӓ вӹдлӓн дӓ иктӓт пӧртӹлде. Цилӓштӹм Иӓ йӓр пындашкы шыпшыл валтен. Маремӓт ӓрня перви тенге ямы-ы-ы! — угӹц вӓтӹ нюжик мӓгӹрӓл колтыш.
— Тоты солашты ик пӱэргӓт ак кай, — шаныкалышыла Нӱнжӹк попалта. — Лачок, ойхы тӓмдӓн кого... дӓ качы. Техень пӹзӹрньӹкӹм тырхаш ак ли. Тенге цилӓ пуры эдем колен пӹтӓ. Мӹшкӹрдӓм цецаш теменӓ, — тӹдӹ сусуэм кеш.
Нӱнжӹк кырыш гӹц цӱдӓ савцшым лыктат, ну ӹрзӓш пижӹ. Ик гӓнӓ шалалта, вес гӓнӓ — качкыш паштек качкыш лӓктеш. Вӓтӹн сӹнзӓжӓт кӓргӓлтеш.
Цилӓн качкын темевӹ.
— Ой, тӓжӹ Йымы ганьы ылыда! — тау вӹлӓн таум ӹдӹрӓмӓш келесӓ. — Яра, тагачеш мӹшкӹр темӹ. Пакылажы кыце мӓлӓннӓ ӹлӹмӹлӓ? Палшен пудай, пуры эдемвлӓ, цӓктӓрӹдӓй Вӹдиӓм. Теве тӓ махань патыр ылыда! — вӓтӹ сарвалымыла йӓнгӹшкок анжалеш.
Тум патыр дон Нӱнжӹк кымданрак пулышыштым шӓрӓлтӓт, икӹжӓк-иктӹм анжалыт.
— Мӓ палшенӓ! — иктӧр пелештӓт.
— А мӹньӹ кредӓлӓш кен ам керд, — Шергиндӹ ял лӹвӓлнӹштӹ сӹгӹрӓлеш. — Мӹнь вӹдӹм ам яраты, ам тырхы. Вӹдӹжгӓштӹ мӹньӹ тӧрӧк лязӹргем дӓ тӓзӹлянем! — ӹжӓл ӹн хытыра тӹдӹ. — Мӹнь гӹцем паснаок шиэдӓлдок.
— Мӹнь вӹд гӹц ам лӱд. Мӹнь вет тум ылам. А пу вӹдӹшкӹ ак валы! — Тум патыр тӹргач патырлана.
— Содыки келесӹ, малын Вӹдиӓ вӹкӹлӓ тенге когон шӹдешкен? — Нӱнжӹк эчеӓт вӓтӹм тергӓ.
— Вуйнаматшы мӓӓт ылына, векӓт, — сылыкынрак тидӹжӹ манеш. — Пашкудыштына ик вӓтӹ ӹлӓ дӓ утла авызи ылеш. Тӹдок эксӹкӹм канден.
— Кыце тенге? — Тум патыр ак ынгыды.
— Кеен солана ик вӓтӹ йӓр тӹрӹштӹ охырашуды погаш. Шуды кагыльым качмыжы шон колтен. Сагажы изи ӓзӓжӹмӓт нӓлӹн. Анжен шоктыде вет, ӓзӓ шапикшӹм лявӹртен шӹнден. Шукы шаныде, тӹ вӓтет шапикӹм ире йӓрӹштӹ шӱӓлтӓш тӹнгӓлӹн. Йӓр хоза тӹ вӓрӹштӹ сир лишнок ин каштеш ылын. Худа пышеш дӓ тотеш тӹдӹ тӹрвӹнзӓш дӓ укшынзаш тӹнгӓлӹн. Йӓрӹштӹжӓт вӓк штурма тӓрвӓнен. Кечӹ мыч кого коэвлӓ лыпшенӹг. Пиш когон Вӹдиӓ эдемвлӓ вӹкӹ шӹдешкен. «Йӱде колен пӹтӹдӓ!» — саслен, шудалын. Йозылен шӹнден, цилӓ вӹдӹм торцна карангден. Вот тӹнӓмшен солана парвала. Мам ӹштӓш, анат пӓлӹ.
— Мане-е, экологи — кого пӓшӓ! — ышанын Нӱнжӹк келесӓлеш, но тӹдӹм сойтокат иктӓт ак ынгылеп.
— Патырвлӓ, тенгежӹ тӓ палшедӓ? — ӹдӹрӓмӓш тӹнг пӓшӓ гӹц ак каранг.
— Палшенӓ маннаш! — Шергиндӹ ваштареш йӹлмӹ доно шыралеш.
— Вӹдиӓм ужнедӓ гӹньӹ, вады якте вычымыла. Тура кечӹвӓлӹм тӹдӹ йӓр пындашты, сек келгӹштӹ, пачангеш. Юалгышты кӓнӓ, вӹкӹ ак лӓк. Ато кечӹ тӹдӹм йонгата, — вӓтӹ тымда.
— Тенгежӹ мӓӓт кечӹ шӹцмешкӹ кӓнӓлтенӓ? — Нӱнжӹк тотлын кӓрнӓлтӓ.
Кудывичӹшкӹ нӹнӹ цымырын лӓктӹт. Витӓ лишнӹ ӹмӹлеш, сирем вӹлӓн, цызлалт вазыт. Шукыштат агыл тӹшец неръюк веле шакташ тӹнгӓлеш.
Солашкы пӓлӹдӹмӹ эдемвлӓ толмы гишӓн уверӹм лач мардеж намал сӓрнен. Шукы вара жеп эртӹш, пӧрт лишӓн цилӓ вец ӹдӹрӓмӓшвлӓ постарнаш тӹнгӓлевӹ. Кудывичӹшкок пыраш шеклӓнӓтӓт, пичӹ гач амалышывлӓм анжылтыт. Ӧрӹт, ӹшке лоштышты хытырыкалат.
— Мӹшкӹр теммешкок пукшен, манат? Вӹдиӓм темдӓлӓш сӧревӹ, манат? — тӹтӹшде пӧрт хоза вӓтӹм нӹнӹ ядыштыт, кӱ дӓ кышец нинӹ ылыт, пӓлӹнештӹ.
Тенге-сенге вӓтӹ цилӓ шайыштеш. Вара пашкудывлӓлӓн дӓ тӹдӹлӓнӓт ситен шо, тама. Амалышывлӓм шижтӓрӓш тӓрвӓнӹш.
— Кӹньӹлок, патырвлӓ! Жеп тӓлӓндӓӓт толын шон. Той пыч сӹгӹрӓ!
Нимам ӹштӓш, ӹнде цӓкнӓш ак вӓрешт. Анзыкы веле!
Нӱнжӹк дон Тум патыр йӓр сирӹшкӹ тӓрвӓневӹ. А Шергиндӹ, маншаш, кырыш оролаш патырын коды. Лач кого вырсышкы кешӹвлӓм, нӹнӹм ӹдӹрӓмӓшвлӓ сола капка яктеок ыжатен колтевӹ.
Корным тиштӹ, цацет гӹнят, ат ямды. Йӓр мӹндӹрцок тӹгӹрлӓ валгалтеш.
— Колышт доко, Нӱнжӹк, Вӹдиӓм кыце сӹнгӓш, тӹнь ат пӓлӹ? — ашкедшӹлӓ Тум патыр ядеш.
— Тумаялаш келеш, — тӓнгжӹ манеш. — Вӹдиӓ вет рок мычкы ак кашт, тенге? Тӹдӹн ӹшкӹмжӹн сӓндӓлӹк — вӹд. Ане? — Нӱнжӹк шаягаремӹм ыдыра.
— Мӹнят тенгеок шанем, — Тум патыр вӓшештӓ.
— Седӹндоно Вӹдиӓм иктӓ-семӹнь сирӹш ыдырал лыкмыла. Тӹнӓм тӹдӹ силажым тӧрӧк ямда. Сирӹштӹ тӹдӹ доно хоть-мам ӹштӹ. Тенге?
— Манаш веле куштылгы, — Тум патыр шӱлӓлтӓ.
— Ӹленӓӓт — ужына! Тӹнгжӹ — кредӓлмӓштӹ шыралташ. «Пуля — ороды, йыштик — молодец!» — кыце Суворов тымден.
— Махань Суворов?
— Мам тӹлӓт попаш, сойток ат пӓлӹ, — Нӱнжӹк кидшӹм лыпшалеш.
— Ӹшкежӹ утла ышан ылат! — Тум патыр обижӓйӓлтеш.
— Яра, ит шӹдешкӹ! Ужат, толынат шонна.
Лачок, йӓр сирӹш нӹнӹ толын шагалыт. Вӹд вӹлвӓл пишок сӹлнӹн каеш. Сар локон пеледӹшвлӓ парсын вуйыштым лӱктенӹт. Вӹд тӹрӹштӹ вӓрӹн-вӓрӹн ныгыды амыж шӓрлен. Изи мардеж веле вӹд вӹлвӓлӹм кыптыртылеш. Йӹрвӓш тыр, ик йӓнгӓнӓт ак кай.
Тум патыр пикшӹм вӹдӹшкӹлӓ виктен шӹнден, кымык пӱгӹнӓлӹн ижӹ йӓр пындашкы анжаш цӓцӓ. Коэвлӓн мадмы ӓптӹртӓ, седӹндон тӹштӹ нимат ужаш ак ли.
— Анжы, пикшетӹм иктӓ жава роалта, дӓ руш Иванла тӹдӹм марлан нӓлӓш тӹлӓт вӓрештеш, — мыскыленрӓк Нӱнжӹк шижтӓрӓ.
— Тӹнь ӹшке перегӓлт!
Коктынат изиш сир мычкы тӹш-тиш сӓрнӓлевӹ, шагалевӹ. Нӱнжӹк, ялжым ӹшке лӹвӓкӹжӹ пӹтӹрӓлӹн, рок вӹлӓн пырен шӹнзӹ. Выча-выча, нимат йӹржӹ ак вашталт, нимат ак тӓрвӓнӓл.
Нӱнжӹк шӹдӹ пар доно вӹд вӹлвӓлӹм та-ак нелӹ кестен доно парен шелеш. Коэ вӓк шагалеш.
Сир лишнӹ, вӹд парсын логӹц, вӹкӹжӹ рӓкӹн ганьы кок кого сӹнзӓ вуйта анжал шӹндӓ дӓ трӱкӹшток амыж лошкыла тамаханьы луды ӹмӹл юшт каранг кеӓ.
— Эй, Вӹдиӓ! Лӓк, ит лӱд! Кечӹ шӹнзӹн ганьок, ӹнде ак панеж. Тӹньӹмӓт ак когертӹ, — Нӱнжӹк вӹдӹшкӹлӓ сӹгӹрӓлеш.
Тыр дӓ шӹп.
Нӱнжӹк эчеӓт вӹдӹм кестенжӹ доно шелӹн пуа.
— Лӓк, манам, сильдӹ мольы кугижӓ! Хытыраш шая улы. Анжыкты хоть вуетӹм.
Йӓрӹштӹ вуйта шигол кого пачшы доно чымалташ, дӓ вӹд лӹвӓц вужге кого ханг постол йӹргешкӓ вуй лӓктӓш тӹнгӓльӹ. Техень армыж вуй! Ӱпшӹ дӓ пандаш вӓреш куктаналтшы ыжар вӹдпарсын кечӓлтӓш.
Вуй кӓргӓ сӹнзӓвлӓжӹм Нӱнжӹк векӹ, Тум патыр векӹ сӓрӓлеш.
Простуйышы эдем ганьы икманяр гӓнӓ кахырал-кахырал колта, воздухым подыл шӹнден сӓй.
— Кӱ омемӹм лоэштӓрӓ? — Вӹдиӓ ӱрлӓлтӓ. — Кӱ йӓрӹм пыдырата, нальым кӹньӹлтӓ?
— Эй, тӹнь, йӹргешкӓ вуй, вӓшештӹ: малын эдем йыхым орландарет? — Нӱнжӹк костанын сӹгӹрӓ. — Малын кымдемӹштӹ вӹдӹм пӹтӓренӓт? Пач йӹле вӹдважвлӓм, ато вуетӹм пӹтӹрӓлӓм!
— Мам тӓ донда, пырхавонгывлӓ доно, хытыраш? Тӹрвец колтем — вӹседӓ! — Вӹдиӓӓт кроза. — Пӹтӓри сӓрземвлӓм, вӹдъюавлӓм, сӹнгӹдӓ.
— Кӱм вӹдъюажы тӹдӹ манеш? — Тум патыр йывыртат нӹж ӹштӓ.
— Вӹдӹшкӹ вален колышывлӓм тенге лӹмдӓ. Техеньвлӓм тӹдӹ ӹшке салтакышкыжы сӓртӓ, — Нӱнжӹк патыр ынгылдара.
Патырвлӓн туп шайылны, амыж лошты, шыж-шуж шактен колтыш. Льыпыст-льопыст, льыпыст-льопыст юк шӓрлӓ. Коаш вӓр гӹц сирӹшкӹлӓ куд вьздъюа мызырге лӓктеш.
Пеле амалышывлӓ ганьы, кок кидге анзыкыла, вуйта цат элтӓлӓш, виктен шӹнденӹт. Эдемлӓн анжалашат нӹнӹм лӱдӹш: лицӓштӹ кӱпцӹшӹ дӓ лудалгы-кӓкӓ цӹреӓн. Кӓпӹштӹ гӹц вӹд пындаш нальы лаштыкын-ланзын йога. Лыдывлӓ ганьы, кок векӹлӓ мыльгалт-мыльгалт, нӹнӹ патырвлӓ монгырыш кеӓт. Только пӹсӹштӹ ак ситӹ, ӹлӹшӹвлӓ гӹц мыльыракын кайыт.
Нӹнӹм йӹр ӓрӓш шанат, виднӹ, пӱгӹлӓ шӓрлен миӓт. Сек покшалны ик вӹдъюажы кого армыж кӓп доно айыртемӓлтеш. Ӹлӹмӹжӹ годым тапката мары ылын, каеш.
Тум патыр лӱӓш мастар ылмыжым анжыктыш. Ик выртышток кок пикшӹм ижӹ пачелӓ-пачелӓ тӹдӹ вӹкӹ пӹсӹн колталтыт. Чучашыжы чучы, но пикшвлӓжӹ вӹдъюалан нимахань эксӹкӹм ӹш ӹштеп. Кӓпӹм ыражтен, йӓр вӹдӹшкӹ попазевӹ, а тышман седок ваштареш толеш.
— Йозылымы пикш келеш! — ойхын Туп патыр сӹгӹрӓлеш.
— Э-э, нинӹ доно вес семӹнь ӹштӹмӹлӓ! — Нӱнжӹкӓт ӱрлӓлтӓ.
Нелӹ кестен вурдыжым кок кидӓ роалтен, вуй кӱшнӹ тӹдӹм пӹтӹрӓл-пӹтӹрӓл, вӹдъюавлӓ ваштареш шынгалтеш. Ик век, вес век лыпша. Кыдылан тӹкнӓ, тӹдӹ лаштыкын шӓлӓнен вазеш.
— Идӓ цӓкнӹ! — йӓржӹ гӹц Вӹдиӓ ӹшкӹмӹнвлӓлӓн ӹнгӹрӓлеш.
Ти веремӓн Нӱнэкӹк кок тышманым пӹтӓренӓт шоктыш.
— Палша-ай! — шайылныжы Тум патырын сӹгӹрӓлмӹм колеш.
Анжа: кым вӹдъюа, тӹдӹ вӹкӹ кечӓлтӹн, ашкыл паштек ашкыл, вӹдӹшкӹлӓ шыпшыт, сагашток шыпшыл валтынештӹ. Тум патыр тӹкӹлнӓлтеш, кредӓлеш гӹнят, сӹсӹрген ак керд. Вӹд яктеӓт шукок кодде.
Нӱнжӹк тӓнгжӹ докы вӓшкӓлтӓ. Мимӹ семӹнь кок тышманым ыдырал шуа, кымшыжы доно кредӓлӓш пижеш. Тидӹжӹ самый армыж вӹдъюаэт ылын. Пӹсӹрӓк молы гӹцӹн, аймылтылат шокта. Ӹлӹмӹжӹ годым иктӓ-махань салтак моло ылде вӓл?
— Темдӓл! Темдӓл! — вӹд вӹлкӹ вуйым кӱкшӹн лыктын, Вӹдиӓ тӹдӹлӓн сасла. — Пу тӹдӹлӓн яжоракын!
Тум патырат выртым такеш ӹш ямды. Йывыртынрак пока гӹц Вӹдиӓ докы лишемӹн, кужы рехень постол ӱпшӹ гӹц трӱк роалта, кердмӹн кӱшкӹлӓ шыпшылеш дӓ вӹд гӹц ыдырал лыктеш.
— Ну, ма-а, кого вуян цӹвӹтӓн, попазышыц! — ӹвӹртен сӹгӹрӓлеш.
Лачокат, Вӹдиӓ ӧрдӹж гӹц анжен, кого цӹвӹтӓнӹм ӓшӹндӓрӹктен. Вуйжы сагаок кок мытык кид тышкалтымы, ялжы уке, тӹдӹ вӓреш колын ганьы пач кайын дӓ кӹзӹт пыт пӹтӹрнӓлтӓш, тӹш-тиш чымедӹлӹн.
— Колты! Колты, манам! — Вӹдиӓ саслен.
Нӱнжӹк патырат ти выртын остатка тышманым сӹмӹрен, лыпшен шуш.
— Уф-ф! — пӱжӓлтшӹ лепкӓжӹм ӹштӹшӹн, йӓр векӹлӓ сӓрнӓлеш.
— Колты, пишок ядам! — Вӹдиӓ сарвала. — Ат уж ма, кошкенок миэм!
Нӱнжӹкӓт цакла, ӹфьхлен шӹндӹмӹ кого шар гӹц вуйта воздух янжеш, Вӹдиӓн аражы изиэмӹн миӓ.
— А хоть коштымы колыш тӹнь сӓрнӓл. Ӹжӓл, сыралан тӹньӹ ат яры, ато керӓл лиӓт ыльы, — Тум патыр мыскыла.
— А малын сола халыкым орландарет? Вӹдӹм тӹшкӹ пуэт-агыт?! — костанын Нӱнжӹк сӹгӹрӓ.
— Пуэм, пуэм! — Вӹдиӓ хоть-мам ӹштӓш йӓмдӹ, ӹлӓш веле кодышты. — Тагачок вӹдсӹнзӓ темеш!
— Ат алталы? Шамакет цаткыды? — Нӱнжӹк ак ӹштӹ.
— Мам сӧрем, соок ӹштем. Шамакем вӹдем ганьок пингӹдӹ. Колтыда мӹньӹм токына, йӓрӹшкем. Пакыла эдемвлӓлӓн худам ам ӹштӹ, — Вӹдиӓ мӓгӹрӓл колта. — Иктӓт мӹньӹм ак ынгыды, эх-эх-эх. Теве цилӓн «Вӹдиӓ худа» дӓ «Вӹдиӓ шӹдӹ» маныт. А мӹньӹн житя куштылгы? Иктӓжӹ тидӹм пӓлӓ?
Шалдыра сӹнзӓвӹд тӹдӹн тьырге йоген.
— Халыкем и гӹц ишкӹ ӹнде чӹдемеш. Вӹдӹдӹрвлӓ вес йӓрвлӓш марлан лӓктӹн пӹтӓт, вӹдъюавлӓэм кудыт веле ыльы. Нӹнӹжӹмӓт тӓ пӹтӓрӹшдӓ. Кыце пакыла ӹлӹ VI ыл ӓ? Йӓрем яхна. Шӓлӓ. Халыкым уэмдӓш келеш? Келеш! Седӹндоно ик иэш ик-кок эдемӹм вӹд лӹвӓкӹ шыпшын валтем гӹньӹ, мӱлӓндӹ кӧтӹргӓ?
Вӹдиӓн сӹнзӓвӹд тӹдӹн кӓпшӹм нӧртен миӓ. Молнам изиэмӓш кӓп угӹц аваргаш тӹнгӓлеш, кушкеш. Сӹнзӓвӹдӹштӹжӹ тамахань сила улы, тама.
— Кокшӱдӹ и мӹнь йӓрӹштӹ ӹлем. Сола ӹлӹмӓшӓт сӹнзӓ анзылнем эртӓ. Каждый пӧртӹштӹ ма ӹштӓлтеш, пӓлем. Шачыт, кушкыт, колат... Йӓрӹшкӓт кол кычаш тетявлӓ каштыт, нӱштӹлӓшӓт толыт, сӓмӹрӹквлӓ сирӹштем, икӹжӓк-иктӹм семӓлен, кӓнгӹж йыдым эртӓрӓт. Мӹнь утла худам ӹштӹделам...
Нӱнжӹк патыр Вӹдиӓм ӹжӓлӓйӓшӓт тӹнгӓльӹ, векӓт.
— Ти авызи вӓтӹ цилӓ делам локтыльы. Шанен мыштен вет, кыш шапикшӹм цикӓш. Сирӹшкӹ хоть вӹдӹм каштал лыктам ыльы. Уке вет! Мӓмнӓм мор нӓлжӹ манынок лач ӹштӓ.
Патырвлӓ тенге тӹдӹм колышт шӹншденӹт, малын тиш толмыштымат вӓк монден шуэнӹт, тама. А Вӹдиӓ вуйта тидӹмок вычен. Тагыце пӹтӹрнӓлт кен, тӹдӹ йӓрӹшкӹжӹ вуйын пыжгуп чымыш.
Но Тум патыр тӹдӹм ӱпшӹ гӹц цат кычен ылын. Седӹндон, кыце шык алангы коллоэцӹн диплом йошт шыпшын валта, тенгеок Тум патырат паштекшӹ вуйын вӹд лӹвӓкӹ кеш. Яра, Нӱнжӹк пӹсӹ ли, ял гӹц тӓнгжӹм роалтен шоктыш. Только тӹдӹнӓт цӓшӹжӹ алталыш.
Начкы лявӹрӓн сирӹштӹ йыдалан ялжы трӱк яклешт кеш дӓ Нӱнжӹкӓт вӹдӹшкӹ Иӓ дон Тум патыр паштек шынгалты.
Вӹдиӓ ӹнде туан пӧртӹштӹжӹ ылын. Тиштӹ ӹнде тӹдӹ хоза. А тоны, моныт, стенӓвлӓӓт палшаш Ма доно эдемвлӓм тенге ӓрген шӹндыш, вӹд вӹлкӹ вуйымат лыкташ ак ли, пындашыш веле келгӹнрӓк дӓ келгӹнрӓк валет.
Шӱлӓлтӓшӓт тиштӹ ак ли. Шодым лач ӓзӹр пӹзӹрӓ, шамат изин-олен пӹслӓнӓ. Сӹнзӓ анзылны якшарикӓ, сары, нарынзы крӱгӓвлӓ, коэвлӓ шӓрлӓт. Вашталт миӓт, пыналтыт. Сусу картин!
Ыжар ӱпӓн, ыжар сӹнзӓӓн вӹдӹдӹрвлӓ Нӱнжӹк йӹр мадын, ин сӓрненӹт, куштенӹт, тама, токышты аздаренӹт.
«Теве маханьы вӹд лӹвӓл сӓндӓлӹкет, — ышым лаксыртышы шам ӓргӓ. — Ӓнят, мӹлӓмӓт тишӓкок кодаш? Махань тиштӹ яжо!»
Тӹнӓмок пӹслӓнӓш тӹнгӓлшӹ вуй вимӹш вычыде тама йочкалта: «Нӹл шамак! Нӹл шамак! Ӓштӓлтӹ!» Сӹнзӓ анзылан шӹргӹштӹшӹ Вуверӹн сӹржӹ пачылташ цаца.
Улы вим иктӹш цымырен, кӱшкӹлӓ кӹрмӓ, кид доно ыдыра, ял доно чымедӓлеш.
Уф-ф-ф! — вуйжы ик выртеш вӹд вӹкӹ пробкала лӓктеш, дӓ Нӱнжӹк йозы нӹл шамакшым сӹтӹрӓн шокта.
Дӓ тӹнӓмок шимӹ цӹреӓн кого-кого савыц цилӓ питӹрӓ, кӓпшӹмӓт лач уждымы силан пӧрдшӹ мардеж юлала пӹтӹрӓл колта, дӓ тӹдӹлӓн цилӓ ямеш...
|
Виталий Петухов
|
А МӸНЬ — ЫМБАКЫ...
|
прозо
|
Эрвий, 12 выпуск
|
2010
|
Коллоэц
Кыргыжам Шӹндӹрӹш,
Шӹндӹрӹн вӹд тӹрӹш.
— Пындӹрвӹ,
Кадама!
Йӹчкедӓ? Ада ма?
Маханьы вет кол,
Нимат ӹнеж кол.
Кужы хоть
Ӓнгӹрваштыр,
Охырок со мычашты.
|
Виталий Петухов
|
Коллоэц
|
поэзий
|
Эрвий, 13 выпуск
|
2011
|
Кесӹ дон писикӓ
Кесӹ докы миэн
Пиш изи писикӓ
— Малын, йӓ, шуретшӹ
Вот техень потикӓ?
— Тӹнь ӓвӓтӹм колышт,
Ит кыдалышт так!
Цӹвӹм ит поктылышт
Тӹнь йӹрӓн покшак.
Ат колышт гӹнь мӹньӹм,
Шурем лиэш пӹсӹ!
Ух, логалам тӹньӹм! —
Лӱдӹктӓлеш кесӹ.
|
Виталий Петухов
|
Кесӹ дон писикӓ
|
поэзий
|
Эрвий, 13 выпуск
|
2011
|
Орави
Кӹрӓн майкан ик орави
Пырен шӹнзӹ пичӹ равыш.
Анжал нӓльӹ йӹржӹ чӹнь.
— Чӹм-чӹм!
Сек-сек пӹсӹ ылам мӹнь!
Лишкӹ тольы шонгы коти,
Кычынежӹ кекӹм чоте.
А орави ваштылалеш
Дӓ котилӓн тенге манеш:
— Хоть нӹл яла
Тӹнь кыдалат,
Эртем тӹньӹм мӹнь, кок яла!
Ылам лӹмлӹ чӹм-пион!
Ат керд мӹньӹм поктен шон!
|
Виталий Петухов
|
Орави
|
поэзий
|
Эрвий, 13 выпуск
|
2011
|
Валерий Иванов
Шачмы вел
Кӹлмӹшӹ кугилӓ шекланен шалгалта,
Тырлен кымда пӹлгомжат.
Поездвлӓ веле, окня дон валгалтын,
Чӹмӓт рӹмӓлгӹштӹ пак.
Трӱк мӹнь ӓштӓлтем ик вӓрӹм дӓ жепӹм,
Кышты ӓтямӹн лин пӧрт.
О, шачмы велем! Кыцелӓ тӹнь ӹшкетет?
Пӓлӹмӹк, кеем вӓл ӧрт?
Cтанцин тылсоты, ажедӹн йыленӓт.
Поездвлӓ шолткат седок.
Нӹнӹ манярын тишец эртен кенӹт
Пӹсӹн, мӹндӹрк, соэшок.
|
Валерий Иванов
|
Шачмы вел
|
поэзий
|
Эрвий, 15 выпуск
|
2013
|
Туан
Кугижӹ шыжга, лач йӓнг, шӹжгӓ юкан.
Йӹрем, мӹнь шижӓм, пиш ладна дӓ тыр.
Чучы ӓтямлӓ укш лоштыжы трӱкок.
Ӓль шӹжӹ кечӹн вӓшлиннӓ коктын?
Понгывлӓн пыш… Йӓл уке иктӓтӹш.
Пуйырен Йымы вӓшлиӓш лачок?
Ош ӓнгӹремшӹвад, кидеш чиктӓлтӹн,
Корным ажедеш туан пӧртнӓ док.
Кечӹм толшашым шӹкӓлӓм покашкы.
Ӓтям сагаэм — йӹрӓлтӹшжӹ цӹлт…
Вот мам ӓштӓлтӹшӹм ойхан йӓнг вашток,
Соэш ыжатен туанвлӓм мӹндӹрк.
|
Валерий Иванов
|
Туан
|
поэзий
|
Эрвий, 15 выпуск
|
2013
|
Военныйвлӓн хала
Шӓлӓ тӹлӓт, военныйвлӓн хала!
Шӓлӓ, вӓтӹвлӓ офицервлӓн!..
Эшелон, кӹртнигорныжы кодыныт палан,
Но ышыштем седок, пижшӹ церлӓ.
Салтак формышты улы техеньӹ,
Ма сагаэт вӓк курымеш кодеш.
Тидӹ лач бой паштек тырлен кемӹ
Ӓль тыр паштек командыжы: «Бойыш!»
Йӓллӓн нелӹ техеньӹм ынгылаш,
Хоть секрет нимахань тиштӹ уке.
Кыш иргодым шӹкӓлеш ӹлӹмӓш —
Нимахань корныжат ак ли уты.
Шергӓкӓнем, кыце мӹлӓм келӓт!
Вагон тӱнӹ пӹцкемӹш дӓ йошта.
Мӓ ӹленӓ вашталтде, тенгелӓ:
«Ӹнян Тӓнг», «Шачмы Эл» шамак лошты.
Тӹньжӹ тӹштӹ, кышак кечӹ вала
Дӓ шӹкш качыла чучеш тамалын…
Военныйвлӓн хала амала
Дӓ шӹдӹрвлӓ йӹлгӹжӹт окняла.
|
Валерий Иванов
|
Военныйвлӓн хала
|
поэзий
|
Эрвий, 15 выпуск
|
2013
|
Берлин
Паркын корны вӹлнӹ киӓ гравий.
Тошты утикӓнӓ лин тишток.
Кым руш тетя мадынна мӓ вадеш,
Толын мӓмнӓн луды танквлӓ док.
Но халаш, чугун решотка гачын,
Шыпшын мӓмнӓм мадаш утларак.
Но иктӓт капкажым ак пу пачын,
Ак яры мӓлӓннӓ пичӹ пак.
Шукы ыш тетялӓн вара келеш?
Мӓ йӹвӹртӹн — пичӹ шелӹк вашт.
Мадынна тинӓрӹ — вӓк пӹцкемеш,
Немӹц тетя лоэшок ярлалт.
Ӓтянӓвлӓ вара кӹчӓл моныт,
Айыренӹт, манде нимамат.
Мӓлӓннӓжӹ мадмы эче шоныш,
Малын вӓл вырсенӹт — тетям яд?!
Мӓмнӓм, турнам, вычен уж машинӓ,
Ӧрӹннӓ ӓтявлӓн костан верц.
Пӓлӹделнӓ мӓ тӹнӓм Берлинӹм,
Сулыкан лин кыды война верц.
|
Валерий Иванов
|
Берлин
|
поэзий
|
Эрвий, 15 выпуск
|
2013
|
Ом
Тетя юк, мӓгӹрӹшӹ, ӧлицӓштӹ шактыш…
Дӓ эртӹш жеп ӓвӓлтӹш эчеӓт.
Ти немӹц хала лач омем гӹц лӓктӹ,
Тишец тӹнгӓлӹн вырсы, шӓрлен пак.
Дӓ готика сӹнӓн ӧлицӓн ӱштӹм
Когертӹш руш йиш шӱлӹш — пӓлӹктӹш.
Трӱк ТИДӸ угӹц нелӹн вазы шӱшкем,
Окня стьоклажы цудырт шелӹн кеш.
Чугунын пичӹ вуйта цӹтӹрнӓлтеш,
Ӓштӓлтеш танк моторын ӱрлӹмӓш.
Мӹнь, ладнангдараш, саслем: «Ит лӱд! Ак кел!
Войнашкы агыл, кеем вес покаш!»
Но тӓгӱн ӹмӹлвлӓ йӹрем пӧрдӹт
Дӓ воздухшат лин колтыш шокшырак.
Кыштакен Родинем?
Мӹндӹрнӹ, ӧрдӹж?
Мам мӓгӹрӓ тетяжӹ кӹзӹтӓт?
|
Валерий Иванов
|
поэзий
|
Эрвий, 15 выпуск
|
2013
|
...
|
Юр годым
Юрын патькалтышвлӓ начкы окняшты…
Эртӹшӹ шокшым кодеш лач ӓштӓш.
Кид доно окням шӧршӓнгшӹм ӹштӹлӓм.
Тӓгӱн анжалтышжы каеш трӱк мӹлӓм.
Ик корныгешӹ мӹнь вӹкем анжалеш.
Пал веремӓ гӹцӹн токем сӓрнӓлеш.
Тошты плащжат чучеш пӓлӹмлӓ тевеш.
Пӧртӹштӹ — мӹнь, тӹдӹ тӱнӹ ашкедеш.
Ам керд ынгылен, кыштышы ти мирем:
Ӓнят, Германин, а ӓнят, Сибирьӹн.
Выргыждымы йӓнгӓн, тӹшлем паштекшӹ.
Эртен тетя жеп, тӹдӓт тек ашкедшӹ.
Тӓнг мӹлӓм ак ли, но шанымаштем,
Тидӹжӹ яжо тышман гӹц войнашты.
|
Валерий Иванов
|
Юр годым
|
поэзий
|
Эрвий, 15 выпуск
|
2013
|
Потоп
Шӹдӹ пар океан, полой гань, мӓмнӓм мӱдӹш,
Йӓнгем — кек, тӹньӹн йӓнг — зверь лач лӱдӹш.
Шӱдӹ окнян ковчег ӱжеш токыжы йӓнгем,
Только уты мӹнь лим, сӓрнӓлт кенӓм мӹнь «йӓлӹш».
Ак ытары ни пыш, ни ӓрӓкӓ — йӓрӓ сӹнзӓвӹдӓн.
Иӓш кыш? Кыды век — мужед ак пу вӓк шӹдӹр.
А Вселенный вес вец Азорис мыра юкде.
Тӹдӹ — Йымем, лачок, тӹш талашем мӹнь лӱдде.
Лач остаткан трӱкок вуйым шайык сӓрӓлӓм —
Кымдан пиш, полой гань, сылык нӓлӹн.
Пӹтӓриш гӓнӓ агыл, тырхаш веле лач шачшы,
Мӹлӓм вӹсӓш эче, шим шӹдӹрвлӓн тыл гачшы.
Амат шотлы, лачок, мам ямденӓм, манярым
Ӓнят, седӹндон тӹш — со цик гачын — аздара.
Ытаралтшывлӓм коэ тек пакы нӓнгеӓ —
Тӓгӱн цӓшӹжӹ, сӓй, торцем ӧрдӹштӹ киӓ.
|
Валерий Иванов
|
Потоп
|
поэзий
|
Эрвий, 15 выпуск
|
2013
|
Ӹдӹр кушта
Ӹдӹр вишня йӹр сӓрнӓлеш,
Пыра ош пеледӹш лош.
Кушташ, мадашат тӹнгӓлеш,
А сагажы — ивлӓн йож.
Нӹжгӓтӓ пеледӹш вилеш
Пулыш вӹлкӹ, ӱпӹшкӓт.
Луатшӹм и тене лиэш,
Пелед кеӓ ӹшкежӓт.
Ӹдӹр колеш йозы семӹм,
Лач пӹлгом гӹц янжеш тиш.
Ӹлӹмӓштӹ чӹдӹ кемӹ,
Но аздара пакы пиш.
Крӱгӓ мыч ӹлӹмӓш йога,
Уке ивлӓм ӓрӹш цик.
Кӱ армары, кӱн цӓш кого —
Ат келесӹ кӹзӹт вик.
Сылыкемжӹ вӹсен кежӹ
Ти лывыргы укш, кид вашт.
Хына веле ылам ӹшкежӹ
Ӹдӹр шӱмӹштӹжӹ ач.
Вишнёпкан цӹрежӹ йогыш,
Ли ӹдӹрӹн кӓп дон вӓш.
Хоть тӹжем и эртӓ, кодеш
Ӓшеш тӹдӹн куштымаш!
Кырык мары йӹлмӹш Виталий Петухов сӓрен.
|
Валерий Иванов
|
Ӹдӹр кушта
|
поэзий
|
Эрвий, 15 выпуск
|
2013
|
Кӱ сек яжо?
Ямак
Ик шӹргӹштӹ Пирӹ, Ӹрвӹж, Морен ӹленӹт. Нӹнӹ пиш веселӓ, икӓнӓ-иктӹ доно тӓнг ылыныт.
Ӹрвӹж колым лоэн, Пирӹ телеш пум йӓмдылен, Морен качкаш шолтен.
Икӓнӓ Ӹрвӹж йӓр тӹрӹшкӹ колым кычаш кеӓ. Вӹдӹштӹ ӹшкӹмжӹм ужеш дӓ, йӹржок пӧрдӹн, цевержӹм анжаш тӹнгӓлеш. Мыралтен, кушталтен колта. Ӹшкӹлӓнжӹ свет вӹлнӹ сек цеверлӓ чучеш.
Ти жепӹн Пирӹ пу котомка доно йӓр дорцын эртен. Ӹрвӹж хваляш тӹнгӓлеш, махань тӹдӹ цевер ылеш. Пирӹ вӹдӹш анжалеш, ӹшкӹмжӹм ужеш, дӓ Пирӓт ӹшкӹлӓнжӹ сек яжола чучеш. Ӹрвӹж дон Пирӹ кӹрмӓшӓш тӹнгӓлӹт: кыдыжы яжорак? Морен качкаш шолтынежӹ, но камакам олташ пужы уке. Пирӹ дон Ӹрвӹж ваштареш кеӓт. Йӓр тӹреш нӹнӹм когыньыштым вӓшлиэш. Пирӹ дон Ӹрвӹж изиш веле ак шиэдӓлеп. Моренетӓт вӹдӹшкӹ анжалеш. Тӹдӓт ӹшкӹлӓнжӹ сек яжола чучеш. Ӹнде кымытынат спораш тӹнгӓлӹт: кӱ сек яжо?
Йӓр дорцын Мӧскӓ эртен. Тӹдӹ кырышеш ӹнгӹжӹм поген шӹнден. Пирӹ, Ӹрвӹж, Морен Мӧскӓ гӹцӹн ядыт:
— Мӧскӓ, келесӓй, мӓ логӹцнӓ кӱ сек яжо?
Мӧскӓэт вӓшештӓ:
— Цилӓнок ӹшке семӹньӹштӹ яжо ылыт. Но йӓл мӓмнӓн яжонам вӹлец анжен веле агыл, пӓшӓнӓ гӹцӹн ужшашлык ылыт.
|
Марина Смирнова
|
Кӱ сек яжо?
|
йомак
|
Эрвий, 15 выпуск
|
2013
|
Ӱэ-ӓптӓн
Ямак
Ик сола лишнӹш шӹргӹштӹ кӱкшикӓрӓк вӓрӹштӹ шалген ӱэ. Ӱэ иктӹлӓнӓт мешӓйӹде. Тӹдӹлӓнӓт иктӓт мешӓйӹде. Шалген дӓ шалген. «Мӹнят эдемвлӓлӓн икта-мам пурым ӹштӹнем», — тумаен тӹдӹ.
Икӓнӓ ӹрвӹж солаш толаш тӹнгӓлӹн дӓ ӓптӓнӹм ӓль цӹвӹм шолышт-шолышт кен. Тенге цилӓ цӹвӹм ти солашты пӹтӓрен.
Пушӓнгӹ цилӓ тидӹм ужын, дӓ йӓнгешӹжӹ руйын чучын. Ӹрвӹж ӓптӓнӹм веле агыл, вес хӓдӹрӹмӓт шолышташ тӹнгӓлӹн. А малын шолышташыжы агыл, вет ӓптӓн, эдемвлӓм кӹньӹлтӹшӹ, уке.
«Мам ӹштӓш, мам ӹштӓш? — ӱэ тумаен. — Ӓ мӹнь вет ӓптӓн вӓреш лин кердӓм. Лачок! Ӓптӓн лиӓм! Ӓптӓн!»
Ирок йӹде ӱэ-ӓптӓн солаштыш ӹлӹшӹвлӓм кӹньӹлтӓш тӹнгӓлеш. «Ку-ка-ре-ку!» — кого яжо юкшы доно тӹдӹ мыралтен колтен.
Ик вады, сола ӹлӹмӓш тырлымыкы, ӹрвӹж эчеӓт солашкы шолышташ толын анжыш. Ӱэ-ӓптӓн, ӹрвӹжӹм цаклен, кыце кердмӹн мыраш тӹнгӓлӹн, пышкыды ом доно амален колтышы халыкым кӹньӹлтен. Пӧртвлӓ гӹцӹн эдемвлӓ лӓктӹнӹт, ӹрвӹжӹм ужын, поктен колтенӹт.
Ӱэ дорцын кыдал эртӹмӹжӹ годым ӹрвӹж колеш: «Ку-ка-ре-ку! Пӹсӹн кыдал тишец, ӹрвӹж! Угӹц тишкӹ ит тол! Йӓлӹнӹм шолышт пурым уж! Ку-ка-ре-ку!»
Ӹрвӹж пиш когон лӱдӹн дӓ солашкы нигынамат толде, шолышташыжат цӓрнен, маныт.
Тенге ӱэ солашты ӹлӹшӹвлӓлӓн палшен.
Шукердӹ агыл мӓ классна доно ти ӱэ докы экскурсий доно каштна, а ӱэжӹ лач ӓптӓнок шалга.
|
Марина Смирнова
|
Ӱэ-ӓптӓн
|
йомак
|
Эрвий, 15 выпуск
|
2013
|
Ашкед миэм куги док…
Кырык сирӹн цевер нӓрӓт —
Косир кӓпӓн ош куги.
Линӓт мӹлӓм ӹдӹр тӓнгем:
Ойхемӹм тӹнь вел пӓлет.
Шӹжӹ толеш — ош кугиэм
Нӓрӓштӓжӹм вашталта.
Цевер шӧртньӹ ӹлӹштӓшвлӓм
Парсын савыцла шӓрӓ.
Пӹсӹн ӱштӹ шӹжӹ мардеж
Лымым кандаш талаша.
Ваштар ганьы шӹжӹ юржы
Эче пуше цӹтӹртӓ.
А кугиэм, кӹлмен шалген,
Шокшы жепӹм ӓштӓлтӓ.
Косир ыжар сарафан дон
Ылын махань нӓрӓштӓ.
Ит ойхыры, ош кугиэм,
Кангӹж толеш сойтокат.
Мӹньӹн йӓнгем сусуэмдӓш
Керӓл ылат, лачокат.
Ӱшты телжӹ эртен кеӓ,
Шошым силамат нӓлеш.
Кырык нержӹ шылен лӓкмӹк,
Кӓпет мычкы «вӹр» мадеш.
Шокшы кечӹ, тӹлӓт йӹрен,
Цеверетӹм шижтӓрӓ.
Тӧр кӓпетӹм ниӓлтӓлеш,
Эче сергӓм подара.
Угӹц тӹнь косирӹн шалгет,
Укшвлӓ доно ламаял.
Ош кугиэм, шергӹ тӓнгем,
Тыргыж йӓнгем семӓлӓй.
|
Диана Артюшкина
|
Ашкед миэм куги док…
|
поэзий
|
Эрвий, 15 выпуск
|
2013
|
End of preview. Expand
in Data Studio
Hill Mari Book Corpus
Description
A small book corpus of Hill Mari Language. Total amount of tokens: 1 460 866
Cite:
@online{hill_mari_book_corpus,
author = {Andrei Chemyshev},
title = {Hill Mari Book Corpus},
year = 2025,
url = {https://huggingface.co/datasets/OneAdder/hill-mari-book-corpus},
urldate = {2025-07-18}
}
- Downloads last month
- 8