text
stringlengths 76
2.48M
| author
stringclasses 22
values | title
stringlengths 3
76
| genre
stringclasses 29
values | publisher
stringclasses 17
values | year
stringclasses 12
values |
|---|---|---|---|---|---|
А МӸНЬ — ЫМБАКЫ...
Повесть-фэнтези гӹц лаштык
Икшӹ йыдал
1
— Эче куашнашты ылмет годымок со шӹлӓш веле цацет ыльы. Ӹнде кушкынат, а кайышетшӹ техеньок кодын! Изишӓт вашталтде. Ыжат, мам попа!
Пӧрт покшалны, кидвлӓжӹм покаш тӹкӹлӓл, ӹлӓлшӹ ӹдӹрӓмӓш шалгалтен дӓ эргӹжӹм вырсен.
Пӧртӹн анзыл лыкышты, кымда стӧл лошты, онгылашым мышкындышкыжы тӹкӹлӓл, кидшӹм стӧл вӹлкӹ кӹнертен, сӓмӹрӹк млоец шӹнзен дӓ ӓвӓжӹм веселӓн йӹрен анжен.
— Мам мӹнь ти мӧскӓ лыкыштына ямденӓм? Ситӓ мӹлӓм камака шайылны пӓрдӓлӓш дӓ сӱк лыкым оролаш, — эргӹ сотара.
— Вуетӹм вет ямдет мӹндӹр корнышты, — ӓвӓ седок ак цӓкнӹ.
— Ма, изи ылам? — эргӹ эче кымданрак йӹрӓлтӓ.
— Ӱшкӱж ганьы турна ылат! Кышкы вара тенге пыт кенетшӹ? Ма тиштӹ тӹлӓт ак ситӹ? Ой-ой-ой! Кӱлӓн мӓмнӓм, шонгывлӓм, шуэн кодетшӹ? — ӓвӓ ныжиклӓш ижӹ тӹнгӓльӹ. Анзылвачшы доно вӹдӹжгӹшӹ сӹнзӓ лыкым ӹштеш.
Вара эргӹжӹ сага олмангашкы шӹнзӹндӓлеш.
— Лач ик ӹнян кычыкна вет ылат, яратымы эргем! Тӹдӹжӓт тоцна лӓктӹн кенежӹ! — тӓгӱ вуйта колеш, тӹдӹ ныжиклӓ.
— Ит ойхыры, ӓви! Мӹнь вет шукеш агыл. Сотыгечӹм анжалам — дӓ тӧрӧк токына толам.
— Ой, Нӱнжӹк, Нӱнжӹк! Тагышты сӓрнӹмешкӹ, лучи ӹдӹрӹм нӓлӓм ыльы. Коклы тел-кӓнгӹжӹм ӹнде ужынат вет. Тӓнгӓшетвлӓн теве, пашкудышты моло, тетявлӓ «ӓти» манын кыргыжталыт. А тӹньӹ?
Шӓдӓнгӹ олым цӹреӓн, йӹтӹн ганьы пышкыды ӱпшӹм млоец кого кидшӹ доно ниӓлтӓ. Токо кӱэшт лыкмы меленӓ постол йӹргешкӓ лицӓжӹм йӹрӓлтӹш ик выртеш ак коды.
— Ӓнят, цевер шешкӹмӓт мӹндӹрцӹн мон кандем? — масаклана эргӹ.
Млоец, кӹньӹл шагалят, цуц потолокышкы ӹш тӹкӹлӓлт. Кужы кӓпшӹ виӓкӓ дӓ техень цаткыды ылеш.
— Йокырок мӹлӓм, ӓви, тиштӹ. Мӹлӓм ярал тӓнг солаштына уке. Цилӓн кыпшыльы ганьы ылыт. Силаэм нигышкы цикӓш. Кӓп-кӹл мычкы вӹр мадеш. А сӓндӓлӹк, попат, техеньӹ кымда. Тагыштат мӹндӹрнӹ эдемвлӓ ӹлӓт. Ма статян вӓл? Ӓнят, мӓ гӹцнӓ нӹнӹ айыртемӓлтӹт. Вот нӹнӹм анжалнем дӓ ӹшкӹмемӹм анжыктынем. Тӹте тиштӹ касланен пӹтем!
— Ӓтят теве шӹргӹ гӹц толешӓт, ӹшке шамакшым келесӓ, — ӹнде ӓвӓ изиш цӓкнӹшӹлӓ пелештӓ. — Мам тӹдӹ келесӓ, тенгеок лиэш.
Нӱнжӹк кудывичӹшкӹ лӓктӹ. Симсӹ пӹлгомышты йӹрӹшӹ кечӹлӓн мелӹн шагальы. Тӹдӹ ваштареш вуйжым лӱктӓльӹ, пулыш лувлажӓт лодырт шактевӹ, улы кӓп доно кӓрнӓлтен колтыш. Тӹнӓмок кечӹял нерражым цӹгӹлтӓрен шоктыш, дӓ Нӱнжӹк кыце кердмӓш тӹрвӹц шельӹ.
Эх, лучи тенге ам ӹштӹ ыльы! Пичӹ мӓнгӹ вӹлнӹ аярышты ӹрен шӹнзӹшӹ шонгы орави рок вӹкӹ кӱэр маклакалаок вален вазы. Вӹцкӹж ялжы веле кӱшкӹ анжа, акат тӓрвӓнӹ, киӓлтӓ.
Нӱнжӹк тӹдӹм рок вӹлец лӱктӓльӹ, лапа пындашкы пиштен, нӹжгӓн анжальы дӓ шокшы шӱлӹш донжы ӹфӹлӓл пуш. Оравиӓт цара доно нӓлмӹ сӹнзӓжӹм пичӹ. Нӱнжӹк тӹдӹм кӱшкӹлӓ мырыкташ. Ирӹкӹм шижӹн, орави шылдырвлӓжӹм шӓрӓлтӹш дӓ чонгештенӓт ямы.
Эх, тӹдӹлӓнӓт, кек семӹнь, тишец вӹсӓш ыльы! Ӓвӓжӹ таки тӹдӹм ӹнежӹ ынгыды. Тагынамшен млоецӹн йӓнгжӹ кого сотыгечӹм анжалат шыпшеш ылнежӹ. Тевеш тагачы тидӹ гишӓн хытырен анжыш. Ма вашталты?
Нӱнжӹк кудывичӹм йӹр тӹшлӓлтӹш. Пӧрт, вольык витӓ, киндӹ кӹлӓт — цилӓ вӓрӹн вӓрӹштӹ. Цилӓ шотан дӓ цаткыды. Такеш ма ӓтяжӹ доно шошым гач пыт труевӹ, цилӓ тӧрлевӹ-шалгевӹ? Ӹнде шонгывлӓ тӹдӹн палшык гӹц паснаок икманяр жеп ӹлен лӓктӹт.
«Корнышты ӓнгӓлтӹш панды гӹц пасна нигыцеӓт кашташ ак ли, — Нӱнжӹк шаналта. — Хоть пивлӓ гӹц, хоть шӹдӹ эдемвлӓ гӹц перегӓлтӓш хӓдӹр келеш. Кид лӹвӓлнӹ иктӓ-ма дӓ лишӓшлык».
Мам шукы шанаш? Теве сола шайылнышы каремӹштӹ тумер кушкеш, ӹшкӹлӓн яралым тӹштӹ моаш сӓй?
Нӱнжӹк таки тӹшкӹ тӓрвӓнӓш. Сӓрнӹш-сӓрнӹш, эдем шӱ кӹжгӹц ик ӹрвезӹ тумым айырен нӓльӹ. Мыльгыктальы, цӹркӹнӓльӹ — дӓ важге шӹдӹрен-шыпшыл лыкты.
— Лачеш толеш! — мычаш гӹц тӹнг якте анжалын, келшӹшӹлӓ келесӹш.
Вара, тумым токыжы шӹдӹртен канден, изи таварым кидӹш кыча. Шукыштат агыл кужы вурдан, нелӹ маклака вуян кого ӱш-кестенӹм локшыц лыктеш.
Пӓшӓжӹм пӹтӓрӹш, тенге-тӹнге кестенӹм кидӹштӹжӹ сӓрӓл анжыш. Мадын, икманяр гӓнӓ тӹдӹм пӧрт левӓш гач кӹшкӹш.
— Лачеш толеш! — тидӹ гӓнӓӓт тӹдӹ сараса.
Кестенӹм кӹшкӹлтӓш цӓрнӹш веле, кудывичӹ капка анзылны арава юк йочырге шактыш.
Ӓтяжӓт теве пӧртӹльӹ, кудывичӹ кӧргӹш кӹдӓл пырыш. Арава циц равывлӓм роэн канден.
— Цуц толын шом. Арава шӹдӹр ак тырхы, машанышым. Палшалты йӓстӓрӓш, Нӱнжӹк! — возы керемӹм шӱтӹшӹлӓ, эргӹжӹм сӹгӹрӓ.
Нӱнжӹк арава докы лишемеш.
— Карангал ӧрдӹшкӹ, ӓти!
Млоец аравам ик огол гӹц кычаат, вуйстык кымыктен шуа. Равывлӓжӓт шӓпшӓлӓ йӹрвӓш вӹсӓт. Ӓтяжӓт цуц покашкы тӹргештен шокта.
— Тӹлӓт мадаш веле лижӹ! — шӹдӹде вырсалта.
Ти выртын ӓвӓштӓт кудывичӹш пӧрт гӹц лӓктеш. Ӹдӹрӓмӓшӹм ӱп кужы, ыш кӹтӹк, тӧрӧк тӧтӧтлӓш пижеш.
— Ой-ой-ой, ӓтяжӹ! Эргӹнӓ тӹлӓт келесӹш-уке?! Торцынна лӓктӹн кеӓш вет шанен пиштен, — манеш дӓ эргӹ доно когыньыштын ирокшы шаям марыжылан шайыштеш.
Ӓтяжӹ имним туарен шалга, тӹнӓмок вӓтӹжӹмӓт колыштеш. Пӹлгомышкы анжалеш, шаягаремӹм ыдыралеш.
— Камака шайылны шӹнзӓш дӓ сӱк лыкым оролаш ситен шон, манат? — сӓрӓл ижӹ эргӹжӹ гӹц ядеш. — Кышкы вара кенетшӹ?
— Ӓти, ӹшкеок шижӓм: силаэм улы, а вот ыш ак ситӹ, — Нӱнжӹк нерражышты кашар парняжы доно пӹтӹрӓлеш. — Колынам, мӱлӓндӹ тӹрӹштӹ парсын шӹнгӓлыкым сӓкӹмӹ. Кӱ тӹ шӹнгӓлык шайыкы анжалеш, тӹдӹлӓн Тӧр-Пӓлӹмӓш пачылтеш.
— Кышты вӓл тидӹжӹм эче колынат? — ӓтя ӧреш.
— Льоргозы шагыртем мӓнгӹ вуйышты тидӹм тӧтӧтлӹш, а мӹнь йывырт колын шоктышым.
— Йӓлӹм ваштылтен, ородыланен, Нӱнжӹк, лучи ит сӓрнӹ.
— Ородыланен сӓрнӓш, ма, ороды ылам ма? — Нӱнжӹк вӓк орланен колта. — А ышан лиӓмӓт, ӹлӹмӓшем куштылга. Ышан вет хоть-кыштат йӧнӹм моаш. Пыраш-лӓктӓш тӹдӹлӓн цилӓ вӓре ыраж лиэш.
— Лачок, силаэт улы, — ӓтяжӓт келшӓ. — Изиэт годымат, мӓгӹрен-мӓгӹрен, «Ӓтямлӓн вот келесем» ӹнгӹрен сӓрнӹделат. Мӹнгешлӓ, пашкудывлӓ вӹкет йӓвӓт ыльы: «Эргетӹм лӹплӓндӓрӹ» маныт. Мадмет годым иктӹм кид гӹц роалтет — кидшӹ кӹреш, весӹм ял гӹц кычет — ял маклештеш. Тенге вот ӓвӹклӓ мадынат.
Шаягаремжӹм ӓтя угӹц ыдыралеш.
— Кушкын шагалынат, Нӱнжӹк, тенгежӹ? Мӹндӹр корныш лӓкнет, манат? Мам ӹштет, кешӹлӓн — корны. Янгеж гӹц сӹсӹргӹшӹ пикшӹм кычен ат сӹнгӓ. Погы, ӓвӓжӹ, Нӱнжӹклӓн корныш кырышым дӓ пу пуры согоньым. А мӹнь ӹшке гӹцем келесем: корнет куштылгы лижӹ! Теве алашаэмӓт ӹжӓл агыл. Кышкыж дӓ кӹдӓл!
2
Туп шайылны — ӓвӓжӹн пумы кырыш, кӹдӓлӹштӹ — ӹшкӹмжӹн кестен, лӹвӓлнӹшӹ — ӓтяжӹн алаша.
Сола вуйышкы Нӱнжӹк йорталтен лӓктӹ, а пакылажы кышкыла, кеӓш? Кыш сӹнзӓ анжа? Имни вӹлец тӹдӹ йӹрвӓш тусаральы.
Шайылныжы туан изи солашты шыпшылт вазын. Тӹдӹн йӹр тене ӱдӹмӹ ӓнгӓвлӓ киӓт, а тидӹ гӹц пасна цилӓ вец шӹргӹ дӓ шӹргӹ... Келгӹ каремвлӓ дӓ пӹц шӹргӹвлӓ.
Нӱнжӹк пӹрӹнзӹк нӓлмешкӹ лепкӓжӹм кыптыртальы.
Вара кестенжӹм шыпшыл лыкты, тӹдӹм анжальы, кидӹштӹ вӓкш пӹлвлӓ пӹтӹрӓльӹ. И-э-эх-х! Кыце кердмӓш тӹдӹм пӹлгомышкыла мырыктыш. Кестен, вужген, кӱш, пӹлвлӓ докы, вӹсӹш.
— Кышкыла кестенем вуйын вазеш, тӹшкӹлӓ таки тӓрвӓнем, — юкынок попалта.
Кӱшӹцлӓ шишкымы юк шакташ тӹнгӓльӹ. Пыждуп! сагажок рӹшкӓлтӓш Нӱнжӹк анжалеш — кестенжӹ пелӹ якте нелӹ вуйжы доно рокыш шыралтын.
— Ма техеньӹ масак? Кыце ынгылаш? Тишӓк, вӓрешемок, кодмыла ма? — тӹдӹ мужедеш. — Тамажы мӹньӹм тишец ӹнежӹ колты, тама? Ну-у, нимат агыл! Мӹньӹнӓт турнаэм ситӓ!
Кестен вурдым роалтыш, цӹркӹнӓлят, рок гӹц шыпшыл лыкты. «И-э-эх!» — угӹц тӹдӹм пӹлгомыш мырыктыш.
Шукы вычаш ӹш вӓрешт. Шойге шошкен, кестен мӹнгеш вӹсен тольы. Тидӹ гӓнӓ рок вӹлнӹ икманяры вырт пӹтӹрнӓлт сӓрнӹшӓт, тырлыш. Нелӹ мычашыжы кечӹ шӹцмӹ векӹлӓ анжыкта.
— О-о, вот тидӹ тӧр пӓлӹк. Тӹ векӹ ӹне тӓрвӓненӓ.
Нӱнжӹк, алашажым кышкыжат, анзыкыла покталтыш.
Ик уштышым кыдалеш, весӹм эртӓ. Шӹргӹ то ныгыдемеш, то сотемеш. Лапаташкылаат Нӱнжӹк вала, кӱшкӹлӓӓт куза. Кыдалеш, а ваштареш ик йӓнгӓнӓт ак попазы.
Кыдалеш-кыдалеш, такыр корныжат пӹтӓ. Нӱнжӹкӹн йӓнгӹшкӓт сылык вазеш. Ма техеньӹ?
— Эх, ӹшкӹмем сусуэмдӓш, хоть мыралтышаш, векӓт? — манеш дӓ улы юкын сӹгӹрӓл-сӹгӹрӓл колта:
Сары сарым арата.
Шимӹ шимӹм ярата.
Сарат ам ыл, шимӓт ам ыл,
Кӱжӹ мӹньӹм ярата?!
Вара эчеӓт лепкӓм кыптырта.
— Анжок, ӓ, маханьы ороды мыры. Малын шимӹжӹ шимӹм ярата? Шиштӹ веле, йӓ! Мӹньӹ гӹнь, ваштареш ка-ак ыдырал пуэм ыльы! Хором пуэн ат керд гӹнь, хоть кыргыж шӹл тӹнӓм.
Нӱнжӹк алашажым покталта дӓ угӹц мыралта:
«Худа, худа» маныда,
«Яжо, яжо» маныда.
Худа агыл, яжо агыл
Пад пындаш падкагыльда!
Ма вуйышкыжы толын пыра, тӹдӹ гишӓн Нӱнжӹк вактеш. Икманярышты тӹдӹлӓн мырашат ситен шоаш, дӓ тӹдӹ тырла.
Чӹдӹ ма, шукы ма Нӱнжӹк мыктен кыдалеш, шӹргӹлӓн мычаш уке. Тӹшкӓвлӓ лошты кеквлӓ ма-шон гишӓн мыралтат. Шӹргӹ цӹшкерлӓ ныгыдемеш дӓ ныгыдемеш. Рехенян кӹжгӹ кожвлӓ пӹцкӓтӓм шӓрӓт. Йӓнглӓнӓт руй чучеш. Нимахань тӧр корны уке.
Трӱк йӹрвӓш сотыракын чучаш тӹнгӓльӹ. Нӱнжӹк шӹргӹ сӓрӓнӹш кӹдӓл лӓктӹ. Тӹнӓмок силан мардеж лицӓшкӹжӹ ӹфӹлӓл пуа. Эчежӹ вет мардежет пыракым, кошкышы кож имвлӓм, вес сӱкӹм ваштареш вӹстӓрӓ, лицӓмӓт ӧрдӹшкӹ сӓрӓлӓш вӓрештӹ. Имнижӓт анзыкыла ӹнежӹ ке.
Лепкӓ туреш кидӹм ӓнгӓлтен, Нӱнжӹк тусаралеш. Ужеш, кок кого дӓ кӹжгӹ цӹвӹ ял пишок шайыкыла ыдырал-ыдырал колтат. Пырак веле йӹр шалга, цӹвӹн кӓпшӓт ак кай.
— Эй! Э-э-эй! — Нӱнжӹк сӹгӹрӓлеш. — Цӓрнӹ пыракым сӹнзӓш кӹшкӓш!
Цӹвӹ вуйта акат кол, тенгеок ыдыра.
— Цӓрнӹ, манам! Кыдалаш ӓптӹртет! Мам тенге путает? — млоец сасла.
— Пӹжӓшӹм ӹштем! — ваштареш шакта. — Цецаш ато хозаэм толеш!
Мыгыль-мугыль каеш, йычыр-йочыр шакта — цӹвӹ Нӱнжӹк векӹлӓ сӓрнӓлеш. Анжа Нӱнжӹк: нимат тидӹ цӹвӹ агыл, а изирӓк пӧрт цӹвӹ ялан шалга.
— Хозаэтшӹ кӱ ылеш?
Нӱнжӹк ядын веле шоктыш, вуй турежӹ тама шужгаш тӹнгӓльӹ. Орен шӹшмӹ вачкы постол тамаханьы хӓдӹр пӹлгом гӹц сӓрӓн ӱлӹкӹлӓ чонгештӓ.
— Перегӓ-ӓ-ӓлт! — тӹшец шакта.
— Теве хозаэмӓт пӧртӹльӹ, — цӹвӹ ялан пӧрт пелештӓлеш.
Оренвачкы рок мычкы икманяр гӓнӓ тӹргештӹш, кишӓм коден, йыжнальы дӓ тырлен шагальы.
Тӹшец изи мыгыр кӓпӓн, луды куктаналтшы ӱпӓн, какляка кужы нерӓн папи изин-олен, кичкӹжӓлӹн, лӓктӹ.
— Фу-у! Тӓ эдем пыш, тӓ сыкыр пыш пишок ӱпшӓ! — пӱдӹмӹ, кок велнӹ кок кужы пӱ веле пӓлдӹрнӓ, ӹрдӓнгшӹ постол юк доно келесӓлеш.
Вара Нӱнжӹкӹмӓт ужын шокта.
— Тӹнь, колотньык, мам тиштӹ сӓрнет?
Э-э, кӱ тидӹ ылеш, Нӱнжӹк пӓлӓ ылыныш! Вувер папи тидӹ!
— Пуры лижӹ, Вувер папи! — пурынок манеш.
Но тӹдӹжӹ тамалын-ӓнят литӹмӓш шӹдешкӓ, ялжы донат ташкал-ташкал колта.
— Махань мӹнь тӹлӓт «папи» ылам! Ыжат, папим мон!
— Яра, яра, Вувер кыва, ит шӹдешкӹ тенгежок.
— Кыва эче! Пӓлӹнет гӹньӹ, мӹнь эче арвӓтеш ярем.
«Техень арвӓтӹ мӹлӓм моло, шӧртньӹм тӱлен пуат гӹнят, ак кел», — ӹшкедурешӹжӹ Нӱнжӹк шаналта, а юкынжы манеш:
— Кечӹ теве ӱлӹкӹ вален шон, рӹмӓлгӓшӓт тӹнгӓлӹн. Вуеш ит нӓл, тусарен шӹм керд. Лачок, косиретӹм слӧпӧй веле ак уж!
Вуверӹн лицӓштӹ кымда йӹрӓлтӹш пеледеш. Сӓрӓсӓ тӹдӹлӓн, каеш, йӓлӹн тӹргач мактымы шамак.
— Келесӹ ӹне тӹнят, кӱ ылат дӓ мам сӓрнет.
— Ылам мӹньӹ Нӱнжӹк эргӹ, — тӹдӹ ӹшке гишӓнжӹ изиш ямакшым колталтальы. — Сӓрнем ӹнде теве ышым поген. Шанем ӹнде Мӱлӓндӹ тӹрӹшкок шоаш дӓ сӓндӓлӹк тӱгӹ анжалаш. Тӹнӓм цилӓ пӓлӓш тӹнгӓлӓм. Корнышты теве янгыленӓм, йыдшат лишемеш. Амален лӓктӓш вӓрӹм пумыкет, яжо ыльы. Мӹнь шукы вӓрӹм ам йӓшнӹ.
— Хи-хи-хи! — папи ваштылалеш. — Теве тиштӹ ак ситӹ гӹньӹ, — папи лепкӓжӹм кид доно лоп-лоп севӓлеш, — теве тишец ат йишӓрӹ! — ӱл вӓржӹмат лыпшал анжыкта. — Мане, амалаш — тидӹ кӓшкӓм намалаш агыл, ма ясы? Шытыржы весӹ — ужат вет ӹшкеок, пӧртем изи, тор. Тӹнь ялетӹмӓт виӓнгден ат шыпшыл. А ма кырышыштет техень тотлы пышан?
Нӱнжӹк ӹнгӹжӓ гӹц кырышым кедӓрӓ.
— Ӓвӓм корныш ма-шоным кӱэштӹн.
— Ӓвӓт кӱм ӹштен, манат? Уке, кӱм мӹнь ам кач. Пӱэм уке.
— Кӱэштӓш, манам! — когоракын Нӱнжӹк сӹгӹрӓ.
— Мам саслет! Клухой ам ыл, колам! Анжыкты, мам ӓвӓт пуэн.
Нӱнжӹк кырыш гӹц кол кагыльым, тарам, аварцым, селмӓгиндӹм, патыл дӓ мӱ коршокым лыктеш. Иктӹ паштек весӹм рок вӹкӹ пиштен миӓ. Кырыш вӹлец вуйым лӱктӓлеш — нимат кодде. Ик выртынок Вувер цилӓ нелӹн колтен, ӹнде мӹшкӹржӓт торешӹн каеш.
Папи кӹлӹмдӹ вӓрӹм ниӓлтӓлеш.
— Тагынамшен тенге тотлын качделам! Эче иктӓ-ма тӹштӹ кодде?
Вувер кужы нержӹм кырыш кӧргӹшкок керӹлеш.
— Охы-ыр? — ӧрӹнрӓк пелештӓ. — Ма пиш чӹдӹм ӓвӓтшӹ колтен?
— Мӹлӓнемжӹ ӹнде мам качкаш? — Нӱнжӹк шӹдешкӓ.
— Тӹлӓт малын качкаш? Тӹнь амалаш вазат, — папи ладнангдара. — Эх, келшӹшӹц. Нӱнжӹк, мӹлӓм! Амалашат пиштем, ыш шотыштат палшен пуэм. Но... тидӹ иргодым. А кӹзӹт айда паштекем! — кид доно ыдыралеш.
Луды оравилӓ Вувер папи ялгорны мыч тӹргештӹл кеӓ. Имнижӹм сермӹц лапшем гӹц кычен, Нӱнжӹкӓт паштекшӹ ашкедеш. Сӓрӓнӹн вес лыкышкы нӹнӹ шот ганьок ыльы, имнижӹ торешлӓнӓш тӹнгӓльӹ. Анзыкыла, хоть мам ӹштӹ, ӹнежӹ ке, вӓрӹшток пӹтӹрнӓлтеш веле.
— Ну, тӓрвӓнӓл, колаш мондышы! — Нӱнжӹк алашам, цӹркӹнӓлӹн ижӹ, шыпшеш.
— Ит орландары такеш вольыкым, — Вувер ӧпкӓлӓ. — Пакыла ана ке, миэн шонна. Теве тиштӹ амален — кашар парняжым цӹшкер векӹ шыралеш.
Нӱнжӹк пыт анжа гӹнят, нимахань ӹлӹшӹм ак уж. Лач кытын-тореш, вуйге-пачге пушӓнгӹвлӓ аралалт вазыныт. Ни левӓшӹжӹ, ни стенӓжӹ, ни пыраш-лӓктӓш амасажы — нимат ак кай.
— Тидӹжӹ ма техеньӹ? — ӧреш Нӱнжӹк.
— А-а, пирӹ витӓ, — йӹвӹжӓн папи юк доно шӹрӓнен!. — Ит лӱд, ит лӱд! Пирӹвлӓм кӹтӧш колтенӓм, тагачы йыдым ак толеп. Амалашет иктӓт ак ӓптӹртӹ. Тӹлӓт вӓр ситӓ. Кыце келеш, тенге ялетӹм шыпшыл вазат.
Нӱнжӹк ик кого кожым ӧрдӹшкӹлӓ онгыралеш дӓ пушӓнгӹ ара лӹвӓкӹ анжалеш. Тӹштӹ кошкен вилшӹ кож им ланзын-ланзын партыш семӹньок киӓ. Тӹдӹ кид лапа доно темдӓл анжа — пышкыды.
— Пирӹ витӓ... — манындалеш. — Яра ӹне, ик йыдшымок тиштӓт эртӓрӓш лиэш.
— Малын тенге, Нӱнжӹк, тӹньӹм яратен шӹндӹшӹм вӓл, ӓнят? Тӹлӓт палшыдежӓт ам керд. Ышымат пырташ палшем. Но... тидӹ иргодым. А тагачеш ладнан амалы.
Тенге манят, Вувер кого мыни постол мӹнгеш цӹвӹ ялан пӧртӹшкӹжӹ тӹрген кеш. Нӱнжӹк алашажым пушӓнгӹ тервен ялштен шагалтышат, ӹшкежӹ укшвлӓ лӹвӓкӹ пырен кеш.
3
— Йыдвашт ирӹкӹм ӹш пу вет! Триспотняш хоть пырен ке! Ик шӹжвӹк омым шӹм чуч. Вот нержӹм шыпшеш дӓ шыпшеш, шишка дӓ шишка, пушӓнгӹ укшвлӓ вӓк ӓйӹнӓт!
Тьоргыжшы юкет Нӱнжӹк понгыжалт кеш. Укшвлӓ вашт тӹдӹн пӹжӓшӹшкӹжӹ ирокшы кечӹял пырен дӓ сӹнзӓм цӹгӹлтен. Такшым, йыдым тӹдӹ ладнан эртӓрӹш, лачок, цат амалыш. Тевеш Вувер папи веле ир ирокок саслаш пижӹн.
— Кӹньӹл, шергӓкӓн хына, — шӹмӓнрӓк кыва попалта. — Кечӹ тагынамок кӹньӹлӹн, тӹлӓтӓт кӹньӹлӓш жеп.
Вувер пирӹ витӓ лишнӹ шалген дӓ Нӱнжӹкӹм вычен. Млоец, укшвлӓ доно цудырген, воляшкы лӓктӹ. Цат кӓрнӓлтӹш — лувлӓжӓт вӓк цодырт шактевӹ. Кымда лапштан ӹлӹштӓшӹш погынышы лыпш доно шӹргӹжӹм шӱӓлтӹшӓт, йонгатам шижӹ.
— Ну, кыва, вадны мӹлӓм пишок палшаш сӧрӹшӹц. Шокты шамакетӹм ӹнде. Мӹлӓм пуэнӓт вет ыльы.
— Шамакемлӓн ӹшке хоза ылам. Шамакемжӹ мӹньӹн ылеш. Пуэнӓм — нӓлӹнӓм, нӓлӹнӓм — пуэнӓм. Нӱнжӹк, тол лишкӹрӓк! — папи ӱжеш.
Тидӹ гӓнӓ кидешӹжӹ ӹшкежӹ гӹц кок пачаш сӓй когорак маклака вуян кӹжгӹ пандым кычен.
— Тол, тол! Цецаш тӹлӓт ышым пырташ тӹнгӓлӓм.
Нӱнжӹк тӹдӹ докы лишемеш. Вувер пандыжым ӹрзӓлеш.
— Теве тидӹ ышым пыртымы панды. Ӹнде йозылаш тӹнгӓлӓм, — ынгылдара папи. — Пылвуйты анзыланем. Дӓ сӹнзӓэтӹм кымы, ато слӧпӧй лиӓт.
Нӱнжӹк пылвуй вӹлӓн шагалеш дӓ сӹнзӓм пыт кыма. Шижеш: панды мычаш шалахай пулышыш вазеш дӓ вара пьтлоч лепкӓэш кердмӹн тӹкнӓ. Нӱнжӹк сӹнзӓм ак пач.
Цакла, панды мычаш вургымла пулышыш вазеш дӓ эчеӓт вуеш рашкалта, тенге пӓрен пуат, кымымы сӹнзӓэшӓт тылип вӓк шагалеш.
— Кыцерӓк? Ышет пырыш? — Вуверӹн юк шакта.
Нӱнжӹк ӹшке вуй йӹржӹ дӓ кӓп кӧргӹштӹшӹжӹм колышталеш, тумаялеш-тумаялеш, но нигыштат нимат вашталтмым ак шиж.
— Уке, векӓт.
— Сӹнзӓэтӹм ит пач, манам!— Вувер сасла.
Тӹнӓмок вуеш тенге тӹкнӓ, вӓк кымымы сӹнзӓлӓнӓт пӹцкемӹшрӓк лин колта. Нӱнжӹклӓн техень мадыш ситен шо. Тӹдӹ ял вӹкӹ кӹньӹл кеӓ. Анжа: Вуверӹн пандыжат пеле-лош кӹрӹн вазын. Улы вижӹм Нӱнжӹклӓн пуэн сӓй.
— Ситӓ, ситӓ! Вуем шужга, нелемеш. Тидӹ ыш пыра, вуйгаркам темӓ, тама. Ато тӹргач ышан лин шӹнзӓм.
— А мӓ цецаш терген анженӓ-ӓ! Пырен ышет ӓли уке, — папи йойын анжа. — Колышт, тӹлӓт тышташ тыштен анжем. Вӓшештет, ышан лиӓт. Келесӹ мӹлӓм, ма техеньӹ: «Шӹл доно шӹл пижеш, миж доно миж пижеш. Йыдым утларак лиэш».
Нӱнжӹкӹн шӹргӹмыныжы ирӹ жерӓлӓ цевергӓ, тӹдӹ шеклӓнӓлӹн, сӹнзӓм ӧрдӹшкӹ карангда.
— Мӹнь эче ӹдӹрӹм нӓлделам. Седӹндоно тидӹ гишӓн ам пӓлӹ.
— Ороды! — Вувер шӹдешкӓ. — Вуйыштет ыш агыл, а ахальы шам веле! Мам эче шаналтен колтен. Тидӹ вет воксеок весӹ. Амалымет годым сӹнзӓвынет ак пиж ма? Сӹнзӓм кымымы тидӹ лиэш. Яра, эче ик гӓнӓ тӹньӹм тергем. Колышт, ма техеньӹ: «Хоть кӓнгӹж, хоть тел — со ик цӹре вел».
Нӱнжӹк кымда лепкӓжӹм кыптырта, тӹдӹм ирсӓ пӹрӹнзӹквлӓ ӓрӓт. Тумая, тумая... Сӹнзӓжӓт лепкӓ лӹвӓкӹ куза.
— Шӹшер! — трӱк келесен пуа. — Тӹдӹ соок ошы!
— О-о-ихи-хи! — Вувер мӹшкӹр кычен ваштылеш. — Лачок вет! Ну-у, ышет, каеш, пырен! Такшым мӹнь весӹм тыштышым. Шанен лыктын вет! Яра-а. Молодец! Единый госэкзаменӹм сдайышыц.
— Мам? Мам техеньӹм ӹштӹшӹм, манат?
— Ӹлет-ӹлетӓт, вара пӓлет. Ирӹ эче тӹлӓт. Ӹлӹмӓшӹн тӹнгӓлтӹш школыш веле эче кеет. Кодшы ышыжым вес вӓре погет йок. Тӹнгӓлтӹшлӓн тидӓт ситӓ.
Вара шаям трӱк вес векӹ сӓрӓл колта.
— Кырышетшӹ лачок охыр? Нимат кодде ма?
— Ӹшке цилӓ логерӹшкӹжӹ пӹтӹрӓл колтен дӓ эче ядыштеш. Мӹньӹн ӹшкӹмӹн мӹшкӹр лавыжеш. Лучи келесӹ, кыце мӹлӓм Мӱлӓндӹ тӹрӹшкӹ шомыла.
— Э-э, шергӓкӓнем, тидӹ куштылгы агыл. Мыктен тӹшкӹ нигыцеӓт ат шо. Тидӹлӓн шӹм мыжыр йыдалым ташкен пӹтӓрӹмӹлӓ. Ял доно, ял доно тӹшкӹ топкымыла. Тӹнӓм ижӹ хоть-ман тӹрӹштӹ шоат.
Нӱнжӹк ялжым анжалеш. Йыдалжы эче у, корныш лӓкмӹ годым ӓтяжӹ ӹштен пумым миэн ыльы. Изишӓт шӹрпӓнгде эче. У-у-уй, тенгежӹ, йӹдеок ак шо.
— А имниэм кышкы цикем? — ӧрӹнрӓк тӹдӹ Вувер папи гӹц ядеш.
— Ит ойхыры, Нӱнжӹк. Тиштӓт мӹнь палшем, — папи ладнангдара. — Имним им шуж вашт ат лык, — тамам ынгылыдымын попалта. — Мӓ тенге ӹштенӓ...
Вувер имни докы миӓ, тамам нӹж ӹштӓ дӓ туп ӹрдӹ гӹц алашам ниӓлтӓ. Тӹнӓмок, сӹнзӓгӹрӓт, тӹдӹ изиэмӓш тӹнгӓлеш дӓ луды каляш сӓрнӓлт кеӓ. Вувер тӹдӹм шӱдӹнг гӹц роалта дӓ охыр шун коршокыш цикӓлеш.
— Тек тӹштӹ шӹнзӓлтӓ, — манындалеш. — Мӹнгеш толмешкет... Вара мӹнь тӹдӹм лыктын пуэм.
Нӱнжӹклӓн тӓ шӹдешкӓш, тӓ ойхыраш. Ӓтяжӹлӓн имни гишӓн ӹнде мам келесӓ?
— Имниэмӹм пукшаш ит монды, ато коршокыштет шужен кола. Тӹнӓм ӓтям мӹньӹм ӹшкӹмемӹм качкеш, — Нӱнжӹк алашам ӹжӓлӓйӓ. — Яра, корныжым хоть анжыктемӓ. Кыды векӹ мӹлӓм ашкедмӹлӓ? — лепкӓ лӹвӓц папим анжалеш.
Вувер, кок векӹлӓ вуйжым ӹрзен, Нӱнжӹк йӹр сӓрнӓлеш.
— Ой, млоец! Шӱмешем мӹлӓм ылат. Корнымат анжыктем, эче тӹлӓт корнешет йозы шамаквлӓм келесем.
— Махань шамаквлӓм? Кымытым ма? Кыды доно мӹндӹркӹ колтат? Тӹ шамаквлӓм мӹнь яжон пӓлем, нӹнӹ такешӓт мӹлӓм ак келеп, — ӹнянӹдӹмӹлӓ Нӱнжӹк сотара.
— Кымыташ агыл, а нӹлӹтӹм. Колышт!
Вувер кыва кӹлӹмдӹ якте кӱшкӹлӓ тӹргештӓ дӓ Нӱнжӹкӹм, лач изи ӹрвезӹм, пӹлӹш гӹц роалта. Лач ломбы укшым токыжыла ӓйӓлтӓ. Йывыртын пӹлӹшӹш тамам пӹжгӓ.
— Кольыц? Ынгылышыц?
Нӱнжӹк вуйым мыкик ӹштӓ.
— Иктӓ-махань кого эксӹкӹш попазет гӹнь, ӓврӓл гӹц лӓктӓш нимахань виэт кынам ак код, лач тӹнӓм ижӹ ти шамаквлӓм ӹшкедурешет пӹжгӓлтӹ. Эксӹк тӹнӓмок ямеш. .Пыт ӓштӹ: ти шамаквлӓм кым гӓнӓ веле келесен кердӓт. Вара нӹнӹн виштӹ пӹтӓ.
— Шамакышты махань сила? Лучи вурс кердӹм кычыктем ыльы, тӹнӓм лу тышманат мӹлӓм лӱдӹш агыл, — Нӱнжӹк ак ӹштӹ.
— Эх, ородишкӓ! Пӓлӹ: шамакыштат — кого армыж ви. Хоть-манат тӹнгӓлтӹшӹштӹ сек анзыц шамак киӓ.
— Яра ӹне, тенге лижӓй, — млоец папим колыштеш. — Шамакетӹм ышыш пиштӹшӹм.
Нӱнжӹк, лачок, кыван йывырт шаям вуй пындашкок пиштӓ, самынь лӓктӹн ӹнжӹ вац, перегӓш вет техень шергӓкӓнӹм келеш.
— Пу кырышетӹм! — Вувер папи сӹгӹрӓлеш. — Мӹнь тенгечӹ тӹлӓт йӓмдӹлӹмӹм качкынам, тӹнь мӹньӹнӹм пакылажы качкат лижӹ.
Кырышым хватя дӓ пӧрт кӧргӹш пырен кеӓ. Тӹнӓмок мӹнгешӓт лӓктеш.
Кырышым Нӱнжӹклӓн шырал пуа.
— Корнет кужы, мӹшкӹретӓт шужа. Мӹнь ма-шоным тишкӹ цикӓльӹм.
Нӱнжӹк анжалеш, лявӹрӓн нерсавыц веле тӹштӹ киӓ. Яра, мыскылыжыш!
— Мам мӓнгӹлӓ шалгет? Мам вычет? Автострахованим? — пӓлӹдӹмӹ шамакым пелештен пуа. — Ашкед теве кечӹ паштек! Корнет тӧр лиэш.
— Тау ӹне, кыва, пуры ылметлӓн! Цеверӹн кодок!
— Ашкед, ашкед! Ато сӹнзӓвӹдемӓт тьыргаш тӹнгӓлеш, — Вувер ыжатымыла кидшӹм млоец паштек ӹрзӓлеш.
4
Корнышкы лӓктӹн, манмы гӹнят, Нӱнжӹк анзылныжы нимахань корнымат ак уж. Пӹц шӹргӹ веле йӹргец. Кашар имӓн укшвлӓ лицӓм шыренӹт, выргемеш чиктӓлтӹнӹт, ялвлӓ пушӓнгӹ важеш шӹртнялтӹнӹт. Седӹндоно Нӱнжӹк олен ашкедӹн. Кечӹм веле седок пӹлгомышты тӹшлен. Ато корнымат ямда, шанен.
Э-э, Вувер алталыде, тӧрӹм попен ылыныш. Содыки шӹргӹ веселӓрӓк лин миш, пӹцкӓтӓ кожерлӓм ыжар ӹлӹштӓшӓн кугивлӓ, пистӹвлӓ, тумвлӓ изин-олен вашталтенӹт.
Икманярышты ялгорны изирӓк корныш лыкты, а варажы когогорны доно ушныш. Корны ӧрдӹжтӹ эдем ӹлӹмӹ пӓлӹквлӓӓт попазенӹт. Тиштӹ пушӓнгӹвлӓм ромы, тангатавлӓ попазат. Тиштӹ молнам шудым ӹштенӹт, кӓвӓн пындашвлӓн кишӓ кодын.
Кечӓт вуй туре кӱшкӹ ӹнде кузен шон, пелтӓ. Пӱжвӹдӓт тыгыды шерлӓ лепкӓштӹ лӓктеш, янгылымат шижӓлтеш. Эчежӹ мӹшкӹрӓт шужа. Кӓнӓлтӓш тенгежӹ уты агыл.
Нӱнжӹк, корны гӹц карангын, ӧрдӹшкӹ сӓрнӓльӹ. Кӱкшӓкӓрӓк вӓрӹш ташкал кузышат, тӹшкӓ ӹмӹлеш шӹндӹ.
«Пырылашат жеп, — шаналтыш дӓ кырышыжым пылвуй вӹлӓн анзыланжы шӹндӹш. Тӹш анжальы. — Мам ти савыц доно ӹштӓш? Качкаш тӹдӹ ак яры вет». Но тӹнӓмок мӹшкӹрӹм темӓш ӹш пуйыры.
Сӹнзӓжӹ корны векӹлӓ анжальы. Токо веле охыр ылшы корнышты картин вашталт кеен ылыныш. Тӹштӹ луды пырак аран шалген, дӓ тӹ тӹтӹрӓ кӧргӹштӹ тама пӹсӹн вӹсӓлтӹн. Ма — ынгылашат тӧрӧк ак ли.
Нӱнжӹк пытрак тусаральы. Анзылны, лаксаквлӓ йӹде тӹргештен-тӹргештен, тамаханьы мындыра литӹмӓш чӹмен. Иктӓ кым ашкылеш кодын, паштекшӹ ӹрвӹж йожалтын.
Мындыра цӓрнӹде дӓ ӹжӓл ӹн варгынзын. Царгата юкшы Нӱнжӹкӹн пӹлӹш царам кышкедынок. А ӹрвӹж тӹдӹм теве-теве роалта. Кашарикӓ нержӹ виктӓлт шӹнзӹн, пачмы ышма гӹц шӹвӹльвӹдӓт йога, пӱжӹ шолт дӓ шолт шакта.
— Ах, тӹнь, цӹвӹ шолы! — Нӱнжӹк вӓржӹ гӹц кӹньӹл кеш. — Тӱлӹдӹмӹ кӱсет эче улы!
Ик жепӹн якшар пач нӹнӹн витӓш кашташ дӓ зораяш тымень шӹнзӹн ыльы. Нӱнжӹкӹн шӹдӹ тагачат эче шӧрлӹде. Тӹдӹ кестенжӹм нӓлят, пел сила доно веле мырыкты шельӹ.
Такеш агыл Нӱнжӹк изижӹ годым петюнгала яжон мадын. Кыш келеш, тӹш тӧр пучы. Ӹрвӹж, корны вӹлец вуйын-пачын пӹтӹрнӓлт, тӹшкӓвлӓ лошкы вӹсӹш.
А мындыра, тенгеок йӹнгӹсен, Нӱнжӹкӹн ял докы мындырталт тольы. Лӱдмӹ паре шӹжӹ кӹзӹтӓт цӹтӹрӓш ак цӓрнӹ.
Нӱнжӹк тӹдӹм ырештен нӓлят, кӱш лӱктӓльӹ.
— Ой, мӹньӹм ит кай! Ит кай ылнежӹ! — маклака, ныжиклен, сарвала.
Кок шим пырса ганьы сӹнзӓжӹ цуц печкӓлт ак ке, чӱнче ганьы изи нержӹ комдыкла анжа, кӹтӹк какляка ялжы чымедӓлеш.
— Кӱ техеньӹ ылат? — костанын Нӱнжӹк ядеш.
— Ше-е-ерги-и-индӹ! — вӹцкӹж юкшат цӹтӹрӓ.
— Лӹмет сараса. Лачок, йӹргешкӓ дӓ яклака ылат. Кышец вара лӓктӹнӓт?
— Шагыртемсола гӹц.
Шергиндӹ изин-олен ладнангеш, Нӱнжӹкӹн кидӹштӹ тырла.
— Тиштӹжӹ, шӹргӹштӹ, мам кыргыжталат? Мам ямденӓт? — Нӱнжӹк ядышташ ак цӓрнӹ.
Тӹдӹ угӹц сирем вӹлӓн шӹнзет дӓ сагажы Шергиндӹмӓт шӹндӓ.
— Сӓндӓлӹкӹм анжалмем шон колтышат, тоцна икӓнӓ шӹлӹнӓм. Но тидӹ тагынамок ыльы. А ӹнде теве свет мычкы кыргыжталам, — шайыштеш тӹдӹ.
Нӱнжӹкӹн пуры йӓнгӓн ылмым тагыце тӹдӹ шижӹн шокташ, ӹнде лӱдӓш воксеок цӓрнӹш. Сусуэм вӓк кеш. Кыце ӹне, колымаш гӹц ытлыш вет. Йӹлмӹн пӱкшемжӓт вуйта шӱтлӓлт кеш, дӓ тӹдӹ льоргаш тӹнгӓльӹ.
— Шагыртемсолашты мӹньӹ шычынам. Тьоти дон папин семняштӹ. Пӓлет, ӓтям дон ӓвӓм шонгеммешкӹ ӹленӹт-ӹленӹт, вара тетям ӹштӓш шанен пиштенӹт. Шанашыжы шаненӹт, дӓ нӱнжӹкӹштӹ ситӹде. Ӓтям ӓвӓмӹн сӱсек, кӹлӓт лыквлӓм цӹвӹ шылдыр доно ӹштӹлӓш колтен. Ӓвӓм ӹштӹн-ӹштӹн, цилӓ лыкым пыргед лыктын, ик кормыж нӓрӹ лашашым поген. Коти цӓшкӓлӓн ситӹшӓшлыкым веле. Седӹндон мӹнь техень мызыри ылам. Зато патыр! — Шергиндӹ тӧтӧтлӓ.
Лачокат, аражы доно тӹдӹ кого кавштавуй ганьы веле ылеш, а йӹлмӹжӹ пин пач гӹцӓт пӹсӹнрӓк сӓрнӓ.
Нӱнжӹк шаналта дӓ юкынок манеш:
— Мӹнь ышан ылам. Седӹндоно ынгылышым, Шагыртемсола гӹц ылатат, техень льоргозы шачынат.
Дӓ ӹшкежӓт ӧреш: анжок, тенгечӹ веле торцынжы лӓктӹн кеен, а маняр ышым уже поген!
Ох, маханьы Шергиндӹн сӹнзӓжӹ йой! Тӧтӧтлӓш акат цӓрнӹ.
— Изи кӓпӹм ит анжы. Мӹнь пиш патыр ылам. Ӓти-ӓви гӹц шӹлӹнӓм, развойнык Кужы Пӹлӹш гӹц шӹлӹнӓм, Луды Пач гӹц шӹлӹнӓм, Тореш Ял гӹц шӹлӹнӓм, а тагачы теве Якшар Пачым вӓшлинӓм. Ӹ-ӹ-ӹлем! Ӹлем дӓ ӹнянем! Ӹнде торцет амат каранг. Нӓл сагаэт, мӹнь сойтокат керӓл лиӓм.
— Патыр ылат, манат? Ужым йӓ. Ма перке тӹнь гӹцет? Тенгечшен ышмаштем пӹрцӹк ылде. Мӹшкӹр шужен шӹнзӹ-ӹн. Касланышы ылат гӹнят, качкам, векӓт, тӹньӹм, — Нӱнжӹк лачок шужен шӹнзӹн, тырхашат ӹнде ак ли.
— Вычал! — Шергиндӹ кӹтӹк ял вӹлнӹ тӹргештӓ. — Колыштал!
Ик ял вӹлнӹжок мындырала сӓрнӓл кеӓ, весӹжӹ доно рокым топ-топ ташкалеш дӓ мыралтен колта:
Ик седӹрӓм ташкалам, дӓ
Луаткок седӹрӓ тӓрвӓнӓ,
Ик ӹдӹрлӓн йӹрӓлтем, дӓ
Луаткок ӹдӹр тӓрвӓнӓ!
Амца-дрица-ца-ца-ца!
Нӱнжӹкӹн сӹнзӓжӓт пӧрӹктӓлтеш. «Ну и Герой Советского Союза!» — эчеӓт вуйыш пӓлӹдӹмӹ шамаквлӓ пырат.
Тӹнӓмок Нӱнжӹк лӱдӹн колта. Локтылын тӹдӹм Вувер кыва! Лачокат, локтылын. Ӹшкежӓт Нӱнжӹк ак пӓлӹ, ма гишӓн шина, махань шамак вуйышкыжы пыра. Вот и ӹштӹ техень папавлӓлӓн.
— Кыш кеет, ам пӓлӹ, но нӓл мӹньӹмӓт сагаэт. Ужат вет, мӹнь шукы вӓрӹм ам йӓшнӹ, качкашат ам яд — пӱэмӓт мӹньӹн уке. Мам келесет, колышташ тӹнгӓлӓм. Вет тӹнь мӹньӹм ӓзӹрен гӹц ытарышын. Ӹрвӹж мӹньӹм качкеш ыльы. Ӹлӹм курымем мыч тӹлӓт таум попаш тӹнгӓлӓм. Кӱлӓн таужым келесӓш? Вет, пуры эдем, тӹньӹн лӹметшӹмӓт мӹнь ам пӓлӹ.
Шергиндӹм, кӱэшт лыкмыкы, ӱ доно ситӓлык, яжон, виднӹ, шӹренӹт. Ой, маняры тӹ йӹвӹлӓ ужы Шергиндӹн йӹлмӹшкӹжок попазен?! Седӹндоно Нӱнжӹкӓт вычыде пышкыдемӹ.
— Мӹньӹм колымаш гӹц ытарышы, пӓлӓш лиэш вӓл тӹньӹн лӹметшӹм? — ӹнде Шергиндӹ ытарышым ядын колташ.
— А-а, мӹнь Нӱнжӹк ылам. Кодынат техеньӹм?
— Ӹ-ӹзӓ-ӓ! — Трӱк Шергиндӹ сӹгӹрӓл колта. Тӹргештен куза дӓ Нӱнжӹкӹм пулыш гӹцӹн элтӓлен шӹндӓ. — Ӹзӓ! Маняры тӹньӹм выченӓм! Мӓ вет ик йых гӹцок ылына. Кодынам тӹнь гишӓнет. Шачмем годшен ӓтям дон ӓвӓм попенӹт. «Нӱнжӹк ганьы ли», — маныныт. Лач ик куашна гӹц коктын лӓктӹннӓ вет! Ат ӹнянӹ?!
— Родньык ылат ма? Тенгежӹ тӹньӹм ӹшӹклӹмӹлӓ. Яра, кенӓ пакыла иквӓреш.
— Лачо-ок?
Шергиндӹ сусу пареш Нӱнжӹкӹн кӹлӹмдӹ якте тӹргештен куза дӓ эче сӹгӹрӓл колта:
— Кия-а-а-а! Банзай!
Нӱнжӹк сӹнзӓм веле кӓрӓ. Мам ти касланышы маклка сасла?
— Ну, блатной-деловой ылат! Кыцелӓ только ат мышты!
«Эх, Вувер кыва мӹньӹм лач пӧрӹктенок лыктын дӓ у доно темӓш вуйгаркаэм пачын», — ышыштыжы шам ӹлӹжеш.
Токо веле ӹвӹртӹшӹ Шергиндӹ трӱк йылен кеш, шим сӹнзӓжӹм мытык кидшӹ доно пӹшкӓш лижӹ.
— Мӹньӹн ялем мытык, паштекет ам шо. Ӹнгӹжӓшкет нӓлмӹкет, яжо ыльы.
Нӱнжӹк шаналта-шаналта дӓ кырыш левӓшӹм пачеш.
— Тӹргештӹ тӹшкӹ, тӹньӹм намал йӓнгем. Только тырын шӹнзӹ, токошыла ит тӹргештӓш...
Ашкедеш ӹнде тӹдӹ такыр корны мычкы. Йыдалжы лӹвӓц выжгата пыракым вӹстӓрӓ. Корны кок монгырышты тенгеок шӹргӹ шыпшылтеш.
«Мыктен кыдалаш содыки яжорак ыльы. Ышан ылам вара, ӓтям пумы имним ямдышым. Тидӹ — худа. Имним ямдышым, но тӓнгӹм мом. Тидӹ — яжо. Тӓнг имни гӹц лучирӓк сӓй», — ашкедмӓштӹ Нӱнжӹк шана.
Уштыш паштек уштыш шайыланжы колеш.
— Шукы эче мӓ тенге мытькенӓ? — кырыш левӓшӹм лӱктӓл, Шергиндӹ трӱк вуйжым лыктындалеш.
— Янгыленӓт шоц? — пулыш гач анжал. Нӱнжӹк мыскыла.
— Йокырок мӹлӓм тиштӹ. Пӹцкемӹш...
— Ашкедӓш гӹньӹ, ял тӹдӹн мытык. Намалат, сойтокат ак яры. Ыжат, махань трензӓ дӓ нечкӹ ылат. Йокырок гӹньӹ, теве мырым мыры.
— Ирокок мыраш мӹнь тьыри ылам ма? Клеткӓштӓт кеквлӓ ак мыреп, а мӹньӹм кырышыш цикӓл питӹренӓт.
— Шӹц тенгежӹ шӱдӹнгӹшкем. Нӓлӹн шӱдӹнг соок пышкыды вӓр, маныт. А мырым сойток мыры. Мӹлӓм ашкедӓш веселӓрӓк лиэш.
Шергиндӹ пӹсӹн Нӱнжӹкӹн шӱш ыдыркал куза, ял сӓкӓлтен ижӹ пырен шӹнзеш.
— Мӹнь мыренжӓт ам мышты, — эчеӓт сотара.
— Споры доко эче шукырак. Ато йӹле лӹметӹм вашталтен шӹндем. Ылат кӹзӹт Шергиндӹ, алиӓт Шыргиндӹ.
Шергиндӹ орланен колтышат, йылмыжымӓт пырыльы. Таманяр жеп ик юкымат ак лык. Икманярышты веле простьышыла пелештӓ:
— Улыжат ик мырым лач пӓлем.
— Во-от, мыштет вет. Яра, яра... Тӹнят киндӹ ылат. А кыце маныт? Маныт: «Лиэш киндӹ — мырат шачеш». Мыры давай.
— Мӹнь папам гӹц шӹлӹнӓм,
Мӹнь тьотям гӹц шӹлӹнӓм,
Мӹнь морен гӹц шӹлӹнӓм,
Мӹнь мӧскӓ гӹц шӹлӹнӓм...
— Цӓрнӹ, цӓрнӹ! Ситӓ! — колышт тырхыде, Нӱнжӹк сӹгӹрӓл колта. — Пӹлӹш цараэм шелеш. Лучи тырынок шӹнзӹ!
Лӱдмӹ пареш Шергиндӹ, лач ур, мӹнгеш кырышыш тюрт тӹргештӓ дӓ тырлен шӹнзеш. Маняры ашкедӹт, юкымат ак лык.
Кечӹвӓлӓт толын шо, кечӹ вуй туреок шагалын. Мӹшкӹрӓт шужен.
Нӱнжӹк, кӓнӓш шаналтен, корны ӧрдӹшкӹ карангын, пышкыды сиремеш шӹнзеш. Кырышымат пачеш.
— Эй, Шергиндӹ, лӓкок! Яра, ит шӹдешкӹ. Качкашна уке, хоть свезӓ воздух доно шӱлӓлтет. Ато тӹштӹ касланен пӹтет.
Шергиндӹм тӹшец ырештен лыктеш. Ӓнят, иктӓ-мам моаш, кырыш пындашыш анжалеш. Савыц веле тӹштӹ кий тайным. Эчежӹ...
— Шергиндӹ! Мам тӹнь кырышыштыжы путаенӓт? Куштенӓт ӓли какам ӹштенӓт? Ирсӓ сыкыр пыдыргы постарнен. Намалышт мӹлӓм уты нелӹцӹм! Лучи кеквлӓ чӹнгӹштӹ.
Нӱнжӹк кырыш гӹц савыцым нӓлеш дӓ ӹрзӓл колта. Тӹнӓмок анзылныжы вычыде ӱӓн немӹрӓн коршок лӓктӹн шӹнзеш.
— Оп-паньки! — Нӱнжӹкӹн сӹнзӓжӓт кӓргӓлтеш.
Вес гӓнӓ савыцым ӹрзӓлеш, коршок сага мынывлошка лин шӹнзеш. Кымшы гӓнӓ цӹтӹртӓ — жарымы цӹвӹ!
— Вот ма ылын! — Нӱнжӹк сусун сасла. — Ынгыдышым, ынгылышым! Савыцнажы, Шергиндӹ, цӱдӓ йӧнӓн ылын! Эх, ороды! Тинӓрӹ веремӓ тӹдӹм намал каштым, а перкежӹм пӓлӹделам. Ну, ӹнде ӹленӓ! Качкыш гишӓн шытырланаш ак вӓрешт!
— Мӹлӓмжӹ махань цӓш? — Шергиндӹ изи нер лӹвӓкӹжӹ мӱнгӓ. — Мӹньӹн нигынамат мӹшкӹр ак шӱжӹ. Тӹдӹ мӹньӹн соок — топ. Мам ородыла мӹлӓм ӹвӹртӓш?
Нӱнжӹк тӓнгжӹм акат кол, нӹнӹ шӹжӹ вӓк тӓрвӓнӹлеш, качкеш, нӹжеш...
Качкындалын, кӓнӓлтӓлӹн, нӹнӹ коктын пакыла тӓрвӓнӓт. Мӱлӓндӹ тӹрӹштӹ эче мӹндӹр вет.
5
Нӱнжӹк анжа: мӹндӹрнӓт агыл ылшы кымда сӓрӓн покшалны кӹжгӹ дӓ шӓрлӓкӓ тум шалга.
— Анжок, лач мӓлӓннӓок йӓмдӹлӹмӹ. Тӹдӹн ӹшӹкӹштӹ изиш кӓнӓлтенӓ.
Нӱнжӹк вик тум векӹлӓ тӓрвӓнӓ. Шудым ташкен, миэн шагалеш, а ӹмӹл уже йӓшнӹмӹ. Тум лӹвӓлнӹ ик млоец, шыпшылт вазын, амален. Шалахай кидшӹм вуй лӹвӓкӹ тонгец пиштен, вургымлажы доно сагажы кишӹ пикш янгежӹм пӹзӹрӓлӓш. Амала млоец, толшывлӓмӓт ак шиж.
— Ну и ороды! Трыхня! — Нӱнжӹк тӹдӹм юкынок ӧпкӓлӓ. — Иктӓ тышман толын лӓктеш гӹньӹ? Хоть-мам тӹдӹ доно кӹзӹт ӹштӹ.
Нӱнжӹк амалышы докыда какляна.
— Эй, омъюа, кӹньӹл, ато цӓшетӹм амален кодат! — пӹлӹшӹшкок сӹгӹрӓлеш.
Млоец акат тӓрвӓнӓл, тенгеок пыхня.
Нӱнжӹк шана-шана дӓ трӱк сӹгӹрӓл колта:
— Кокшы рота-а, ял вӹ-ӹ-ӹлк! Строялташ! — эчежӹ амалышым лепкӓ гӹц пивач пуа. — Салобон, мон жепӹм нер доно кыскаш!
Ӹшкежӓт ӧреш, мам сасла. Ну, Вувер кыва! Ышым пыртен дык пыртен.
Млоец чык-пок кӹньӹл шӹнзӹ. Омпышан, нимат ынгылыде, тӹш-тиш анжылтеш. Кого мышкындыжы доно сӹнзӓм пӹшкеш. Вара веле анзылныжы Нӱнжӹкӹм цакла.
— Ма манат?
— Кӹньӹл, манам! Кыце лӹмет?
Млоец лепкӓжӹм ниӓлтӓлеш. Чивалмы вӓрет каршта, виднӹ. Вара кӱшкӹлӓ, лач пушӓнгӹ вуйыш, анжалеш.
— Ну-у, Тум патыр ылам. Невоеннобязанный. Тӹньжӹ махань командир лӓктӹнӓт? Лӹмӹм эче ядыштеш, — мӱнгӓлтӓ.
— А мӹньӹ Нӱнжӹк ылам. Нӱнжӹк — тидӹ киндӹ, а киндӹ, кыце пӓлет, цилӓлӓн вуй! Ядышташ, тенгежӹ, цилӓ праваэм улы.
— Нӱ-ӱнжӹк? — ӹрвезӹ ӧреш. — Колынам, колынам патырет гишӓн. Лачок, лӹмлӹ шая эдем гӹц анзыц вӓшкӓ.
Млоец кӹньӹл шагалешӓт, ӹнде Нӱнжӹк тӹдӹм яжонракок тӹшлен кердеш. Кӓпшӹ доно ӹшкежӹ гӹцӓт изижок агыл.
— Нӱнжӹк, ит шӹдешкӹ. Келеш гӹньӹ, мӹнь шоляэшет лӹмдӓлтӓм. Кыш кеет гӹнят, сагаэт нӓл.
«Ну и кечӹ тагачы. Родньыквлӓ пашат — шотлен ат пӹтӓрӹ», — Нӱнжӹк шаналта.
— Тӹнь утым ит тумайы. Мӹнят керӓл эче лиӓм. Мӹнь тамамат кердӓм. Теве пикш доно литӹмӓш чучам. Силаэмӓт улы, ышемӓт улы. Иктӹ ойхы...
Техеньӹ, шукы мыштышы, но тамаханьы ойхан эдемӹм анзылныжы ужын, Нӱнжӹк ядде ӹш тырхы:
— Ойхетшӹ маханьы?
Тум патыр кужын шӱлӓлтӓ:
— Цӓшем уке...
— Кыце тенге? Кышец укежӹм пӓлет?
— Шачмем годымок ял доно анзыкыла лӓктӹнӓм, тама. Ӹлӹмӓштем нимахань кын уке. Тӓ цӓшӹм пайылымы годым вараш кодынам? — Тум патыр лач юкын шаныкала. — Изинек тидӹм шижӓм.
— Шайышт пу мӹлӓнемӓт, ӓнят, йӓнгешетӓт куштылгырак лиэш, — Нӱнжӹк йышкыра.
— Мам тиштӹ попаш? Изиэм годым, ӓштем, кудывичӹш лӓктӓм, мӹньӹм ӓптӓн чӹнген шӹндӓ. Ӧлицӓшкӹ лӓктӓм — пи пырылеш. Шӹргӹш понгы погаш кеем — кым йӓктӹ лоэш ямам. Тонна качкаш шӹнзӓм — шокшы лемӹм вӹкем кымыктем. Дӓ тенгелӓ — соок. Келесӹ, ну кыце тенге ӹлӓш? Седӹндоно цӓш кӹчӓлӓш торцынна лӓктӹн кешӹм. Иктӓ-вӓре сойток тӹдӹм вӓшлиӓм сӓй. Яжоракын кӹчӓлӓш веле келеш.
Тум патыр шаяжым кашартыш, а Нӱнжӹк шаягаремӹм ыдыральы. Вара ышанла келесӹш:
— Мане-е... Цӓш — роколма агыл, йӹрӓнӹш лӓктӹн, капаен ат лык. Мӹньӹ теве тожы ышым кӹчӓл лӓктӹнӓм. ӓнят, иквӓреш кӹчӓлӓш тӹнгӓлтӹш? Йишелӓ вет хоть-махань пӓшӓӓт куштылгырак.
— Мӹнь тореш ам ыл. Иквӓреш гӹнь, иквӓреш лижӹ...
6
Сола изи ылын. Луцкы пӧрт нӓрӹ кырык тӹр лапата мычкы цепошкала шыпшылтын. Тӹдӹ докы лишеммӹ годымок Нӱнжӹк цакла, содан сӹржӹ тамахань сылыкын каеш. Вуйта уждымы ӹмӹл тӹдӹм ӹшке шылдыржы доно левед пиштен. Тамаханьы яхнышыла сола каеш. Ныр капка мӓнгӹжӓт вочыкын тӹрӹнялтӹн, йӹргец пичӹмӹ пичӹжӓт вӓрӹн-вӓрӹн ыражын ылын. Вольыклан хоть тӹш, хоть тиш воля кашташ.
— Тиштӹ ӹлӹшӹвлӓ пыле кидӓн ылыт, тама, — Тум патырат худам цаклышыла пелештӓ. — Мӓнгӹмӓт тӧр шагалтен ак кердеп доко.
Вара тӹдӹ мӹшкӹржӹм ниӓлтӓ. Ялазынрак келесӓ:
— Ик карка вӹдшӹмок тиштӓт пуат сӓй. Ти панежшӹ шокшеш ышмаат кошкен шӹнзӹн. Йӱмем тенге шоэш!
Кымытынат сола лош пыревӹ. Кӹзӹтӓт иктӓт ак кай, капка лӹвӓл пиӓт ак оптанты, кӹдӓл ак лӓк.
— А тӹве-е вӹдсӹнзӓжӓт каеш! — Нӱнжӹкӹн шӱштӹ, кӱшнӹ, шӹнзӹшӹ Шергиндӹ мӹндӹрцок ужеш.
Тӓнгвлӓ коловец векӹлӓ сӓрнӓлӹт.
— Коловец, манат? — шӹдӹн Тум патыр Шергиндӹлӓн пӹжгӓлтӓ. — Анжы, вӹд лыкташ ни керемжӓт, ни ведрӓжӓт уке.
Вара, вӹдсӹнзӓ вӹкӹ пӱгӹнен, пындашыш анжалеш.
— Вӹдшӓт уке. Охыр! В ыл ыжга юалгыжат ак шижӓлт.
Ойхы пар доно Тум патыр тӹш шӹвӓлӓшӓт йӓмдӹ ыльы, Нӱнжӹк цӓрен шокташ.
— Ит шӹвӹ коловецӹш, йӱӓшет эче керӓл лиэш.
— Анжок, махань ышан, — Тум патыр мӱнгӓлтӓ. — Келесӹ тенгежӹ, мам ӹштенӓ?
— Ӓлмӓдӓ иктӓ пӧртӹш анжалына. Ӹлӹшӹм ужына гӹньӹ, цилӓ пӓлен нӓлӹнӓ, — Шергиндӹ кӓнгӓшӹм пуа.
Коловец туреок ылшы пӹтӓришӹ суртышкыла тӓрвӓнӓт. Кудывичӹшкӓт пырат. Иктӓт ак вӓшли.
Амаса ӓнг техень лап ылын, Нӱнжӹк, ӓйӹнӓл шоктыде, лепкӓ доно сепнӹш. Шергиндӓт вӓк, шӱштӹ шӹнзен тырхыде, ял лӹвӓкӹ кенвазы, мындырталт кеш. А вот Тум патыр тӧрӧк вуй доно кымалыт.
— Яжон хынавлӓм вӓшлидӓ! — Нӱнжӹк ӧпкӓлӹмӹлӓ попалта. — Пуры вара? Улы тиштӹ живой? Ӹледӓ-шӱледӓ?
Пӧрт кӧргӹштӹ пеле пӹцкемӹш ылын, сӹнзӓжӓт вуйта тӱӓн кодын, тӧрӧк нимат ат уж. Икманяр вырт гӹц пырышывлӓн сӹнзӓ йӓргештӹ. Анзыл лыкышты, стӧл лошты, ӹдӹрӓмӓш шӹнзен дӓ тамам ӹштен. Савыцшым лепкӓ вӹкок ялштен шӹнден, лицӓжӹм ат цӓкнӹ, тӓ шонгы, тӓ сӓмӹрӹк ылеш. Шавыржат тоштемшӹ — незер семняш попазенӹт, виднӹ.
Нӱнжӹк йӹрвӓш анжалеш. Пӧрт ӓвӓгӓштӓ лӹвӓлнӹ куги равы мычашеш шипкӓм сӓкӓлтӹмӹ. Шайыл лыкышты краватьышты вуйта выргем арам шӓпшӓлӓ шумы.
— Ӹленӓ вӓл? — трӱкӹшток агыл вӓтӹ вӓшештӓ. — Атат пӓлӹ ӹшкежӓт. Колен вазашыжат ак ли, ӹлӓшӹжӓт ирӹкӹм ак пуэп, — ныжиклӓш колта вӓтӹ.
— Малын тенге попет? — ӧреш Тум патыр.
— Эксӹк мӓмнӓн кого! Шошымшы вӹдшор жеп годшен тенге парваленӓ-ӓ-ӓ! — ӹдӹрӓмӓш юкынок мӓгӹрӓл колта.
Сӹнзӓвӹдшӹ ӓнгӹрлӓок лицӓжӹ мычкы тьыргалта. Тӹдӹжӹмӓт вӓтӹ ӓтӹшкӹ йоктарен пога.
— Малын сӹнзӓвӹдетшӹм тенге погет? — ядде Нӱнжӹк ак тырхы.
— Эргем шужен кола ганьок. Кокшы кечӹ тӓрвӓнӹде кий, — вӓтӹ шайыл лыкыштышы вӓр векӹ анжыкта.
Цилӓн тӹш тӹшлӓлтӓт. Лачок, цаклыделытат, выргем лошты лулегӹ ганьы кошкен шӹцшӹ кӓпӓн изи эргӓш киӓ ылын. Кидвлӓжӓт сӓвӹ ваштыр ганьы вӹцкӹжӹн кайыныт. Лач сӹнзӓжӹ тӹдӹн кок шим йӓрлӓ йӹлгӹжӓш.
— Лӓшкӓм эргемлӓн шолтынем, дӓ вӹд уке, — пакыла ӹдӹрӓмӓш попа. — Теве лашашым сӹнзӓвӹдешем нӱштӹлӓш шанем. Хоть пыйырт пукшем. Вет кынамшен кукшы сыкыр пӹрцӓшӹм тӹдӹ ужде.
Ти шамаквлӓм колын. Шергиндӹ мытык ял вӹлнӹжӹ тыргыжын тӓрвӓнӓльӹ. Эче тӹдӹмӓт тодыл нӓлӹт дӓ качкын колтат.
— Кыш вӹдцӓжӹ ямын? Мӓӓт кошкышы коловецӹм ужна, — Тум патыр шаяш пыра. — Тӹрвӹмӓт нигышты нӧртӓш ма?
— Соланалан Кого Вӹдиӓ шӹдешкен. Улы вӹдсӹнзӓштӹ, улы каремышты выдважвлам коштен шуэн ӓли нальы доно темен пӹтӓрен. Савала доно нигыштат ат каштал. Эчежӹ вет шошым годшен юрымат ужделна, ик патькалтыш вацшаш ыльы. Уке-е!
— Нигыштат вӹдшӹ уке ма? — Нӱнжӹк ак ӹнянӹ.
— Сола гӹц ик уштыш ӧрдӹжтӹ йӓр улы. Вӹд тӹштӹ шукы, такеш агыл йӓржӹмӓт Пындашдымы манын лӹмденӹт.
— Тенгежӹ тӹшец кандышаш! — Шергиндӓт вӹцкӹж юкшым пуа.
— Кыце кандет? Кого Вӹдиӓ самый тӹштӹ ӹлӓ. Иктӹмӓт тӹшкӹ ак пырты. Каштыныт пӱэргӹвлӓ вӹдлӓн дӓ иктӓт пӧртӹлде. Цилӓштӹм Иӓ йӓр пындашкы шыпшыл валтен. Маремӓт ӓрня перви тенге ямы-ы-ы! — угӹц вӓтӹ нюжик мӓгӹрӓл колтыш.
— Тоты солашты ик пӱэргӓт ак кай, — шаныкалышыла Нӱнжӹк попалта. — Лачок, ойхы тӓмдӓн кого... дӓ качы. Техень пӹзӹрньӹкӹм тырхаш ак ли. Тенге цилӓ пуры эдем колен пӹтӓ. Мӹшкӹрдӓм цецаш теменӓ, — тӹдӹ сусуэм кеш.
Нӱнжӹк кырыш гӹц цӱдӓ савцшым лыктат, ну ӹрзӓш пижӹ. Ик гӓнӓ шалалта, вес гӓнӓ — качкыш паштек качкыш лӓктеш. Вӓтӹн сӹнзӓжӓт кӓргӓлтеш.
Цилӓн качкын темевӹ.
— Ой, тӓжӹ Йымы ганьы ылыда! — тау вӹлӓн таум ӹдӹрӓмӓш келесӓ. — Яра, тагачеш мӹшкӹр темӹ. Пакылажы кыце мӓлӓннӓ ӹлӹмӹлӓ? Палшен пудай, пуры эдемвлӓ, цӓктӓрӹдӓй Вӹдиӓм. Теве тӓ махань патыр ылыда! — вӓтӹ сарвалымыла йӓнгӹшкок анжалеш.
Тум патыр дон Нӱнжӹк кымданрак пулышыштым шӓрӓлтӓт, икӹжӓк-иктӹм анжалыт.
— Мӓ палшенӓ! — иктӧр пелештӓт.
— А мӹньӹ кредӓлӓш кен ам керд, — Шергиндӹ ял лӹвӓлнӹштӹ сӹгӹрӓлеш. — Мӹнь вӹдӹм ам яраты, ам тырхы. Вӹдӹжгӓштӹ мӹньӹ тӧрӧк лязӹргем дӓ тӓзӹлянем! — ӹжӓл ӹн хытыра тӹдӹ. — Мӹнь гӹцем паснаок шиэдӓлдок.
— Мӹнь вӹд гӹц ам лӱд. Мӹнь вет тум ылам. А пу вӹдӹшкӹ ак валы! — Тум патыр тӹргач патырлана.
— Содыки келесӹ, малын Вӹдиӓ вӹкӹлӓ тенге когон шӹдешкен? — Нӱнжӹк эчеӓт вӓтӹм тергӓ.
— Вуйнаматшы мӓӓт ылына, векӓт, — сылыкынрак тидӹжӹ манеш. — Пашкудыштына ик вӓтӹ ӹлӓ дӓ утла авызи ылеш. Тӹдок эксӹкӹм канден.
— Кыце тенге? — Тум патыр ак ынгыды.
— Кеен солана ик вӓтӹ йӓр тӹрӹштӹ охырашуды погаш. Шуды кагыльым качмыжы шон колтен. Сагажы изи ӓзӓжӹмӓт нӓлӹн. Анжен шоктыде вет, ӓзӓ шапикшӹм лявӹртен шӹнден. Шукы шаныде, тӹ вӓтет шапикӹм ире йӓрӹштӹ шӱӓлтӓш тӹнгӓлӹн. Йӓр хоза тӹ вӓрӹштӹ сир лишнок ин каштеш ылын. Худа пышеш дӓ тотеш тӹдӹ тӹрвӹнзӓш дӓ укшынзаш тӹнгӓлӹн. Йӓрӹштӹжӓт вӓк штурма тӓрвӓнен. Кечӹ мыч кого коэвлӓ лыпшенӹг. Пиш когон Вӹдиӓ эдемвлӓ вӹкӹ шӹдешкен. «Йӱде колен пӹтӹдӓ!» — саслен, шудалын. Йозылен шӹнден, цилӓ вӹдӹм торцна карангден. Вот тӹнӓмшен солана парвала. Мам ӹштӓш, анат пӓлӹ.
— Мане-е, экологи — кого пӓшӓ! — ышанын Нӱнжӹк келесӓлеш, но тӹдӹм сойтокат иктӓт ак ынгылеп.
— Патырвлӓ, тенгежӹ тӓ палшедӓ? — ӹдӹрӓмӓш тӹнг пӓшӓ гӹц ак каранг.
— Палшенӓ маннаш! — Шергиндӹ ваштареш йӹлмӹ доно шыралеш.
— Вӹдиӓм ужнедӓ гӹньӹ, вады якте вычымыла. Тура кечӹвӓлӹм тӹдӹ йӓр пындашты, сек келгӹштӹ, пачангеш. Юалгышты кӓнӓ, вӹкӹ ак лӓк. Ато кечӹ тӹдӹм йонгата, — вӓтӹ тымда.
— Тенгежӹ мӓӓт кечӹ шӹцмешкӹ кӓнӓлтенӓ? — Нӱнжӹк тотлын кӓрнӓлтӓ.
Кудывичӹшкӹ нӹнӹ цымырын лӓктӹт. Витӓ лишнӹ ӹмӹлеш, сирем вӹлӓн, цызлалт вазыт. Шукыштат агыл тӹшец неръюк веле шакташ тӹнгӓлеш.
Солашкы пӓлӹдӹмӹ эдемвлӓ толмы гишӓн уверӹм лач мардеж намал сӓрнен. Шукы вара жеп эртӹш, пӧрт лишӓн цилӓ вец ӹдӹрӓмӓшвлӓ постарнаш тӹнгӓлевӹ. Кудывичӹшкок пыраш шеклӓнӓтӓт, пичӹ гач амалышывлӓм анжылтыт. Ӧрӹт, ӹшке лоштышты хытырыкалат.
— Мӹшкӹр теммешкок пукшен, манат? Вӹдиӓм темдӓлӓш сӧревӹ, манат? — тӹтӹшде пӧрт хоза вӓтӹм нӹнӹ ядыштыт, кӱ дӓ кышец нинӹ ылыт, пӓлӹнештӹ.
Тенге-сенге вӓтӹ цилӓ шайыштеш. Вара пашкудывлӓлӓн дӓ тӹдӹлӓнӓт ситен шо, тама. Амалышывлӓм шижтӓрӓш тӓрвӓнӹш.
— Кӹньӹлок, патырвлӓ! Жеп тӓлӓндӓӓт толын шон. Той пыч сӹгӹрӓ!
Нимам ӹштӓш, ӹнде цӓкнӓш ак вӓрешт. Анзыкы веле!
Нӱнжӹк дон Тум патыр йӓр сирӹшкӹ тӓрвӓневӹ. А Шергиндӹ, маншаш, кырыш оролаш патырын коды. Лач кого вырсышкы кешӹвлӓм, нӹнӹм ӹдӹрӓмӓшвлӓ сола капка яктеок ыжатен колтевӹ.
Корным тиштӹ, цацет гӹнят, ат ямды. Йӓр мӹндӹрцок тӹгӹрлӓ валгалтеш.
— Колышт доко, Нӱнжӹк, Вӹдиӓм кыце сӹнгӓш, тӹнь ат пӓлӹ? — ашкедшӹлӓ Тум патыр ядеш.
— Тумаялаш келеш, — тӓнгжӹ манеш. — Вӹдиӓ вет рок мычкы ак кашт, тенге? Тӹдӹн ӹшкӹмжӹн сӓндӓлӹк — вӹд. Ане? — Нӱнжӹк шаягаремӹм ыдыра.
— Мӹнят тенгеок шанем, — Тум патыр вӓшештӓ.
— Седӹндоно Вӹдиӓм иктӓ-семӹнь сирӹш ыдырал лыкмыла. Тӹнӓм тӹдӹ силажым тӧрӧк ямда. Сирӹштӹ тӹдӹ доно хоть-мам ӹштӹ. Тенге?
— Манаш веле куштылгы, — Тум патыр шӱлӓлтӓ.
— Ӹленӓӓт — ужына! Тӹнгжӹ — кредӓлмӓштӹ шыралташ. «Пуля — ороды, йыштик — молодец!» — кыце Суворов тымден.
— Махань Суворов?
— Мам тӹлӓт попаш, сойток ат пӓлӹ, — Нӱнжӹк кидшӹм лыпшалеш.
— Ӹшкежӹ утла ышан ылат! — Тум патыр обижӓйӓлтеш.
— Яра, ит шӹдешкӹ! Ужат, толынат шонна.
Лачок, йӓр сирӹш нӹнӹ толын шагалыт. Вӹд вӹлвӓл пишок сӹлнӹн каеш. Сар локон пеледӹшвлӓ парсын вуйыштым лӱктенӹт. Вӹд тӹрӹштӹ вӓрӹн-вӓрӹн ныгыды амыж шӓрлен. Изи мардеж веле вӹд вӹлвӓлӹм кыптыртылеш. Йӹрвӓш тыр, ик йӓнгӓнӓт ак кай.
Тум патыр пикшӹм вӹдӹшкӹлӓ виктен шӹнден, кымык пӱгӹнӓлӹн ижӹ йӓр пындашкы анжаш цӓцӓ. Коэвлӓн мадмы ӓптӹртӓ, седӹндон тӹштӹ нимат ужаш ак ли.
— Анжы, пикшетӹм иктӓ жава роалта, дӓ руш Иванла тӹдӹм марлан нӓлӓш тӹлӓт вӓрештеш, — мыскыленрӓк Нӱнжӹк шижтӓрӓ.
— Тӹнь ӹшке перегӓлт!
Коктынат изиш сир мычкы тӹш-тиш сӓрнӓлевӹ, шагалевӹ. Нӱнжӹк, ялжым ӹшке лӹвӓкӹжӹ пӹтӹрӓлӹн, рок вӹлӓн пырен шӹнзӹ. Выча-выча, нимат йӹржӹ ак вашталт, нимат ак тӓрвӓнӓл.
Нӱнжӹк шӹдӹ пар доно вӹд вӹлвӓлӹм та-ак нелӹ кестен доно парен шелеш. Коэ вӓк шагалеш.
Сир лишнӹ, вӹд парсын логӹц, вӹкӹжӹ рӓкӹн ганьы кок кого сӹнзӓ вуйта анжал шӹндӓ дӓ трӱкӹшток амыж лошкыла тамаханьы луды ӹмӹл юшт каранг кеӓ.
— Эй, Вӹдиӓ! Лӓк, ит лӱд! Кечӹ шӹнзӹн ганьок, ӹнде ак панеж. Тӹньӹмӓт ак когертӹ, — Нӱнжӹк вӹдӹшкӹлӓ сӹгӹрӓлеш.
Тыр дӓ шӹп.
Нӱнжӹк эчеӓт вӹдӹм кестенжӹ доно шелӹн пуа.
— Лӓк, манам, сильдӹ мольы кугижӓ! Хытыраш шая улы. Анжыкты хоть вуетӹм.
Йӓрӹштӹ вуйта шигол кого пачшы доно чымалташ, дӓ вӹд лӹвӓц вужге кого ханг постол йӹргешкӓ вуй лӓктӓш тӹнгӓльӹ. Техень армыж вуй! Ӱпшӹ дӓ пандаш вӓреш куктаналтшы ыжар вӹдпарсын кечӓлтӓш.
Вуй кӓргӓ сӹнзӓвлӓжӹм Нӱнжӹк векӹ, Тум патыр векӹ сӓрӓлеш.
Простуйышы эдем ганьы икманяр гӓнӓ кахырал-кахырал колта, воздухым подыл шӹнден сӓй.
— Кӱ омемӹм лоэштӓрӓ? — Вӹдиӓ ӱрлӓлтӓ. — Кӱ йӓрӹм пыдырата, нальым кӹньӹлтӓ?
— Эй, тӹнь, йӹргешкӓ вуй, вӓшештӹ: малын эдем йыхым орландарет? — Нӱнжӹк костанын сӹгӹрӓ. — Малын кымдемӹштӹ вӹдӹм пӹтӓренӓт? Пач йӹле вӹдважвлӓм, ато вуетӹм пӹтӹрӓлӓм!
— Мам тӓ донда, пырхавонгывлӓ доно, хытыраш? Тӹрвец колтем — вӹседӓ! — Вӹдиӓӓт кроза. — Пӹтӓри сӓрземвлӓм, вӹдъюавлӓм, сӹнгӹдӓ.
— Кӱм вӹдъюажы тӹдӹ манеш? — Тум патыр йывыртат нӹж ӹштӓ.
— Вӹдӹшкӹ вален колышывлӓм тенге лӹмдӓ. Техеньвлӓм тӹдӹ ӹшке салтакышкыжы сӓртӓ, — Нӱнжӹк патыр ынгылдара.
Патырвлӓн туп шайылны, амыж лошты, шыж-шуж шактен колтыш. Льыпыст-льопыст, льыпыст-льопыст юк шӓрлӓ. Коаш вӓр гӹц сирӹшкӹлӓ куд вьздъюа мызырге лӓктеш.
Пеле амалышывлӓ ганьы, кок кидге анзыкыла, вуйта цат элтӓлӓш, виктен шӹнденӹт. Эдемлӓн анжалашат нӹнӹм лӱдӹш: лицӓштӹ кӱпцӹшӹ дӓ лудалгы-кӓкӓ цӹреӓн. Кӓпӹштӹ гӹц вӹд пындаш нальы лаштыкын-ланзын йога. Лыдывлӓ ганьы, кок векӹлӓ мыльгалт-мыльгалт, нӹнӹ патырвлӓ монгырыш кеӓт. Только пӹсӹштӹ ак ситӹ, ӹлӹшӹвлӓ гӹц мыльыракын кайыт.
Нӹнӹм йӹр ӓрӓш шанат, виднӹ, пӱгӹлӓ шӓрлен миӓт. Сек покшалны ик вӹдъюажы кого армыж кӓп доно айыртемӓлтеш. Ӹлӹмӹжӹ годым тапката мары ылын, каеш.
Тум патыр лӱӓш мастар ылмыжым анжыктыш. Ик выртышток кок пикшӹм ижӹ пачелӓ-пачелӓ тӹдӹ вӹкӹ пӹсӹн колталтыт. Чучашыжы чучы, но пикшвлӓжӹ вӹдъюалан нимахань эксӹкӹм ӹш ӹштеп. Кӓпӹм ыражтен, йӓр вӹдӹшкӹ попазевӹ, а тышман седок ваштареш толеш.
— Йозылымы пикш келеш! — ойхын Туп патыр сӹгӹрӓлеш.
— Э-э, нинӹ доно вес семӹнь ӹштӹмӹлӓ! — Нӱнжӹкӓт ӱрлӓлтӓ.
Нелӹ кестен вурдыжым кок кидӓ роалтен, вуй кӱшнӹ тӹдӹм пӹтӹрӓл-пӹтӹрӓл, вӹдъюавлӓ ваштареш шынгалтеш. Ик век, вес век лыпша. Кыдылан тӹкнӓ, тӹдӹ лаштыкын шӓлӓнен вазеш.
— Идӓ цӓкнӹ! — йӓржӹ гӹц Вӹдиӓ ӹшкӹмӹнвлӓлӓн ӹнгӹрӓлеш.
Ти веремӓн Нӱнэкӹк кок тышманым пӹтӓренӓт шоктыш.
— Палша-ай! — шайылныжы Тум патырын сӹгӹрӓлмӹм колеш.
Анжа: кым вӹдъюа, тӹдӹ вӹкӹ кечӓлтӹн, ашкыл паштек ашкыл, вӹдӹшкӹлӓ шыпшыт, сагашток шыпшыл валтынештӹ. Тум патыр тӹкӹлнӓлтеш, кредӓлеш гӹнят, сӹсӹрген ак керд. Вӹд яктеӓт шукок кодде.
Нӱнжӹк тӓнгжӹ докы вӓшкӓлтӓ. Мимӹ семӹнь кок тышманым ыдырал шуа, кымшыжы доно кредӓлӓш пижеш. Тидӹжӹ самый армыж вӹдъюаэт ылын. Пӹсӹрӓк молы гӹцӹн, аймылтылат шокта. Ӹлӹмӹжӹ годым иктӓ-махань салтак моло ылде вӓл?
— Темдӓл! Темдӓл! — вӹд вӹлкӹ вуйым кӱкшӹн лыктын, Вӹдиӓ тӹдӹлӓн сасла. — Пу тӹдӹлӓн яжоракын!
Тум патырат выртым такеш ӹш ямды. Йывыртынрак пока гӹц Вӹдиӓ докы лишемӹн, кужы рехень постол ӱпшӹ гӹц трӱк роалта, кердмӹн кӱшкӹлӓ шыпшылеш дӓ вӹд гӹц ыдырал лыктеш.
— Ну, ма-а, кого вуян цӹвӹтӓн, попазышыц! — ӹвӹртен сӹгӹрӓлеш.
Лачокат, Вӹдиӓ ӧрдӹж гӹц анжен, кого цӹвӹтӓнӹм ӓшӹндӓрӹктен. Вуйжы сагаок кок мытык кид тышкалтымы, ялжы уке, тӹдӹ вӓреш колын ганьы пач кайын дӓ кӹзӹт пыт пӹтӹрнӓлтӓш, тӹш-тиш чымедӹлӹн.
— Колты! Колты, манам! — Вӹдиӓ саслен.
Нӱнжӹк патырат ти выртын остатка тышманым сӹмӹрен, лыпшен шуш.
— Уф-ф! — пӱжӓлтшӹ лепкӓжӹм ӹштӹшӹн, йӓр векӹлӓ сӓрнӓлеш.
— Колты, пишок ядам! — Вӹдиӓ сарвала. — Ат уж ма, кошкенок миэм!
Нӱнжӹкӓт цакла, ӹфьхлен шӹндӹмӹ кого шар гӹц вуйта воздух янжеш, Вӹдиӓн аражы изиэмӹн миӓ.
— А хоть коштымы колыш тӹнь сӓрнӓл. Ӹжӓл, сыралан тӹньӹ ат яры, ато керӓл лиӓт ыльы, — Тум патыр мыскыла.
— А малын сола халыкым орландарет? Вӹдӹм тӹшкӹ пуэт-агыт?! — костанын Нӱнжӹк сӹгӹрӓ.
— Пуэм, пуэм! — Вӹдиӓ хоть-мам ӹштӓш йӓмдӹ, ӹлӓш веле кодышты. — Тагачок вӹдсӹнзӓ темеш!
— Ат алталы? Шамакет цаткыды? — Нӱнжӹк ак ӹштӹ.
— Мам сӧрем, соок ӹштем. Шамакем вӹдем ганьок пингӹдӹ. Колтыда мӹньӹм токына, йӓрӹшкем. Пакыла эдемвлӓлӓн худам ам ӹштӹ, — Вӹдиӓ мӓгӹрӓл колта. — Иктӓт мӹньӹм ак ынгыды, эх-эх-эх. Теве цилӓн «Вӹдиӓ худа» дӓ «Вӹдиӓ шӹдӹ» маныт. А мӹньӹн житя куштылгы? Иктӓжӹ тидӹм пӓлӓ?
Шалдыра сӹнзӓвӹд тӹдӹн тьырге йоген.
— Халыкем и гӹц ишкӹ ӹнде чӹдемеш. Вӹдӹдӹрвлӓ вес йӓрвлӓш марлан лӓктӹн пӹтӓт, вӹдъюавлӓэм кудыт веле ыльы. Нӹнӹжӹмӓт тӓ пӹтӓрӹшдӓ. Кыце пакыла ӹлӹ VI ыл ӓ? Йӓрем яхна. Шӓлӓ. Халыкым уэмдӓш келеш? Келеш! Седӹндоно ик иэш ик-кок эдемӹм вӹд лӹвӓкӹ шыпшын валтем гӹньӹ, мӱлӓндӹ кӧтӹргӓ?
Вӹдиӓн сӹнзӓвӹд тӹдӹн кӓпшӹм нӧртен миӓ. Молнам изиэмӓш кӓп угӹц аваргаш тӹнгӓлеш, кушкеш. Сӹнзӓвӹдӹштӹжӹ тамахань сила улы, тама.
— Кокшӱдӹ и мӹнь йӓрӹштӹ ӹлем. Сола ӹлӹмӓшӓт сӹнзӓ анзылнем эртӓ. Каждый пӧртӹштӹ ма ӹштӓлтеш, пӓлем. Шачыт, кушкыт, колат... Йӓрӹшкӓт кол кычаш тетявлӓ каштыт, нӱштӹлӓшӓт толыт, сӓмӹрӹквлӓ сирӹштем, икӹжӓк-иктӹм семӓлен, кӓнгӹж йыдым эртӓрӓт. Мӹнь утла худам ӹштӹделам...
Нӱнжӹк патыр Вӹдиӓм ӹжӓлӓйӓшӓт тӹнгӓльӹ, векӓт.
— Ти авызи вӓтӹ цилӓ делам локтыльы. Шанен мыштен вет, кыш шапикшӹм цикӓш. Сирӹшкӹ хоть вӹдӹм каштал лыктам ыльы. Уке вет! Мӓмнӓм мор нӓлжӹ манынок лач ӹштӓ.
Патырвлӓ тенге тӹдӹм колышт шӹншденӹт, малын тиш толмыштымат вӓк монден шуэнӹт, тама. А Вӹдиӓ вуйта тидӹмок вычен. Тагыце пӹтӹрнӓлт кен, тӹдӹ йӓрӹшкӹжӹ вуйын пыжгуп чымыш.
Но Тум патыр тӹдӹм ӱпшӹ гӹц цат кычен ылын. Седӹндон, кыце шык алангы коллоэцӹн диплом йошт шыпшын валта, тенгеок Тум патырат паштекшӹ вуйын вӹд лӹвӓкӹ кеш. Яра, Нӱнжӹк пӹсӹ ли, ял гӹц тӓнгжӹм роалтен шоктыш. Только тӹдӹнӓт цӓшӹжӹ алталыш.
Начкы лявӹрӓн сирӹштӹ йыдалан ялжы трӱк яклешт кеш дӓ Нӱнжӹкӓт вӹдӹшкӹ Иӓ дон Тум патыр паштек шынгалты.
Вӹдиӓ ӹнде туан пӧртӹштӹжӹ ылын. Тиштӹ ӹнде тӹдӹ хоза. А тоны, моныт, стенӓвлӓӓт палшаш Ма доно эдемвлӓм тенге ӓрген шӹндыш, вӹд вӹлкӹ вуйымат лыкташ ак ли, пындашыш веле келгӹнрӓк дӓ келгӹнрӓк валет.
Шӱлӓлтӓшӓт тиштӹ ак ли. Шодым лач ӓзӹр пӹзӹрӓ, шамат изин-олен пӹслӓнӓ. Сӹнзӓ анзылны якшарикӓ, сары, нарынзы крӱгӓвлӓ, коэвлӓ шӓрлӓт. Вашталт миӓт, пыналтыт. Сусу картин!
Ыжар ӱпӓн, ыжар сӹнзӓӓн вӹдӹдӹрвлӓ Нӱнжӹк йӹр мадын, ин сӓрненӹт, куштенӹт, тама, токышты аздаренӹт.
«Теве маханьы вӹд лӹвӓл сӓндӓлӹкет, — ышым лаксыртышы шам ӓргӓ. — Ӓнят, мӹлӓмӓт тишӓкок кодаш? Махань тиштӹ яжо!»
Тӹнӓмок пӹслӓнӓш тӹнгӓлшӹ вуй вимӹш вычыде тама йочкалта: «Нӹл шамак! Нӹл шамак! Ӓштӓлтӹ!» Сӹнзӓ анзылан шӹргӹштӹшӹ Вуверӹн сӹржӹ пачылташ цаца.
Улы вим иктӹш цымырен, кӱшкӹлӓ кӹрмӓ, кид доно ыдыра, ял доно чымедӓлеш.
Уф-ф-ф! — вуйжы ик выртеш вӹд вӹкӹ пробкала лӓктеш, дӓ Нӱнжӹк йозы нӹл шамакшым сӹтӹрӓн шокта.
Дӓ тӹнӓмок шимӹ цӹреӓн кого-кого савыц цилӓ питӹрӓ, кӓпшӹмӓт лач уждымы силан пӧрдшӹ мардеж юлала пӹтӹрӓл колта, дӓ тӹдӹлӓн цилӓ ямеш...
|
Виталий Петухов
|
А МӸНЬ — ЫМБАКЫ...
|
прозо
|
Эрвий, 12 выпуск
|
2010
|
Коллоэц
Кыргыжам Шӹндӹрӹш,
Шӹндӹрӹн вӹд тӹрӹш.
— Пындӹрвӹ,
Кадама!
Йӹчкедӓ? Ада ма?
Маханьы вет кол,
Нимат ӹнеж кол.
Кужы хоть
Ӓнгӹрваштыр,
Охырок со мычашты.
|
Виталий Петухов
|
Коллоэц
|
поэзий
|
Эрвий, 13 выпуск
|
2011
|
Кесӹ дон писикӓ
Кесӹ докы миэн
Пиш изи писикӓ
— Малын, йӓ, шуретшӹ
Вот техень потикӓ?
— Тӹнь ӓвӓтӹм колышт,
Ит кыдалышт так!
Цӹвӹм ит поктылышт
Тӹнь йӹрӓн покшак.
Ат колышт гӹнь мӹньӹм,
Шурем лиэш пӹсӹ!
Ух, логалам тӹньӹм! —
Лӱдӹктӓлеш кесӹ.
|
Виталий Петухов
|
Кесӹ дон писикӓ
|
поэзий
|
Эрвий, 13 выпуск
|
2011
|
Орави
Кӹрӓн майкан ик орави
Пырен шӹнзӹ пичӹ равыш.
Анжал нӓльӹ йӹржӹ чӹнь.
— Чӹм-чӹм!
Сек-сек пӹсӹ ылам мӹнь!
Лишкӹ тольы шонгы коти,
Кычынежӹ кекӹм чоте.
А орави ваштылалеш
Дӓ котилӓн тенге манеш:
— Хоть нӹл яла
Тӹнь кыдалат,
Эртем тӹньӹм мӹнь, кок яла!
Ылам лӹмлӹ чӹм-пион!
Ат керд мӹньӹм поктен шон!
|
Виталий Петухов
|
Орави
|
поэзий
|
Эрвий, 13 выпуск
|
2011
|
Валерий Иванов
Шачмы вел
Кӹлмӹшӹ кугилӓ шекланен шалгалта,
Тырлен кымда пӹлгомжат.
Поездвлӓ веле, окня дон валгалтын,
Чӹмӓт рӹмӓлгӹштӹ пак.
Трӱк мӹнь ӓштӓлтем ик вӓрӹм дӓ жепӹм,
Кышты ӓтямӹн лин пӧрт.
О, шачмы велем! Кыцелӓ тӹнь ӹшкетет?
Пӓлӹмӹк, кеем вӓл ӧрт?
Cтанцин тылсоты, ажедӹн йыленӓт.
Поездвлӓ шолткат седок.
Нӹнӹ манярын тишец эртен кенӹт
Пӹсӹн, мӹндӹрк, соэшок.
|
Валерий Иванов
|
Шачмы вел
|
поэзий
|
Эрвий, 15 выпуск
|
2013
|
Туан
Кугижӹ шыжга, лач йӓнг, шӹжгӓ юкан.
Йӹрем, мӹнь шижӓм, пиш ладна дӓ тыр.
Чучы ӓтямлӓ укш лоштыжы трӱкок.
Ӓль шӹжӹ кечӹн вӓшлиннӓ коктын?
Понгывлӓн пыш… Йӓл уке иктӓтӹш.
Пуйырен Йымы вӓшлиӓш лачок?
Ош ӓнгӹремшӹвад, кидеш чиктӓлтӹн,
Корным ажедеш туан пӧртнӓ док.
Кечӹм толшашым шӹкӓлӓм покашкы.
Ӓтям сагаэм — йӹрӓлтӹшжӹ цӹлт…
Вот мам ӓштӓлтӹшӹм ойхан йӓнг вашток,
Соэш ыжатен туанвлӓм мӹндӹрк.
|
Валерий Иванов
|
Туан
|
поэзий
|
Эрвий, 15 выпуск
|
2013
|
Военныйвлӓн хала
Шӓлӓ тӹлӓт, военныйвлӓн хала!
Шӓлӓ, вӓтӹвлӓ офицервлӓн!..
Эшелон, кӹртнигорныжы кодыныт палан,
Но ышыштем седок, пижшӹ церлӓ.
Салтак формышты улы техеньӹ,
Ма сагаэт вӓк курымеш кодеш.
Тидӹ лач бой паштек тырлен кемӹ
Ӓль тыр паштек командыжы: «Бойыш!»
Йӓллӓн нелӹ техеньӹм ынгылаш,
Хоть секрет нимахань тиштӹ уке.
Кыш иргодым шӹкӓлеш ӹлӹмӓш —
Нимахань корныжат ак ли уты.
Шергӓкӓнем, кыце мӹлӓм келӓт!
Вагон тӱнӹ пӹцкемӹш дӓ йошта.
Мӓ ӹленӓ вашталтде, тенгелӓ:
«Ӹнян Тӓнг», «Шачмы Эл» шамак лошты.
Тӹньжӹ тӹштӹ, кышак кечӹ вала
Дӓ шӹкш качыла чучеш тамалын…
Военныйвлӓн хала амала
Дӓ шӹдӹрвлӓ йӹлгӹжӹт окняла.
|
Валерий Иванов
|
Военныйвлӓн хала
|
поэзий
|
Эрвий, 15 выпуск
|
2013
|
Берлин
Паркын корны вӹлнӹ киӓ гравий.
Тошты утикӓнӓ лин тишток.
Кым руш тетя мадынна мӓ вадеш,
Толын мӓмнӓн луды танквлӓ док.
Но халаш, чугун решотка гачын,
Шыпшын мӓмнӓм мадаш утларак.
Но иктӓт капкажым ак пу пачын,
Ак яры мӓлӓннӓ пичӹ пак.
Шукы ыш тетялӓн вара келеш?
Мӓ йӹвӹртӹн — пичӹ шелӹк вашт.
Мадынна тинӓрӹ — вӓк пӹцкемеш,
Немӹц тетя лоэшок ярлалт.
Ӓтянӓвлӓ вара кӹчӓл моныт,
Айыренӹт, манде нимамат.
Мӓлӓннӓжӹ мадмы эче шоныш,
Малын вӓл вырсенӹт — тетям яд?!
Мӓмнӓм, турнам, вычен уж машинӓ,
Ӧрӹннӓ ӓтявлӓн костан верц.
Пӓлӹделнӓ мӓ тӹнӓм Берлинӹм,
Сулыкан лин кыды война верц.
|
Валерий Иванов
|
Берлин
|
поэзий
|
Эрвий, 15 выпуск
|
2013
|
Ом
Тетя юк, мӓгӹрӹшӹ, ӧлицӓштӹ шактыш…
Дӓ эртӹш жеп ӓвӓлтӹш эчеӓт.
Ти немӹц хала лач омем гӹц лӓктӹ,
Тишец тӹнгӓлӹн вырсы, шӓрлен пак.
Дӓ готика сӹнӓн ӧлицӓн ӱштӹм
Когертӹш руш йиш шӱлӹш — пӓлӹктӹш.
Трӱк ТИДӸ угӹц нелӹн вазы шӱшкем,
Окня стьоклажы цудырт шелӹн кеш.
Чугунын пичӹ вуйта цӹтӹрнӓлтеш,
Ӓштӓлтеш танк моторын ӱрлӹмӓш.
Мӹнь, ладнангдараш, саслем: «Ит лӱд! Ак кел!
Войнашкы агыл, кеем вес покаш!»
Но тӓгӱн ӹмӹлвлӓ йӹрем пӧрдӹт
Дӓ воздухшат лин колтыш шокшырак.
Кыштакен Родинем?
Мӹндӹрнӹ, ӧрдӹж?
Мам мӓгӹрӓ тетяжӹ кӹзӹтӓт?
|
Валерий Иванов
|
поэзий
|
Эрвий, 15 выпуск
|
2013
|
...
|
Юр годым
Юрын патькалтышвлӓ начкы окняшты…
Эртӹшӹ шокшым кодеш лач ӓштӓш.
Кид доно окням шӧршӓнгшӹм ӹштӹлӓм.
Тӓгӱн анжалтышжы каеш трӱк мӹлӓм.
Ик корныгешӹ мӹнь вӹкем анжалеш.
Пал веремӓ гӹцӹн токем сӓрнӓлеш.
Тошты плащжат чучеш пӓлӹмлӓ тевеш.
Пӧртӹштӹ — мӹнь, тӹдӹ тӱнӹ ашкедеш.
Ам керд ынгылен, кыштышы ти мирем:
Ӓнят, Германин, а ӓнят, Сибирьӹн.
Выргыждымы йӓнгӓн, тӹшлем паштекшӹ.
Эртен тетя жеп, тӹдӓт тек ашкедшӹ.
Тӓнг мӹлӓм ак ли, но шанымаштем,
Тидӹжӹ яжо тышман гӹц войнашты.
|
Валерий Иванов
|
Юр годым
|
поэзий
|
Эрвий, 15 выпуск
|
2013
|
Потоп
Шӹдӹ пар океан, полой гань, мӓмнӓм мӱдӹш,
Йӓнгем — кек, тӹньӹн йӓнг — зверь лач лӱдӹш.
Шӱдӹ окнян ковчег ӱжеш токыжы йӓнгем,
Только уты мӹнь лим, сӓрнӓлт кенӓм мӹнь «йӓлӹш».
Ак ытары ни пыш, ни ӓрӓкӓ — йӓрӓ сӹнзӓвӹдӓн.
Иӓш кыш? Кыды век — мужед ак пу вӓк шӹдӹр.
А Вселенный вес вец Азорис мыра юкде.
Тӹдӹ — Йымем, лачок, тӹш талашем мӹнь лӱдде.
Лач остаткан трӱкок вуйым шайык сӓрӓлӓм —
Кымдан пиш, полой гань, сылык нӓлӹн.
Пӹтӓриш гӓнӓ агыл, тырхаш веле лач шачшы,
Мӹлӓм вӹсӓш эче, шим шӹдӹрвлӓн тыл гачшы.
Амат шотлы, лачок, мам ямденӓм, манярым
Ӓнят, седӹндон тӹш — со цик гачын — аздара.
Ытаралтшывлӓм коэ тек пакы нӓнгеӓ —
Тӓгӱн цӓшӹжӹ, сӓй, торцем ӧрдӹштӹ киӓ.
|
Валерий Иванов
|
Потоп
|
поэзий
|
Эрвий, 15 выпуск
|
2013
|
Ӹдӹр кушта
Ӹдӹр вишня йӹр сӓрнӓлеш,
Пыра ош пеледӹш лош.
Кушташ, мадашат тӹнгӓлеш,
А сагажы — ивлӓн йож.
Нӹжгӓтӓ пеледӹш вилеш
Пулыш вӹлкӹ, ӱпӹшкӓт.
Луатшӹм и тене лиэш,
Пелед кеӓ ӹшкежӓт.
Ӹдӹр колеш йозы семӹм,
Лач пӹлгом гӹц янжеш тиш.
Ӹлӹмӓштӹ чӹдӹ кемӹ,
Но аздара пакы пиш.
Крӱгӓ мыч ӹлӹмӓш йога,
Уке ивлӓм ӓрӹш цик.
Кӱ армары, кӱн цӓш кого —
Ат келесӹ кӹзӹт вик.
Сылыкемжӹ вӹсен кежӹ
Ти лывыргы укш, кид вашт.
Хына веле ылам ӹшкежӹ
Ӹдӹр шӱмӹштӹжӹ ач.
Вишнёпкан цӹрежӹ йогыш,
Ли ӹдӹрӹн кӓп дон вӓш.
Хоть тӹжем и эртӓ, кодеш
Ӓшеш тӹдӹн куштымаш!
Кырык мары йӹлмӹш Виталий Петухов сӓрен.
|
Валерий Иванов
|
Ӹдӹр кушта
|
поэзий
|
Эрвий, 15 выпуск
|
2013
|
Кӱ сек яжо?
Ямак
Ик шӹргӹштӹ Пирӹ, Ӹрвӹж, Морен ӹленӹт. Нӹнӹ пиш веселӓ, икӓнӓ-иктӹ доно тӓнг ылыныт.
Ӹрвӹж колым лоэн, Пирӹ телеш пум йӓмдылен, Морен качкаш шолтен.
Икӓнӓ Ӹрвӹж йӓр тӹрӹшкӹ колым кычаш кеӓ. Вӹдӹштӹ ӹшкӹмжӹм ужеш дӓ, йӹржок пӧрдӹн, цевержӹм анжаш тӹнгӓлеш. Мыралтен, кушталтен колта. Ӹшкӹлӓнжӹ свет вӹлнӹ сек цеверлӓ чучеш.
Ти жепӹн Пирӹ пу котомка доно йӓр дорцын эртен. Ӹрвӹж хваляш тӹнгӓлеш, махань тӹдӹ цевер ылеш. Пирӹ вӹдӹш анжалеш, ӹшкӹмжӹм ужеш, дӓ Пирӓт ӹшкӹлӓнжӹ сек яжола чучеш. Ӹрвӹж дон Пирӹ кӹрмӓшӓш тӹнгӓлӹт: кыдыжы яжорак? Морен качкаш шолтынежӹ, но камакам олташ пужы уке. Пирӹ дон Ӹрвӹж ваштареш кеӓт. Йӓр тӹреш нӹнӹм когыньыштым вӓшлиэш. Пирӹ дон Ӹрвӹж изиш веле ак шиэдӓлеп. Моренетӓт вӹдӹшкӹ анжалеш. Тӹдӓт ӹшкӹлӓнжӹ сек яжола чучеш. Ӹнде кымытынат спораш тӹнгӓлӹт: кӱ сек яжо?
Йӓр дорцын Мӧскӓ эртен. Тӹдӹ кырышеш ӹнгӹжӹм поген шӹнден. Пирӹ, Ӹрвӹж, Морен Мӧскӓ гӹцӹн ядыт:
— Мӧскӓ, келесӓй, мӓ логӹцнӓ кӱ сек яжо?
Мӧскӓэт вӓшештӓ:
— Цилӓнок ӹшке семӹньӹштӹ яжо ылыт. Но йӓл мӓмнӓн яжонам вӹлец анжен веле агыл, пӓшӓнӓ гӹцӹн ужшашлык ылыт.
|
Марина Смирнова
|
Кӱ сек яжо?
|
йомак
|
Эрвий, 15 выпуск
|
2013
|
Ӱэ-ӓптӓн
Ямак
Ик сола лишнӹш шӹргӹштӹ кӱкшикӓрӓк вӓрӹштӹ шалген ӱэ. Ӱэ иктӹлӓнӓт мешӓйӹде. Тӹдӹлӓнӓт иктӓт мешӓйӹде. Шалген дӓ шалген. «Мӹнят эдемвлӓлӓн икта-мам пурым ӹштӹнем», — тумаен тӹдӹ.
Икӓнӓ ӹрвӹж солаш толаш тӹнгӓлӹн дӓ ӓптӓнӹм ӓль цӹвӹм шолышт-шолышт кен. Тенге цилӓ цӹвӹм ти солашты пӹтӓрен.
Пушӓнгӹ цилӓ тидӹм ужын, дӓ йӓнгешӹжӹ руйын чучын. Ӹрвӹж ӓптӓнӹм веле агыл, вес хӓдӹрӹмӓт шолышташ тӹнгӓлӹн. А малын шолышташыжы агыл, вет ӓптӓн, эдемвлӓм кӹньӹлтӹшӹ, уке.
«Мам ӹштӓш, мам ӹштӓш? — ӱэ тумаен. — Ӓ мӹнь вет ӓптӓн вӓреш лин кердӓм. Лачок! Ӓптӓн лиӓм! Ӓптӓн!»
Ирок йӹде ӱэ-ӓптӓн солаштыш ӹлӹшӹвлӓм кӹньӹлтӓш тӹнгӓлеш. «Ку-ка-ре-ку!» — кого яжо юкшы доно тӹдӹ мыралтен колтен.
Ик вады, сола ӹлӹмӓш тырлымыкы, ӹрвӹж эчеӓт солашкы шолышташ толын анжыш. Ӱэ-ӓптӓн, ӹрвӹжӹм цаклен, кыце кердмӹн мыраш тӹнгӓлӹн, пышкыды ом доно амален колтышы халыкым кӹньӹлтен. Пӧртвлӓ гӹцӹн эдемвлӓ лӓктӹнӹт, ӹрвӹжӹм ужын, поктен колтенӹт.
Ӱэ дорцын кыдал эртӹмӹжӹ годым ӹрвӹж колеш: «Ку-ка-ре-ку! Пӹсӹн кыдал тишец, ӹрвӹж! Угӹц тишкӹ ит тол! Йӓлӹнӹм шолышт пурым уж! Ку-ка-ре-ку!»
Ӹрвӹж пиш когон лӱдӹн дӓ солашкы нигынамат толде, шолышташыжат цӓрнен, маныт.
Тенге ӱэ солашты ӹлӹшӹвлӓлӓн палшен.
Шукердӹ агыл мӓ классна доно ти ӱэ докы экскурсий доно каштна, а ӱэжӹ лач ӓптӓнок шалга.
|
Марина Смирнова
|
Ӱэ-ӓптӓн
|
йомак
|
Эрвий, 15 выпуск
|
2013
|
Ашкед миэм куги док…
Кырык сирӹн цевер нӓрӓт —
Косир кӓпӓн ош куги.
Линӓт мӹлӓм ӹдӹр тӓнгем:
Ойхемӹм тӹнь вел пӓлет.
Шӹжӹ толеш — ош кугиэм
Нӓрӓштӓжӹм вашталта.
Цевер шӧртньӹ ӹлӹштӓшвлӓм
Парсын савыцла шӓрӓ.
Пӹсӹн ӱштӹ шӹжӹ мардеж
Лымым кандаш талаша.
Ваштар ганьы шӹжӹ юржы
Эче пуше цӹтӹртӓ.
А кугиэм, кӹлмен шалген,
Шокшы жепӹм ӓштӓлтӓ.
Косир ыжар сарафан дон
Ылын махань нӓрӓштӓ.
Ит ойхыры, ош кугиэм,
Кангӹж толеш сойтокат.
Мӹньӹн йӓнгем сусуэмдӓш
Керӓл ылат, лачокат.
Ӱшты телжӹ эртен кеӓ,
Шошым силамат нӓлеш.
Кырык нержӹ шылен лӓкмӹк,
Кӓпет мычкы «вӹр» мадеш.
Шокшы кечӹ, тӹлӓт йӹрен,
Цеверетӹм шижтӓрӓ.
Тӧр кӓпетӹм ниӓлтӓлеш,
Эче сергӓм подара.
Угӹц тӹнь косирӹн шалгет,
Укшвлӓ доно ламаял.
Ош кугиэм, шергӹ тӓнгем,
Тыргыж йӓнгем семӓлӓй.
|
Диана Артюшкина
|
Ашкед миэм куги док…
|
поэзий
|
Эрвий, 15 выпуск
|
2013
|
АНТУАН ДЕ СЕНТ-ЭКЗЮПЕРИ
Изи принц
Проектӹм реализуяш палшышывлӓлӓн кого тау:
Kiitokset projektia tukeneille:
М.А.Кастрен Ушемлӓн
M.A.Castrénin Seuralle
Хельсинки Кӱшӹл школын Студентвлӓн ушемӹн родньык халыквлӓн комитетлӓн
HYY:n Sukukansavaliokunnalle
Проектӹм реализуяш палшымашты айыртемӹнок кого тау Галлимард издательствылан
Particulièrement on exprime la reconnaissance à l’édition Gallimard pour l’aide à la réalisation du projet
ISBN 978-5-87898-414-0
Экзюпери А.
Изи принц. — Цикмӓ «Сарта» книгӓ лыкмаш, 2008. — 88 ӹл.
«Изи принц» — Антуан де Сент-Экзюперин сек пӓлӹмӹ тетялык книгӓжӹ, кыдым 150 утла йӹлмӹш сӓрӹмӹ. Теве ӹнде ти сирӹзӹн пӓшӓжӹ доно кырык мары лыдшывлӓӓт пӓлӹмӹ лин кердӹт. Тидӹ патыр, пуры, ире йӓнгӓн, келгӹ шанымашан тетя гишӓн ямак ылеш. Соок керӓл дӓ воксеок тетялык агыл ынгылымашвлӓ — ӹлӹмӓш, яратымаш, келшӹмӓш, ӹнянӹмӓш, ӹшке докы тымдымывлӓ верц вӓшештен моштымаш — коговлӓнӓт-изивлӓнӓт йӓнгӹм тӹкӓлде ак кодеп.
Книгӓштӹшӹ рисункывлӓ авторын ӹшке кидшӹ доно рисуйымы ылыт. Нӹнӹ шамаквлӓ ганьок ямакын шайышталтмыжы лошкы плетӓлт пырат.
Оригинал:
Экзюпери А. Маленький принц: Парал. тексты на рус. и фр. яз. — М.: Междунар. отношения, 1992. — 72 с.
ISBN 978-5-87898-414-0
© Ирина Оплева сӓрен, 2008
© Экзюпери А.
ЛЕОН ВЕРТЛӒН
Ти книгӓм когорак лӹмеш сирӹмем гишӓн тетявлӓ гӹц простяш ядам. Вуйнаматем чӹдемдӓш манын, келесем, ти когорак эдем мӹньӹн сек яжо тӓнгем ылеш. Дӓ эче тӹдӹ свет вӹлнӹ цилӓ ынгылен кердеш, тетялык книгӓвлӓмӓт, вӓк. Остаткаэш ушештем, тӹдӹ Франциштӹ ӹлӓ, а тӹштӹ кӹзӹт шужен ӹлӓш вӓрештеш дӓ ӱштӹ. Тӹдӹ пишок ӹжӓлӓйӹмӹм дӓ семӓлӹмӹм выча. Цилӓ тидӹ вуйнаматем изишӓт ак чӹдемдӹ гӹнь, ти книгӓ тӹ изи ӹрвезӓш лӹмеш сирӹмӹ лижӹ, кыды тагынам мӹньӹн кого эдемем ылын. Цилӓ когожок вет пӹтӓри тетя ылын, лач чӹдӹн веле тидӹм ӓштӓт. Седӹндоно кӱ лӹмеш сирӹмем вашталтем:
Изи ылмыжы годшаш
ЛЕОН ВЕРТЛӒН
I
Куд иӓш ылмем годым, «Лачок гишӓн шайыштмашвлӓ» книгӓштӹ, кышты тӹкӓлдӹмӹ шӹргӹвлӓ гишӓн сирӓлтӹн, икӓнӓ ӧрӹктӓрӹшӹ картинӹм ужын колтышым: кого кӹшкӹ — удав — хир йӓнӹм (зверьӹм) нелӹн. Теве тенге тидӹм рисуйымы ылын.
Книгӓштӹ попалтын: «Удав ӹшке качкышлыкшым роалтымыкыжы, цилӓ хӓлӓ тӹдӹм нелеш, пырдеок. Тидӹ паштек тӹдӹ ижӹ тӓрвӓнен ак керд дӓ, мӹшкӹржӹ шылымеш, пел и доно амала».
Тӹнӓмшен мӹнь джунгливлӓштӹшӹ приключенивлӓ гишӓн шукы шанен каштынам дӓ вара цӹреӓн карандаш доно пӹтӓришӹ картинем рисуенӓм. Теве мӹньӹн икшӹ номерӓн рисункем. Тӹдӹ техеньӹ ылын:
Мӹнь шедеврем коговлӓлӓн анжыктенӓм дӓ тӹдӹ нӹнӹм лӱдӹктӓрӓ ма, манын ядынам.
— Малын шляпӓ лӱдӹктӓрӹшӓшлык? — нӹнӹ мӹлӓм вӓшештевӹ.
А тидӹ воксеок шляпӓ ылде. Тидӹ слоным нелӹн колтышы удав ылын. Тӹнӓм, коговлӓ ынгылен кердӹштӹ манын, мӹнь удавым кӧргӹжӹ гӹц рисуен пуэнӓм. Нӹнӹлӓн вет соок цилӓ ынгылдараш келеш. Мӹньӹн кокшы номерӓн рисункем техеньӹ ылын:
Коговлӓ мӹлӓм кӹшкӹвлӓм вӹлецӹн ӓль кӧргӹ гӹцӹн рисуяш цӓрнӓш шӱдевӹ дӓ шукырак географи, истори, шот дӓ йӹлмӹ доно интересуялташ кӓнгӓшӹм пуэвӹ. Тенгелӓ куд иӓш ылмем годым, мӹньӹн лӹмлӹ артньыкын карьерем кӹрӹлтӹн. Мӹньӹн икшӹ дӓ кокшы номерӓн рисункывлӓэм доно келшӹделытат, кымылемӓт вален. Коговлӓ нигынамат нимат ӹшке вуя ак ынгылеп, а тетявлӓ эчеӓт дӓ эчеӓт нӹнӹлӓн цилӓ ынгылдарен нерат лит.
Мӹлӓм вес пӓшӓм ӹшкӹлӓнем айыраш вӓрештӹ дӓ мӹнь лётчикеш тымень лӓктӹнӓм. Мӱлӓндӹ йӹр чонгештен лӓктӹнӓм, манаш лиэш. Дӓ географи, тӧрӹм келесӓш гӹнь, мӹлӓм пишок керӓл лин. Ик анжалтыш гӹцок мӹнь Китайым Аризона гӹц айырен моштенӓм. Йыдым моло корным ямдымыкы, тидӹ пиш керӓл.
Тенгелӓ мӹнь курымыштем шукы пачаш шукы серьёзный эдем доно вӓшлинӓм. Мӹнь коговлӓ лошты кужы жеп ӹленӓм. Мӹнь нӹнӹм лишӹцӹнок ужынам. Тенге гӹнят, нӹнӹ гишӓн яжоракын шанаш тӹнгӓлделам.
Кынам кӱм-гӹнят вӓшлинӓм, кыды мӹлӓм ышанракла дӓ ынгылен моштышыракла чучын, тӹдӹлӓн икшӹ номерӓн рисункем анжыктенӓм — мӹнь тӹдӹм переген коденӓм дӓ со сагаэм намалыштынам. Мӹнь пӓлӹнем ылын — лачок ма тӹдӹ ынгылен моштышы ылеш. Но мӹлӓм соок вӓшештенӹт: «Тидӹ шляпӓ». Мӹнь уже нӹнӹ доно удаввлӓ гишӓнӓт, джунгливлӓ гишӓнӓт, шӹдӹрвлӓ гишӓнӓт шайыштделам. Мӹнь нӹнӹ ганьок лиӓш цаценӓм. Мӹнь нӹнӹ доно бридж дӓ гольф, политика дӓ галстуквлӓ гишӓн шайыштынам. Дӓ коговлӓ техень ышан эдем доно пӓлӹмӹ лиӓш пиш сусу ылыныт.
II
Тенгелӓ мӹнь ӹшкетемок ӹленӓм, иктӓт йӓнг вашт хытыралашат ылде. Тидӹ Сахарышты авари якте шыпшылтын. Тӹнӓмшен куд иӓт эртен. Самолётемӹн моторышты тамажы пыдырген. Сагаэм ни механик, ни пассажирвлӓ ылделыт, седӹндон, нелӹ гӹнят, мӹнь ӹшкеок цилӓ тӧрлӓш йӓмдӹлӓлт шӹнзӹм. Тидӹ мӹлӓм ӹлӓш ӓль колаш ядмаш доно икток ылын. Йӱӓш вӹдем цуц-цуц веле ӓрняэш ситен.
Пӹтӓришӹ вадын мӹнь ошма вӹлнӹ амален кенӓм, эдемвлӓн ӹлӹмӹ вӓрвлӓ гӹц тӹжем дӓ тӹжем уштыш ӧрдӹжтӹ. Океан покшалны шӓпнӹшӹ дӓ ямшы пыш гӹц шал вӹлнӹшӹ эдемӓт мӹнь ганем ӹшкетшӹ ылде. Ӹнде тӓ ынгыледӓ, кыце мӹнь ӧрӹм, кынам ирӹ жерӓ годым мӹньӹм вӹцкӹж юк кӹньӹлтӹш. Тӹдӹ маньы:
— Пуры ли, мӹлӓм патям рисуен пу!
— Ма?
— Патям мӹлӓм рисуен пу.
Мӹнь турештем вуйта хӹдӹртӹш рашкалтыш, ял вӹк тӹргештӹшӹм. Мӹнь сӹнзӓэм пингӹдӹнок пӹшкӹн шӹндӹшӹм. Сӹнзӓэм алталыде. Яжонок ужынам. Анзылнем воксеок цӱдӓ изи ӹрвезӹ шалгалта дӓ пыток вӹкем анжен шӹнден. Теве тӹдӹн сек яжо портретшӹ, кыдым вара мӹнь рисуен кердӹнӓм. Но лачокшым гӹнь, тӹдӹ рисуйымем гӹцӹн таманяр пачаш косиррӓк ылеш. Тидӹ мӹньӹн вуйнаматем агыл. Куд иӓш ылмем годым, коговлӓ, мӹнь гӹцем артньык ак лӓк манын, рисуяш кымылем валтенӹт, тӹнӓмшен, кӧргӹ гӹцӹн дӓ вӹлец удаввлӓ гӹц пасна, мӹнь нимат рисуяш тыменьделам.
Тенге мӹнь ти цӱдӓ вӹкӹ ӧрӹн пӹтен сӹнзӓэм пӹтӹркӓлен анженӓм. Идӓ монды, мӹнь ӹлӹмӹ вӓрвлӓ дорцын тӹжем дӓ тӹжем уштыш ӧрдӹжтӹ ылынам. Тенге гӹнят, изи ӹрвезем ни ямшыла, ни кенвацмеш янгылышыла ӓль лӱдшӹлӓ, ни качде, ни йӱде колышыла кайде. Вӹкӹжӹ анжен, ти тетя пустыня покшалан, цилӓ ӹлӹш гӹц тӹжем дӓ тӹжем уштыш палны ямын манын, нигыцеӓт келесӓш ак ли ыльы. Попен кердмем шижӹмӓт, ядым:
— Дӓ... тӹньжӹ мам тиштӹ ӹштет?
Тӹдӹ мӹлӓм пишок пышкыдын, вуйта когонок керӓлӹм, эчеӓт келесӹш:
— Пуры ли... мӹлӓм патям рисуен пу.
Кынам ма-гӹнят пӓлӹдӹмӹ тенге ӧрӹктӓрӓ, отказашыжат ак ли. Кыце ӹлӹмӹ вӓрвлӓ гӹц тӹжем дӓ тӹжем уштышышты дӓ колаш лимеш лӱдӹш вӓрвлӓштӹ ышдымыла чучын гӹнят, мӹнь кӹшӓн гӹцем пумага ӹлӹштӓшӹм дӓ соок сагашы ыдыркалымы пынем лыктым. Дӓ тӹнӓмок мӹнь ӓшӹндӓрен колтышым — мӹнь вет утлаок географим, историм, шотым дӓ йӹлмӹм тыменьӹнӓм, дӓ мӹнь изи ӹрвезӓшлӓн (изиш шӹдӹнрӓк ижӹ) рисуен ам мошты, маньым. Тӹдӹ мӹлӓм вӓшештӹш:
— Сойток. Мӹлӓм патям рисуен пу.
Ӹлӹмӓштем нигынамат патявлӓм рисуйыделамат, мӹнь тӹдӹлӓн моштымем логӹц ик тошты рисункым рисуен пушым — удавым вӹлецӹн. Дӓ пиш ӧрӹм, кынам изи ӹрвезӓш мӹлӓм маньы:
— Агыл! Агыл! Мӹлӓм удав кӧргӹштӹшӹ слон ак кел. Удав утла лӱдӹш ылеш, а слон — утла кого. Мӹнь тонем цилӓ изи. Мӹлӓм тӓгӓ патя келеш. Мӹлӓм патям рисуен пу.
Дӓ мӹнь рисуен пушым.
Тӹдӹ рисункем вӹкӹ тусаренрӓк анжальы дӓ келесӹш: — Уке! Ти патя пиш ясыла каеш. Весӹм ӹштен пу. Мӹнь рисуен пушым:
Мӹньӹн у тӓнгем нӹжгӓн дӓ цӹтен йӹрӓлтӹш:
— Тӹнь вет ӹшке ужат... тидӹ патя агыл, тидӹ кого тӓгӓ ылеш. Тӹдӹн шурвлӓжӹ улы.
Мӹнь эчеӓт вес семӹнь рисуен анжышым:
Но тидӹмӓт тӹдӹ ӹш ярыкты:
— Тидӹжӹ утлаок шонгы. Мӹлӓм техень патя келеш, кыды шукы ӹлӓ лиэш.
Тӹнӓм мӹнь шӹм тырхы — мӹлӓм вет йӹлерӓк моторым капаяш тӹнгӓлӓш келеш ылын — дӓ теве мам ыдыркал пушым:
Мӹнь келесӹшӹм:
— Тидӹ йӓшӹк. Тӹлӓт керӓл патя ти йӓшӹк кӧргӹштӹ ылеш.
Мӹнь пишок ӧрӹм, кынам сӓмӹрӹк судьяэмӹн лицӓжӓт сотемӓлт кеш.
— Мӹлӓм лач техень келеш ыльы! Кыце тӹнь шанет, тӹдӹ шукы шудым качкеш?
— Малын?
— Мӹнь донем вет цилӓ чӹдӹ.
— Тӹдӹлӓн ситӓ. Мӹнь тӹлӓт изи гӹцӓт изи патям пуэнӓм.
— Техеньок изижӓт агыл, — рисункем вӹлнӹ вуйжым кымык ӹштен, тӹдӹ маньы. — Анжемӓ! Патяэм амален кен.
Тенге мӹнь Изи принц доно пӓлӹмӹ линӓм.
III
Кышец тӹдӹ лӓктӹн, мӹнь эче шукы жеп ынгылен кердделам. Изи принц мӹлӓм ядмаш вӹлӓн ядмашым пуэн, ӹшкежӹ мӹньӹн ядмашвлӓэм вуйта колдеӓт. Кышак-тишӓк келесӹмӹ шамаквлӓжӹ гӹц веле мӹлӓм цилӓ пачылты. Тенге, пӹтӓри гӓнӓ самолётем цаклымыкыжы (самолётым мӹнь рисуяш ам тӹнгӓл, тидӹ мӹлӓнем утла нелӹ), тӹдӹ мӹнь гӹцем яды:
— Тидӹ ма хӓдӹр?
— Тидӹ хӓдӹр агыл. Тидӹ чонгештӹлеш. Самолёт ылеш. Мӹньӹн самолётем.
Мӹнь тӹдӹлӓн чонгештен моштымем гишӓн когоэшнен келесӹшӹм. Тӹнӓм тӹдӹ ӧрӹн сӹгӹрӓл колтыш:
— Кыце! Тӹнь пӹлгом гӹц кенвазынат?
— Ане, — ладнанок мӹнь келесӹшӹм.
— Потикӓокыш!
Дӓ Изи принц йӹнгӹл юкшы доно пишок ваштыл колтыш. Тидӹ мӹньӹм шӹдештӓрӹш. Йӓлвлӓ мӹньӹн эксӹквлӓэм шотеш нӓлӹт гӹнь, мӹлӓм утларак келшӓ ыльы. Вара тӹдӹ ушештӹш.
— Тенге гӹнь, тӹнят пӹлгом гӹцӹн валенӓт? Махань планета гӹц?
Тӹнӓмок мӹнь тӹдӹн кышец лӓкмӹжӹ гишӓн тыштым пӓлӹшӹм, дӓ тӧрӧк ядын шӹндӹшӹм:
— Тӹньжӹ тиш вес планета гӹц вӓрештӹнӓт ма?
Тӹдӹ ӹш вӓшештӹ. Самолётем анжен, вуйжым веле олен ӹрзӓльӹ.
— Тишӓкен тӹнь мӹндӹрцӹн толын кердделат.
Тӹдӹ ӹшкедурешӹжӹ тамам шукы шаныш. Вара патяэм кӹшӓнжӹ гӹц лыктын, шергӓкӓнжӹм ӹвӹртен анжылташ тӹнгӓльӹ.
Тӓ ынгыледӓ, сӓй, кыце пеле ӹняндӓрӹмӹ «вес планетӹвлӓ» гишӓн мӹньӹн пӓлӹмем шон колтен. Мӹнь эче мам-гӹнят ядышт нӓлӓш цацышым:
— Кышец тӹнь ылат, шергӓкӓнем? Кышты тидӹ, «тӹнь донет»? Кышкы тӹнь патяэм нӓнгенет?
Изиш шаналтымыкыжы, тӹдӹ келесӹш:
— Йӓшӹк хӓлӓ пумет пиш яжо, йыдым тӓгӓ патяэм тӹштӹ амалаш тӹнгӓлеш.
— Лачокат. Шамакым колыштат гӹнь, мӹнь тӹлӓт эче кӓндӹрӓм пуэм, кечӹ мычкеш тӹдӹм ялштен коден кердӓт лиэш. Дӓ эчежӹ ишкӹм.
Тишӓкен Изи принц лепкӓжӹмӓт кыптыртальы.
— Ялшташ? Малын тидӹ келеш?
— Но вет ат ялшты гӹнь, тӹдӹ тагышкат кен колта дӓ ямын кердеш...
Дӓ изи тӓнгем эчеӓт сусун ваштыл колтыш:
— Кышкы тӹдӹ кен кердеш!
— Кышкы-гӹнят. Со тӧр дӓ анзыкы, кышкы сӹнзӓжӹ анжа...
Тӹнӓм Изи принц пингӹдӹн пелештӹш:
— Тидӹ нимат агыл, мӹньӹн тӹштӹ вӓрем пиш чӹдӹ!
Дӓ изиш сылыкынрак тӹдӹ ушештӓльӹ:
— Со тӧр дӓ анзыкы кен, мӹндӹркӹ шоаш ак ли.
IV
Тенге мӹнь эче иктӹм, пиш керӓлӹм, пӓлен нӓльӹм: тӹдӹн шачмы планетӹжӹ пӧрт гӹц изиш вел когорак ылын!
Тидӹжӹ мӹньӹм когонат ӹш ӧрӹктӓрӹ. Мӹнь пӓленӓм, Мӱлӓндӹ, Юпитер, Марс, Венера гань кого планетӹвлӓ гӹц пасна, эче шӱдӹ нӓрӹ вес планета улы, кыдывлӓлӓн лӹмвлӓм пумы агыл. Нӹнӹ логӹц кыдыжы техень изивлӓ ылыт, телескоп ваштат, вӓк, ак каеп. Кынам астроном техень планетӹм пачеш, тӹдӹлӓн лӹм вӓреш номерӹм веле пуа. Шамак толшеш, тӹдӹм лӹмдӓт астероид 3251.
Ӹнян вир донок мӹнь келесен кердӓм, Изи принц астероид Б 612 лӹмӓн планета гӹц толын.
Ти астероидӹм ик гӓнӓ веле телескоп гач цаклымы, 1909 ин, тӹдӹм турок астроном ужын.
Астроном ти ӹвӹртӓрӹшӹ увер гишӓн Халыквлӓ лошты кӹлӹм кычышы астрономвлӓн конгрессӹштӹ кымдан пӓлдӹртен. Дӓ тӹдӹ турок выргемӓн ылынат, тӹдӹлӓн иктӓт ӹнянӹде. Когорак эдемвлӓ техеньӹ ылыт!
Астероид Б 612 репутацин цӓшешӹжӹ Турцин диктаторжы пушташ сӧрӹмӹ доно лӱдӹктен, ӹшке халыкшылан Европыштышыла чиӓш шӱден. 1920-шы ин тӹ астроном эчеӓт ӹшке у планетӹм тӹшлен лыкмы пӓшӓжӹ гишӓн шайышт пуэн. Ти гӓнӓ тӹдӹ остатка мода семӹнь чиэн ылын, дӓ тӹдӹм цилӓн ӓкленӹт дӓ шотеш пиштенӹт.
Мӹнь тӓлӓндӓ ти астероид гишӓн детальвлӓ дӓнгӹнь шайышт пушым дӓ номержӹмӓт келесӹшӹм, лач когораквлӓ лӹмеш веле. Когораквлӓ шотым яратат. Кынам нӹнӹлӓн у тӓнгет гишӓн шайыштат, нӹнӹ нигынамат сек керӓл гишӓн ак ядеп. Нӹнӹ нигынамат ак ядеп: «Махань тӹдӹн юкшы? Махань мадышла тӹдӹ мадаш ярата? Тӹдӹ лӹпӹвлӓн коллекцим пога ӓль агеш?» Нӹнӹ тӓмдӓм ядыт: «Маняр иӓш тӹдӹ ылеш? Маняры тӹдӹн шоляжы ӓль ӹзӓжӹ улы? Маханьы тӹдӹн нелӹцшӹ? Маняр оксам ӓтяжӹ ровотая?» Дӓ тидӹ паштек эдемӹм пӓлен нӓлӹнӹт, шанат. Когораквлӓлӓн тенге келеседӓ гӹнь: «Мӹнь ошалгы-якшар кӹрпӹцӓн цевер пӧртӹм ужынам, окняштыжы — герань пеледӹш, а левӓш вуйыштыжы — кӓдӹвлӓ», нӹнӹ нигынамат ынгылен ак кердеп, маханьы ти пӧрт ылеш. Нӹнӹлӓн келесӓш келеш: «Мӹнь шӱдӹ тӹжем франкаш пӧртӹм ужынам». Тӹнӓм нӹнӹ ӧрӹн колтат: «Махань тӹдӹ цевер!»
Седӹндон нӹнӹлӓн тенге келеседӓ гӹнь: «Изи принцӹн лачок ылмыжылан вир техеньӹ — тӹдӹ пишок ӹвӹртӓрӹшӹ ылын, тӹдӹ ваштылын дӓ тӹдӹлӓн патя келеш ылын. Кӱлӓн патя келеш, тӹдӹ уж лачокок ылын», — тӹнӓм когораквлӓ ӹнгӹжӓштӹм лӱктӓлӹт дӓ, эче тетяок ылыда, шаналтат. Вес статян нӹнӹлӓн келесӹмӹкӹдӓ: «Изи принц астероид Б 612 лӹмӓн планета гӹц толын», нӹнӹ тидӹлӓн ӹнянӓт дӓ молы гишӓн ядышташ ак тӹнгӓлеп. Коговлӓ техень ылыт. Нӹнӹ вӹкӹ шӹдешкӓш ак кел. Изивлӓ нӹнӹм пишок ынгылен моштышашлык ылыт.
Но мӓмнӓм, ӹлӹмӓшӹм ынгылышывлӓм, мӓмнӓм конечно, шот ваштылта веле! Мӹнь ти шайыштмашым кымыл донок ямак гань тӹнгӓлнем ыльы. Мӹнь тенге келесӹнем ыльы:
«Ӹлен-ылын Изи принц. Тӹдӹ ӹшкежӹ гӹц изишеш веле когорак планетӹштӹ ӹлен дӓ тӹдӹлӓн пишок тӓнг ситӹде...». Кӱ ӹлӹмӓшӹм ынгыла, техень шамаквлӓ лачокат ӹнянлӓ шактен кердӹт.
Седӹ, мӹнь книгӓэм пӓшӓ уке гӹц веле ӹнем лыдыкты. Мӹлӓм тидӹм шайышташ куштылгок агыл. Тӓнгем патяжы доно мӹньӹм кодымыжы годшен куд иӓт эртен. Дӓ мондаш ӹнжӹ ли манын, мӹнь тӹдӹ гишӓн тиштӹ шайышташ цацем. Тӓнг гишӓн мондат гӹнь, худа. Цилӓнок тӓнг уке. Дӓ тӹнӓм мӹнь лиӓм ыльы коговлӓ гань, кыдывлӓлӓн шот гӹц пасна нимат ак кел. Седӹндонок мӹнь чиӓ короплям дӓ шукы цӹреӓн карандашвлӓм нӓлӹнӓм. Мӹньӹн иготыштем угӹц рисуяш тӹнгӓлӓш пиш нелӹ — мӹнь вет цилӓжӓт ӹлӹмӓшӹштем лач ик удавым вӹлецӹн дӓ кӧргӹ гӹц рисуенӓм, дӓ тӹдӹжӹмӓт куд иӓшӹн! Мӹнь, седӹ, рисункывлӓэм лачокла ганьым ӹштӓш цацен анжем. Но тенге ӹштен кердмӹлӓнем воксеок ам ӹнянӹ. Ик гӓнӓ яжон лӓктеш, вес гӓнӓ изишӓт келшен ак тол. Теве кыт шотыштат изиш самынялтынам. Тиштӹ Изи принц утла кого лӓктӹн. Вес вӓре утла изи ылеш. Выргем цӹрежӹ гишӓнӓт тӧр келесен ам керд. Седӹндонок мӹнь тенгеӓт дӓ тӹнгеӓт рисуяш цацен анжем, кыце яжон, тенгеок худанат лиӓлтеш. Дӓ эче сек керӓлӹштӹжӓт самынялт кердӓм. Тенге гӹнят, мӹньӹм простьыде ак ли. Мӹньӹн тӓнгем мӹлӓм нимат нигынамат ынгылдарыде. Тӹдӹ, виднӹ, машанен, мӹнь ӹшкежӹ гань ылам. Но мӹньжӹ, ӹжӓл, патявлӓм йӓшӹк вашт ужын ам мошты. Мӹнь, ӓнят, изиш коговлӓ ганьырак ылам. Шонгемӓм, векӓт.
V
Кечӹ йӹдеок мӹнь планетӹжӹ гишӓн мам-гӹнят ум пӓлен нӓлӹнӓм. Кыце тӹдӹ тӹшец чонгештен лӓктӹн, кыце путешествуен. Тӹдӹ лаштыкын-лаштыкын шайышт миэн, шанымашвлӓжӹ вуйыш пырымы семӹнь. Тенгелӓ кымшы кечеш мӹнь баобабвлӓ гишӓн эксӹкӹм пӓлен нӓльӹм.
Тидӓт патя гишӓн лиӓлтӹн. Такеш ма Изи принц мӹнь гӹцем трӱк ядын шӹндӹш, вуйта тӹдӹм нелӹ коктешлӓнӹмӓшвлӓ ӓренӹт:
— Келесӹ, патявлӓ лачок вет тӹшкӓвлӓм качкыт?
— Ане, лачок.
— Ой, махань яжожы!
Малын патявлӓн тӹшкӓвлӓм качмышты техень керӓл ылын, мӹнь шӹм ынгылы. Варажы Изи принц ушештӹш: — Тенге гӹнь, нӹнӹ баобабвлӓмӓт качкыт?
Мӹнь Изи принцӹм тӧрлӓлтӹшӹм, баобабвлӓ тӹшкӓвлӓ агылеп, а церкӹ кыташ кого пушӓнгӹвлӓ ылыт, дӓ тӹдӹ кӹтӧ нӓрӹ слоным сагажы канда гӹнят, нӹнӹ ик баобабымат качкын ак пӹтӓреп, маньым.
Слон кӹтӧ гишӓн колын, Изи принц ваштыл колтыш. — Тӹнӓм нӹнӹм вӹлӓн-вӹлӓн шагалташ вӓрештеш...
А вара шаналтен келесӹш:
— Баобабвлӓжӹ вет, кушкын шагалмешкӹштӹ, эче изиок ылыт.
— Тидӹ тӧр! Дӓ малан тӹнь патяэтлӓнжӹ изи баобабвлӓм пукшынет?
— Ӹне кыце? — тӹдӹ мӹлӓм вӓшештӹш, вуйта проста гӹцӓт проста гишӓн шайыштын. Кыце дӓ малын ылмым ӹшкевуяок ынгылымешкем мӹлӓм шукы вуем пыдырташ вӓрештӹ.
Лачокат, Изи принцӹн планетӹжӹ вӹлнӹ, молы планетӹштӹлӓок, керӓл дӓ аккел шудывлӓ кушкыныт. Седӹ, тӹштӹ яжо шудывлӓн яжо нӱшмӹвлӓштӓт дӓ худа шудывлӓн худа нӱшмӹвлӓштӓт ылыныт. Но вет нӱшмӹвлӓжӹм ужаш ак ли. Нӹнӹ рокышты амалат. Нӹнӹ логӹц иктӓжӹн вуйышкыжы понгыжалташ шанымаш пырымыкы, кӹньӹлеш. Тӹнӓм тӹдӹ шӹтӓ дӓ кечӹ докы пӹтӓри шеклӓнӓлӹн изи, нӹжӹлгӹ дӓ лӱдӹктӓрӹшӓт агыл ӹлӹштӓшвлӓжӹ доно кырма. Вара тӹдӹ редис ӓль роза тӹшкӓ лиэш гӹнь, кушкеш гӹнят, нимат агыл. Но самшуды ылмыжым пӓлен нӓлмӹкӹ, тӹдӹм тӧрӧк важге лыктын шумыла. Изи принцӹн планетӹштӹжӹ пиш худа нӱшмӹвлӓ ылыныт... тидӹ баобабын нӱшмӹвлӓжӹ. Ти нӱшмӹвлӓ планета цицок пашен шӹнзӹнӹт. А баобабым утла поздан тӹшлен лыкмыкы, тӹдӹ гӹц ытлаш уже нигынамат ак ли. Тӹдӹ планета хӓлӓ роалтен нӓлеш. Важвлӓжӹ доно планета вашт лӓктеш. Планетӹжӹ утлаок изи, а баобабвлӓжӹ утлаок шукын ылыт гӹнь, тӹнӓм нӹнӹ тӹдӹм шӓлӓтенӓт шуат.
— Тиштӹ ядмаш дисциплинӹштӹ, — Изи принц варарак мӹлӓм келесӹш. — Ирок ӹшкӹметӹм тӹвӹлӓен пӹтӓрӹмӹкӹ, ӹшке планететӹм шытырын тӹвӹлӓйӓш келеш. Баобабвлӓм роза тӹшкӓвлӓ гӹц айыраш лимӹкӹ агыл, нӹнӹм кечӹ йӹдеок самлаш келеш. Шӹтӹмӹкӹштӹ, роза тӹшкӓвлӓ дон баобабвлӓ пӹтӓри пишок икань ылыт. Самлымы тӹреш нерат лимӹлӓ, но тидӹ пиш керӓл пӓшӓ.
Мӓ донышы тетявлӓӓт тидӹм вуйышкышты пиштӹштӹ манын, икӓнӓ тӹдӹ мӹлӓм яжо рисункым ӹштӓш цацен анжаш шӱдӹш.
— Нӹнӹ кынам-гӹнят путешествуяш кеӓт гӹнь, — тӹдӹ мӹлӓм маньы, — тидӹ нӹнӹлӓн керӓл лин кердеш. Вес пӓшӓ кынамжы изиш вычалат кердеш, нимат агыл. Но баобабвлӓ шотышты пӓшӓм вараэш кодаш гӹнь, попашат уке, тидӹ катастрофыш сӓрнӓлтеш. Мӹнь пӓленӓм ик планетӹм, кышты ӧркӹ ӹлен. Тӹдӹ ӹшке жепӹштӹжӹ кым тӹшкӓм самлен шоктыде...
Изи принцӹн шаяжы семӹнь ти планетӹм рисуйышым. Мӹнь нигынамат моральым лыдаш яратыделам. Но баобабвлӓн лӱдӹшӹштӹ гишӓн воксеок чӹдӹм пӓленӓ, седӹндон нӹнӹлӓн, кӱ тӹ астероидӹш вӓрештеш, техень лӱдӹш лачокыш сӓрнӓлт кердеш. Тидӹ верц ик гӓнӓжок мӹнь ӹшкӹмемӹм цӓрӹдеок кодам. Мӹнь келесем: «Тетявлӓ! Баобабвлӓ паштек тӹшлӹдӓ!» Мӹнь тӓнгвлӓэм тагынамшен нӹнӹ анзылны шалгышы лӱдӹш гишӓн шижтӓрӹнем, вет нӹнӹ тидӹ гишӓн акат цаклеп, кыце мӹнь ӹшкеӓт пӹтӓри цаклыделам. Седӹндон мӹнь тидӹм пишок яжон рисуяш цаценӓм. Тӹ урок, кыдым мӹнь пуэнӓм, кыды лӹмеш жепем айыренӓм, такеш ак ли. Ӓнят, тӓ, малын ти книгӓштӹ, баобабвлӓн гань, вес техень кого рисункы уке, манын яднедӓ? Вӓшештӹмӓшӹжӹ пиш проста: цаценӓм гӹнят, мӹньӹн лӓкде. А кынам баобабвлӓм рисуенӓм, тидӹ пиш керӓл дӓ вараэш кодаш лидӹмӹ, шаненӓм, тенге рисуяшат кымылем кузен.
VI
Эх, Изи принц! Изин-олен мӹнь ынгыленӓм, махань йыкырикӓ ылын тӹньӹн ӹлӹмӓшет. Шукы жеп тӹнь кечӹ шӹцмӹм веле анжен шӱметӹм кӓндӓренӓт. Мӹнь тидӹм нӹлӹмшӹ кечӹн ирок пӓлен нӓльӹм. Тӹнӓм тӹнь маньыц:
— Мӹнь кечӹ шӹцмӹм пишок анжаш яратем. Ӓлмӓ кечӹ шӹцмӹм анжаш кенӓ...
— Тӹдӹм вычалаш вӓрештеш.
— Мам вычаш?
— Кечӹн шӹцмӹ жепӹм вычалмыла.
Пӹтӓри тӹнь пиш ӧрӹн колтышыц, вара ӹшке ӹшкӹметӹм ваштылаш тӹнгӓльӹц дӓ келесӹшӹц:
— Мӹнь со тонем ылам машанем!
Лачокшымат. Цилӓн пӓлӓт, кынам Америкӹштӹ кечӹвӓл, Франциштӹ кечӹ уже шӹнзеш. Ик минутышты Франциш вӓрештӓш лиэш ылгецӹ, кечӹ шӹцмӹм ужаш лиэш ыльы... Франци яктежӹ, ӹжӓл, пиш мӹндӹр. А тӹньӹн изи планета вӹлнет пӧкенӹм веле икманяр ашкылеш тӓрвӓтӓлӓш келеш ылын. Дӓ, кынам шоэш, эчеӓт пӹцкемӹшӓлтмӹм оролен кердӓт...
— Икӓнӓ ик кечӹ мычкы мӹнь нӹллӹ кым гӓнӓ кечӹ шӹцмӹм анженӓм!
Дӓ изиш варарак тӹнь ушештӹшӹц:
— Пӓлет... кынам когон йыкырикӓ, кечӹ шӹцмӹм анжен, йӓнгеш лыж чучеш...
— Тенгежӹ тӹ кечӹн, кынам тӹнь кечӹ шӹцмӹм нӹллӹ кым гӓнӓ ужынат, тӹлӓт пишок йыкырикӓ ылын?
Но Изи принц ӹш вӓшештӹ.
VII
Вӹзӹмшӹ кечеш, эчеӓт патялан тау, Изи принцӹн секретшӹм пӓлен нӓльӹм. Тӹдӹ нимат келесӹдеок мӹнь гӹцем трӱк ядын шӹндӹш, вуйта ти шанымашыжы вуйыштыжы шукы пӧрдӹлӹн.
— Патя тӹшкӓвлӓм качкеш гӹнь, тӹнӓм тӹдӹ пеледӹшвлӓмӓт качкеш?
— Тӹдӹлӓн ма вӓрештеш, цилӓ качкеш.
— Имӓн пеледӹшвлӓмӓт качкеш ма?
— Ане, имӓн пеледӹшвлӓмӓт.
— Тенге гӹнь, малын имвлӓжӹ келӹт?
Тидӹм мӹнь пӓлӹделам. Мӹнь когон йӓрсӹделам, моторыштем цаткыдын шӹнзӹшӹ ик гайкым шӧрен лыкташ цаценӓм. Йӓнгемӓт йӓнг вӓрӹштӹ ылде, самолётыштем тамажы лачокат пыдырген, дӓ вӹдӓт пӹтӓш тӹнгӓлӹн — цилӓ тидӹ мӹньӹм эче пуше ойхырыктен.
— Малын ӹне имвлӓжӹ келӹт?
Изи принц иктӓ-мам ядын гӹнь, вӓшештӹмӹм колмешкӹжӹ нигынамат цӓкнӹде. Ти гайка гишӓн цӹтенӓт кердделам дӓ йӹлмӹш ма толын, тӹдӹм келесен пуэнӓм:
— Имвлӓ пеледӹшвлӓлӓн нималанат ак келеп, нӹнӹ шӹдешкӹмӹ пар доно имвлӓм лыктыт.
— Ой!
Но икманяр жеп эртӹмӹкӓт тӹдӹ вуйта пӱ вашт келесӹш:
— Мӹнь тӹлӓт ам ӹнянӹ! Пеледӹшвлӓ нӹжгӓвлӓ дӓ льыскыды кӓпӓн ылыт. Нӹнӹ цилӓлӓн ӹнянӓт. Кердмӹштӹ семӹнь виӓнрӓк каяш цацат. Имӹштӹ доно нӹнӹ цилӓм лӱдӹктӓт машанат...
Мӹнь юкымат шӹм лык. Ӹшкӹлӓнемжӹ ти мӓгӓлӹн: «Ти гайка эчеӓт ак лӓк гӹнь, мӹнь тӹдӹм молот доно шӓпнӹктем», — попенӓм. Изи принц угӹц шанымашвлӓэм лоэштӓрӹш:
— Дӓ тӹнь шанет, пеледӹшвлӓ...
— Уке! Уке! Нимат мӹнь ам шаны! Мӹнь тӹлӓт, ма вуйыш пырыш, тӹдӹм веле вӓшештӹшӹм. Мӹнь пиш когон ам йӓрсӹ, керӓл пӓшӓм ӹштем!
Тӹдӹ вӹкем ӧрӹн анжальы.
— Керӓл пӓшӓм ӹштет!
Тӹдӹ вӹкем, кидӹштӹшӹ молотем, машинӓ маслеш шимемшӹ парнявлӓэм вӹкӹ анжен. Дӓ ти ынгылыдымы хӓдӹр, кыды вӹлнӹ кымык шӹнзенӓм, тӹдӹлӓн воксеок цеверлӓ чучде.
— Тӹнь коговлӓ гань попет! — тӹдӹ маньы.
Мӹлӓм намыс лин колтыш. А тӹдӹ ӹжӓлӓйӹдеок кашартыш:
— Тӹнь цилӓ лыгет... нимат ат ынгылы!
Тӹдӹ шутяла агыл шӹдешкен колтыш. Вуйжым ӹрзӓльӹ, шӧртньӹ ӱпшӹм мардеж лыжге шӓлӓтӓльӹ.
— Мӹнь пӓлем ик планетӹм, тӹдӹн хозажы техеньӹ пӹцкӓтӓ-якшар лицӓӓн ылеш. Тӹдӹ ӹлӹмӹ курымыштыжы ик пеледӹшӹмӓт ӱпшӹц анжыде. Ик гӓнӓӓт ик шӹдӹр вӹкӓт анжалде. Тӹдӹ нигынамат иктӹмӓт яратыде. Нигынамат нимат ӹштӹде, лач цифрвлӓм шотлен шӹнзен. Ирок гӹц вады якте тӹдӹ, тӹнь ганеток, со иктӹмок попа: «Мӹнь серьёзный эдем ылам! Мӹнь серьёзный эдем ылам!» — дӓ когоэшнӹмӓшеш ӹфӹлен шӹндӹмӹлӓ чучеш. Но тӹдӹ эдем агыл, тӹдӹ калявонгы ылеш.
— Ма?
— Калявонгы!
Изи принц шӹдӹ пар доно ошем ижӹ кеш.
— Миллион и пеледӹшвлӓн имвлӓ кушкыт. Дӓ миллион и, нимат анжыдеок, патявлӓ пеледӹшвлӓм качкыт. Коли тидӹ керӓл агыл, пӓлен нӓлӓш, малын имвлӓ нималанат агылеп гӹнь, пеледӹшвлӓ нӹнӹм кушташ цацат? Коли патявлӓ дон пеледӹшвлӓ лошты ма гишӓн кредӓлмӓш кеӓ, пӓлӓш керӓл агыл? Пӹцкӓтӓ-якшар цӹреӓн кӹжгӹ пӱэргӹн арифметикӹжӹ гӹц тидӹ керӓлрӓк агыл ма? Теве мӹнь сӓндӓлӹк вӹлнӹ ик пеледӹшӹм пӓлем, кыды нигыштат вес вӓре уке, лач мӹньӹн планетӹштем веле кушкеш, дӓ иктӓ цевер ирок изи патя нӓлешӓт дӓ трӱкок тӹдӹм качкын колта. Акат пӓлӹ лиэш, мам тӹдӹ ӹштен шуэн. Малын тидӹ лиӓлтеш, коли пӓлӓш керӓл агыл?
Тӹдӹ якшарген кеш. Изиш лимӹкӹ, шаяжым пакыла кычыш:
— Кӱ-гӹнят ик пеледӹшӹм веле ярата гӹнь, кыды ганьы миллион дӓ миллион шӹдӹр лошты иктӹ веле улы, — тидӹжок тӹдӹм цӓшӓнӹм ак ӹштӹ ма: шӹдӹрвлӓ вӹкӹ анжа дӓ ӹвӹртӓ. Тӹдӹ ӹшкӹлӓнжӹ тенге манеш: «Тагышты тӹштӹ мӹньӹн пеледӹшем». Патя ти пеледӹшӹм качкын колта гӹнь, ти эдемлӓн цилӓ шӹдӹр икӓнӓштӹ йӧрен кемӹ доно иктӹ! Коли тидӹ керӓл агыл?
Пакыла тӹдӹ попен кердде. Тӹдӹ юкынок мӓгӹрӓл колтыш. Пӹцкемӹшӓлтӹ. Мӹнь пӓшӓлӹмӹ хӓдӹрвлӓэм кид гӹц колталтышым. Гайка дӓ молот мӹньӹн вуй гӹцемӓт лӓктӹн кевӹ, йӱмӹ шомаш дӓ ӹлӹмӓш кӹрӹлтмӹ гишӓн шанымашвлӓэм ӓшӹндӓрен, ӹнде ваштыл, вӓк, колтышым. Шӹдӹр вӹлнӹ, планета вӹлнӹ — Мӱлӓндӹ лӹмӓн мӹньӹн планета вӹлнем — Изи принц мӓгӹрен дӓ тӹдӹм ладнангдараш келеш ылын. Мӹнь тӹдӹм кидӹшкем нӓльӹм дӓ рӹпшӓш тӹнгӓльӹм. Мӹнь тӹдӹлӓн попенӓм: «Тӹньӹн яратымы пеледӹшет доно нимат ак лиӓлт. Мӹнь тӹньӹн патяэтлӓн нерӓшӹм рисуен пуэм... Мӹнь пеледӹшетлӓн леведшӓшлыкым рисуен пуэм. Мӹнь...». Мӹнь пӓлӹделам, мам эче келесӓш, мам ӹштӓш. Мӹнь пӓлӹделам, кыце тӹдӹн йӓнгӹшкӹжӹ витӓш, ма доно сусуэмдӓш. Сӹнзӓвӹд мӱлӓндӹ техеньӹ ынгылаш лидӹмӹ.
VIII
Шукыштат агыл мӹнь ти пеледӹш гишӓн шукыракым пӓлен нӓльӹм. Изи принцӹн планетӹжӹ вӹлнӹ соок проста пеледӹшвлӓ кушкыныт, нӹнӹн вуйыштым ик рӓдӹ ӹлӹштӓш веле косирӓен, нӹнӹлӓн шукы вӓр керӓл ылде, нӹнӹ иктӹмӓт тӹкӓлделыт. Нӹнӹ ирок сирем вӹлнӹ пеледӹнӹт дӓ вадеш лӹвӹжгенӹт. А тидӹжӹ тагышецӹн вӹстӓрен кандымы нӱшмӹ гӹц шӹтен лӓктӹн. Изи принц ти шӹтӹш паштек пишок тӹшлен. Тӹдӹ вес азымвлӓ гань ылде. Тидӹ у йиш баобабат лин кердӹн. Ма гӹнят, тӹшкӓ цӓшок кушкаш цӓрнен дӓ пеледӹшӹш сӓрнӓлтӓш йӓмдӹлӓлтӹн. Пеледӹш вуйлан кушкаш палшен миэн, Изи принц шижӹн, кушкыш цӱдӓш сӓрнӓлтеш лиэш, но пеледӹш вуй ыжар лыкыштыжы эче со йӓмдӹлӓлтӹн дӓ йӓмдӹлӓлтӹн. Тӹдӹ цӹревлӓм тӹшлен айырен. Тӹдӹ талашыдеок выргемӹм чиэн, пеледӹш вуй тӹрвӹвлӓм иктӹ паштек весӹм тышкен анжен. Тӹдӹн свет вӹкӹ тыржалтшы, тамахань макы ганьы моло, лӓкмӹжӹ шоде. Тӹдӹн улы цевержӹ доно валгалтмыжы шон. Попашат уке, тӹдӹ техень кокетка ылын! Йӓлӹн сӹнзӓлӓн кайдымы йӓмдӹлӓлтмӓшвлӓ кечӹ гӹц кечӹш шыпшылтыныт. Дӓ теве ик ирок, лач кечӹ кузымы жепӹн, тӹдӹ ӹшкӹмжӹм анжыктыш.
Дӓ тӹдӹ тинӓр пӓшӓ паштек, омештӹн, пелештӓш:
— Мӹнь цуцок кӹньӹльӹм. Простяш ядам. Мӹнь эче тыржалтшок ылам.
Изи принц гӹнь, пӹтен кердде ӹвӹртен:
— Махань цевер тӓ ылыда!
— Лачок ма? — пеледӹш нӹжгӓн яды. — Мӹнь вет кечӹ доно ик жепӹн шачынам...
Изи принц тӧрӧк ынгылыш, пеледӹш когонок шеклӓнӓш мастар агыл, но тӹдӹ вет техень цевер!
— Шанымаштем, кӹзӹт ирок качкыш жеп, — тӹдӹ тӧрӧк ушештӹш, — мӹнь верцем йыштылалдай, пуры лидӓ.
Изи принц цӹлток ӧрӹн нолтыш, лейкӹм кӹчӓл мо дӓ пеледӹшӹш йонгата вӹдӹм кӹшкӓльӹ.
Шукыштат агыл пеледӹш когоэшнен дӓ шӹдешкен моштымыжым анжыктыш. Икӓнӓ, шамак толшеш, нӹл имжӹ гишӓн шаям тӓрвӓтен, тӹдӹ Изи принцлӓн тенге маньы:
— Тигрвлӓӓт, вӓк, толын кердӹт, кӹчвлӓштӹ гӹц ам лӱд!
— Мӹньӹн планета вӹлнем тигрвлӓ уке, — Изи принц ваштарешӹжӹ келесӹш, — тӹлец пасна, тигрвлӓ шудым ак качеп.
— Мӹнь шуды ам ыл, — пеледӹш шӹплӓнен вӓшештӹш.
— Простьы мӹньӹм.
— Уке, мӹнь тигрвлӓ гӹц ам лӱд, но вашт кешӹ мардеж гӹц пишок лӱдӓм. Тӓмдӓн мӹньӹм мӱдӓш нимадаат уке?
«Мардеж гӹц лӱдеш — тидӹ кушкышлан ак тол, — цаклыш Изи принц, — ти пеледӹш йӓл гань проста агыл».
— Вадеш мӹньӹм охоницӓ калпак доно леведдӓ. Тоныда пиш ӱштӹ. Йыкырикӓ планета. Тӹштӹ, кышец мӹнь толынам...
Но тӹдӹ ӹшкӹмжӹм лоэштӓрӹш. Кынам тӹдӹ тиш вӓрештӹн, нӱшмӹ веле вет ылын. Тӹдӹ вес мӱлӓндӹвлӓ гишӓн нимат пӓлӹде. Алталаш йӓмдӹлӓлтмӹжӹ доно шая лоэшӹжӹ куктаналтын, тӹдӹ кок-кым гӓнӓ кахыралтыш. Тидӹжӹ Изи принц вуйнаматан ылмыжы гишӓн шаналтыжы манын.
— Мӹньӹм леведӓш мам-гӹнят кандышда?
— Мӹнь кандынем ыльы дӓ тӓмдӓм колышт шалгышым.
Тӹнӓм пеледӹш, тӹдӹм намысыш пырташ манын, эче пуше кахыраш тӹнгӓльӹ.
Тенгелӓ Изи принц, ӹшке ирӹкшӹ доно пеледӹшӹм яратен колтен гӹнят, самынялтмыжым тӧрӧк ынгылыш. Охыр шамаквлӓм тӹдӹ йӓнгӹшкӹжӹ нелӹн пиштен дӓ пишок цӓшдӹмӹ ылмыжым шижӹн.
— Такеш мӹнь тӹдӹм колыштынам, — ик кечӹн тӹдӹ мӹлӓм шӱмжӹм пачы, — пеледӹшвлӓм нигынамат колышташ ак кел. Нӹнӹм ӱпшӹнзӓш дӓ вӹкӹштӹ анжаш веле келеш. Мӹньӹн пеледӹшем гӹц тотлы пыш планетем йӹр шӓрлен, но мӹнь тӹдӹлӓн сусу лин моштыделам. Тигрвлӓн кӹчвлӓ гишӓн шаявлӓ мӹньӹм шӹдештӓренӹт, а мӹлӓм пурырак лиӓш келеш ылын...
Тӹдӹ эче иктӹ гишӓн мӹлӓм ӹнянен шайышт пуш:
— Мӹнь тӹнӓм нимат ынгылыделам! Шамаквлӓ мыч агыл, пӓшӓ мыч суяш келеш ылын. Тӹдӹ мӹлӓм пышыжым пуэн, ӹлӹмӓшем сотемдӓрен. Мӹнь кыргыж шӹлшӓшлык ылделам! Йойланымыжы гӹц нӹжгӓ йӓнгжӹм пӓлен нӓлшӓшлык ылынам. Пеледӹшвлӓ тенге коктешлӓнен моштат! Но мӹнь эче пиш сӓмӹрӹк ылынам дӓ яратен моштыделам.
IX
Кыце мӹнь ынгылышым, Изи принц шӹжӹм кешӹ дӓ шошым толшы кеквлӓ сага чонгештӓш шанен пиштен. Ирок, лӓктӹн кемӹ анзыц, тӹдӹ планетӹжӹм яжон тӹвӹлӓен коден. Ӹрӹшӹ вулкан кӧргӹвлӓм кыце келеш, ирӹктен лыктын. Тӹдӹн кок ӹрен кердшӹ вулканжы ылын. Ирок йӹде нӹнӹ вӹлнӹ качкышым ӹрӹктӓш пишок яжо. Тӹлец пасна, ик йӧрӹшӹ вулканжы ылын. Кыце тӹдӹ маньы: «Мам пӓлет, ма лин кердеш». Тӹдӹ тенгеок йӧрен кешӹ вулканымат ирӹктен. Вулканвлӓм ирӹктӹмӹкӹ, нӹнӹ тырынрак дӓ ик семӹнь йылат, пыдештдеок. Вулканвлӓн пыдештмӹштӹ шӹкш трубашты тыл пижӹн кемӹ гань. Попашат уке, мӓмнӓн Мӱлӓндӹнӓ вӹлнӹ вулканвлӓм ирӹктӓш манын, мӓ пишок изивлӓ ылына. Седӹндонок нӹнӹ мӓлӓннӓ тинӓр эксӹкӹм кандат.
Тенгеок изиш сылыкынрак Изи принц кодшы баобаб самвлӓм кӹрӹн лыктын. Тӹдӹ ӹнде мӹнгеш нигынамат ак пӧртӹл, шанен. Дӓ тӹ ирок цилӓ юж пӓшӓм келшен ӹштен. А кынам тӹдӹ остатка гӓнӓ пеледӹшӹш вӹдӹм кӹшкен дӓ тӹдӹм леведӓш йӓмдӹлӓлтӹн, тӹдӹ мӓгӹрӓлтен колташат йӓмдӹ ылын.
— Цеверӹн, — тӹдӹ маньы.
Шӹмӓ пеледӹш юкымат ӹш лык.
— Цеверӹн, — тӹдӹ эче ик гӓнӓ пелештӹш.
Пеледӹш кахыралтыш, но кӹлмӹмӓшеш мол агыл.
— Мӹнь ородишкӓ ылынам, — тагыце трӱк тӹдӹ пелештӹш. — Простьы мӹньӹм. Дӓ цӓшӓн лиӓш цацы.
Тӹдӹ ӧпкӓлӹдеок попымыжы доно ӧрӹктӓрӹш. Мам шанаш, Изи принц пӓлӹдеӓт — леведшӓшлык калпакшы кидӹштӹжок ылын. Кышецӹн техень тыр нӹжгӓжӹ лӓктӹн, тӹдӹ ынгылыде.
— Ане, мӹнь тӹньӹм яратем, — пеледӹш тӹдӹлӓн келесӹш. — Тӹнь тидӹм тишкевек пӓлӹделат дӓ тидӹ мӹньӹн вуйнаматем. Тидӹ ӹнде воксеок керӓл агыл. Но тӹнь, мӹнь ганемок, ородишкӓ ылынат. Цӓшӓн лиӓш цацы. Охоницӓ калпакетшӹм ӧрдӹжкӹ пиштӹ. Мӹлӓм тӹдӹ ӹнде ак кел.
— А кыце мардежшӹ?
— Мӹнь тенгеок кӹлмӹделам. Мӹлӓм йонгата йыд мардежеш яжо вел лиэш. Мӹнь вет пеледӹш ылам.
— А кыце сакой шукшвлӓ, хир йӓнвлӓ?
— Лӹпӹвлӓм ужнем гӹнь, мӹнь кок-кым шукшыжымок тырхышашлык ылам. Лӹпӹвлӓ техень цевер лит, сӓй. Нӹнӹ агыл гӹнь, кӱ мӹнь докем толаш тӹнгӓлеш? Тӹнь мӹндӹрнӹ лиӓт. А кого йӓнвлӓ гӹц мӹнь ам лӱд. Мӹньӹн имвлӓэм улы.
Дӓ тӹдӹ хайзилӓнӹдеок нӹл имжӹм анжыкташ. Вара ушештӹш:
— Жепӹм ит шыпш, тидӹм тырхаш нелӹ! Кеӓш шаненӓт гӹнь, ке!
Тӹдӹн Изи принцлӓн сӹнзӓвӹдшӹм анжыктымыжы шоде. Тидӹ пиш кӱкшӹ лӹмнерӓн пеледӹш ылын.
X
Изи принцӹн планетӹжӹ астероидвлӓ 325, 326, 327, 328, 329 дӓ 330 лошты ылын. Седӹ, Изи принц пӹтӓри нӹнӹ вӹлӓн шагалаш шанен пиштен, мам-гӹнят тӹштӹ ӹштӓлӓлӓш дӓ мам-гӹнят тыменялӓш.
Пӹтӓришӹ астероид вӹлнӹ кугижӓ ӹлен. Кугижӓ якшар цӹреӓн, пышкыды мижӓн кавашты гӹц ыргымы выргемӹм миэн, тӹдӹ пиш проста дӓ тӹнӓмок кӱкшӹ трон вӹлнӹ шӹнзен.
— А! Теве мӹлӓм кымалшат лӓктӹн? — Изи принцӹм ужын, кугижӓ сӹгӹрӓл колтыш.
— Кыце тӹдӹ мӹньӹм пӓлӹш, тӹдӹ вет мӹньӹм тишкевек нигынамат ужде!
Кугижӓвлӓлӓн сӓндӓлӹк пиш простала каеш. Изи принц тидӹм пӓлӹде. Цилӓ эдемок нӹнӹлӓн кымалшашлык ылыт, нӹнӹ шанат.
— Лишкемрӓк миэмӓ, яжоракын вӹкет анжалнем, — тӹдӹлӓн кугижӓ маньы, кыды кӱлӓн-гӹнят кугижӓ лин кердмӹжӹ доно пишок когоэшнен.
Изи принц шӹнзӓш вӓрӹм тӹштӹ-тиштӹ анжальы, но планета вӹлнӹ йӹрӹм-йӹр кугижӓн цевер, пышкыды мижӓн кавашты мантижӹм шӓрен пиштӹмӹ ылын. Тӹдӹ шалгенок коды дӓ, седӹ, янгыленӓт, омешт колтыш.
— Этикет семӹнь, кугижӓ анзылны омештӓш ак яры, — кугижӓ тӹдӹлӓн костан маньы. — Мӹнь шӱдем тӹлӓт тенге ӹштӓш агыл.
— Мӹнь ӹшкӹмемӹм кычен шӹм тырхы, — воксе намысланен колтен, Изи принц вӓшештӹш. — Мӹнь корнышты шукы ылынам дӓ ик пӹрцӹк омымат амалыделам.
— Тенге гӹнь, — тӹдӹлӓн кугижӓ маньы, — мӹнь тӹлӓт омештӓш шӱдем. Мӹнь таманяр и иктӹмӓт омештшӹм ужделам. Тидӹ мӹлӓм интересно ижӹ. Ну, тӹнгӓл! Мӹнь тӹлӓт тидӹм ӹштӓш шӱдем.
— Мӹнь шеклӓнем... мӹнь ижӹ ам керд... — якшарген, Изи принц пелештӹш.
— Хм! хм! — кугижӓ юкым пуш, — тенге гӹнь, мӹнь... мӹнь тӹлӓт шӱдем то омештӓш, то...
Кугижӓ шаяжы лоэш куктаналты дӓ эчеӓт костанла кайы.
Тӹдӹ шӱдӹмӹжӹм юк лыкдеок колыштыктынежӹ ылын. Кынам тӹдӹм колыштделыт, изишӓт тырхыде. Тӹдӹ абсолютный кугижӓ ылын. Но тенге гӹнят, тӹдӹ пиш пуры ылын, дӓ седӹндон, ма толкеш толеш, тӹдӹм веле ӹштӓш шӱден.
«Мӹнь генералланем колшӹре кекӹш сӓрнӓлтӓш шӱдем гӹнь, — кугижӓ шӹренок попен, — дӓ тӹдӹ шӱдӹмем ӹштен ак керд гӹнь, тидӹ тӹдӹн вуйнаматшы агыл, а мӹньӹн самынем лиэш».
— Мӹлӓм шӹнзӓш лиэш? — шеклӓнӓлӹн, Изи принц яды.
— Мӹнь тӹлӓт шӱдем: шӹц! — кугижӓ вӓшештӹш дӓ пышкыды каваштан мантижӹн ик мычашыжым рӧднӓн шыпшыльы.
Но Изи принц ынгылыде. Планетӹжӹ изи веле ылын. Кӱ вӹлнӹ тиштӹ кугижӓлӓн кугижӓлӓнӓш?
— Кого кугижӓ, — тӹдӹ тӹнгӓльӹ, — ик ядмашым тӓлӓндӓ пуаш лиэш?
— Мӹнь тӹлӓт шӱдем: яд! — талашен кугижӓ келесӹш. — Кого кугижӓ, кышты тӓ кугижӓлӓнедӓ?
— Цилӓ вӓре, — кугижӓ пишок простан вӓшештӹш.
— Цилӓ вӓре?
Кугижӓ кидшӹ доно шӓрӓлтен, ӹшкӹмжӹн дӓ молы планетӹвлӓ дон шӹдӹрвлӓ вӹкӹ анжыктыш.
— Цилӓ тидӹ вӹлнӹ? — Изи принц эчеӓт яды.
— Цилӓ тидӹ вӹлнӹ, — кугижӓ вӓшештӹш.
Седӹ, тӹдӹ лачокшымат кид лӹвӓлнӹжӹ цилӓ кычен дӓ тӹдӹлӓн нимахань цикӓт ылде.
— А шӹдӹрвлӓжӹ тӓмдӓм колыштыт? — Изи принц яды.
— Ӹне кыце, — кугижӓ маньы. — Шӹдӹрвлӓ тӧрӧк мам шӱдӹмӹм ӹштӓт. Мӹнь тырхенӓт ам керд, кынам ак колыштеп.
Техень ви Изи принцӹм цӱдейӹктен. Тӹдӹлӓн тенге кугижӓлӓнӓшет ылнежӹ! Тӹнӓм тӹдӹ нӹллӹ нӹл гӓнӓ агыл, а шӹмлу кок гӓнӓ, ӓль шӱдӹ, ӓнят, кокшӱдӹ гӓнӓӓт ик суткашты пӧкенӹм тӓрвӓтӹдеок кечӹ шӹцмӹм ужын кердеш ыльы! Шуэн кодымы изи планетӹжӹм ӓшӹндӓрен, тӹдӹ изиш ойхырал колтыш дӓ патыррак лин, кугижӓ гӹц яды:
— Мӹнь кечӹ шӹцмӹм анжалнем ылнежӹ... Ӹштӹдӓ тидӹм, пуры лидӓ, Кечӹлӓн шӹнзӓш шӱдӹдӓ...
— Мӹнь иктӓ-махань генераллан ик пеледӹш гӹц вес пеледӹшӹш лӹпӹлӓ чонгештӹлӓш, ӓль трагедим сирӓш, ӓль тангыжыштышы колшӹре кекӹш сӓрнӓлтӓш шӱдем гӹнь, дӓ генерал шӱдӹмем ӹштен ак керд гӹнь, тидӹ кӱн, тӹдӹн ӓль мӹньӹн, вуйнамат лиэш?
— Тӓмдӓн, кого кугижӓ, — Изи принц пингӹдӹн келесӹш.
— Тенге. Мам эдем ӹштен кердеш, тидӹм пӹтӓри цилӓ гӹцок ядмыла — кугижӓ келесӹш. — Кӱн вижӹ улы, тӹдӹн пӹтӓриок шамжы лишӓшлык. Тӹнь ӹшке халыкланет тангыжыш шынгалташ шӱдет гӹнь, нӹнӹ революцим ӹштӓт. Мӹньӹн указвлӓэм шотан ылыт, седӹндон мӹнь нӹнӹн ӹштӹмӹм терген кердӓм.
— А кыце кечӹ шӹцмӹжӹ? — Изи принц ӓшӹндӓрӹктӓльӹ: ик гӓнӓ пумы ядмашыжым тӹдӹ нигынамат мондыде.
— Кечӹ шӹцмӹм тӹнь ужат лиэш. Мӹнь тидӹм ӹштӓш шӱдем. Но пӹтӓри мӹнь ярал условивлӓм вычалаш, седӹ, кугижӓн ышыжы тиштӹ и ылеш.
— А кынам условивлӓжӹ ярал лит? — Изи принцӹн пӓлӹмӹжӹ шон ылын.
— Хм, хм, — кого календарьыш анжалят, кугижӓ маньы, — тидӹ лиэш... тидӹ лиэш тагачы шӹм цӓш дӓ нӹллӹ минутын! Дӓ кыце мӹнь яжон шӱденӓм, тӹнь ужат.
Изи принц омешт колтыш. Ӹжӓл. Тӹдӹлӓн кечӹ шӹцмӹжӹ тенге ситӹде. Тидӹ паштек тӹдӹлӓн йыкырикӓ лин колтыш.
— Мӹньӹн тиштӹ уже нимахань пӓшӓэмӓт уке, — тӹдӹ кугижӓлӓн маньы. — Мӹнь кешӹм!
— Ит ке, — колышташ эдем лӓкмӹ доно пишок келшен колтышы кугижӓэт тӹдӹм шагалтынежӹ ыльы, — ит ке, мӹнь тӹнь гӹцет министрӹм ӹштем.
— Ман министрӹм?
— Ну, юстицин министрӹм.
— Тиштӹ вет суяшыжат иктӓт уке!
— Кӱ пӓлӓ, — ваштарешӹжӹ кугижӓ келесӹш, — Мӹнь эче цилӓ кугижӓлӓнӹмӹ вӓрем анжен лӓкделам. Мӹнь пишок шонгы ылам, каретӹм шагалташ мӹньӹн вӓрем уке, а ялын каштын янгылем.
— Но мӹнь уже анжал лӓктӹм! — пелештӹш принц, кыды планетӹн вес покажым эче ик гӓнӓ анжалаш манын, каклянальы. — Тӹштӓт иктӓт уке.
— Тӹнӓм тӹнь ӹшке ӹшкӹметӹм суяш тӹнгӓлӓт — тӹдӹлӓн кугижӓ вӓшештӹш. — Тидӹ сек нелӹ. Ӹшкӹмӹм суйымаш йӓлӹм суйымаш гӹц эче нелӹрӓк. Ӹшкӹметӹм тӧр суен моштет гӹнь, тӹнь лачокат ышан ылат.
— Ӹшке ӹшкӹмемӹм мӹнь хоть-кышты суен кердӓм, — Изи принц келесӹш. — Тидӹ лӹмеш мӹлӓм тиштӹ ӹлӓш ак кел.
— Хм, хм... — кугижӓ шаналтыш. — Шанымаштем, тагышты мӹньӹн планета вӹлнем шонгы крис ӹлӓ. Мӹнь колам, кыце тӹдӹ йыдым шугырталтылеш. Тӹнь ти шонгы крисӹм суен кердӓт. Кынам-тинӓм тӹнь тӹдӹм казнеш сует лиэш. Тенгелӓ тӹдӹн ӹлӹмӓшӹжӹ тӹньӹн кидӹштет лиэш. Но тӹлӓт тӹдӹм соок простяш вӓрештеш. Тӹдӹм перегӓш келеш. Тӹдӹ вет мӓмнӓн иктӹ веле ылеш.
— Мӹнь казнеш суяш ам яраты, — Изи принц вӓшештӹш, — дӓ мӹлӓм уже кеӓш келеш.
— Уке, — кугижӓ маньы.
Кеӓш йӓмдӹлӓлт шӹцшӹ Изи принцӹн шонгы кугижӓлӓн ойхым кандымыжы шоде.
— Кого кугижӓн указвлӓжӹм юк лыкдеок ӹштӹктӹмӹжӹ шоэш гӹнь, — тӹдӹ маньы, — тӓ мӹлӓм шотан приказым пушашлык ылыда. Шамак толшеш, тӓ мӹлӓм ик минутышток корныш тӓрвӓнӓш шӱден кердӹдӓ. Мӹлӓм условивлӓӓт келшен толмыла чучыт.
Кугижӓ юкымат ӹш лык, Изи принц пӹтӓри коктешлӓнӓльӹ, вара шӱлӓлтӹш дӓ корныш тӓрвӓнӹш.
— Тӹнь мӹньӹн посолем лиӓт! — кугижӓ паштекшӹ талашалын сӹгӹрӓл колтыш.
Тӹдӹн техень анжалтышыжы ылын, вуйта иктӓт тӹдӹн ваштареш нимат келесен кердде.
«Коговлӓм ынгылаш пишок нелӹ», — корныжым пакыла кычен, Изи принц ӹшкедурешӹжӹ шаналтыш.
XI
Кокшы планетӹштӹ лӹмлӹ лиӓш яратышы эдем ӹлен.
— О! Теве кӱ мӹньӹм шӹмлӓш тӹнгӓлеш! — мӹндӹрцӹнок Изи принцӹм цаклен, тӹдӹ сӹгӹрӓл колтыш.
Вет лӹмлӹ лиӓш яратышы эдемвлӓ шанат, вуйта цилӓн нӹнӹ доно веле ӹвӹртӹшӓшлык ылыт.
— Пуры лижӹ, — Изи принц маньы. — Тӓмдӓн шляпӓдӓжӹ пишок потикӓ.
— Тидӹ кымалаш манын, — тӹдӹлӓн лӹмлӹ лиӓш яратышы эдем вӓшештӹш. — Кымалаш, кынам мӹньӹм вӓшлит. Ӹжӓл, тишецӹн иктӓт нигынамат ак эртӹ.
— Ане? — изиш ынгылыде, Изи принц пелештӹш.
— Лапаэтшӹм шиндӓлӹмӓ, — лӹмлӹ лиӓш яратышы эдем кӓнгӓшӹм пуш.
Изи принц лапажым шиӓш тӹнгӓльӹ. Лӹмлӹ лиӓш яратышы эдем шляпӓжӹм лӱктӓлӹн, икпораткан кымалаш тӹнгӓльӹ.
— Кугижӓ донышы доно тӓнгӓштӓрен, тиштӹ веселӓрӓк, — ӹшкедурешӹжӹ Изи принц маньы дӓ угӹц лапажым шиӓш тӹнгӓльӹ. Лӹмлӹ лиӓш яратышы эдем эчеӓт шляпӓжӹм кыдашын кымалаш тӹнгӓльӹ.
Тенге вӹц минут иктӹмок ӹштен, Изи принц нерат лин колтыш:
— А шляпӓдӓ кенвацшы манын, мам ӹштӓш келеш? — тӹдӹ яды.
Но лӹмлӹ лиӓш яратышы эдем тӹдӹм ӹш кол. Мактымы гӹц пасна лӹмлӹ лиӓш яратышы эдемвлӓ нимат ак колеп.
— Тӹнь лачок ма мӹнь донем когонок ӹвӹртет дӓ мӹньӹм ӓклет? — тӹдӹ Изи принц гӹц яды.
— Тидӹжӹм кыце ынгылымыла — ӹвӹртӓш дӓ ӓклӓш?
— Ӹвӹртӓш дӓ ӓклӓш — тидӹ ти планета вӹлнӹ мӹньӹм веле сек цевереш, сек косиреш, сек паянеш дӓ сек ышанеш шотлаш.
— Дӓ тӹньжӹ вет ти планета вӹлнӹ ӹшкететок ылат!
— Сусуэмдемӓ мӹньӹм. Ма-гӹнят, ӹвӹртемӓ мӹнь донем дӓ ӓклемӓ мӹньӹм!
— Мӹнь тӹнь донет ӹвӹртем, ӓклем тӹньӹм, — ӹнгӹжӓжӹм лӱктӓлӹн, Изи принц маньы, — но маханьы тӹлӓт тишец сусужы?
Дӓ тӹдӹ лӹмлӹ лиӓш яратышы эдем дорцын лӓктӹн кеш.
Лачокат, коговлӓм ынгылаш пишок нелӹ, корны мыч кешӹлӓжӹ, тенге веле Изи принц шаналтыш.
XII
Вес планетӹштӹ пиӓницӓ ӹлен. Изи принц тӹдӹ доны шукок ӹш ӹлӹ, но тидӹ паштек тӹдӹ пишок сылыкланен колтыш.
— Мам тӹнь тиштӹ ӹштет? — юк лыкдеок рӓдӹ доно шӹнзен кешӹ охыр дӓ цела ӓрӓкӓ ямдарвлӓ вӹкӹ анжен шӹнзӹшӹ пиӓницӓ гӹц Изи принц яды.
— Йӱӓм, — нелӹн шӱлӓлтен, пиӓницӓ вӓшештӹш.
— Малын тӹнь йӱӓт? — Изи принц тӹдӹ гӹц яды.
— Мондаш манын, — пиӓницӓ маньы.
— Мам мондаш? — Изи принц пӓлен нӓлнежӹ ыльы, тӹдӹлӓн ӹнде пиӓницӓм ӹжӓл лин колтыш.
— Намысем мондынем, — пиӓницӓ келесӹш дӓ вуйжым сӓкӓлтӹш.
— Ма гишӓн тӹлӓт намысшы? — Изи принц яды, тӹдӹн ти ӹжӓл эдемлӓн пишок палшымыжы шон.
— Йӱӓш намыс! — пиӓницӓ остатка шамакым келесӹш дӓ ижӹ тӹдӹ гӹц нимат колаш ӹш ли.
Тенге Изи принц пакыла тӓрвӓнӹш, шанымашвлӓжӹ шӓлӓненӹт.
Лачокат, коговлӓм пишок нелӹ ынгылаш, ӹшкедурешӹжӹ Изи принц шанен кен.
XIII
Нӹлӹмшӹ планета бизнесменӹн ылын. Изи принц мимӹкӹ, тӹдӹ вуйжымат лӱктӓлӓш ӹш йӓрсӹ.
— Пуры кечӹ, — Изи принц тӹдӹлӓн маньы. — Тӓмдӓн сигаретдӓ йӧрен кен.
— Кымыт вӹкӹ кокты лиэш вӹзӹт. Вӹзӹт вӹкӹ шӹмӹт — луаткокты. Луаткокты вӹкӹ кымыт — луатвӹзӹт. Пуры кечӹ. Луатвӹзӹт дӓ шӹмӹт лиэш коклы кокты. Коклы кокты вӹкӹ кудыт — коклы кӓндӓкшӹ. Пижӹктӓш жепем уке. Коклы кудыт дӓ вӹзӹт — кымлы иктӹ. Уф! Цилӓжӓт лиэш вӹцшӱдӹ ик миллион кудшӱдӹ коклы кок тӹжем шӹмшӱдӹ кымлы иктӹ.
— Вӹцшӱдӹ миллион ма?
— А? Тӹнь эче тишток ылат? Вӹцшӱдӹ миллион... Уже ам пӓлӹ ма... Мӹньӹн тинӓр шукы пӓшӓэм! Мӹнь серьёзный эдем ылам, льорген шалгаш жепем уке! Кокты вӹкӹ вӹзӹт — шӹмӹт...
— Вӹцшӱдӹ миллион ма? — эче ик гӓнӓ Изи принц яды, ик гӓнӓӓт эче ӹлӹмӓшӹштӹжӹ мам-гӹнят ядмыкы, вӓшештӹмӓшӹм колде, тӹдӹ цӓкнӹде.
Бизнесмен вуйжым лӱктӓльӹ:
— Ти планетӹштӹ вӹцлӹ нӹл и ӹлӹмем гач мӹлӓм лач кым гӓнӓ ӓптӹртенӹт. Пӹтӓришӹ гӓнӓ тидӹ коклы кок и перви ылын, кынам токем майский жук чонгештен пырен, Йымы вел пӓлӓ, кышец. Тӹдӹ шамде шужге чонгештӹлӹн, тӹнӓм мӹнь пиштӹмӓштӹ нӹл самыньым ӹштенӓм. Кокшы гӓнӓ луатик и перви мӹньӹн ревматизм ылын. Тидӹ шукы шӹнзӹмӓшеш. Мӹньӹн мӹнгеш-анеш кашташ жепем уке. Мӹнь серьёзный эдем ылам. Кымшы гӓнӓ... теве тӹлӓнет! Мӹнь маньым, вӹцшӱдӹ ик миллион...
— Миллион ма?
Бизнесмен ынгылыш, ак вӓшештӹ гӹнь, тӹдӹ гӹц ак карангеп.
— Миллион техень изи хӓдӹр, кыдывлӓм кынамжы пӹлгомышты ужаш лиэш.
— Арашӹнгӓвлӓ?
— Агыл йӓ, тевеш техень изивлӓ, кыдывлӓ йӹлгӹжӹт.
— Мӱкшвлӓ?
— Агыл. Техень изивлӓ, шӧртньӹ доно йӹлгӹжӹт, нӹнӹ вӹкӹ сакой ӧркӹ анжалешӓт, тӹнӓмок тӹлнӓш тӹнгӓлеш. А мӹнь серьёзный эдем ылам, мӹньӹн тӹлнӓш жепем уке.
— А! Шӹдӹрвлӓ!
— Ане. Шӹдӹрвлӓ.
— Дӓ мам тӹнь вӹцшӱдӹ миллион шӹдӹр доно ӹштет?
— Вӹцшӱдӹ ик миллион кудшӱдӹ коклы кок тӹжем шӹмшӱдӹ кымлы иктӹ. Мӹнь серьёзный ылам, мӹнь тӧр шотым яратем.
— Дӓ мам тӹнь цилӓ ти шӹдӹрвлӓ доно ӹштет?
— Мам ӹштем?
— Ане.
— Нимат. Нӹнӹ мӹньӹн ылыт.
— Нӹнӹ тӹньӹн ылыт?
— Ане.
— Но мӹнь уже ик кугижӓм ужым, кыды...
— Кугижӓвлӓн нимаштат уке. Нӹнӹ кугижӓлӓнӓт веле.
Тидӹ икток агыл.
— А малын тӹлӓт шӹдӹрвлӓжӹ?
— Нӹнӹ мӹньӹм паяным ӹштӓт.
— А малын тӹлӓт паян лиӓш?
— Кӱ-гӹнят эче вес шӹдӹрвлӓм моаш гӹнь, нӹнӹм нӓлӓш лижӹ манын.
Тӹдӹ тӹ пиӓницӓ семӹнь изиш тумая, Изи принц ӹшкедурешӹжӹ шаналтыш.
Ма гӹнят, тӹдӹ пакыла ядыштын:
— А кыце шӹдӹрвлӓжӹ тӹньӹн лин кердӹт?
— Шӹдӹрвлӓ кӱн ылыт? — нерӹм пӹтӹркӓлен, бизнесмен яды.
— Мӹнь ам пӓлӹ. Иктӹнӓт.
— Тенге гӹнь, нӹнӹ мӹньӹн ылыт, седӹ, мӹнь тидӹ гишӓн йӓл гӹц анзыц шанен лыктынам.
— Тидӹ гишӓн веле ма?
— Седӹ. Кынам тӹнь алмазым моат, кыды иктӹнӓт агыл, тӹдӹ тӹньӹн лиэш. Кынам тӹнь хозадымы островым моат, тӹдӹ тӹньӹн. Тамахань шанымаш пӹтӓри тӹньӹн вуйышкет пыра гӹнь, тӹнь тӹдӹлӓн патентӹм нӓлӓт: тӹдӹ тӹньӹн. Шӹдӹрвлӓ доно хозаланаш эче иктӓт шанен лыкде, седӹндон нӹнӹ мӹньӹн ылыт.
— Тидӹ лачок, — Изи принц маньы. — А мам тӹнь нӹнӹ доно ӹштет?
— Мӹнь нӹнӹ доно вуйлатем. Мӹнь нӹнӹм шотлем дӓ угӹц шотлем. Тидӹ пиш нелӹ. Но мӹнь серьёзный эдем ылам.
Изи принц ӹш ладнанг.
— Мӹньӹн парсын савыцем улы гӹнь, мӹнь тӹдӹм шӱэшем ялштен дӓ сагаэм нӓлӹн кердӓм. Мӹньӹн пеледӹшем улы гӹнь, мӹнь тӹдӹм кӹрӹн, сагаэм нӓлӹн кердӓм. Но тӹнь вет шӹдӹрвлӓм поген ат керд!
— Уке, но мӹнь нӹнӹм банкыш пиштен кердӓм.
— Тидӹ кыце?
— Тидӹ тенге: мӹнь изи пумага лаштыкеш маняр мӹньӹн шӹдӹрем улы сирем дӓ ти пумагам йӓшӹк кӧргеш сыравач доно питӹрем.
— Цилӓжӓт?
— Тидӹ ситӓ!
Пиш интересно, Изи принц шаналтыш. Тамажы поэзи гӹц, вӓк, улы. Но тидӹ когонок серьёзно агыл.
Мам серьёзныеш шотлаш, Изи принцӹн коговлӓн гӹц айыртемӓлтшӹ ӹшке шанымашыжы ылын.
— Мӹньӹн пеледӹшем улы, — эчеӓт тӹдӹ маньы, — ирок йӹде мӹнь тӹдӹ вӹкӹ вӹдӹм кӹшкем. Мӹньӹн кым вулканем улы, кыдывлӓм ӓрня йӹде ирӹктем. Мӹнь йӧрен кешӹмӓт ирӹктем. Кӱ пӓлӓ, ма лин кердеш. Вулканвлӓэм дӓ пеледӹшем мӹньӹн ылытат, нӹнӹлӓн тидӹ келшен веле толеш. А шӹдӹрвлӓлӓн тӹнь гӹцет нимахань пуры уке.
Бизнесмен ышмажым пачы, но нимат келесен ӹш керд, дӓ Изи принц пакыла тӓрвӓнӹш.
Кого эдемвлӓ вӹкӹ анжен, лачокат, ӧрӓш веле кодеш, Изи принц, корны мыч кешӹлӓжӹ, ӹшкедурешӹжӹ маньы.
XIV
Вӹзӹмшӹ планета вӹлнӹ пишок интересно ыльы. Молывлӓ логӹц тӹдӹ сек изи ылын. Тӹштӹ вӓржӓт ик фонарь дон фонарщиклӓн веле ситен. Малын тагышты, пӹлгомышты ямшы планета вӹлнӹ, кышты ик пӧртӓт, ик ӹлӹшӓт ылде, фонарь дон фонарщик келӹнӹт, Изи принц нигыцеӓт ынгылен кердде. Ма-гӹнят, тӹдӹ ӹшке ӹшкӹлӓнжӹ келесӹш:
— Ӓнят, ти эдем мам ӹштӓ, ӹшкеӓт ак ынгылы. Тенге гӹнят, кугижӓ, ӹшкӹмжӹм веле яратышы эдем, бизнесмен дӓ пиӓницӓ маханьы ылыт, тӹдӹ техеньок ышдымы агыл. Тӹдӹн пӓшӓжӹ ма доно гӹнят керӓл ылеш. Кынам тӹдӹ фонарьжым чӱктӓ, вуйта эче ик у шӹдӹр ӓль пеледӹш шачеш. А кынам тӹдӹ фонарьжым йӧртӓ, вуйта ти шӹдӹр ӓль пеледӹш амалаш вазыт. Тидӹ пиш цевер пӓшӓ. Тидӹ цевер ылмыжы доно утларак керӓл.
Планета доно иктӧр лимӹкӹ, тӹдӹ фонарщиклӓн шотеш пиштен кымальы.
— Пуры кечӹ! Малын тӹнь кӹзӹт фонаретшӹм йӧртӹшӹц?
— Техень хытырымаш, — фонарщик вӓшештӹш. — Пуры кечӹ!
— Махань хытырымаш?
— Фонарьым йӧртӓш. Пуры вады!
Тӹдӹ эчеӓт фонарьым чӱктӹш.
— Малын ӹне тӹнь тӹдӹм эчеӓт чӱктӹшӹц? — Техень хытырымаш, — фонарщик келесӹш.
— Ам ынгыды, — Изи принц маньы.
— Тиштӹ ынгылашыжат нимат уке, — фонарщик пелештӹш. — Тенге хытырымы гӹнь, хытырымы. Пуры кечӹ!
Дӓ тӹдӹ фонарьжым йӧртӹш.
Вара якшар клеткӓӓн нер савыц доно лепкӓжӹм ӹштӹлӓлят, келесӹш.
— Мӹньӹн пӓшӓэм пишок нелӹ. Тагынам тидӹ керӓл ылын. Ирок йӹде мӹнь фонарьым йӧртенӓм дӓ вады йӹде чӱктенӓм. Кечӹ мыч мӹньӹн кӓнӓлтӓлӓшӓт мӓгӓлем ылын, а йыдым — амалалаш...
— А тӹ жеп годшен хытырымаш вашталтын ма?
— Хытырымаш вашталтде, — фонарщик маньы. — Лач тиштӹ ойхыжы! И гӹц иш планета йӹлерӓк дӓ йӹлерӓк сӓрнӓ, а хытырымаш вашталтде!
— Ӹндежӹ кыце? — Изи принц яды.
— А вот тенге. Планета ик крӱгӓм ик минутышты ӹштӓ, дӓ мӹньӹн ик секундемӓт кӓнӓлтӓлӓш уке. Минут вуй гӹц мӹнь фонарьым йӧртем дӓ эчеӓт чӱктем.
— Потикӓокыш! Тенге гӹнь, тӹньӹн кечет ик минут кыташ!
— Нима потикӓӓт тиштӹ уке, — фонарщик маньы. — Мӓ коктын уже тӹлзӹ шайышт шалгенӓ.
— Тӹлзӹ?
— Ане. Кымлы минут. Кымлы кечӹ! Пуры вады!
Дӓ тӹдӹ эчеӓт фонарьжым чӱктӹш.
Изи принц фонарщик вӹкӹ анжен, дӓ тӹдӹлӓн утларак дӓ утларак ти эдем келшен, кыды ӹшке шамакшылан тенге ӹнян ылын. Изи принц ӓшӹндӓрӹш, кыце ӹшке, кечӹ шӹцмӹм анжалаш манын, вӓр гӹц вӓрӹш пӧкенжӹм тӓрвӓтӹлӹн. Тӹдӹн тӓнгжӹлӓн палшымыжы шон колтыш.
— Пӓлет ма... мӹнь пӓлем, кыце тӹнь кӓнен кердӓт, кынам тӹньӹн шоэш.
— Мӹньӹн соок кӓнӹмем шоэш, — фонарщик маньы.
Шамаклан ӹнян дӓ тӹнӓмок ялахай кодаш лиэш.
Изи принц шанымашыжым келесӹш:
— Тӹньӹн планетет техень изи, тӹнь тӹдӹм кым ашкылышты сӓрнӓл лӓктӹн кердӓт. Тӹлӓт кечӹ тӧреш веле ашкед шокташ келеш. Кынам тӹньӹн кӓнӓлтӹмет шон колта, тӹнь ашкед веле, дӓ маняркы тӹлӓт келеш, тӹнӓркӹ кечӹ шыпшылтеш лиэш.
— Тишецӹн мӹлӓм кого айыртемжӹ уке — фонарщик келесӹш. — Свет вӹлнӹ сек когон мӹнь амалаш яратем.
— Тӹнӓм делаэт худа, — Изи принц ойхыральы.
— Худа мӹньӹн делаэм, — тенгеок фонарщик маньы. — Пуры кечӹ!
Дӓ тӹдӹ фонарьжым йӧртӹш.
«Теве тӹ эдем, — Изи принц, пакыла кешӹлӓжӹ, ӹшкедурешӹжӹ шаналтыш, — теве тӹ эдем, кыдын доно кугижӓӓт, ӹшкӹмжӹм яратышы эдемӓт, пиӓницӓӓт, бизнесменӓт ак шотлалтеп ыльы. Тӹгодымок лач ти эдем мӹлӓм потикӓлӓ ак чуч. Ӓнят, тӹдӹ ӹшке гишӓнжӹ веле агыл, йӓл гишӓнӓт шанаат, тенге».
Изи принц шӱлӓлтӹш дӓ ушештӹш:
— Теве ик эдем, кыдын доно тӓнг линем ыльы. Дӓ тӹдӹн планетӹжӹ лачокат пишок изи. Тӹштӹ коктылан вӓр ак ситӹ...
Иктӹ гишӓн Изи принц ӹжӓлӓен дӓ келесӓш смейӹде: ти цевер планета вӹлнӹ коклы нӹл цӓшӹштӹ кечӹ шӹцмӹм тӹжем нӹлшӱдӹ нӹллӹ гӓнӓ ужаш лиэш ыльы!
XV
Кудымшы планета эртӹшӹ гӹц лу пачаш когорак ылын. Тӹштӹ тьотя ӹлен, кыды кӹжгӹ гӹцӓт кӹжгӹ книгӓвлӓм сирен.
— Анжемӓ! Теве путешественник! — Изи принцӹм цаклымыкыжы, тӹдӹ пелештен колтыш.
Изи принц шӱлӓлтӓлӓш манын, стӧл вӹкӹ пырен шӹнзӹ. Тӹдӹ уже тинӓр вӓре ылын!
Кышец тӹнь толынат? — тьотя яды.
— Ма маханьы кӹжгӹ книгӓ? — Изи принц маньы. — Мам тӓ тиштӹ ӹштедӓ?
— Мӹнь географ ылам, — тьотя маньы.
— А кӱ техень географ?
— Тидӹ учёный, кыды пӓлӓ, кышты тангыжвлӓ, ӓнгӹрвлӓ, халавлӓ, кырыквлӓ дӓ пустыньывлӓ вӓрлӓнӓт.
— Тидӹ пишок интересно! — Изи принц ӹвӹртен келесӹш. — Тидӹ вот лачокок керӓл пӓшӓ!
Дӓ тӹдӹ географын планетӹжӹм йӹрвец анжальы. Тӹдӹ эче нигынамат техень кого планетӹм ужде.
— Тӓмдӓн планетӹдӓ пиш цевер. Тиштӹ океанвлӓ улы?
— Тидӹм мӹнь пӓлен ам керд, — географ маньы.
— А! (Изи принц ӹнянӹмӓшӹштӹжӹ алталалты). А кырыквлӓ?
— Ам пӓлӹ, — географ маньы.
— А халавлӓ, ӓнгӹрвлӓ, пустыньывлӓ?
— Тидӹмӓт мӹнь пӓлен ам керд, — географ маньы.
— Тӓжӹ вет географ ылыда!
— Тидӹ тӧр, — географ маньы, — но мӹнь путешественник ам ыл. Мӹлӓм пишок путешественниквлӓ ак ситеп. Вет халавлӓм, ӓнгӹрвлӓм, кырыквлӓм, тангыжвлӓм, океанвлӓм дӓ пустыньывлӓм географвлӓ агыл шотлат. Мӹнгеш-анеш кашташ манын, географ утла керӓл эдем ылеш. Тӹдӹ кабинет гӹцӹнжӓт ак лӓк. Но тӹдӹ токыжы путешественниквлӓм шӱдӓ, ядыштеш нӹнӹм дӓ, мам шайыштыт, сирӓ. Кыдыштын-гӹнят ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓштӹ интересныйла чучыт гӹнь, географ, ти путешественниклӓн ӹнянӓш лиэш ма, тӹшлен лӓктеш.
— Тидӹжӹ малын?
— Путешественник алталаш тӹнгӓлеш гӹнь, географим тымдымы книгӓвлӓштӹ цилӓ лыгалт шӹнзеш. Тидӹ эче шукы ӓрӓкӓм йӱӓш яратышы путешественник доно лин кердеш.
— Кыце тидӹ? — Изи принц яды.
— Йӱшӹ эдемвлӓлӓн сӹнзӓэшӹштӹ иктӹ коктыла чучеш. Тенгелӓ ик кырык вӓреш географ кок кырыкым пӓлдӹртен шӹндӓ.
— Мӹнь пӓлем ыльы ик эдемӹм, — Изи принц келесӹш, — тӹдӹ гӹц худа путешественник лӓктеш ыльы.
— Тидӹ лин кердеш. Седӹндон эдемлӓн ӹнянӓш лиэш гӹнь, тидӹ паштек тӹдӹн мам ум пачмыжым тӹшлен лӓктӓт.
— Кеӓт дӓ тӹшлӓт?
— Агыл. Тидӹ утла нелӹ. Просто путешественник гӹц ядыт, кыце тӹдӹ ӹшке шаяжылан ӹняндӓрен кердеш. Путешественник кого кырыкым мон, манеш гӹнь, тӹдӹ ти кырык гӹц кого кӱвлӓм кандышашлык.
Географ трӱк ӹлӹж кеш.
— Тӹнят вет мӹндӹрцӹн толынат! Тӹнь путешественник ылат! Цецаш тӹнь мӹлӓм планетет гишӓн шайышт пуэт! Дӓ географ кӹжгӹ книгӓжӹм пачын, карандашыжым кашартальы. Путешественниквлӓн шайыштмывлӓштӹм пӹтӓри карандаш доно сирӓт. Чернила доно сирӓш манын, пӹтӓри нӹнӹн ӹняндӓрӹмӓшвлӓштӹм вычалыт.
— Колыштам тӹньӹм, — географ келесӹш.
— О! Мӹнь донем техеньок интересно агыл, — Изи принц тӹнгӓльӹ, — тӹштӹ цилӓ изи. Мӹньӹн кым вулканем улы. Кок йылышы вулкан дӓ иктӹ йӧрӹшӹ. Но нимат пӓлӓш ак ли.
— Нимат пӓлӓш ак ли, — географат тенгеок маньы.
— Мӹньӹн эче пеледӹшем улы.
— Мӓ пеледӹшвлӓм ана пӓлдӹртӹ, — географ келесӹш.
— Малын? Нӹнӹ вет сек цевер ылыт!
— Пеледӹшвлӓ эфемерный ылыт, седӹндон.
— Маханьы тидӹ, «эфемерный»?
— Географи книгӓвлӓ цилӓ книгӓвлӓ логӹц сек шергӓкӓн ылыт. Нӹнӹ нигынамат ак тоштемеп. Кырык вӓржӹ гӹц тӓрвӓнӓ гӹнь, тидӹ пишок шоэн лиӓлтеш. Ӓли океан кошкен кеӓ гӹнь. Мӓ курымаш, вашталтдымы гишӓн сиренӓ.
— Но йӧрӹшӹ вулкан ӹлӹж кен кердеш, — Изи принц шая лошкыжы пырыш. — Маханьы тидӹ «эфемерный»?
— Вулкан йыла ӓль йӧрен — тидӹ мӓлӓннӓ, географвлӓлӓн, икток, — географ маньы. — Мам мӓ шотыш нӓлӹнӓ — тидӹ кырыкым. Кырык ак вашталт.
— Ӹне маханьы тидӹ «эфемерныйжы»? — Изи принц яды, тӹдӹ ӹлӹмӓшӹштӹжӹ ик ядмашешӹжӹ гӹцӓт вӓшештӹмӓшӹм колде цӓкнӹде.
— Тидӹ техеньӹ, «кыды шукышты агыл ямын кердеш».
— Мӹньӹн пеледӹшем шукышты агыл ямын кердеш?
— Седӹ.
Мӹньӹн пеледӹшем эфемерный, Изи принц ӹшкедурешӹжӹ шаналтыш, дӓ ӹшкӹмжӹм ӹшӹклӓш манын, тӹдӹн цилӓжӓт нӹл имжӹ веле улы. А мӹнь тӹдӹм ӹшкетшӹмок торанем шуэн коденӓм!
Изи принц пӹтӓри гӓнӓ шуэн кодымы пеледӹшӹжӹ гишӓн ойхырал колтыш. Но тӹдӹ эчеӓт патыр ли.
— Кышкы тӓ мӹлӓнем кеӓш кӓнгӓшӹм пуэдӓ? — тӹдӹ географ гӹц яды.
— Мӱлӓндӹ планетӹш, — географ маньы, — тӹдӹн репутацижӹ худа агыл.
Дӓ Изи принц корныш тӓрвӓнӹш, но вуйыштыжы планетешӹжӹ кодымы пеледӹшӹжӹ гишӓн шанымашвлӓ пӧрдӹнӹт.
XVI
Шӹмшӹ планета тенгежӹ Мӱлӓндӹ ылын.
Мӱлӓндӹ вес планетӹвлӓ гань агыл! Тӹдӹн вӹлнӹ шӱдӹ луатик кугижӓ (негрвлӓн кугижӓвлӓ хӓлӓ, конечно, шотлен), шӹм тӹжем географ, ӹндекшшӱдӹ тӹжем бизнесмен, шӹм миллионат пелӓк пиӓницӓ, кымшӱдӹ луатик миллион ӹшкӹмӹм яратышы эдем, цилӓжӓт кок миллиард нӓрӹ шотлалтын.
Маханьы кого ти Мӱлӓндӹ ылеш, яжоракын ынгылдараш манын, мӹнь тӓлӓндӓ келесем, электричествӹм тумаен лыкмет, цилӓ куд континент вӹлнӹ нӹлшӱдӹ кудлу кок тӹжем вӹцшӱдӹ луатик эдем гӹц шалгышы цӹлт фонарщиквлӓн армимок урдаш вӓрештӹн.
Ӧрдӹж гӹц анжен, тидӹ пиш яжон кайын. Фонарщиквлӓн тӓрвӓнӹлмӹштӹ, балетӹштӹ мадшывлӓн гань, шотлен шӹндӹмӹ ылын. Сек анзыц У Зеландин дӓ Австралин фонарщиквлӓжӹ лӓктӹнӹт. Тылым чӱктен, нӹнӹ амалаш кенӹт. Нӹнӹ паштек Китайыштышы дӓ Сибирьӹштӹшӹ фонарщиквлӓн кушташ церотышты шон. Нӹнӓт вара кулиса шайылны ямыныт. Тидӹ паштек Российӹштӹшӹ дӓ Индиштӹшӹ фонарщиквлӓн церотышты шон. Вара Африкыштышы дӓ Европыштышывлӓн. Вара Ирвел Америкӹштӹшӹвлӓн дӓ Йыдпелвел Америкӹштӹшӹвлӓн. Дӓ нигынамат нӹнӹ сцена вӹкӹ лӓкмӹ церотышты доно самынялтделыт. Тидӹ цӱдӓок ылын.
Лач тӹ фонарщиклӓн, кыды ик фонарьым веле Йыдпелвел полюсышты чӱктӹшӓшлык ылын, дӓ Кечӹвӓлвел полюсыштышы тӹдӹн шӱмбелжӹлӓн куштылгын дӓ талашыдеок ӹлӓлтӹн: нӹнӹлӓн кок гӓнӓ веле и мычкы пӓшӓш лӓктӓш вӓрештӹн.
XVII
Кынам яжон келесӹмӹ шоэш, неволяок изиш алталымыла. Фонарщиквлӓ гишӓн шайыштын, мӹнь тӓ доныда когонок тӧр шӹм ыл. Кӱ мӓмнӓн планетӹнӓм яжонок ак пӓлӹ, тӹдӹ Мӱлӓндӹ гишӓн самынь шаналтен кердеш. Эдемвлӓ Мӱлӓндӹ вӹлнӹ пиш чӹдӹ вӓрӹм йӓшнӓт. Кок миллиард эдем иквӓреш сага-сага митингӹштӹшӹлӓ погынен шагалыт гӹнь, нӹнӹ куштылгынок коклы миль кыташ дӓ коклы миль кымдыкаш вӓрӹш пырат ыльы. Цилӓ эдемвлӓм Тыр океаныштышы сек изи островыш пӹзӹрен пырташ лиэш ыльы.
Кого эдемвлӓ, седӹ, тӓлӓндӓ ак ӹнянеп лиэш. Нӹнӹлӓн чучеш, вуйта нӹнӹ пиш шукы вӓрӹм нӓлӹт. Нӹнӹ ӹшкӹмӹштӹм баобабвлӓ гань когоэш ужыт. Тенге гӹнь, тӓ нӹнӹлӓн шотлен анжаш кӓнгӓшӹм пуда доко. Нӹнӹ шотым яратат: тидӹ нӹнӹлӓн келшӓ лиэш. А тӓ ти уты пӓшӓэш жепдӓм идӓ ямды. Тидӹ такеш. Тӓ тенгеок мӹлӓм ӹнянедӓ.
Пӹтӓри гӓнӓ Мӱлӓндӹ вӹкӹ вӓрештмӹкӹжӹ, Изи принц иктӹмӓт ӹш вӓшли дӓ тидӹлӓн пиш ӧрӹ. «Ӓнят, самынь вес планетӹш вӓрештӹнӓм», — тӹдӹ шаналтыш, вӓк. Трӱкок ошма лошты тӹлзӹ цӹреӓн йӹргец тӓрвӓнӓльӹ.
— Пуры вады, — ма-гӹнят Изи принц келесен анжыш.
— Пуры вады, — кӹшкӹ вӓшештӹш.
— Махань планетӹш мӹнь вӓрештӹнӓм? — Изи принц яды.
— Мӱлӓндӹ вӹкӹ, Африкыш, — кӹшкӹ вӓшештӹш.
— А-а!.. Мӱлӓндӹ вӹлнӹжӹ ик эдемӓт уке ма?
— Тиштӹ пустыня. Пустыньышты иктӓт ак ӹлӹ. Но Мӱлӓндӹ кого, — кӹшкӹ маньы.
Изи принц кӱ вӹкӹ шӹнзӹ дӓ пӹлгомыш анжальы.
— Пӓлӹнем ылнежӹ, — тӹдӹ маньы, — шӹдӹрвлӓ йылат гӹнь, векӓт, кынам-гӹнят цилӓн ӹшке шӹдӹрӹштӹм мон кердӹштӹ манын. Анжал доко, тӹве мӹньӹн планетем. Тӹдӹ вӹлнӹнӓок ылеш... Но маханьы тӹдӹ мӹндӹрнӹ!
— Цевер планета, — кӹшкӹ маньы. — А мам тӹнь тиштӹ ӹштет?
— Мӹнь пеледӹшем доно соредӓл шӹнденӓм, — Изи принц шӱлӓлтӹш.
— Э! Теве кыце... — кӹшкӹ юкым пуш.
Дӓ коктынат шӹп лиэвӹ.
— А кышты эдемвлӓжӹ ылыт? — Изи принц анзыц попаш тӹнгӓльӹ. — Пустыньышты ӹшкетӹн йыкырикӓ.
— Эдемвлӓ лошты тенгеок йыкырикӓ, — кӹшкӹ пелештӹш.
Изи принц вӹкӹжӹ сӹнзӓжӹм карангдыде анжыш.
— Цӱдӓ йӓнок ылатыш, — тӹдӹ маньы. — Парня кӹжгӹцӓш веле...
— Но мӹньӹн виэм кугижӓн парня гӹцӓт шукырак, — кӹшкӹ ваштарешӹжӹ келесӹш.
Изи принц йӹрӓлтӓльӹ:
— Тӹнь техеньок виӓн ат ыл... Тӹньӹн лапаэтӓт уке... Тӹнь вет путешествуенӓт ат керд...
— Мӹнь тӹньӹм хоть-махань корабль гӹцӓт мӹндӹркӹ нӓнген кердӓм, — кӹшкӹ вӓшештӹш.
Тӹдӹ Изи принцӹн шӓклякӓжӹ йӹр, шӧртньӹ браслет гань, пӹтӹрнӓлт шӹнзӹ.
— Кӱм мӹнь тӹкӓлӓм, тӹдӹм Мӱлӓндӹлӓн, кыды гӹц тӹдӹ лӓктӹн, мӹнгеш пуэм, — кӹшкӹ келесӹш. — Но тӹнь ире ылат дӓ тӹнь шӹдӹр гӹц толынат...
Изи принц нимат ӹш вӓшештӹ.
— Мӹлӓм тӹньӹм ӹжӓл, — кӹшкӹ маньы, — гранит гӹц шалгышы Мӱлӓндӹ вӹлнӹ тӹнь техень льыскыды ылат. Кынам тӹнь шуэн кодымы планетет гишӓн пишок ойхырал колтет, мӹнь тӹлӓт палшен пуэн кердӓм. Мӹнь кердӓм...
— О! Мӹнь пиш яжон ынгылышым, — Изи принц келесӹш. — Дӓ малын тӹнь тыштывлӓ доно со шайыштат?
— Мӹнь цилӓ тыштым шӧрем, — кӹшкӹ вӓшештӹш. Дӓ коктынат шӹп лиэвӹ.
XVIII
Изи принц пустыня вашт лӓктӹ дӓ ик пеледӹшӹм веле корныштыжы вӓшли. Пеледӹшӹн кым ӹлӹштӓшӹжӹ веле ылын, тилец гач нимажат ылде...
— Пуры кечӹ, — Изи принц келесӹш.
— Пуры кечӹ, — пеледӹш вӓшештӹш.
— А кышты эдемвлӓ ылыт? — Изи принц шотеш пиштен яды.
Икӓнӓ пеледӹш эртен кешӹ караваным ужын:
— Эдемвлӓ? Цилӓжӓт нӹнӹ, шанымаштем, кудытын ӓль шӹмӹтӹн веле ылыт. Мӹнь нӹнӹм шукы и перви ужынам. Но кышты нӹнӹм кӹчӓлмӹлӓ, ам пӓлӹ. Нӹнӹм мардеж вӹстӓрӓ. Нӹнӹн важышты уке, седӹндоно нӹнӹлӓн нелӹ.
— Цеверӹн, — Изи принц маньы.
— Цеверӹн, — пеледӹш вӓшештӹш.
XIX
Изи принц кӱкшӹ кырык вӹкӹ кузен шагальы. Тилец анзыц тӹдӹ нигынамат кырыквлӓм ужде, лач кым вулканжым, кыдывлӓ тӹдӹлӓн пылвуй якте ылыныт. Йӧрен кешӹ вулканым тӹдӹ пӧкен вӓреш кычылтын. «Техень кӱкшӹ кырык вӹлец мӹнь икӓнӓштӹ планета хӓлӓ дӓ цилӓ эдемӹм ужам...» Но тӹдӹ им гань кашар кырык вуйвлӓ гӹц пасна нимат ӹш уж.
— Пуры кечӹ, — тӹдӹ келесен анжыш.
— Пуры кечӹ... пуры кечӹ... пуры кечӹ... — эхо вӓшештӹш.
— Тӓ кӱ ылыда? — Изи принц яды.
— Тӓ кӱ ылыда... тӓ кӱ ылыда... тӓ кӱ ылыда... — эхо ваштарешӹжӹ шактыш.
— Лидӓ мӹньӹн тӓнгвлӓэм, мӹнь ӹшкетемок ылам, — тӹдӹ маньы.
— Мӹнь ӹшкетемок ылам... мӹнь ӹшкетемок ылам... мӹнь ӹшкетемок ылам... — эхо вӓшештӹш.
— Маханьы цӱдӓ планета! — Изи принц шаналтыш. — Тӹдӹ кашар им веле шалга, техеньӹ кукшы дӓ санзалан. А эдемвлӓ нимат ум тумаен лыктын ак кердеп. Мам колыт, тӹдӹм веле пачаш-пачаш вӓшештӓт... Тонем мӹньӹн пеледӹшем ыльы: тӹдӹ соок пӹтӓришӹ шайышташ тӹнгӓлеш ыльы.
XX
Ошма, кырыквлӓ дӓ лым мычкы шукы каштын, Изи принц трӱк корны вӹкӹ лӓктӹн шагальы. А цилӓ корнывлӓ эдемвлӓ докы нӓнгеӓт.
— Пуры кечӹ, — тӹдӹ маньы.
Тӹдӹ анзылны ик садвичӹ роза пелед шалген.
— Пуры кечӹ, — розавлӓ вӓшештевӹ.
Изи принц вӹкӹштӹ анжальы. Нӹнӹ цилӓн йӹлток тӹдӹн розажы гань ылыныт.
— Тӓ кӱ ылыда? — ӧрӹн шагалшы, тӹдӹ нӹнӹ гӹц яды.
— Мӓ розавлӓ ылына, — розавлӓ келесевӹ.
— А-а! — тӹдӹ маньы.
Изи принц ӹшкӹмжӹм утлаок цӓшдӹмеш шижӹн колтыш. Тӹдӹн пеледӹшӹжӹ шайыштын, вуйта тӹдӹ ганьы свет кымдыкеш весӹ техеньӹ уке. Дӓ теве Изи принц анзылны лач техеньок вӹц тӹжем пеледӹш шалген ик садвичӹштӹ!
«Нӹнӹм ужын гӹньӹ, кыце вӓл пеледӹшем шӹдешкӓ ыльы... — Изи принц ӹшкедурешӹжӹ шаналтыш. — Тӹдӹ шамде кахыраш дӓ колымыла ӹшкӹмжӹм видӓш тӹнгӓлеш ыльы, лач ородыла каяш ӹнжӹ ли. А мӹлӓм паштекшӹ анжаш вӓрештеш ыльы, уке гӹнь, мӹньӹнӓт лӹмнерем валташ манын, тӹдӹ лачокат колен кеӓ...»
Тидӹ паштек тӹдӹ эчеӓт ӹшкедурешӹжӹ маньы: «Мӹнь шаненӓм, вуйта мӹньӹн веле свет вӹлнӹ техень пеледӹшем улы, а мӹньӹн лач йӓл ганьок роза веле ылын. Цилӓжӓт мӹньӹн проста пеледӹшем дӓ кым вулканем улы, кыдывлӓ мӹлӓнем пылвуй яктеэм вел лит, нӹнӹ логӹц иктӹжӹ йӧрен кешӹ, ӓнят, соэшок... Махань мӹнь тидӹ паштек принц ылам ...»
Дӓ шуды вӹкӹ пырен вазын, тӹдӹ мӓгӹрӓлтен колтыш.
XXI
Лач ти жепӹн ӹрвӹж лӓктӹн шагальы:
— Пуры лижӹ, — ӹрвӹж пурештӹш.
— Пуры, — Изи принц шотан вӓшештӹш, тӹдӹ ӹшке йӹржӹ анжальы дӓ иктӹмӓт ӹш уж.
— Мӹнь тиштӹ ылам, — юк шактыш, — олмаву лӹвӓлнӹ.
— Тӹнь кӱ ылат? — Изи принц яды. — Махань тӹнь цевер ылат...
— Мӹнь ӹрвӹж ылам, — ӹрвӹж келесӹш.
— Мадылдал сагаэм, — Изи принц яды. — Мӹлӓм техень сылык...
— Мӹнь сагаэт мадын ам керд, — ӹрвӹж маньы — Мӹнь кидӹш тымдымы ам ыл.
— Ой! Самынь, — Изи принц шӱлӓлтӹш.
Но шаналтымыкыжы, яды:
— «Кидӹш тымдымыжым» кыце ынгылымыла?
— Тӹнь тиштӹшӹ ат ыл, — ӹрвӹж цаклыш. — Мам тӹнь кӹчӓлӓт?
— Мӹнь эдемвлӓм кӹчӓлӓм, — Изи принц вӓшештӹш. — Кыце тидӹ «кидӹш тымдаш»?
— Эдемвлӓн пичӓлвлӓштӹ улы, — ӹрвӹж маньы, — нӹнӹ охотничӓйӓш каштыт. Тидӹ утлаок мӓмнӓм пӹзӹрӓ! А эче нӹнӹ цӹвӹвлӓм урдат. Тидӹн доно веле нӹнӹ яжо ылыт. Тӹнят цӹвӹвлӓм кӹчӓлӓт ма?
— Агыл. Мӹнь тӓнгвлӓм кӹчӓлӓм. Кыце тидӹ «кидӹш тымдаш»?
— Тидӹ гишӓн тагынамок мондымы, — ӹрвӹж шайышташ тӹнгӓльӹ. — Тидӹ «кӹлвлӓм момы» доно иктӹ.
— Кӹлвлӓм?
— Ане. Тӹнь мӹлӓнем кӹзӹт эче шӱдӹ тӹжем весӹ, техеньок изи ӹрвезӹ ганьы, вел ылат. Дӓ тӹнь мӹлӓнем ат кел. Тӹлӓнетӓт мӹнь тенгеок ам кел. Мӹнь тӹлӓнет лач весӹ шӱдӹ тӹжем техеньок ӹрвӹж ганьы вел ылам. Но тӹнь мӹньӹм токет тымдымыкет, мӓ икӹжӓк-иктӹ доно келшӓш тӹнгӓлӹнӓ. Тӹнь мӹлӓнем иктӹ веле свет вӹлнӹ лиӓт. Мӹнят тӹлӓнет иктӹ веле свет вӹлнӹ лиӓм...
— Мӹнь ынгылаш тӹнгӓльӹм, — Изи принц маньы. — Улы ик пеледӹш... векӓт, тӹдӹ мӹньӹм токыжы тымден...
— Тидӹ лин кердеш, — ӹрвӹж келшӹш. — Мӱлӓндӹ вӹлнӹ цилӓ йишӹм ужаш лиэш...
— О! Тидӹ Мӱлӓндӹ вӹлнӹ агыл, — Изи принц тӧрлӓтӹш.
Ӹрвӹж пишок ӧрӹ:
— Вес планета вӹлнӹ ма?
— Ане.
— Ти планета вӹлнӹ охотниквлӓ улы?
— Уке.
— Тидӹ интересно! А цӹвӹвлӓ?
— Уке.
— Нигыштат цӹлт яжо лин ак керд, — ӹрвӹж шӱлӓлтӹш.
Ӹрвӹж мӹнгеш шанымашыжы докы пӧртӹльӹ.
— Мӹньӹн ӹлӹмӓшем йыкырикӓ. Мӹнь цӹвӹвлӓм кычаш цацем, охотниквлӓ — мӹньӹм. Цилӓ цӹвӹ икань ылыт, дӓ цилӓ эдем икань. Мӹнь изиш нерат линӓм. Но тӹнь мӹньӹм токет тымдет гӹнь, мӹньӹн ӹлӹмӓшем вуйта кечӹ доно сотемӓлт кеӓ. Мӹнь тӹньӹн ашкылвлӓэтӹм шукы молы логӹц пӓлӓш тӹнгӓлӓм. Йӓлӹн ашкылвлӓм колын, мӹнь соок ыражышкем шӹлӓм лиэш. Тӹньӹн толметӹм колын, мӹньӹм шӹлмӹ вӓр гӹцӹнем лӓктӓш вуйта музыка сӹгӹрӓлеш. Тидӹ гӹц пасна, анжал доко! Тӹве тӹштӹ, шӓдӓнгӹ нырым ужат? Мӹнь сыкырым ам кач. Шӓдӓнгӹ мӹлӓм ак кел. Шӓдӓнгӹ ныр мӹлӓм нима гишӓнӓт ак ӓшӹндӓрӹктӹ. Тидӹ гишӓн сылык! Но тӹньӹн ӱпет шӧртньӹ цӹреӓн. Тӹнь мӹньӹм токет тымдымыкет, пиш яжо лиэш! Шӧртньӹ цӹреӓн шӓдӓнгӹ мӹлӓм тӹньӹм ӓшӹндӓрӹктӓш тӹнгӓлеш. Дӓ мӹнь мардежеш шужгышы шӓдӓнгӹ юкым яратен колтем...
Ӹрвӹж шаяжым пӹтӓрӓш дӓ эче шукы Изи принц гӹцӹн сӹнзӓжӹм ӹш карангды. Вара келесӹш:
— Пуры ли... мӹньӹм токет тымды!
— Сусунок ылнежӹ, — Изи принц вӓшештӹш. — Но мӹньӹн жепем шукы агыл. Мӹлӓм эче тӓнгвлӓм моаш дӓ шукы ум пӓлен нӓлӓш келеш.
— Токет тымдымеш, нимат пӓлен нӓлӓш ак ли, — ӹрвӹж маньы. — Эдемвлӓлӓн мам-гӹнят пӓлен нӓлӓш уже жепӹштӹ ак ситӹ. Нӹнӹ йӓмдӹ хӓдӹрвлӓм лапкавлӓштӹ нӓлӹт. Но тӓнгвлӓм выжалымы лапкавлӓ укеӓт, эдемвлӓн уже тӓнгвлӓштӓт кодделыт. Тӹлӓт тӓнг келеш гӹнь, мӹньӹм токет тымды!
— А мам тидӹлӓн ӹштӓш келеш? — Изи принц яды.
— Тӹлӓт вычаш дӓ тырхаш тымень шоаш келеш, — ӹрвӹж вӓшештӹш. — Пӹтӓри тӹлӓт мӹнь гӹцем мӹндӹркӹрӓк шӹнзӓш келеш, тӹве тӹш, шуды вӹкӹ. Мӹнь тӹнь вӹкет тӹрӹнь анжаш тӹнгӓлӓм, а тӹнь юкымат ит лык. Шамаквлӓ икӹжӓк-иктӹм ынгылаш мешӓйӓт веле. Но кечӹнь тӹнь лишкӹрӓк шӹнзӹн ми!
Вес кечеш Изи принц угӹц тӹ вӓрӹшкок тольы.
— Лучи соок ик жепӹн тол, — ӹрвӹж келесӹш. — Кечӹвӓл паштек нӹл цӓшӹн мол толат гӹнь, кым цӓш гӹцӹн мӹнь уже цӓшӓн лиӓш тӹнгӓлӓм. Маняр чӹдӹрӓк вычаш кодеш, тӹнӓр мӹнь цӓшӓнрӓк лиӓм. Нӹл цӓшӹн мӹнь уже тыргыжланаш тӹнгӓлӓм: мӹнь цӓшӹн ӓкшӹм пӓлен нӓлӓм! А кынам-шон толаш тӹнгӓлӓт гӹнь, мӹнь ам пӓлӹ лиэш, маняр цӓшеш йӓнгем йӓмдӹлӹмӹлӓ. Овуцавлӓм шотыш нӓлӓш келеш.
— А ма техеньӹ овуцавлӓ? — Изи принц яды.
— Тидӹ гишӓнӓт тагынам мондымы, — ӹрвӹж ынгылдарыш. — Тидӹ тӹнӓм лиӓлтеш, кынам ик кечӹ вес кечӹвлӓ гӹц айыртемӓлтеш, ик цӓш — вес цӓшвлӓ гӹц. Шамак толшеш, мӹньӹн охотниквлӓэмӹн техень овуца улы. Изӓрня йӹде нӹнӹ солаштышы ӹдӹрвлӓ доно куштат. Тенгелӓ изӓрня — тидӹ пиш яжо кечӹ! Мӹнь кӓнӓлтӓлӓш лӓктӓм дӓ виноград тӹшкӓ якте шоам. Охотниквлӓ кынам-шон кушташ лӓктӹнӹт гӹнь, цилӓ кечӹвлӓ икань лит, дӓ мӹнят нигынамат кӓнӓлтен ам керд ыльы.
Изин-олен Изи принц ӹрвӹжӹм токыжы тымдыш. Дӓ кынам айырлымы жеп шон шагалын, ӹрвӹж нелӹн шӱлӓлтӹш:
— Мӹнь тӹнь верцет мӓгӹрӓш тӹнгӓлӓм.
— Тӹнь ӹшке вуйнамат ылат, — Изи принц маньы. — Мӹньӹн вет тӹньӹм ясыландарымем шоде, тӹнь ӹшке токем тымдыкташ ядынат.
— Лачок, — ӹрвӹж маньы.
— Но вет тӹнь мӓгӹрӓш тӹнгӓлӓт!
— Тенге.
— Тенге гӹнь, тӹлӓт тидӹ гӹц худа веле?
— Мӹлӓм яжо, — ӹрвӹж ваштареш маньы. — Шӓдӓнгӹ цӹре гишӓн шаям ӓшӹндӓрӓл доко.
Вара тӹдӹ ушештӹш:
— Розавлӓ вӹкӹ анжалаш кен тол. Тӹнӓм ынгылет, тӹньӹн розаэт техеньӹ иктӹ веле свет вӹлнӹ. А кынам тӹнь мӹлӓм цевер манаш толат, мӹнь тӹлӓт ик икмахатьым (секретӹм) пачам. Тидӹ тӹлӓт мӹньӹн пӹрняэм лиэш.
Изи принц розавлӓ вӹкӹ анжалаш кеш.
— Тӓ изишӓт мӹньӹн розаэм гань ада ыл, — тӹдӹ нӹнӹлӓн маньы. — Тӓ эче нимат ада ыл. Тӓмдӓм эче иктӓт токыжы тымдыде, дӓ тӓӓт иктӹмӓт токыда тымдыделда. Тӓ техеньок ылыда, маханьы мӹньӹн ӹрвӹжем ылын. Тӹдӹ нима донат шӱдӹ тӹжем вес ӹрвӹж гӹц айыртемӓлтде. Но мӓ тӹдӹ доно тӓнгвлӓ линнӓ, дӓ кӹзӹт тӹдӹ иктӹ веле техеньӹ свет вӹлнӹ ылеш.
Розавлӓ утлаок важыл колтевӹ.
— Тӓ цевер ылыда, — Изи принц пакыла попен. — Но тӓ охыр ылыда. Тӓ верцдӓ колымы ак шо. Седӹ, мӹньӹн розаэм тӓ ганьдаок ылеш, эртен кешӹ эдем манын кердеш. Тӹдӹ мӹлӓм, тӓ доныда тӓнгӓштӓрен, тӓмдӓм иквӓреш нӓлмӹкӓт, ӹшкетшӹ сек шергӹ ылеш. Тидӹ вет мӹнь вӹкӹжӹ вӹдӹм кӹшкенӓм. Мӹнь тӹдӹм охоницӓ калпак доно леведӹнӓм. Мӹнь тӹдӹм мардеж гӹц перегенӓм. Тӹдӹ верцӹн шукшвлӓм пуштынам (кокты ӓль кымыт гӹц пасна, нӹнӹм лӹпӹ лиӓш коденӓм). Кыце тӹдӹ ньыргыжеш дӓ ӹшкӹмжӹм макта, колыштынам. Кынам тӹдӹ юкымат лыкде, попымыжым выченӓм. Тӹдӹ мӹньӹн розаэм ылеш.
Дӓ Изи принц ӹрвӹж докы пӧртӹльӹ.
— Цеверӹн, — тӹдӹ маньы.
— Цеверӹн, — ӹрвӹж вӓшештӹш. — Теве мӹньӹн икмахатем, тӹдӹ пиш проста: йӓнг доно веле яжон ужаш лиэш. Сек керӓл сӹнзӓлӓн ак кай.
— Сек керӓл сӹнзӓлӓн ак кай, — яжоракын ӓшӹндӓрӓш манын, Изи принц паштекшӹ келесӹш.
— Тӹнь розаланет ӹшке жепетӹм айырен пуэнӓт, седӹндоно тӹдӹ тӹлӓт техень шергӹ ылеш.
— Мӹнь тӹдӹлӓн ӹшке жепем айырен пуэнӓм... — яжоракын ӓшӹндӓрӓш манын, Изи принц келесӹш.
— Эдемвлӓ тидӹм монденӹт, — ӹрвӹж маньы. — Но тӹнь мондышашлык ат ыл. Ӹшке докет тымдымывлӓ верц тӹнь соок вӓшештӹшӓшлык ылат. Тӹнь ӹшке розаэт верц вӓшештӹшӓшлык ылат.
— Мӹнь розаэм верц вӓшештӹшӓшлык ылам... — яжоракын ӓшӹндӓрӓш манын, Изи принц паштекшӹ келесӹш.
XXII
— Пуры кечӹ, — Изи принц маньы.
— Пуры кечӹ, — стрелочник пурештӹш.
— Мам тӹнь тиштӹ ӹштет? — Изи принц яды.
— Пассажирвлӓм сортируем, тӹжем рӓдӹ икӓнӓштӹ, — стрелочник маньы. — Нӹнӹм шыпштышы поездвлӓм кынамжы вургымлаш, кынамжы шалахайыш колтылам.
Дӓ лампочкывлӓ доно йылышы пӹсӹ поезд, хӹдӹртӹш гань ружген, стрелочникӹн кабинӹжӹмӓт цӹтӹртен эртен кеш.
— Нӹнӹ тенге талашат, — Изи принц маньы. — Мам нӹнӹ кӹчӓлӹт?
— Машинистӓт тидӹм ак пӓлӹ, — стрелочник келесӹш.
Эче ик поезд, ик вырт тылвлӓ доно сотемдӓрен, вес монгырыш ружге кыдальы.
— Нӹнӹ уже мӹнгеш толыт ма? — Изи принц яды.
— Агыл, тидӹ уже весӹвлӓ, — стрелочник вӓшештӹш. — Тидӹ ваштареш толшы поезд.
— Нӹнӹлӓн келшӹде ма тӹштӹ, кышты нӹнӹ тишкевек ылыныт?
— Кышты мӓ уке ылына, тӹштӹ веле яжо, — стрелочник маньы.
Дӓ тылвлӓ доно йылышы кымшы пӹсӹ поездӹн ружге эртӹмӹжӹ шактыш.
— Нӹнӹ пӹтӓришӹ пассажирвлӓм поктат ма? — Изи принц яды.
— Нӹнӹ иктӹмӓт ак поктеп, — стрелочник ынгылдарыш. — Нӹнӹ вагонвлӓштӹштӹ амалат, ӓнят, омешт шӹнзӓт. Тетявлӓ веле нерӹштӹм окня охоницӓш тышкылыт.
— Тетявлӓ веле пӓлӓт, мам кӹчӓлӹт, — Изи принц пелештӹш. — Нӹнӹ улы жепӹштӹм матери гӹц ыргымы поханя доно эртӓрӓт, тӹдӹ нӹнӹлӓн пишок шергӹ лиэш, дӓ кӱ-гӹнят тӹдӹм нӹнӹ гӹц нӓлеш гӹнь, мӓгӹрӓш тӹнгӓлӹт..
— Нӹнӹ цӓшӓн ылыт, — стрелочник маньы.
XXIII
— Пуры кечӹ, — Изи принц маньы.
— Пуры кечӹ, — выжалышы вӓшештӹш.
Тӹдӹ у йиш лекӓрцӹм выжален, кыды йӱмӹ шомашым шӧрен. Техень лекӓрцӹм йӱн колтет, дӓ ӓрня йӱмет ак шо.
— Малын тӹнь тидӹм выжалет? — Изи принц яды.
— Тидӹ жепӹм перегӓш пишок палша, — выжалышы маньы. — Экономиствлӓ шотлен лыктыныт: ӓрня кыт мычкы вӹцлӹ кым минут перегӓлтеш.
— А ти вӹцлӹ кым минутшы доно мам ӹштӹмӹлӓ?
— Мам шоэш, тӹдӹм.
«Мӹньӹн йӓрӓ вӹцлӹ кым минутем ылын гӹнь, — Изи принц шаналтыш, — изин-олен вӹдсӹнзӓ докы ашкедӓм ыльы...»
XXIV
Пустыньышты самолётем пыдыргымы годшен ӓрня эртен, дӓ лекӓрцӹм выжалышы гишӓн колыштын, мӹнь остатка патькалтыш вӹдем йӱн колтышым.
— Эх! — Изи принцлӓн мӹнь келесӹшӹм, — тӹньӹн ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓэт пишок интересный ылыт, но мӹнь эче самолётем тӧрлен пӹтӓрӹделам, йӱӓшем изишӓт кодде, кӹзӹт изин-олен шолын лӓкшӹ вӹд докы ашкед кен кердӓм ылгецӹ, мӹнь сусу лиӓм ыльы!
— Мӹньӹн тӓнгем, ӹрвӹж, мӹлӓм келесӹш...
— Шергӓкӓнем, кӹзӹт ӹрвӹж гишӓн шая ак ке!
— Малын?
— Седӹ, мӓлӓннӓ вӹд йӱде колаш вӓрештеш...
Кышты тиштӹ кӹл, тӹдӹ ӹш ынгылы. Тӹдӹ мӹлӓм маньы:
— Кынам-гӹнят тӓнгет ылын гӹнь, колаш вӓрештеш гӹнят, ӹжӓл агыл. Ӹрвӹж доно тӓнгвлӓ лимӹлӓннӓ мӹнь пиш сусу ылам...
Махань лӱдӹш лин кердеш, тӹдӹ ак шиж, ӹшкедурешем шаналтышым. Тӹдӹн нигынамат ни качмыжы, ни йӱмӹжӹ шоде. Тӹдӹлӓн кечӹ соток ситӓ...
Изи принц вӹкем анжальы дӓ шанымашешем вӓшештӹш:
— Мӹньӹнӓт йӱмем шоэш... ӓлӹмӓ вӹдсӹнзӓм кӹчӓл кенӓ...
Мӹнь, моч гӹц кен, кидем шӓрӓлтӹшӹм: кымда пустыня покшалны вӹдсӹнзӓм кӹчӓл кеӓш нимахань кын уке. Ма-гӹнят, мӓ корныш тӓрвӓнӹшнӓ.
Шукы цӓш мӓ юк лыкде ашкеднӓ. Пӹцкемӹшӓлтӹ дӓ пӹлгомышты шӹдӹрвлӓ чӱктӓлтӓш тӹнгӓлевӹ. Мӹнь нӹнӹм омыныштышы гань ужынам, вӹд йӱмӹ шомаш гӹц мӹньӹн лихорадка постол ылын. Изи принцӹн шамаквлӓжӹ вуйыштемок сӓрнӹлтӹнӹт:
— Тӹньӹнӓт йӱмет шон, ане? — мӹнь тӹдӹм ядым. Тӹдӹ мӹньӹн ядмашешем ӹш вӓшештӹ.
— Вӹд йӓнглӓнӓт керӓл лин кердеш, — тӹдӹ простан келесӹш.
Мӹнь шӹм ынгылы, но юкым шӹм лык... Тӹдӹ гӹц ядышташ ак кел, мӹнь пӓленӓм.
Тӹдӹ янгылышат, пырен шӹнзӹ. Мӹнь сагажы шӹнзӹм.
Изиш тырлымыкы, тӹдӹ келесӹш:
— Ти шӹдӹрвлӓ лошты, ик планета вӹлнӹ, пеледӹш улы, седӹндон нӹнӹ цилӓн цевер ылыт, мӓ ти пеледӹшӹжӹм ана уж веле...
Мӹнь тӹлзӹ доно сотемдӓрӹмӹ ошма вӹлнӹшӹ кыйыр кишӓвлӓ вӹкӹ анженӓм дӓ «тӧрӹм попет» манын келесӹшӹм.
— Пустынят цевер ылеш... — Изи принц ушештӹш.
Лачок. Мӹлӓм соок пустыньывлӓ келшенӹт. Шӹнзет ошма вӹлнӹ. Нимат ак кай. Нимат ак шакты. Тенге гӹнят, тамажы тырышты валгалтеш...
— Ма пустыньым цеверемдӓ, — Изи принц маньы, — тидӹ тӹштӹ шӹлтӹмӹ вӹдсӹнзӓвлӓ.
Мӹнь пишок ӧрӹм. Трӱк мӹнь ынгылышым, малын ошма валгалтеш. Изи ылмем годым, мӹнь тошты пӧртӹштӹ ӹленӓм, дӓ легендӹвлӓ семӹнь, тӹштӹ кладым шӹлтӹмӹ ылын. Конечно, иктӓт ти кладым кӹчӓл моде, ӓнят, иктӓт кӹчӓлдеӓт. Но тӹдӹ гишӓн пӧрт хӓлӓ мужед шӹндӹмӹлӓ чучын. Мӹньӹн пӧртем йӓнг кӧргӹштӹжӹ тыштым шӹлтен...
— Ане, — мӹнь пелештӹшӹм. — Пӧрт, шӹдӹрвлӓ ӓль пустыня, сек цевержӹ нӹнӹ вӹлнӹ сӹнзӓлӓн ак кай!
— Ӹрвӹжем семӹньок шанет гӹнь, мӹнь пишок сусу ылам! — Изи принц юкым пуш.
Изи принц амален кешӓт, мӹнь тӹдӹм кидӹш нӓльӹм дӓ пакыла ашкедӹм. Йӓнгем шолтке шин. Мӹлӓм чучын, вуйта тамам шергӹм, пыдыртен кердшӹм намалам. Мӱлӓндӹ вӹлнӹ нимат тӹдӹ гӹц утларак пыдырген кердшӹжӹ укеӓт — тенге мӹлӓм чучын. Тӹлзӹ сотышты мӹнь ошалгы лепкӓжӹм, кымалтшы сӹнзӓжӹм, мардежеш выльгыжшы ӱпшӹм анженӓм дӓ ӹшкедурешем шаненӓм: мам мӹнь ужам, тӹдӹ вӹлецӹн веле каеш! Сек керӓлӹм сӹнзӓ доно ужаш ак ли...
Тӹдӹн пеле пачмы тӹрвӹжӹ йӹрӓлтӹмӹлӓ тӓрвӓнӓльӹ дӓ мӹнь ӹшкедурешем привайышым: ма ти амалышы Изи принцӹштӹ мӹлӓм сек когон келшӓ — тидӹ пеледӹшӹжӹлӓн ӹнян ылмыжы, тӹдӹн кӧргӹжӹ гӹц валгалтшы розажын сӹнжӹ, кыды лампа тыллаок, амалымыжы годымат, сотемдӓрен... Тенгежӹ гӹнь, тӹдӹ лачокат пыдырген кен кердеш, мӹнь ынгылышым. Лампывлӓм перегӓш келеш: мардеж ӹфӹлӓл колтымыкы, нӹнӹ йӧрен кен кердӹт...
Тенгелӓ ашкедӹн, ирокеш мӹнь вӹдсӹнзӓ докы толын шагальым.
XXV
— Эдемвлӓ пӹсӹ поездвлӓш талашат, — Изи принц тӹнгӓльӹ. — Только мам нӹнӹ кӹчӓлӹт, уже ак пӓлеп. Седӹндоно нӹнӹ тамам шолыт дӓ со йӹрӹм-йӹр кыдалыштыт...
Вара тӹдӹ ушештӹш:
— Дӓ цилӓ такеш...
Вӹдсӹнзӓ, кыды докы мӓ миэн шонна, Сахарыштышы вӹдсӹнзӓвлӓ гань ылде. Сахарышты вӹдсӹнзӓвлӓ ошмашты капаен лыкмы йӓм статян ылыт. А тидӹ лач солаштышы вӹдсӹнзӓок ылын. Но лишнӹ нимахань сола ылде, дӓ тидӹ мӹлӓм омынешем вел каеш, машанышым.
— Нимат ам ынгылы, — Изи принцлӓн келесӹшӹм, — тиштӹ цилӓ йӓмдӹ: сӓртӹмӹ арава, ведӹрӓ дӓ керем...
Тӹдӹ ваштыл колтыш, керемем тӹкӓльӹ, аравам сӓртӓш тӹнгӓльӹ. Дӓ арава, мардеждӹмӹ игечеш ӹрдӓнгшӹ флюгер гань, йочыргаш тӹнгӓльӹ.
— Колат? — Изи принц маньы. — Мӓ вӹдсӹнзӓм кӹньӹлтӹшнӓ дӓ тӹдӹ мыраш тӹнгӓльӹ!
Мӹнь тӹдӹм ӹнем цӹркӹнӹктӹ ыльы:
— Пу мӹлӓм кашталаш, — тӹдӹлӓн келесӹшӹм. — Тӹлӓт утла нелӹ.
Мӹнь тӹрдон темшӹ ведӹрӓм переген лыктым дӓ вӹдсӹнзӓ тӹрӹш чыкатан шӹндӹшӹм. Пӹлӹшӹштем эче йочыргымы юк шактен, ведӹрӓштӹ цӹтӹрнӓлтшӹ вӹдеш аяр валгалтын.
— Мӹньӹн ти вӹдӹм подылмем шоэш, — Изи принц маньы. — Пу мӹлӓм йӱлдӓлӓш.
Дӓ мӹнь ынгылышым, мам тӹдӹ кӹчӓлӹн!
Мӹнь ведӹрӓм тӹдӹн тӹрвӹжӹ лиш кандышым. Тӹдӹ сӹнзӓм кымен йӱн. Тидӹ сек кого айо ылын. Тидӹ проста вӹд ылде. Тӹдӹ, тӹлзӹвлӓ лӹвӓлнӹ шукы ашкедмӹкӹ, лӓктӹн араван йочыргымыжы яре кидемӹн вижӹ гӹц. Тӹдӹ утлаок йӓнглӓн керӓл ылын, пӹрня гань. Кынам мӹнь изи ылынам, тенгеок мӹлӓнем У и дӓ Шартял пӹрняэм йӹлгӹжӹн: кож вӹлнӹшӹ тылвлӓ доно, йыдпелӹн мадмы органын юкшы доно, нӹжгӓ йӹрӓлтӹшвлӓ доно.
— Тӓ доныда эдемвлӓ, — Изи принц маньы, — вӹц тӹжем розам ик садвичӹштӹ куштат... дӓ мам кӹчӓлӹт, ак моэп...
— Ак моэп, — мӹнь тӹдӹ паштек келесӹшӹм.
— Тӹнӓмок, мам нӹнӹ кӹчӓлӹт, ик розашты ӓль ик подылтыш вӹдӹштӹ моаш лиэш...
— Тенге, — мӹнь эчеӓт тӹдӹ семеш келесӹшӹм.
Дӓ Изи принц ушештӹш:
— Но сӹнзӓ слӧпӧй ылеш. Йӓнг доно кӹчӓлӓш келеш.
Мӹнь вӹдӹм шӓр теммеш йӱм. Шӱлӓшӓт кӓньӹл лин колтыш. Ир жерӓэш ошма мӱ цӹреӓнлӓ кайын. Ти мӱ цӹреӓт мӹньӹм сусуэмден. Малын мӹлӓм ойхырашыжы ылын?..
— Тӹнь шамакетӹм кычышашлык ылат, — эчеӓт сагаэм шӹнзӹн, Изи принц мӹлӓм шӹмӓн келесӹш.
— Махань шамакым?
— Ӓшӹндӓрӹ... Тӹнь мӹньӹн патяэмлӓн нерӓшӹм рисуен пуаш сӧренӓт. Мӹнь тӹ пеледӹш верц вӓшештӹшӓшлык ылам!
Мӹнь кӹшӓн гӹцӹн рисункывлӓэм лыктым. Изи принц вӹкӹштӹ анжальы дӓ ваштыл колтыш:
— Тӹньӹн баобабвлӓэт тама доно кавштам ӓшӹндӓрӹктӓт.
— Лачок ма?
А мӹнь тенге баобабвлӓэм доно когоэшненӓм!
— А ӹрвӹжетӹн... пӹлӹшвлӓжӹ... шурла изиш чучыт... дӓ техень кужывлӓ!
Дӓ тӹдӹ эчеӓт ваштыл нолтыш.
— Тӹнь такеш ваштылат, шергӓкӓнем. Мӹнь вет нигынамат рисуен анжыделам — лач удаввлӓм, вӹлецӹн дӓ кӧргӹ гӹц.
— Нимат агыл, — тӹдӹ маньы, — тетявлӓ ынгылат.
Дӓ мӹнь патяжылан нерӓшӹм рисуен пушым. Рисункым тӹдӹлӓн пушылаэм, йӓнгем пӹзӹрӓл колтыш.
— Тӹнь тамам шанен пиштенӓт дӓ мӹлӓм ат попы.
Тӹдӹ мӹлӓм ӹш вӓшештӹ.
— Пӓлет ма? — тӹдӹ маньы, — иргодым Мӱлӓндӹ вӹкӹ вазалмыланем ик и лиэш...
Изиш шӹплӓнӹмӹкӹ, тӹдӹ келесӹш:
— Мӹнь тишецӹн мӹндӹрнӓт агыл вален вазынам...
Дӓ якшарген кеш.
Дӓ эчеӓт тамалын-ӓнят йӓнгешем нелӹ лин колтыш. Ма-гӹнят, ик ядмашым пушым:
— Тенге гӹнь, ӓрня перви, тӹ ирок, кынам мӓ пӓлӹмӹ линнӓ, тӹнь самынь агыл тиштӹ, ӹлӹмӹ вӓрвлӓ гӹц тӹжем уштыш ӧрдӹжтӹ, ӹшкететок сӓрненӓт? Тӹнь вазалмы вӓрӹшкет пӧртӹлӹнӓт?
Изи принц эче пуше якшарген кеш.
А мӹнь пингӹдӹнӓт агыл ушештӹшӹм:
— Ӓнят, тидӹ ик и шомы гишӓн?..
Тӹдӹ угӹц якшарген кеш. Тӹдӹ нигынамат ядмашвлӓэш вӓшештӹде, но кынам якшаргат тидӹ «ане» манмыла, тенге вет?
— Ох! — мӹнь шӱлӓлтӹшӹм, йӓнгем ладна агыл...
Но тӹдӹ мӹлӓм вӓшештӹш:
— Ӹнде тӹлӓт пӓшӓэтӹм ӹштӓш кеӓш келеш. Тӹнь самолётет докы кешӓшлык ылат. Мӹнь тӹньӹм тиштӹ вычем лиэш. Иргодым вадеш тишкок тол...
Но ти шамаквлӓ мӹньӹм сойток ӹш ладнангдареп. Мӹнь ӹрвӹж гишӓн ӓшӹндӓрен колтышым. Ӹшкӹметӹм кӱ докы гӹнят тымдаш волям пумыкы, мӓгӹрӓшӓт вӓрештеш...
XXVI
Вӹдсӹнзӓ гӹц мӹндӹрнӓт агыл кӱэр доно оптымы тошты, пыдыргышы стенӓ шалген. Вес кечӹн, вадеш, пӓшӓ паштек толшылаэм, мӹнь мӹндӹрцӹнок стенӓ вӹлнӹ ялым колтен шӹцшӹ Изи принцем ужым. Мӹнь тӹдӹн юкшым кольым:
— Тӹнь ат ӓшӹндӓрӹ ма? — тӹдӹ манын. — Тидӹ воксеок тиштӹ ылде.
Виднӹ, тӓгӱ тӹдӹлӓн вӓшештен, седӹ тӹдӹ ваштареш попен:
— Ане! Ане! Тидӹ лач ти кечӹн ылын, только тиштӹ агыл, вес вӓрӹштӹ...
Мӹнь, стенӓ докыла лишеммӹлӓ, ашкылвлӓэм пӹсемдӹшӹм. Тенге-гӹнят, мӹнь иктӹмӓт стенӓ лишнӹ ни ужделам, ни колделам.
Тӹнӓмок Изи принц угӹц вӓшештӹш:
— Яра. Тӹнь мӹньӹн ял кишӓвлӓэм ошма вӹлнӹ ужат лиэш. Тӹлӓт мӹньӹм тӹштӹ вычаш веле кодеш. Толшаш йыдым мӹнь тӹш толам.
Стенӓ якте мӹнь дорцынем коклы метр кодын ыльы, дӓ сойток мӹнь иктӹмӓт ужделам.
Изиш лимӹкӹ, Изи принц эчеӓт яды:
— Тӹньӹн ядетшӹ яжо? Тӹнь мӹньӹм шукы ат ясыландары лиэш?
Мӹнь шагальым, а йӓнгем пӹзӹрен, но мӹнь эче со нимат ынгылыделам.
— А ӹнде ке, — Изи принц маньы. — Мӹньӹн ӱлӹкӹ валымем шоэш!
Тӹнӓм мӹнь стенӓ лӹвӓлнӹшӹ кӱэр вӹкӹ анжальым дӓ вӓрӹштемок, вӓк, тӹргештӹшӹм! Тӹштӹ, вуйым Изи принц докы шыпшын, сары йиш кӹшкӹ ылын, кыды чӹнгӓлмӹкӹ, пел минутышты колаш лиэш. Кӹшӓн гӹцем револьверӹм лыкташ цацен, мӹнь токыжыла кыргыжым, но лишеммӹ юкем колын, кӹшкӹ йыжге веле йогымыла ошма вӹлец кошкен кешӹ ӓнгӹрлӓ кен колтыш, дӓ кӹртни юкым пуалалын, талашыдеок кӱэрвлӓ лоэш ямы.
Мӹнь стенӓ докы веремӓштӹ миэн шом дӓ Изи принцем кидӹш роалтышым. Тӹдӹ лым гань ошы ылын.
— Мам тӹнь шанен лыктынат? Тӹнь ӹнде кӹшкӹвлӓ доно шайышташ тӹнгӓлӹнӓт!
Мӹнь тӹдӹн вашталтдымы шӧртньӹ цӹреӓн шарфшым шӱтӹшӹм. Пӹлӹш дон лепкӓ ложым нӧртӹшӹм дӓ вӹдӹм йӱӓш пушым. Тидӹ паштек мӹнь тӹдӹ гӹц нимат ядаш смейӹделам. Тӹдӹ вӹкем нелӹн анжальы дӓ шӱ гӹцӹнем элтӓлен нӓльӹ. Мӹнь колынам, кыце, токо лӱэн пиштӹмӹ кекӹн гань, тӹдӹн йӓнгжӹ шин. Тӹдӹ мӹлӓм маньы:
— Машинӓэтӹм тӧрленӓт гӹнь, мӹнь сусу ылам. Ӹнде тӹнь токет кен кердӓт.
— Кыце тӹнь пӓлет?!
Мӹнь лач тидӹмок келесӹнем ыльы. Ӹнянӓш лиде гӹнят, мӹнь самолётем тӧрлен кердӹнӓм!
Тӹдӹ мӹлӓм ӹш вӓшештӹ, келесӹш веле:
— Мӹнят тагачы токем кем...
Вара сылыкынрак пелештӹш:
— Тидӹ эче мӹндӹрнӹрӓк... тидӹм ӹштӓш эче нелӹрӓк...
Тама-ӓнят лиӓлтӹн — яжонок шижӹнӓм. Мӹнь тӹдӹм, изи тетя гань, элтӓлен шӹндӹшӹм, тенге гӹнят, мӹлӓм чучын, вуйта тӹдӹм кид гӹцӹнем тамахань келгӹ вӓрӹш шыпшеш, дӓ мӹнь тӹдӹм кычен ам сӹнгӹ...
Тӹдӹ тамам шанен, пакы анжен:
— Сагаэм тӹньӹн патяэт кодеш. Дӓ йӓшӹк, кыдым патялан рисуен пуэнӓт. Эчежӹ нерӓш...
Тӹдӹ сылыкын йӹрӓлтӹш.
Мӹнь шукы выченӓм. Изин-олен йонгештӓлтмӹжӹм цаклышым:
— Тӹнь лӱдӹн колтенӓт, изиэм...
Попашат уке, тӹдӹ лӱдӹн колтен! Тенге гӹнят, тӹдӹ тырын ваштыл колтыш:
— Ти вадны мӹлӓм эче лӱдӹшрӓк лиэш...
Дӓ эчеӓт, ӱштӹ вӹд доно опталмы гань, вуйта тӧрлӓш лидӹмӹ ойхы лишӓшлык, шижӹн колтышым. Мӹнь ынгылышым, тӹдӹн ваштылаш юкшым колде, ам тырхы. Тидӹ мӹлӓнем пустыньыштышы йонгата ӓнгӹр гань ылын.
— Шергӓкӓнем, мӹнь эче колышталнем ылнежӹ, кыце тӹнь ваштылат...
Но тӹдӹ мӹлӓм келесӹш:
— Тагачы йыдым ик и лиэш. Мӹньӹн шӹдӹрем лач тӹ вӓр гӹцӹн эртӓ лиэш, кышецӹн мӹнь имештӹ валенӓм...
— Шергӓкӓнем, тидӹ вет лач худа омын веле, ти кӹшкӹ, вӓшлимӓш дӓ шӹдӹр?..
Но тӹдӹ ядмашешем ӹш вӓшештӹ. Тӹдӹ мӹлӓм келесӹш:
— Сек керӓлӹм сӹнзӓ доно ужаш ак ли.
— Лачокат...
— Тидӹ тенгеок, кыце пеледӹш доно. Мӹндӹр шӹдӹр вӹлнӹшӹ кушшы ик пеледӹшӹм яратет гӹнь, йыдым пӹлгомыш анжаш пиш яжо. Цилӓ шӹдӹрвлӓ пеледӓлтӹт.
— Тенге...
— Тидӹ тенгеок, кыце вӹд доно. Мӹлӓм йӱӓш пумы вӹдет мыры сем гань ыльы, дӓ цилӓ тидӹ арава дӓ керем гишӓн... Ӓшӹндӓрет?.. Тӹдӹ пиш яжо ыльы.
— Тенге...
— Йыдым тӹнь шӹдӹрвлӓ вӹкӹ анжалат. Мӹньӹн шӹдӹрем тишец ак кай, утла изи ылеш. Тенге эче лучирӓк. Тӹдӹ тӹлӓт лач шӹдӹрвлӓ логӹц иктӹ лиэш. Тенгелӓ тӹлӓт шӹдӹрвлӓ вӹкӹ анжаш келшен колта... Нӹнӹ цилӓн тӹньӹн тӓнгвлӓэт лит. А вара мӹнь тӹлӓнет пӹрняэм пуэм...
Дӓ тӹдӹ ваштыл колтыш.
— Эх, изиэм, кыце мӹнь тӹньӹн ваштылметӹм колышташ яратем!
— Лач тидӹ тӹлӓт мӹньӹн пӹрняэм лиэш... тидӹ йонгата вӹд ганьок...
— Кыце тидӹ?
— Цилӓ эдемӹнок ӹшке шӹдӹрвлӓжӹ улы. Иктӹвлӓлӓн, кӱвлӓ корнышты ылыт, шӹдӹрвлӓ корным анжыктат. Весӹвлӓлӓн нӹнӹ изи тылвлӓ веле ылыт. Эче весӹвлӓлӓн, кӱвлӓ учёныйвлӓ ылыт, нӹнӹм тӹшлӓш дӓ ланзылаш келеш. Мӹньӹн бизнесменлӓнем нӹнӹ шӧртньӹ доно иктӹ ылыныт. Но цилӓ ти эдемвлӓн шӹдӹрвлӓштӹ шӹп ылыт. А тӹньӹн иктӹн ганят агыл шӹдӹрвлӓ лит...
— Кыце тидӹ?
— Кынам тӹнь пӹлгомыш йыдым анжалат, тӹштӹ лиэш шӹдӹр, кышты мӹнь ӹлем дӓ ваштылам. Тӹлӓт шакта лиэш, вуйта цилӓ шӹдӹрвлӓ ваштылыт. Тенгелӓ тӹньӹн ваштыл моштышы шӹдӹрвлӓ лит!
Дӓ тӹдӹ эчеӓт ваштыл колтыш.
— Кынам тӹньӹн ойхет эртӓ (кынам-гӹнят сойток эртӓ), тӹнь мӹнь донем пӓлӹмӹ лиметлӓн сусу лиӓт. Тӹнь соэшок мӹньӹн тӓнгешем кодат. Тӹньӹн сагаэм ваштылмет шон колта. Кынамжы ӹвӹртӓш манын, нӓлӓт дӓ окням пачын шуэт... Дӓ тӓнгвлӓэт ӧрӓш тӹнгӓлӹт, малын тӹнь, пӹлгомыш анжен, ваштылат. Вара тӹнь нӹнӹлӓн келесет: «Ане, шӹдӹрвлӓ мӹньӹм со ваштылтат!» Дӓ нӹнӹ машанат, вуйта тӹнь ородыш кенӓт. Мӹнь тӹнь донет техень шӹдӹ масакым ӹштем...
Дӓ тӹдӹ эчеӓт ваштыл колтыш.
— Вуйта шӹдӹрвлӓ вӓреш мӹнь тӹлӓнет ик ыр ваштыл моштышы изи йӹнгӹлвлӓм подарем...
Дӓ тӹдӹ эчеӓт ваштыл колтыш. Вара угӹц серьёзный ли.
— Пӓлет ма... Тагачы вадеш... лучи ит тол.
— Мӹнь тӹньӹм ам коды.
— Тӹнь мӹлӓм каршта лиэш машанет... мӹнь изиш колымыла чучам. Тенге лиӓлтеш. Малын тӹлӓт тидӹм ужаш? Ак кел...
— Мӹнь тӹньӹм ам коды.
Тӹдӹ тама гишӓн тыргыжланен.
— Мӹнь тӹлӓт попенӓм... тидӹ кӹшкӹ гишӓнӓт. Тӹдӹ тӹньӹм чӹнгӓл кердеш... Кӹшкӹвлӓ вет шӹдӓн ылыт. Чӹнгӓлмӹкӹштӹ, нӹнӹн йӓнгӹштӹ кӓнӓ...
— Мӹнь тӹньӹм ам коды.
Тамажы тӹдӹм ладнангдарыш:
— Шаналташ гӹнь, тӹдӹн ядшы коктылан ак ситӹ...
Йыдым мӹнь шӹм цаклы, кыце тӹдӹ корныш тӓрвӓнӹш. Тӹдӹ юк лыкдеок лӓктӹн кеш. Кынам мӹнь тӹдӹм поктен шом, тӹдӹ пингӹдӹ, пӹсӹ ашкыл доно ашкедӹн.
— А, тидӹ тӹнь ылат, — тенге веле мӹлӓм манылдальы.
Тӹдӹ мӹньӹм кидем гӹц кычыш. Дӓ тамажы сойток тӹдӹм тыргыжландарен.
— Такеш тӹнь сагаэм кеет. Тӹлӓт нелӹ лиэш. Мӹнь вуйта колем лиэш, а тидӹ лачок агыл...
Мӹнь юкымат лыкделам.
— Ынгылет, тидӹ пиш мӹндӹрнӹ. Мӹнь кӓпем нӓнген ам сӹнгӹ. Тӹдӹ утла нелӹ.
Мӹнь юкымат лыкделам.
— Тидӹ тошты каваштым кыдаш шумы доно иктӹ. Тошты кавашты гишӓн малын ойхыраш...
Мӹнь юкымат лыкделам.
Тӹдӹ изишеш патыржым ямдыш. Ма-гӹнят, эчеӓт ӹшкӹмжӹм кидӹш кычаш цацыш:
— Пиш яжо лиэш, пӓлет. Мӹнят шӹдӹрвлӓ вӹкӹ анжаш тӹнгӓлӓм. Цилӓ шӹдӹрвлӓ мӹлӓм йочыргышы араваан вӹдсӹнзӓвлӓлӓ кайыт лиэш. Цилӓ шӹдӹрвлӓ мӹлӓм йӱӓш вӹдӹм пуат лиэш...
Мӹнь юкымат лыкделам.
— Шаналты доко, махань сусужы лиэш! Тӹньӹн вӹцшӱдӹ миллион йӹнгӹлет лиэш, а мӹньӹн — вӹцшӱдӹ миллион вӹдсӹнзӓэм...
Вара тӹдӓт попаш цӓрнӹш, тӹдӹ мӓгӹрен...
— Тидӹ тиштӹ. Пу, мӹнь ик ашкылым ӹшкетемок ӹштем.
Дӓ тӹдӹ ошма вӹкӹ шӹнзӹ, тӹдӹлӓн лӱдӹш лин колтыш.
Вара тӹдӹ эче келесӹш:
— Пӓлет ма? Мӹньӹн пеледӹшем... мӹнь тӹдӹ верц вӓшештӹшӓшлык ылам! Тӹдӹн вижӹ воксеок чӹдӹ! Дӓ тӹдӹ хоть-маланат ӹнянӓ. Тӹдӹн цилӓ гӹц ӹшӹклӓлтӓш манын, нӹл имжӹ веле улы...
Мӹнят шӹнзӹм, ялем ӹшкеок айӹнӓлтӹн. Тӹдӹ маньы:
— Теве... тидӹ цилӓ...
Тӹдӹ эче изиш тырхальы дӓ кӹньӹльӹ. Тӹдӹ ик ашкылым веле ӹштӹш. Мӹнь тӓрвӓненӓт кердделам.
Шӓклякӓ доныжы вуйта сар валгынзыш кайын колтыш. Ик вырт тӹдӹ тӓрвӓнӹде шалгыш. Тӹдӹ сӹгӹрӓлӓт ӹш колты. Тӹдӹ, уршы пӱшӓнгӹвлӓ гань, ладнан кенвазы. Ошма гишӓн кенвацмы юкшат ӹш шакты.
XXVII
Тӹнӓмшен ӹнде куд иӓт эртен... Мӹнь эче нигынамат иктӹлӓнӓт тидӹ гишӓн шайыштделам. Мӹньӹн тӓнгвлӓэм угӹц мӹньӹм ӹлӹшӹмок ужаш пишок сусу ылыныт. Мӹнь ойхыренӓм... но тидӹ янгылымашеш манын, нӹнӹлӓн попенӓм.
Кӹзӹт ӹнде ойхыраш изиш цӓрненӓм. Кыце маншаш... воксеок агыл. Но мӹнь пӓлем, тӹдӹ планетӹшкӹжӹ пӧртӹлӹн, мӹнь вет тӹдӹн кӓпшӹм, сотеммӹкӹ, ошма вӹлнӹ моделам. Тӹдӹн кӓпшӹ техеньок нелӹжӓт ылде... А йыдым мӹнь шӹдӹрвлӓм колышташ яратем. Вуйта вӹцшӱдӹ миллион йӹнгӹлӹм...
Дӓ теве ма лиӓлтӹн. Изи принцӹн патяжылан нерӓшӹм рисуйымем годым, мӹнь прӓжӓм рисуяш монденӓм! Тӹдӹ патяжылан нерӓшӹм прӓжтен ак керд лиэш. Седӹндон мӹнь ӹшке гӹцӹнем ядам: «Кыце вара тӹдӹн планетӹжӹ вӹлнӹ? Ӓнят, патяжы пеледӹшӹм качкынат колтен...»
Кынамжы мӹнь ӹшкӹлӓнем попем: «Уке, седӹ! Изи принц соок йыдвашеш пеледӹшӹжӹм леведеш дӓ патяжы паштек орола...». Тӹнӓм мӹнь цӓшӓн ылам. Дӓ цилӓ шӹдӹрвлӓ тырын ваштылыт.
Кынамжы мӹнь ӹшкедурешем шанем: «Лиӓлтеш вет, мондымыла ӓль эче иктӓ-ма? Самыньлан шукы ак кел! Трӱк иктӓ вадеш тӹдӹ пеледӹшӹжӹм леведӓш монда ӓль патяжы йӓшӹк гӹц юкдеок лӓктӹн кеӓ...». Тӹнӓм йӹнгӹлвлӓ сӹнзӓвӹд йоктарен мӓгӹрӓш тӹнгӓлӹт!..
Тиштӹ шукы тышты. Тӓӓт, мӹнь ганемок, Изи принц доно келшен колтендӓ гӹнь, кышты-гӹнят Мӱлӓндӹ вӹлнӹ, уждымы патя ик розам качкын колта ӓль агеш, тӓлӓндӓ сойток агыл...
Анжалда пӹлгомыш. «Патя пеледӹшӹм качкын колтен ӓль уке?» — ӹшке гӹцдӓ ядда. Дӓ ужыда, кыце цилӓ вашталтеш...
Дӓ ик кого эдемӓт нигынамат ак ынгылы, маханьы тидӹ керӓл!
Тидӹ, шанымаштем, Мӱлӓндӹ вӹлнӹ сек цевер дӓ сек сылык вӓр. Пустыньын ти тӧремжӹм эртӹш ӹлӹштӓшӹштӓт рисуйымы, но мӹнь тӹдӹм, яжоракын анжал лӓкдӓ манын, эче ик гӓнӓ рисуен пуэнӓм. Тиштӹ Изи принц пӹтӓри гӓнӓ Мӱлӓндӹ вӹлӓн лакемӹн, а вара ямын. Ти вӓрӹм тӧрӧк пӓлӓш манын, яжоракын анжал лӓкдӓ, ӓнят, кынам-гӹнят Африкыш, пустыньыш, вӓрештӹдӓ. Тишецӹн кынам-гӹнят тӓлӓндӓ кыдал эртӓш вӓрештеш гӹнь, ти шӹдӹр лӹвӓлнӹ шалгалалда, идӓ талашы, мӹнь тӓмдӓм ядам! Тӹлец гач, токыда шӧртньӹ ӱпӓн изи ӹрвезӓш миэн, йӹнгӹл юкшы доно ваштылаш тӹнгӓлеш дӓ ик ядмашешдӓӓт ак вӓшештӹ гӹнь, тӓ, седӹ, кӱ тӹдӹ ылеш, уже пӓледӓ лиэш. Тӹнӓм — пишок тӓмдӓм сарвалем — мӹньӹн ойхем шӧрӓш идӓ монды, йӹлерӓкӹн мӹлӓм тӹдӹн толмыжы гишӓн сирен колтыда...
Леон Вертлӓн
Антуан де Сент-Экзюпери
Изи принц
Маленький принц
На горномарийском языке
Ирина Оплева сӓрен
Редактор В. Аликов
Компьютерная вёрстка О. Москвиной
ISBN 978-5-87898-414-0
Подписано в печать 15.08.08
Формат 60x84/16. Печать офсетная. Бумага офсетная. Гарнитура Mari-Antiqua. Усл.п.л.
Объем 5,5 печ. л. Тираж 1000.
Заказ № 1622
Отпечатано с готового оригинал-макета в
ОАО «Марийский полиграфическо-издательский комбинат»
424002, г. Йошкар-Ола, ул. Комсомольская, 112
Антуан де Сент-Экзюпери — сӹлнӹшаян «шӧртньӹ классикӹш» пырышы, кымдан пӓлӹмӹ француз сирӹзӹ, лётчик. Сент-Экзюпери 22 июньын 1900 ин Леон халашты аристократвлӓн семняэш шачын. Нӹл иӓшӹнок ӓтяжӹ гӹц пасна тылыкеш кодын. Ӓвӓжӹлӓн лач папажывлӓ палшымы доно вӹц тетям анжен-кушташ вӓрештӹн. Изи Антуаным колыштараш пишок нелӹ ылын, тӹдӹ пишок юкланаш дӓ тӹлнӓш яратен, лыдышвлӓм сирен дӓ рисуен, цаткыды кӓпӓн, хӹрӓш кыйыралгы ӱпӓн, цевер тетя кушкын. Тӹдӹм пӹтӓри колледжӹш, а вара Швейцариштӹшӹ Фрибур халан интернатыш тыменяш колтенӹт. Тенгеок тӹдӹ Художествывлӓн академин архитектура отделенижӹм тымень пӹтӓрен. Луаткок иӓш ӹрвезӓшӹм Габриель Сальез сагажы пӹтӓри гӓнӓ самолётеш чонгештӓш нӓлӹн. 1921 ин Антуан де Сент-Экзюпери армиш кеӓ дӓ авиаполкышты служаш тӹнгӓлеш. 1923 ин вуйжым нелӹн шушырта дӓ тӹдӹ паштек эче кым иштӹ сирӹзӹ семӹнь кердмӹжӹм цацен анжа. 1939 и якте «Лётчик» шайыштмашыжы, «Кечӹвӓлвел почтовый», «Йыд жепӓш чонгештӹмӓш», «Эдемвлӓн планета» книгӓвлӓжӹ дӓ молы пӓшӓвлӓжӓт лӓктӹт. Кокшы мировой вырсын тӹнгӓлтӹш гӹцӹнок военный лётчик семӹнь кредӓлеш. 1941 гӹц 1943 и якте «Военный лётчик», «Заложниквлӓн сирмӓш» дӓ лӹмлӹ «Изи принц», кыдылан автор ӹшке иллюстрацивлӓм рисуен, книгӓвлӓжӹ пецӓтлӓлтӹт. 31 июньын 1944 ин Антуан де Сент-Экзюперин шин валтымы самолётшы тангыжеш ямеш, но тӹдӹн шӹдӹржӹ ак йӧрӹ, тӹдӹ соок пуры йӓнгӓн, тӧрӹм кӹчӓлшӹ, тӹлнен моштышы эдемвлӓлӓн чӱктӓш тӹнгӓлеш.
|
Экзюпери А.
|
Изи принц
|
ямак
|
Изи принц
|
2008
|
Тӹнг ӹлӹштӓш.
{ style="margin:4px 0px 0px 0px; width:100%; background:none"
8-шӹ март.
Шукердӹ агыл Мары Эл дӓ Россий мыч 8-шӹ мартым, Халыквлӓлоштыш ӹдӹрӓмӓшвлӓн кечӹм аевӹ.
Пӱэргӹвлӓ ти кечӹн яратымы ӹдӹрвлӓлӓнӹштӹ, вӓтӹштӹлӓн ӓль ӓвӓштӹлӓн тюльпанвлӓм, нарциссвлӓм, розавлӓм ӓль мимозывлӓм пӹрнялевӹ (подаревӹ). Попашат уке, 8-шӹ март яжо, соты дӓ сусу айо. Пӹтӓриш шошым айо. Лӹмӹнок ти айо Российӹштӹ шергӓкӓн, вет ти кечӹ кӓнӹмӹ кечӹ, Европышты ти кечӹ обычный пӓшӓ кечӹ.
Айон историжӹ гӹц.
Кӓндӓкшӹмшӹ март айон ӹшке важвлӓжӹ, ӹшке историжӹ улы. Ти айо XX-шы курымын тӹнгӓлтӹшӹштӹжӹ шӹтӹшӹм пуэн: Клара Цеткин дон Роза Люксембург ти кечӹ идейӹн ӓвӓвлӓштӹ ылыт. Российӹштӹ нӹнӹн шанымашвлӓштӹм Надежда Крупская дон Мария Коллонтай культивируенӹт. Ик монгыр гӹц анжалаш гӹнь, нӹнӹн шанымашышты пиш простала шакта- ӹдӹрӓмӓш дон пӱэргӹ иктӧр праваан лишӓшлык ылыт. Шӱдӹ и первиӓш Европытыш, Лӹмӹнок Российӹштӹш ӹлӹмӓш кӹзӹтшӹ гӹц пиш когон айыртемӓлтӹн, тӹнӓм ӹдӹрӓмӓшвлӓн айырымаш праваштат вӓк уке ылын. Нӹнӹ пӱэргӹн кидӹштӹ хӓдӹр ӓль мебель гань веле ылыныт. Седӹ, ӹдӹрӓмӓшвлӓ тидӹ ваштареш ылыныт дӓ ушемкымдемӹштӹш ядмашвлӓм решӹмӓштӓт ӹшке юкыштым пуаш цаценӹт. Нӹнӹ протестуенӹт, ӹшке правашты верц шалгенӹт.
Жеп эртӹмӹкӹ ӹдӹрӓмӓшвлӓм тӹкӓлшӹ ямдашым феминизм термин доно манаш тӹнгӓлмӹ дӓ тӹдӹн вӹкӹ анжалтышат вашталт миэн, кӹзӹт якте тӹдӹ шукы фазым эртен. Пӹтӓриш ивлӓн айырымаш годым юкым пумы права гишӓн попымы гӹнь, кӹзӹт пӱэргӹвлӓ дон ӹдӹрӓмӓвлӓ лошты должностьвлӓм пумы дӓ пӓшӓдӓр айыртемвлӓ ваштареш ӹдӹрӓмӓшвлӓ ылыт. Эдемвлӓ икань пӓшӓм ӹштӓт гӹнь, тӹнӓм кыце пӱэргӹвлӓ, тенгеок ӹдӹрӓмӓшвлӓӓт икань пӓшӓдӓрӹм нӓлшӓшлык ылыт, манын пӓлдӹртӓт. А кынам дӓ кышты ӹдӹрӓмӓшвлӓ сек пӹтӓри айырымы годым юкым пуаш правам нӓлӹнӹт? Тидӹжӹ У Зеландиштӹ 1903-шӹ ылын.
Европышты сӓндӓлӹквлӓ логӹц мӓлӓннӓ пӓлӹмӹ дӓ лишӹл Суоми ылеш, кышты 1906-шы ин ӹдӹрӓмӓвлӓлӓн полный политический правам пумы дӓ 1907-шӹ ин айырымы Парламентӹштӹ 200 депутат гӹц 19 ӹдӹрӓмӓш ылын.
Кӹзӹт Финляндин Парламентӹштӹ ӹдӹрӓмӓш депутатвлӓ 80 нӓрӹн ылыт. Сек сӓмӹрӹк депутатеш 22 иӓш студенткым айырымы.
Бизнесӹм, политикӹм дӓ культурам анжалаш гӹнь, Суомиштӹ ӹдӹрӓмӓшвлӓ яжо дӓ цаткыды позицивлӓшкӹ шоныт, тидӹжӹм сӓндӓлӹкӹн президентжӓт Тарйа Халонен ӹшке примержӹ доно анжыктен кердеш. Суомиштӹ шукы ӹдӹрӓмӓш сирӹзӹ, журналист, театр режиссер, критик, дизайнер, изи дӓ кӹдӓлӓш фирмӹвлӓм вуйлатышывлӓ.
Феминизм гишӓн шая.
Феминизм гишӓн попаш гӹнь, финн ӹдӹрӓмӓшвлӓ анжалтышыштым 1860-шы ивлӓшкӹ шуат. Лач тӹнӓм ӹдӹрӓмӓш сирӹзӹ дӓ журналист Минна Кант пӹтӓриш гӓнӓ кымдан ӹдӹрӓмӓшвлӓн ядмашым анзыкы лыктын. Тӹдӹ драматург семӹнь пӓлӹ ылеш, кыды ӹшке драмывлӓштӹжӹ ӹдӹрӓмӓш темӹм соок тӹкӓлӹн. Тӹдӹн анжыктымы ӹдӹрӓмӓш персонажвлӓжӹ пӹзӹрен шӹндӹмӹвлӓ агылеп- виӓнвлӓ, цаткыдывлӓ, шанышывлӓ ылыт, пӱэргӹвлӓӓт нӹнӹм шотеш пиштӓт.
Суоми аграрный культуран сӓндӓлӹк гӹц виӓнгшӹ индустри культуран сӓндӓлӹкӹшкӹ 1950-шӹ ивлӓн сӓрнӓлтӹн. Сола ӹлӹмӓшӹм анжалат гӹнь, Марий |лыштыш гань нырвлӓм, кооперативлӓм тиштӹ ат уж. Фермерӹн пӓшӓжӹ пиш технизируялтын, кид доно пӓшӓм изиш веле ӹштӓт, ышкалвлӓм урдышывлӓӓт моло, шӹшерӹм кид доно нигынамат ак шыпшылеп. Тидӹжӹ солаштышывлӓлӓн пӓшӓдеок кодмым анжыкта. Суомин экономикӹштӹжӹ шӹргӹ куштымы дӓ пӹчкедӹмӹ промышленность соок кого рольым мадын- ӹндежӹ гӹнь, тӹштӓт автоматизаци дон механизаци шижӓлтеш. Пум йӧрӹмӹ механизмвлӓ пӱэргӹвлӓн вим тагынамок шӹргӹ гӹц поктен лыктыныт. Тенгежӹ ма ӹнде солаштыш дӓ изи халавлӓштӹ ӹлӹзӹвлӓлӓн кодеш? Тыменьмӓш дӓ махань-шон изи предприятивлӓм пачмаш. Ти шотышты ӹдӹрӓмӓшвлӓ ӹшкӹмӹштӹм активно анжыктат. Изи ательевлӓм, мастерскойвлӓм, сувенирвлӓм ӹштӹмӹ цехвлӓм, парикмахерскивлӓм, кафевлӓм, реклама бюровлӓм, туризм бюровлӓм, изи типографивлӓм пачыт. А культура ушемвлӓжӹ гишӓн гӹнь, попашыжат уке- нӹнӹ цилӓ солашток, цилӓ изи халашток улы. Нӹнӹжӹ гӹнь мӓлӓннӓ чоте потикӓлӓ шактен кердӹт: Кырык дӓ Кожла мары мӱлӓндӹ доно кӹлдӓш гӹнь тенгерӓк шактат: Туан йӹлмӹм яратышы ӹдӹрӓмӓшвлӓ, Ӓвӓсир ӹдӹрӓмӓшвлӓн Культура йӹргец, Пистерлӓ тӹрлӹзӹвлӓ, Усола ӹдӹрӓмӓшвлӓн Литература клуб, Цикмӓ ӹдӹрӓмӓшвлӓн театр йӹргец, Арде солан сувенирвлӓм ӹштӹшӹвлӓ. Шанымы шоэш Кырык дӓ Кожла сирӹштӓт техень ушемвлӓ лин кердӹт.
Via Appia.
Via Appia (лат.) антик жепӓш корны, кыды Рим гӹц Неаполь гач Брундисумыш нӓнген. Via Appia-н Капуа якте нӓнгешӹ лаштыкшы 312-шы ин Хр.ш.я. йӓмдӹ ылын. Корным оптымы пӓшӓм "Appius Claudius Caecus" вуйлатен дӓ седӹндонат ти корнылан тӹдӹн лӹмжӹм пумы.
Via Appia мыч купецвлӓ, Рим легионервлӓ дӓ почтым шыпштышывлӓ (cursus publicus) каштыныт. Вес когогорнывлӓ семӹньок, Via Appia тӹрӹштӹ уштышвлӓм (мильвлӓм) анжыктышы мангӹвла шалген кенӹт. (Рим мильӹн кытшы, mille passus, 1480 метр ылын). Кугезӹ Римӹштӹ техень вес когогорнывлӓ ылыныт: Via Salaria дӓ Tiber-йогы тӹр мыч шыпшылт вацшы Via Aurelia.
Via Appia-м Рим Империн кечӹвӓлвекӹлӓ кымдаэммӹжӹ велдӹк пиштӹмӹ. Тӹдӹ вырсы (военый) цель доно ӹштӹмӹ ылын – тенге роалтен нӓлмӹ мӱлӓндӹвлӓш салтаквла пӹсӹнрак кен кердӹнӹт.
Ажедмӓш:.
В
«Черемис».
Черемис — Владивосток халан интернет газетӹн лӹмжӹ.
Ажедмӓшвлӓ.
Ч
Аварцы.
Аварцы — кӹжгӹ меленӓ, тӹдӹ кыце ширӹ тенгеок шапы руаш гӹц лин кердеш. Кынамжы руашыш шырымы турим пиштӓт. Токо кӱэшт лыкмы аварцы пиш когон тотлы. Шӹренжок вӹлӓнжӹ ӱм дӓ десерт качкыш годым мӱм шӹрӓл качкыт. Вес халыквлӓӓт ававрцы гань киндӹм качкыт.
Август.
Беррий герцогын "Цевер жепшая" Йымым ыдылмы книгӓштӹжӹ августым тенге анжыктымы, XV к.
Август (латинлӓ Аugustus) — Григориан календарьын кандакшӹмшӹ тӹлзӹжӹ. Лӹмжӹ Рим император Октавиан Август гӹц толеш. 31 ик кечӓн. Кангыжын остатка тылзыжы. Ирландишты ти тылзы шыжын пытариш тылзешыжы шотлалтеш.
Австри.
Австри Республика Покшал Европыштыш кугижӓнӹш. Вадывелнӹ Швейцари, Лихтенштейн, йыдвелнӹ Германи, Чехи, ирвелнӹ Венгри, Словаки, кечывӓлвелнӹ Итали дӓ Словени доно пӹсмӓным кыча.
Вуйхалажы — Вена (ӹл.), вес кого халавлӓ: (ӹл.), Л (ӹл.)
Агата Кристи.
Агата Мэри Кларисса Маллоуэн, DBE (англ. Agatha Mary Clarissa, Lady Mallowan)(15 сентябрь 1890 — 12 январь 1976), шачынжы Миллер (англ. Miller), шукыжок тӹдӹ пӹтӓриш марыжын Агата Кристи фамили доно пӓлӹ. Детективвлӓм сирӹшӹ автор, мулӓндӹ вӹлнӹ сек кымдан пӓлӹмӹ сирӹзеш шотлалтеш, публикуйымы книгӓ шотым анжашаш гӹнь, тӹдӹн пӓшӓвлажӹ торок Библи дон Шекспир паштек ылыт. Агата Кристи цилӓжӹ 60 гӹц шукырак детектив романым, 6 психологи романым (Мэри Уэстмэкотт псевдолӹм доно), 19 новелла погемикӹм сирен. 16 пьесыжым Лондонышты шӹндӹмӹ. Ик иштӹ 2 миллиард экземпляр книгӓжӹ лӓктеш. Тенгеок тӹдӹн пьесывлӓжӹмат шӹндӹмӹ доно Агата Кристи рекордым нӓлеш.
Б
Адвент.
Адве́нт ("лат". adventus — толмаш) — Шартял анзыц кычымы пост, кыдым Вадывелнӹш церкӹвлӓштӹ — католиквлӓ дон лӱтеранвлӓ эртӓрӓт. Адвент — Христосын Шачмыжым вычымы жеп, кынам йымылан ӹнянӹшӹвлӓ постым тергӓт дӓ кого айошкы йӓмдӹлӓлтӹт. Кырык марлашкы сӓрӓш гӹнь, адвент "толмашым" анжыкта, грек йӹлмӹштӹ тидӹ тенге сирӓлтеш: ("греклӓ" παρουσίας (1 Фес. 2:1).
Адвент 27-шӹ ноябрь дон 3-шы декабрь лоштыш рушӓрняэш вӓрештеш, кыды гӹц Шартял якте 4 рушӓрня кодеш. Адвент гӹц тӹнгӓлӹн, костёлвлӓ дон кирхавлӓштӹ Шартял доно кӹлдӓлтшӹ литургивлӓм эртӓрӓт, нӹнӹн темышты Христосын мӱлӓндӹ вӹкӹ толмыжы доно кӹлдӓлтӹн. Литургим лыдмы годым церкӹвлӓм фиолет цӹре доно сӹлнештӓрӓт, но пӹтӓриш рушӓрняжӹ ошы лишӓшлык. Адвент паштек 12 кечӹ шыпшылтшы Шартял жеп толеш. Лютеранвлӓ дон католиквлӓн Шартялышты 24-шӹ декабрьын кечӹвӓлӹн тӹнгӓлӓлтеш маныт. Адвент гӹц церкӹ и тӹнгӓлӓлтеш.
Адвент рушӓрнявлӓн ӹшке лӹмӹштӹ улӹ дӓ нӹнӹ техень ылыт - пӹтӓриш рушӓрня: "сулыквлӓм ыдылмаш" ("лат." Adventus humiliationis), кынам Христосын толмыжы гишӓн шайышталтеш, "лӹмнерӹм лӱктӹшӹ адвент" ("лат." Adventus glorificationis), "ӧртӹм кӓндӓрӹшӹ адвент " ("лат." Adventus spiritualis), ти кок рушӓрнян Тошты Согонь гӹц У Согоньыш ванжымы гишӓн попалтеш, нӹлӹмшӹ - "Валгыды адвент" рушӓрнян ("лат". Adventus sanctificationis) Валгыды Мария дон Хӹрестӹшӹ Иоанн доно шая кеӓ. Адвентӹн адвент пӧрт кӧргӹм адвент ӓршӓш доно сӹлнештӓрӓт, календарьым пачыт (тӹштӹ цилӓжӹ 24 кечӹм анжыктышы окня) дӓ тӹшӓкен тетявлӓлӓн мӓнивлӓм пиштӓт дӓ кечӹ йӹде иктӹм пуат.
А
Ади, Эндре.
Э́ндре А́ди (венг. Ady Endre, 22-шы ноябрьын 1877-шӹ ин, Эрминдсент, Трансильвани, Румыни — 27-шӹ январьын 1919-шӹ ин, Будапешт) — венгр поэт. Шукыжымок Трансильваништӹ ӹлен. Тӹдӹ Nyugat (Вадывел) радикальный журналын шанымашвлӓ дон идейывлӓм пуэн шалгышыжы ылын. Адин пӹтариш лыдыш книгажӹ ”Лыдышвлӓ” (Versek) 1899-шӹ ин, кокшыжы (Még egyszer) 1903-шы ин лактӹн, но когон яжоэш нӹнӹм ак шотлеп. 1906-шы ин лакшӹ ”У лыдышвла” (Uj versek) лыдыш книгӓжӹ кӱкшӹн ӓклӓлтӹн. Поэт тиштӹ кыце яратымаш, тенгеок политика гишӓн келгӹ шанымашан лыдышвлӓм сирен. Ади тӹ жепӓш венгр поэзим уэмдӹшеш, новатореш шотлалтеш. Поэт гишӓн шукырыкым ”Цикмӓ” журналын 3-шы (2000 и) номерӹштӹжӹ пӓлен нӓлӓш лиэш.
Ӹлӹмӓшӹжӹ.
Ади тӹ годшаш Венгрин ирвелнӹжӹ изи солашты шачын. Семняжӹ изи дворян семняэш шотлалтын дӓ Габсбургвлӓ ваш-тареш ылын, йымы ыдылмаш-ышты доно кальвиниствлӓ. Ади журналистеш тыменьӹн. Пӹтӓрижок тӹдӹ Дебреценӹштӹ пӓшӓлен, варажы Надивара-диштӹ. Журналист семӹнь тӹдӹ халык верц шалгымаш ваштареш ылмым пиш крити-куен дӓ ирӹк шӱлӹшӓн журна-лизм верц ылын. Журналист ылмыжы годым тӹдӹ социа-лизм идейӹвлӓ доно пӓлӹмӹ лиэш.
Творчествым виӓнгдӹмӓштӹжӹ пиш кого рольым Адель Диосин лӹмӓн ӹдӹрӓмӓш мадын. Нӹнӹ лоштыш пижшӹ яратымаш ӹндекш и нӓрӹ шыпшылтын. Эндре Ади шукы и Парижӹштӹ ӹлен дӓ тӹштӹш шолшы культура ӹлӹмӓш, у философи, сӹлнӹшаяштыш дӓ кунстыштыш у йогымашвлӓ доно пӓлӹмӹ лин. Ти халам тӹдӹ курымжы яратен. Тенге лыдышвлӓштӹжӓт Ади кок образым кычылтеш: яратымы ӹдӹрӓмӓшӹн дӓ яратымы халан образвлӓм.
Поэтӹн лыдышвлӓштӹжӹ тидӹ гӹц пасна махань-шон контраствлӓн анжыктымашвлӓ кайыт, шӹренжок кого хала дон изи солам ваштареш шӹндӓ. Пӹтӓришӹжӹ кӹзӹтшӹ жепӓш индустриӓн дӓ культурым виӓнгдӹшӹ, но тамалан доко церлӓнӹшӹ, кокшыжы тошты овуцавлӓ доно ӹлӹшӹ изи сола, кышты йымылан пиш ӹнянӓт дӓ ӹшке пуйырымашым тӹдӹн кидӹшкӹжӹ пуэнӹт, седӹндонат тидӹ ӹлӹмӓшӹштӹ махань-шон соредӓлмӓшвлӓм канда. Ти темӹвлӓ Адилӓн инспирацим (импульсым) пуэнӹт.
1906-шы ин Адин "У лыдышвлӓ" лӹмӓн пӹтӓриш лыдыш книгӓжӹ лӓктеш, кыды паштек лыдшывлӓ тӧрӧк кок лагереш шелӓлтӹнӹт. Иктӹвлӓжӹ поэт велнӹ ылыныт, весӹвлӓжӹ, тошты семӹнь анжышы консерваторвлӓ тӹдӹ ваштареш шагалыныт. Консерваторвлӓ лошты Венгрин премьер-министржӓт (Иштван Тиса) вӓк ылын. Консерваторвлӓ тӹдӹн лыдышвлӓжӹм ынгылаш лидӹмӹвлӓэш, моральдымеш, ӓтямӱлӓндӹ ваштареш ылшеш дӓ церӓнеш шотленӹт. Мӹнгешлӓ, тӹдӹ верц шалгышы литераторвлӓ дон культурым виӓнгдӹшӹ эдемвлӓ тӹдӹлӓн кычыкым пуаш цаценӹт дӓ Венгришкӓт у мардежвлӓ толаш тӹнгӓлмӹлӓн ӹняненӹт. Тӹ эдемвлӓ кыце культурышты, тенгеок ушемкымдемӹштӓт уэмдӹмӓш верц ылыныт. Ти шотышты, социализм философиӓн газетвлӓӓт Адин лыдышвлӓжӹ докы интересӹм лыктыныт дӓ тӹштӹ кымда дискуссивлӓ кенӹт. Вара ти дебатвлӓштӹ Ади верц ылшывлӓ сӹнгӹшеш лӓктӹнӹт.
Тӹ жепӹн Европышты Пӹтӓриш тӱнымбал вырсы кеен, Ади тӹнгӓлмӹжӹ годшенок тидӹ ваштареш ылын. 1918-шӹ ин лиӓлтшӹ революцим сусун вӓшлин, но тӹ жепӹн тӹдӹ пиш нелӹн церлӓнен (шоды цер доно) дӓ шукыштат агыл колен.
Адин поэзижӹ.
Малын Адин поэзижӹ венгрвлӓ лошты техень икӹжӓк-иктӹ вӓтареш ылшы реакцим шачыктен? Ти ядмашеш вӓшештӓш манын, тӹ жепӓш культура ситуаци гишӓн кӹтӹкӹн сирӓлтенӓ. Венгри сӹлнӹшая со Европыштыш сӹлнӹшаявлӓ паштек тӹшлен дӓ ма тӹштӹ улы, тӹдӹм пӓлен. Но кок курым вашталтмы жепӹн Европы халыквлӓн культурывлӓштӹ пиш кого вашталтмашвлӓ кенӹт, со тама у ылын дӓ тӹдӹжӓт пӹсӹн вес формым нӓлӹн кердӹн. Тӹ жепӹн прозам венгр йӹлмӹшкӹ шукым сӓрӹмӹ гӹньӹ, поэзиштӹ кого кодмашвлӓ цаклалтыныт. Тенге венгрла лыдшывлӓлӓн символизм йӧнӓн лыдышвлӓ кужын эче пӓлӹдӹмӹ ылыныт. Француз символист-поэтвлӓн лыдышвлӓм сӓрӹмӹ ылын, но нӹнӹ кымда корным мон кердделыт, а Аполлинерӹн (1880-1918), Стефан Георген (1868-1933), Рилькен (1875-1926) лыдышвлӓжӹ пӓлӹдеок кодыныт.
Адин лыдышвлӓжӹ лыдшывлӓн шамеш келгӹ кишӓвлӓм коден кердӹнӹт дӓ у йиш венгр поэзилӓн ӹнянӹмӓшӹм пуэнӹт. Венгр поэтӹн лыдышвлӓжӹ декаденс шӱлӹшӓн агылеп, нӹнӹ ӹлӹмӓшлӓн ӹнянӓш ӱжӹт, у ӹлӹмӓшӹштӹ яжорак, цеверрӓк мӓгӓлвлӓм кӹчӓлӹт. Но яратымаш лирикӹжӹм анжалаш гӹнььӹ, поэт тӹштӹ трагедиӓн мычашым анзыкы лыктеш: пӱэргӹ дон ӹдӹрӓмӓш лоштыш яратымаш - тидӹ решӓш лидӹмӹ антогонизм, кыды трагедиш сӓрнӓлт кердеш. Тидӹм пиш раскыдын "Вӓрӓшвлӓн сӱӓн" лыдышышты ужаш лиэш, кышты икӹжӓк-иктӹштӹм яратышы кок кек йужышты, пиш кӱшнӹ кредӓлӓш тӹнгӓлӹт дӓ ӱлӹкӹ шыралтыт. Но варарак сирӹмӹ лыдышвлӓштӹжӹ поэт яратымашлан сойток ӹнянӓ.
Ади романтиквлӓн "антиштӹ" ылеш. Романтизм ваштареш тӹдӹ со ылын дӓ романтиквлӓн темӹвлӓм (Петӧфин, Ленаун) кычылтын гӹнят, нӹнӹм пиш когон вашталтен. Шамаклан имни кӹтӧзӹвлӓ Адин лыдышвлӓштӹжӹ ирӹкӓн ылмы символымат, экзотикӹмӓт ак анжыктеп. Нӹнӹ хир (дикий), утла проста ылыт дӓ азиатвлӓ доно тӓнгӓштӓрӓлтӹт. Ӓнят тидӹм поэтӹн "ир жерӓ гӹц пасна ирвел" манмыжы анжыкта? Но тӹнӓмок Ади ӹшкежӹ гишӓнӓт сирӓ: "мӹнь иктӧр истуканвлӓлӓн кымалшы, варвар традициӓн "курымаш Ирвелӹн" дӓ яжон ембӹлӹмӹ Вадывел культурын эргӹжӹ ылам". Модернист семӹнь Ади изи лаштыквлӓэш шӓлӓнӓш тӹнгӓлшӹ ӹлӹмӓш гишӓн сирӓ, но тӹдӹм ак пыдырты, иквӓреш погаш цаца. Тӹдӹн лыдышвлӓжӹ сери семӹнь сирӹмӹ ылыт дӓ шанымашвлӓ икӹжӓк-иктӹвлӓштӹ доно кӹлдӓлтӹт.
Венгри гишӓн лыдышвлӓжӹ.
махань лӓктӹш тыл гань шаявлӓэт гӹц,
махань лӓктӹш ӓрӓкӓ дон вӹрӹм йӱмӓш гӹц,
Ти ядмашвлӓм Адин ӓтямӱлӓндӹ вӹкӹ анжалтышыжым ынгылымашты шӹренок цитируят. Поэт туан сӓндӓлӹкшӹ гишӓн кыды вӓрежӹ критикуен сирӓ гӹнят, тӹдӹ венгрвлӓлӓн (мадйарвлӓлӓн) ӹнянӓ дӓ ӹшке халыкшым яратышы поэт веле тенге сирен кердеш. Кынамжы поэт изи мӓгӓлвлӓштӓт шӱмлӓнжӹ лишӹлӹм моэш. Туан векӹжӹ, Тиса йогы сирӹш хыналаш толмыкыжы тӹдӹ сӹгӹрӓл сирӓ: "Тидӹ мӹньӹн ӓтямӱлӓндем!"
Венгри дон венгр гишӓн сирӹмӹ лыдышвлӓштӹжӹ поэт универсалиӓн ядмашым шӹндӓ: эдемлӓн венгр ылмыжы шӱмжӹ семӹнь ӓль агыл дӓ кыце тӹдӹ тӹ халык вӹкӹ анжа, кыды тӹдӹм шачыктен? ӹшкежӹ гишӓн сирӹмӹ годым поэт ӹшкӹмжӹм кӱшкӹ шуэн колтымы кӱ маклака доно тӓнгӓштӓрӓ, кыды кӱшкӹ куза гӹнят рокышкы сойток кенвазеш. Символым анжаш гӹньӹ- рок тӹдӹлӓн туан мӱлӓндӹ ылеш. Поэтӹн лыдышвлӓштӹжӹ махань-шон чиӓвлӓм анжыктышы шамаквлӓ кычылталтыт, пиш когон ассоциативне дӓ сугесстивне ылыт. Тидӹм импрессионизмӹн инфлуэнцижӹ семӹнь анжаш лиэш.
Мифвлӓм шачыктышы символизм.
Венгри гишӓн шайыштшы миф ти тематикӓн мифвлӓ логӹц иктӹжӹ. Ади лыдышвлӓштӹжӹ тенгеок оксан лӱдӹктӹмӹ фетишӓн образжы гишӓн сирӓ. Лирический символизмӓн шыпшалмаш дон йӓнг йылымаш эдем доно виктӓрӓт, поэтӹн лыдышвлӓштӹжӹ вӓшлиӓлтшӹ Ледан образжат "лач ӹдӹрмӓш тӹжем вес ӹдӹрӓмӓшвлӓ логӹц" агыл, тӹдӹ ӹлӹмӓшӹм виктӓрӓ, ӹлӹмӓшӹм ӹлен лӓктӓш палшышы кымылым лӱктӹшӹ дӓ икмахатян ӹдӹрӓмӓш ылеш. Вес семӹньрӓк манаш гӹньӹ, тӹдӹ техень образ ылеш, кыды шӱмӹштӹ ойхым шачыкта, но нигынамат йӓнгӹм дӓ кӓпӹм ладнангдарен ак керд, тӹдӹ со пӓлӹдӹмӹ дӓ икмахатян ылеш.
Ади "символист" шамакын ӓнгӹсӹр значениӓн символистшӹ ылеш. Шанымашвлӓ, йӓнг йылымашым анжыктымаш дӓ шижмӓшвлӓ тӹдӹн лыдышвлӓштӹжӹ раскыды линиӓн агылеп, но шӹренжок аффектӓн ылыт. Тӹдӹ "Йозы тошты кӓрмӓнӹштӹ" ӹлӹшӹ, ирӹкӹм такеш вычышы тыл гань яжо ожы вуйта ылеш. Тӹдӹ тылвышын мӹндӹркӹ нӓнгемӹжӹлӓн ӹнянӓ. Поэт со тамам ум кӹчӓлеш. Яжо мырывлӓм мырышы ирокшы кек тӹдӹн кок лапа лоштыжы чонгештӹлеш. `квлӓ дон мадын, Ади техень картинвлӓм рисуя. Тӹдӹн лыдышвлӓштӹжӹ шӹренок махань-шон чиӓвлӓ дӓ чиӓвлӓм анжыктышы шамаквлӓ кычылталтыт, кышты импрессионизмӹн инфлуэнсӹм цаклаш лиэш. Лыдыш строфавлӓӓт ула чангалтыт, ритм со вашталт миӓ, венгр поэзиштӹ шӹренок кычылтмы ямб сагаок ӹшкӹмӹштӹм вес йиш ритмӓн строфавлӓӓт яжон шижӹт, поэтӹн индивидуализмжӹм нӹнӹ анжыктат, лыдышвлӓн структурыштат у ылеш.
Кӹтӹк жепӹштӹ поэт таманяр пӓшӓм сирӓ "Вӹр дон шӧртньӹ" (Жéр éс Араны, 1907), "Илеш арававлӓштӹ" (Аз Иллéс сзекерéн, 1908), "Шанышым иктӓжӹ мӹньӹм ярата" (Сзеретнéм ха сзеретнéнек, 1909), "Цилӓ икмахатьвлӓн лыдышвлӓ" (А минден титкок жерсеи, 1909), "Тагыш кыргыжшы ӹлӹмӓш" (Менекӱлӧ Éлет, 1912), кыдывлӓ "У лыдышвлӓштӹ" тӹкӓлмӹ шанымашвлӓм пакыла нӓнгеӓт. Ти лыдышвлӓн выргыжмашвлӓ Бодлерӹн дӓ декадентвлӓн выргыжмашвлӓ докы лишӹл ылыт. Кыды-тидӹ лыдышыштыжы Ади ӹшкет ылмаш, колымаш ваштареш кредӓлеш. Поэт махань кого дӓ нелӹ пӓшӓм ӹштӓ, тӹдӹ гишӓн пӓлдӹртӓ. Кыды лыдышыжы |дгар Аллан Пон лыдышвлӓ гань шактат. Адин лыдышвлӓжӹ пиш суггестивне, образвлӓ доно пиш паянвлӓ дӓ шукы ежӹнгӓн ылыт. Нӹнӹ раскыды акустикӓн ылыт, сӹнзӓ анзылны махань-шон ассоциацивлӓм шачыктат, нӹнӹн шамаквлӓштӹ пиш виӓнвлӓ, сюжетӹштӹ ямакышты дӓ омынышты ганьвлӓ.
Революци шӱлӹшӓн поэзижӹ.
Ади туан халыкшым яратен, но сӓндӓлӹкӹштӹш ситуацим тырхен кердде. Дӓ ти проблемӹвлӓм решӹмӓшӹм демократи шӱлӹшӓн революциштӹ ужын. Тӹнӓм вел кыце пӓшӓзӹвлӓн, тенгеок хресӓнь эдемвлӓнӓт правашты лиэш, поэт шана. Хресӓнь дӓ пӓшӓзӹ эдемвлӓм анжыктымы годым, поэт, сотыки, реалист ылеш, нӹнӹм критикуенӓт кердеш. Революцин кредӓлмӓшӹштӹ поэт дон пӓшӓзӹ ик велнӹ лин кердӹт, манын Ади пӓлдӹртӓ. Тидӹжӹ уэмдӹмӓш верц кредӓлмӓш лиэш, поэт манеш. Но поэт дон масса лошты кого айыртем улы, поэтӹм идейӹвлӓ дӓ цевер верц ылмаш тидӹм ӹштӓш ӱжеш. ӹлӹмӓшӹштӹ цевер мӓгӓлвлӓм кӹчӓлмӓш дӓ нӹнӹм момаш верц ӹлӹмӓш- тидӹ поэтӹн тӹнг задачывлӓжӹ ылыт.
Йымы гишӓн лыдышвлӓжӹ.
Абстрактне шанымашвлӓмӓт Ади поэзиштӹжӹ антропоморфиӓн модывлӓм кычылт, анжыкта. Йымын образжат кого рольым мадеш. Поэтӹн шанымыжы семӹнь ти образ гӹц цилӓ символын символ шачын кердеш. Ади Библим яжон пӓлен. Венгр йӹлмӹм виӓнгдӹмӓштӹ махань рольым Библи мадын, тидӹм яжон ынгылен. Лӹмӹнок ЬИЬ-шӹ курымаш ситуацивлӓ доно тидӹм кӹлдӓш цацен. Лач ти курымын йӹлмӹм итӹрӓйӹмӓш дӓ уэмдӹмӓш процесс кен. Поэт религи анжалтышыжы дон кальвинист-детерминист ылеш дӓ творчествыжылан кого инспирацим Библи пуэн, лӹмӹнок Тошты Согонь, кышты Йымы утла кӱшнӹш ӧрт агыл, тӹдӹ ӹшкеок вырсыштат виктӓрӹшӹ ылеш, халыквлӓлӓн ма пуйырен, тӹдӹм келесӓ дӓ эдемвлӓ дон диалогышты ылеш. Кыды-тидӹ лыдышыштыжы Ади ӹшке дӓ халыкшы верц кредӓлмӹжӹ годым Йымым сарвала, тенге гӹнят, тӹдӹ Йымы дон споренӓт кердеш. Но поэтӹн техень лыдышвлӓжӓт улы, кышты Верлен семӹнь, тӹдӹ (поэт) шушыргышы дӓ нерат лишӹ христианвлӓн йымымат сарвала. Ти лыдышвлӓштӹ янгылен шӹцшӹ, ӹшкетӹн кодшы, церлӓнӹшӹ эдемӹн юкшы шакта.
Эдемӹм шотеш пиштӹмӓш.
Ти ядмаш Эндре Адин творчествыштыжы якшар шӹртӹ доно кеӓ. Тӹдӹ тӹ жепӹн ӹлен, кынам эдем ылмаш дӓ эдемӹм шотеш пиштӹмӓш ӧрдӹжӹштӹ дӓ мӹндӹрнӹ шалгенӹт. Тидӹ гишӓн поэт эдемвлӓм, халыквлӓм шотеш пиштӹдӹмӓш ваштареш кердмӹжӹ семӹнь реагируен. Поэзиштӹ дӓ кунстышты тӹ жепӓш вес модерниствлӓ ганьок, тӹдӓт цела, пыдыртымы агыл ӹлӹмӓшӹм кӹчӓлеш дӓ сирӓ: Цилӓ Цела пыдырген ӹнде,/ тыл салымат лач йӧрӓш веле пижеш,/ яратымаш лаштыквлӓ гӹц ылеш,/ цилӓ Цела пыдырген ӹнде. Вес лыдышыштыжы поэт пӓлдӹртӓ: |дем ылмаш дон пуры ылмаш- лач шая веле/ Ары семӹнь шанышы тӱнымбалым нигыштат ат мо/ Карштара такеш ылмаш/ Карштара эдем ылмем доно когоэшнен керддӹмӓш. ("Нимат, нимат ӹнде уке").
Ади пессимизм шӱлӹшӓн шанымашвлӓм анзыкы шӹренок лыктеш гӹнят, тӹдӹн лыдыш корнывлӓштӹжӹ ӹлӹмӓшлӓн ӹнянӹмӓш нигынамат мондымы агыл: лым лӹвӓлнӹ кишӹ нӱшмӱ гӹц тамахань яжо пеледӹш шӹтен кердеш.
1910-шы ивлӓн поэтӹн йӹлмӹжӹ вашталташ тӹнгӓлеш, тӹдӹ шукырак ирӹкӓн формывлӓм кычылтеш, кышты кого рольым махань-шон ассоциацивлӓ мадыт.
Ади молнамшы гань тӱнымбал гишӓн шайыштмыжы годым символвлӓм веле агыл кычылтеш, тӹдӹ лыдышвлӓжӹм картин ӓль фотографи семӹнь сирӓ, кышты лиӓлтмӓш сӹнзӓ анзылны вуйта эртӓ.Эндре Адин модерн венгр сӹлнӹшаяшты пӹтӓришӹ дӓ сек кого корны ажедшӹ ылеш. Тӹдӹн творчествыштыжы кого вӓрӹм поэтӹн "мӹньжӹ" мадеш. Тидӹжӹ индивидуум ӓль суб_ект кыце тӱнымбалныш процессвлӓм ужеш дӓ ынгыла, тӹдӹм лыдшывлӓлӓн ынгылдарымым анжыкта. Но ти суб_ектӹн мӹньжӹ экспрессионизмӹн коллективизм докы лишӹл, Бодлер (1821-1867) дон Верленӹн (1844-1896) суб_ект гань ылеш. Пӹтӓриш Тӱнымбал вырсы жепӹн Адин поэзижӹ цилӓ туан халыкын трагедижӹм анжыктен. Тӹдӹ революцим вычен, но тӹнӓмок тӹдӹ гӹц лӱдӹн. Революци лиӓлтмӹкӹ, тӹдӹ сирӓш цӓрнен.Эндре Ади поэзи гӹц пасна новеллывлӓмӓт сирен, но туан халык лошты модерн культурын идейӹвлӓжӹм шӓрӹмӓштӹ тӹдӹ сек кымдан журналист семӹнь пӓлӹ ылеш. Махань-шон газет-журналвлӓштӹ шотлаш лидӹмӹ артикльвлӓм, критикӹм, комментаривлӓм, ушемкымдем дӓ культура гишӓн шанымашвлӓм тӹдӹ сирен.
Нӓлмӹ: Цикмӓ журнал 2000 № 3
А
Айги, Геннадий Николаевич.
Генна́дий Никола́евич Айги́ (лачокла фамилижӹ — Ли́син; (суасламарла "Геннадий Николаевич Айхи" ("Лисин"); 21 август 1934, Шаймурзино, Батыр район, Суасламары Республика — 21 февраль 2006, Москва) — суасламары поэт.
1960-70-шы ивлӓн совет сӓндӓлӹкӹштӹш авангард кунстын лидервлӓ логӹц иктӹжӹ. Суасламары поэзиштӹ сӱрреализмлӓн негӹцӹм пиштӹшӹ. Тӱнымбалны суасламары поэзим шӓрӹмӓштӹ пиш кого п-ашӓм ӹштен. Андрей Белый премин (1987), Пастернак премин (2000, пӹтӓриш лауреатшы), Франци Академи премин (1972), Петрарка лӹмӓн премин лауреатвлӓжӹ.
Биографижӹ.
Шаймурза суасламары солашты шачын. Изи годшенжок лыдышвлӓм туан йӹлмӹлӓжӹ сирен. 1953-шы ин Литература институтыш тыменяш пырен. тӹнӓм алык мары поэт Валентин Колумб доно пӓлӹмӹ линӹт. Поэт Борис Пастернак доно лишӹл кӹлвлӓм кычымыжы дӓ «соцреализмӹн негӹцвлӓжӹм пыдыртымы дӓ тышман шӱлӹшӓн книгӓм лыкмыжы» гишӓн Айгим институт гӹц лыктын колтат. Тӹ годымок, Пастернакын шаяжы паштек, Айги лыдышвлӓжӹм рушла сирӓш тӹнгӓлеш, но тӹ годымок туан йӹлмӹшкӹжӹ пиш ӓкӓн «Францин поэтвлӓжӹ», «Венгрин поэтвлӓжӹ», «Польшын поэтвлӓжӹ» пиш ӓкӓн антологивлӓм сӓрен дӓ пецӓтлен лыктын. Суасламары поэзим вес сӓндӓлӹквлӓштӹ пропагандируйымы рольжы Айгин пиш кого. Вес йӹлмӹвлӓшкӹ Айгин пӓшӓвлӓжӹм 1960-шы ивлӓ годшен сӓренӹт дӓ тенге суасламары халык дӓ тӹдӹн поэзижӹ гишӓн вес сӓндӓлӹквлӓштӓт пӓленӹт.
Айо.
Айо - кого лиӓлтмӓш, кыдым иктӓ-ма ӓль иктӓ-ку лӹмеш аят. Шамаклан, кырык дӓ кожла марынвлӓ Пеледӹш айом
шӱм ваштышты аяш яратат. Шачмы кечӹӓт айоэш шотлалтеш, лӹмӹнок юбилейвлӓм кымдан дӓ сусун эртӓрӓт.
Айплатов, Геннадий Николаевич.
Геннадий Николаевич Айплатов (ш.1937) — истори шӹнцӹмӓшвлӓн докторжы. МарКУ-н Ӓтямулӓндӹ кафедрын профессоржы. Акпарс гишӓн сирен.
А
А
Акозын.
Акозын — сола Аламнер лишны вӓрлӓнен. 1980-шы им Шывашар ГЭС-ым колтымыкы, ӹлӹзӹвлӓм эвакуируйымы. Виловат якте 10 уштыш. 1980-шы ин солашты 14 пӧрт ылын. Кӹзӹт Акозын сола вӓр гӹц Йыл тӹрӹш 500 м.
Акпарс.
Акпарс докы сӱӓн толын. 2008 и.
Акпарс, лужавуй. Шачмы дӓ колымы ижӹ пӓлӹ агыл. Лин кердеш 1520-шы ивлӓн шачын.
Акпарс – кырык марынвлӓн лужавуйышты, политик, армим вуйлатышы, дипломат. Мары халыкын геройвлӓ логӹц сек яргатажы дӓ яратымыжы. Нужаналышты ӹлен.
Истори гӹц.
Тӹ жепӓш Йыл тӹрӹштӹш геополитикӹм анжалаш гӹнь, кырык марынвлӓ куктаналт шӹцшӹ пӱкшемӹн эпицентрышты ӹленӹт: ик монгыр гӹц азанвлӓ, вес монгыр гӹц москвавлӓ ылыныт. Акпарс XVI-шы курымын ӹлен дӓ Азан дон Москва лоштыш шыпшылтшы проблемывлӓм шӱтӓш палшен. Рушла хроникывлӓштӹ Акпарсын лӹмжӹ нигыштат ак ӓшӹндӓрӓлт, дӓ пиш ӹжӓл кырык марынвлӓ тӹнӓм эче пумагаэшӓт, каваштешӓт дӓ куги кымыжешӓт эче сирӹделна, седӹндоно историм кырык марынвлӓн анжалтыш доно трактуяш пиш нелӹ: мам ит попы, сирӹмӹ шая тӹжем ивлӓ доно, а ышма гӹц ышмашкы, вес семыньжӹ йӹлмӹ гӹц йӹлмӹшкӹ пиштӹм шаян курымжы кужы агыл, тӹдӹ ӹлӓ гӹнят, легенды докырак лишемӓш тӹнгӓлеш. седӹндонат Акпарс гишӓн шукыжымок мӓ легендывлӓ гӹц пӓлен нӓлынӓ. Рушла сирӹмӹ Никонын иӓш сирмӓшвлӓштӹжӹ 1546-шы ин кӓнгӹжӹм дӓ шӹжӹм кырык марынвлӓ дон суасламарывлӓ Москвалан кымалаш манын, каштызывлӓм колтат. Тӹлец анзыцшы Руш кугижӓн экспансижӹ кырык дӓ суасламарынвлӓн мӱлӓндӹ якте шон ылын.
Шамаклан 1523-шы ин Кырык мары лужавуйвлӓн Цепель резиденциштӹ лишнӹ Шур тӹреш Шурдӹнг карманым чангымы, кыды вырсы Руш кугижӓ мӱлӓндӹн Йыл вӹлнӹш ирвел форпостшы ылын. 1547-шӹ ин кырык дӓ суасламарывлӓ угӹц Москва лӹвӓлнӹ лиӓш шанен, каштызывлӓштӹм царь докы колтат. Тенге 1551-шӹ ин Кырык сир гӹц Магмет Бозубов дон Ахкубек Тогаев Москваш Костан Иван (Иван VI-шӹ) докы кеӓт дӓ ти регионым Руш Кугижӓнӹн мӱлӓндеш шотлаш ядыт. Тидӹ паштек шӧртньы пецӓтӓн сирмӓшӹм сирӹмӹ, кыды семӹнь кырык марынвлӓлӓн мӱландӹштӹ кодын дӓ тидӹ гӹц пасна 3 иэш ясак гӹц йӓрӓ линӹт. Руш арми сага Азаным нӓлӓш палшаш манын Акпарс, Аказ, Ковӓш, Яныгит, Токсубай, Токпай лужавуйвлӓ патыр кырык мары эргӹвлӓм кредӓлӓш нӓнгенӹт. Азаным сӹнген нӓлеш гӹнь, Руш кугижӓ кырык марынвлӓлӓн мӓшон пӹрнявлӓм пуаш сӧрен. Шамаклан Акпарслан шӧртньӹ доно сӹлнештӓрӹмӹ ши каркам кычыктен. XIX-шӹ курымын эче ти карка Йоласал церкӹштӹ перегӓлтӹн, но варажы, пиш ӹжӓл, тагыш ямын.
Акпарсын маршыжы.
Ти маршым вес семӹньжӹ Акпарсын семжӹ маныт. Кырык марынвлӓн тошты гимн семӹнь ылын.
Акпарс гишӓн легендывлӓ.
Акпарс шачынжы Кожваж ылеш. Тӹдӹ Костан Иван доно вӓшлин. Хазан якте кеен. Тӹштӹ келеш ылын порох складым пыдештӓрӓш. Костан Иванжы Акпарсым тӹш колтен. Акпарс пырен. Костан Иван вычен-вычен, Акпарс уке. Акпарс лӓктӹн шагалмыкок, Костан Иван тӹдӹм роал шуэн. Роал шумыкыжок, порох склад пыдештӓлт кеен.
Тӹнӓм Иван Грозный Йыл мычкы кузен. Дӓ Йыл мычкы кӓрмӓнвлӓм ӹштӹл коден: Козловкым, Шавашарым, Цикмӓм.
Цикмӓшкӹ тӹшец лӓктӹн. Перви Козьмо дон Демьян лӹмӓн ыргызывлӓ ылыныт. Нӹнӹ такешок ыргенӹт, качмыла веле. Костан Иванын войскажыланат нӹнӹ выргемӹм ыргенӹт дӓ Костан Иванет нӹнӹ лӹмеш кӓрмӓн-халам ӹштӹктен. Тӹ халажым рушла Козьмодемьянск (Цикмӓ) маныныт.
Перви, когогорным ӹштӹмешкӹ, тиштӹ эдемвлӓ ылделыт. Когогорным ыштымыкы веле тиш халык погынен. Первой толшывлӓжӹ когорны лишнӹ ӹленӹт. Тӹнӓм окнявлӓ моло уке ылын. Да эчежӹ Малахай разбойник сӓрнен. Тӹнӓм эдемвлӓ лӱдӹнӹт да когогорны гӹц шӓпненыт. Яшпатыржы ӓнгӹр вуеш шӹнзӹн. Ти солажымат ӓнгӹрвуй маныныт. Сарамбай вес вуеш шӹнзӹн. Ты солажым кӹзӹт марлажы Сарансола маныт, а рушлажы – Сарамбаево.
Акпарс родын кишажӹ шукерды агылат ылын. Кӹзӹт ӹнде шонгыраквлӓжӹ колен пӹтенӹт. Сӓмӹрӹквлӓжӹ шӓлӓненӹт кышкы-шон. Первирӓк ик карем лапымат Акпарс лык маныт ыльы. Кӹзӹт ӹнде тӹнге манмы ак шакты доко, монденӹт, векӓт.
Акпарсын лӹмжӹ кӹзӹтшӹ ӹлӹмӓшӹштӹ.
А
Акпарс салат.
Индергридиентвлӓжӹ: сӱкӓн тури, помидор, ыжар охырец, ыжар охыра, консервируйымы ыжар пырса, шолтымы мыны, шолтымы ышкал пай ӓль ветчина, якшар (шим) шаптыр, ти кок шаптырым пӧчӹ доно вашталташ лиэш, ӓнис дон петр шуды (петрушкы), санзал. Салатым вӹлец пӹчкедӹмӹ вишня лаштыквлӓ доно сӹлнештӓрӓш лиэш. Соусшы: мӱ, майонез ал-ь патыл, санзал, шим перцӹ.
Нӹл эдемлӓн порци: кок изиӓт-когоат агыл шолтымы сӱкӓн ӱштӹ турим салатлан пӹчкедӓш (сӱкде), ик помидорым, ик охырецӹм, ик шолтымы мыным салатлан пӹчкедӓш, 200 гр. нӓрӹ консервируйымы ыжар пырса, 200-250 г. пай ӓль ветчина, ыжар охырам, ӓнисӹм аль петр шудым йӓмдӹлӹшӹ ӹшке тотшы семеш пиштӓ. Перкӓн лижӹ!
Актусола.
Актусола — сола Кырык сирӹштӹ
Пайскырык поселенин Актусола исторический вӓрвлӓ доно паян ылеш. Актуш — ти солалан негӹзӹм пиштен, седӹндон сола тенге маналтеш. А XVI—XVIII курымвлӓн тӹдӹм «Малая Емангаши» маныныт. Актусолан ӱл частьшӹн 200 метр ӧрдӹжӹштӹ кӱкшӹ вӓрӹштӹ пӹсманӹм анжыктышы штолмы шалга. Молнам тӹдӹ Азан дон Угарман губенрнявлан пысманыштым айырен. Ти стелалан 100 и утла. Тӹдӹм молнам тиштӹ эртӹшӹ Москва (Кӹтӹри Кугижӓн) тракт сага шагалтымы. Тӹшец пиш цеверӹн цилӓ портту йӹрвӓш, Ямангаш вел кайыт. Кӹзӹт ти стела-пирамида форман, жеп ӹшкӹмжӹнӹм нӓлӹн: стенӓвлӓжӹ кӓтлен шӹнденӹт, сек кӱшӹл лаштыкшы (тӹштӹ кугижӓ кӹлӹн символжы — кок вуян курныжым анжыктымы ылын) урын вален. 19-шӹ курымын Москва тракт Кырык сирӹштӹ 68 уштышыш шыпшылтын дӓ Ямангаш, Виловат, Кожваж, Тошты Шӹндӹр гач эртен. Тӹдӹ грунтовой ылын, но пасна лаштыквлӓжӹ, лымынок кырык вӹкӹ кузымы годым кӱэрвлӓ доно шӓрӹмӹ ылын. Актусолам валымы годым ӱлнӹ техень кӱэр доно шӓрӹмӹекатерининский трактын участкыжы перегӓлт кодын. Тидӹцӱдӓлӓ чучеш. Вет ти корны мычкы тӹжем заключенный, каторжан ссылкыш Сибирьӹш кенӹт, вольный ӓль вольный агыл путешественниквлӓ эртенӹт. Ти корны арестованныйвлӓн этапный корнышты ылын. Нӹнӹм Москва гӹц Владимир гач Сибирьӹш колтенӹт. Седӹндон эче ти корным «Кандальный» маныныт. Ти корны мычкы Екатерина II эртен. Седӹндон эче ти корны государственный ылын. Седӹндон тӹдӹм халык эче «екатерининский» манын. Тӹдӹ пиш керӓлеш шотлалтын: Кырык сирӹм Йыл доно дӓ Йыл кымдемӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ вес халавлӓ доно ушен. 1854 ин ти тракт мычкы кӹвервлӓм тӧрленӹт.
Ти вӓрӹштӓт кок кӹверӹм ӹштенӹт. Мамалай ӓнгӹр гач — пун кӹверӹм, а Пактай гач — кӱ пычвлӓм пиштенӹт. 1920-шы и якте марынвлӓн мулӓндӹм Угарман, Азан, Вичӹ губернивлӓ лошты пайылымы ылын. А пӹсмӓн мӓнгӹ гӹц мӹндӹрнӹ агыл лапышты «Дворики» сола вӓрлӓнен. Кӹзӹт тӹ вӓрӹштӹ нимат уке. Шӹм метр нӓрӹ кӱкшӹцӓн мӓнгӹ-стела кӹзӹт шӹверемӓн лач кокты веле кодын: Щурово солашты (Рязан дон Москва губернивлӓ лошты) дӓ кокшы — Актусолашты. Тидӹ архитектурный памятникӹш сӓрнӓлтӹн. Актусолашток первишӹ часовня перегӓлт кодын.
Акцорин, Виталий Александрович.
Виталий Александрович Акцорин (17-шӹ июль 1930-шы и — 1998) — лӹмлӹ фольклорист, Ямангаш монгырышты шачын, МарНИИ-штӹ пӓшӓлен.
Тошто Марий ой-влак. / В.А. Акцорин поген, чумырен. – Йошкар-Ола, Книгам лукшо марий издательство, 1972.- 216 с. – (Наукым шымлыше марий институт).
Сказки лесов: Марийские народные сказки (Для мл.шк.возраста) / Сост. В. А. Акцорин,пер. и лит.обраб. А.Ф.Смоликова; худож. З.Ф.Лаврентьев – Издание доп. и перераб., – Йошкар-Ола: Марийское кн. изд-во, 1978. – 159 с.
Марийские народные сказки / Сост. В. А. Акцорин. – Йошкар-Ола: Марийское кн. изд-во, 1984. -288.
А
А
Алатайсола.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Алатайсола Кӹлемар кымдемӹштӹ Йӱксӓр гӹц 10 уштыш кечӹвӓл-вадывелнӹ вӓрлӓнӓ.
Tи солa гишӓн XVIII-шӹ курымын пӓлдӹртӹмӹ.
Транспорт.
А
А
Албани.
Албани (, официал лӹмжӹ — Респу́блика Алба́ния,) — Балкан кугижӓнӹшвлӓ, Адриатика дон Иони тангыж тӹрӹштӹ. Сӓндӓлӹкӹн лӹмжӹ иллири йӹлмӹштӹш "olba" шамак гӹц лин, кыды «ӹлемӹм» анжыкта. Халык тидӹм "Shqipëria" лӹм доно попа, кыды «Курныжын мулӓндӹжӹ» ("курныж" албанла "shqiponjë") лиэш. 12 ноябрь 1912 и годшен ӹшкевуя виӓнгшӹ сӓндӓлӹк семӹнь ылеш. Албаништӹ 3 659 616 ӹлӹзӹ. Вуйхалажы - Тирана (376 642 ӹлӹзӹ).
Албанвлӓ шукынжок мусульман ылыт. Мечеть Тиранышты
Алгасир.
Алгасир — Кугилӓсола гӹц 1 уштышышты изи ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. «Алга» лӹмӓн эдем ти солашкы пӹтӓри ӹлӓш ванжен ылын. Солан эче вес лӹмжӹ улы: «Кымшы Шошмар». Акпарс лужавуйын мӱлӓндӹшкӹжӹ пырен. Ӹлем семӹнь XVI-шы курым годшен пӓлӹ. 2001-шӹ ин Алгасӹрӹштӹ 30 эдем ӹлен.
Алдушкин, Сергей Сергеевич.
Сергей Сергеевич Алдушкин - ӓтяжӹнӓт лӹмжӹ Серге. 1967-шӹ ин Латансолаэш шачын. Руш Элышты кымдан пӓлӹмӹ акварель стиль доно сирӹшӹ реалист артьнык.
Биографижӹ.
Ямангаш школышты тыменьӹн, тидӹ паштек Йошкар-Олашты Кунст (художественный) училищӹм пӹтӓрен дӓ талантан ылынат Москвашкы, Иван Суриков лӹмӓн Кунст Академишкӹ тыменяш кен, кыдым 1996-шы ин пӹтӓрен. Мастарлыкшым лӱктӓш манын, Европыштыш вес сӓндӓлӹквлӓштӹ шӹренок ылын: Франциштӹ, Венгриштӹ, Италиштӹ, Шим Кырык Элышты, Сербиштӹ, Германиштӹ. Туан Латансолаштыжы ӹлӓ.
Пӓшӓвлӓжӹ.
Серген пӓшӓвлӓштӹжӹ кымда вӓрӹм пейзажвлӓ йӓшнӓт, тидӹ паштек портретвлӓ дон натюрмортвлӓ кеӓт. Картинвлӓм вазымы стильжӹн важвлӓжӹ 19-шӹ курымаш руш реалиствлӓн пӓшӓвлӓшкӹ нӓнгеӓт. Артньыкын пӓшӓвлажӹ Левитанын, Репинӹн, кынамжы Шишкинӹн дӓ Кустодиевӹнӹм дӓ седӹ кырык мары артнтньык Владимир Григорьевӹнӹм ӓшӹндӓрӹктӓт. Ма яжожы, Серге ти мастарвлӓн пӓшӓвлӓштӹм яжон пӓлӓ дӓ реалист семӹнь пӓшӓлӓ гӹнят ак копируйы, тӹдӹн ӹшке индивидуальный вазымы стильжӹ улы.
Ажедмӓшвлӓ.
А
Аликов, Валерий.
: "В этой биографической статье не хватает отчества".
Валерий Никандрович Аликов (псевдолӹмжӹ Валери Микор; 1-шӹ январьын, 1960, Ӓвӓсир – 11-шӹ сентябрьын, 2016, Хельсинки) — Поэт, сӓрӹзӹ, сӹлнӹшая критик. Шур школ паштек Угарманышты техникумышты, Тарту дӓ Хельсинки университетвлӓштӹ тыменьӹн. Тарту университетӹн философи факультетшӹм пӹтарен, кымдан пӓлӹмӹ семиотик Лотман Юрий Михайловичӹн лекцивлӓжӹм колыштын. Хельсинкиштӹ лӓкшӹ Цикмӓ журналын редакторжы. «Шӓла тигрвлӓн мӱлӓндӹлӓн» лыдыш книгӓ (1999 и) дон «Пӧрт Шур сирӹштӹ» новелла-эссе книгӓм (2004 и) сирен. Лыдышвлӓжӹм англ, немӹц, коми, руш, удмурт, финн, француз дӓ эстон йӹлмӹвлӓш сӓрӹмӹ.
Ажедмӓшвлӓ.
А
А
Алхониеми Алхо.
Алхо Алхониеми (финнлӓ "Alho Alhoniemi") — фенно-угристикын эмиритус-профессоржы. Über die Funktionen der Wohin-Kasus im Tscheremissisischen (Мары йӹлмӹн «кышкы» анжыктышы падежӹн функцижӹ гишӓн)лӹмӓн доктор диссертацижӹм 1967-шӹ ин Турку университетӹштӹ ӹшӹклен. 1971-шӹ и гӹц 1996-шы и якте, пенсишкӹ лӓкмешкӹжӹ ти университетӹштӹ финн-угр йӹлмӹвлӓм шӹмлӹшӹ профессоржы ылын. 1971 — 1979-шӹ ивлӓн Финн Йӹлмӹ Ушемӹн вуйлатышыжы ылын. Алхониемин тӹнг шӹмлӹмӹ йӹлмӹвлӓжӹ мары дӓ мордва йӹлмӹвлӓ ылыныт, тенге тӹдӹ 1985-шӹ ин Марӹ йӹлмӹм тыменьмӹ книгӓм лыктын, кышты кырык мары йӹлмӹн грамматикыжымат анжыктымы. Алхониемин инициативыжы доно Турку университетӹштӹ шукы мары лингвист стажировкым эртен, нӹнӹ логӹц сек пӹтӓришӹжӹ профессор Андуганов Юрий Владимирович ылын.
Алык мары йӹлмӹ.
Алык мары йӹлмӹ () — ик финн-угр йӹлмӹ, Мары Эл Республикӹшты кырык мары сага — кугижӓнӹш йӹлмӹ. Тӹнг шотышты шалахайла Йыл сирӹштӹ.
Аматисола.
Аматисола — Изи Пӹнгель ӓнгӹр сирӹштӹ шыпшылт вазын. Шур сола согоньын центржы — Макарсир якте 3 уштыш. Перви ти сола Акпарсын мулӓндӹшкӹжӹ пырен. 2001-шӹ ин Аматисолашты 60 эдем ӹлен.
Амишвлӓ.
Амишвлӓ ныр пӓшӓвлӓм тошты семӹнь ӹштӓт. Линденвилл, Нью Йорк штат
Амишвлӓ — цилӓжӹ 200 000 нӓрӹн ылыт дӓ Ушымы Штатвлӓн Пенсельвени, Охайя, Индиана штатвлӓштӹ ӹлӓт. Религиштӹ доно амишвлӓ анабаптиствлӓ ылыт.
Историштӹ.
Сек первижок амишвлӓ менонит сектанвлӓ ылыныт, нӹнӹм 1600-шы ивлӓн Европышты поктылыныт, тырын ӹлӓшӹштӹ ирӹкӹм пуделыт дӓ тенге изин-олен Америкышкы эмигрируяш тӹнгӓлӹнӹт. Шукынжок тӹшкӹ 1700-шы ивлӓн кен колтенӹт. Шӹренжок амишвлӓ важвлӓштӹ доно Швецарин немӹцвлӓ ылыт. Туан йӹлмӹштӹ немӹц сӹнӓн тошты герман йӹлмӹ, кыдым кӹзӹтӓт кычылтыт, тидӹ гӹц паснажы англ дон немӹцлӓӓт попат. Амиш лӹм сектылан негӹцӹм пушы, квакер Якоб Амманын лӹмжӹ гӹц толеш.
Традициштӹ, ӹлӹмӓш ӓквлӓштӹ.
Сек тӹнгжӹм амишвлӓ Библиштӹ мам сирӹмӹ, цила ти законвлӓ доно ӹлӹшӓшлык ылыт, эдемӹм изижӹ годым агыл, а кушмыкыжы веле хӹрестӓт. Ушемкымдем гӹц амишвлӓ изолируялтыныт дӓ ӹшке законвлӓштӹ доно ӹлӓт. Тӹнгжӹм нӹнӹ тоштӹ семӹнь ӹлӹмашӹм шотеш пиштӓт, модерн техникӹм: автовлӓм, тракторвлӓм, телевизорым, телефоным, электричествым ак кычылтеп дӓ кыце 1700-шы ивлӓн эдемвлӓ ӹленӹт, тенге ӹлӓш дӓ ныр пӓшӓвлӓштӹмӓт ӹштӓш цацат. Амишвлӓ шӹренжок имни арававлӓ доно кыдалыштыт. Техникы эдемӹм утла когоэшнӹшӹм ӹштӓ манын амишвлӓ шанат. Изолируялтынытат, амишвлӓлӓн махань-шон характерный цервлӓ улы, кыдывлӓ генывлӓштӹ доно кӹлдӓлтӹн, кынамжы мӹшкӹрӓнвлӓ жеп шодеок колышы тетявлӓм ӹштӓт, но тенге гӹнят семнявлӓштӹ коговлӓ, шӹренжок 8-10 тетяӓнвлӓ. Амишвлӓ самолет, поезд дӓ автобус донат ак кыдалышеп, мӹндӹр корнышкы моло лӓктӓш келеш гӹнь, нӹнӹ церкӹштӹ разрешеним ядшашлык ылыт. Амишвлӓ чиӓшӹжӓт тошты семӹнь чиӓт, но школвлӓшкӹ каштыт, нӹнӹн ӹшке школ системӹштӹ улы.
Амстердам.
Амстердам Голландин сек кого халажы, 2006-шы ин халашты 743 905 ӹлӹзӹ ылын. Вес семӹнь манаш гӹнь нидерландвлӓ гӹц 20 %-шӹ Кого Амстердам регионышты ӹлӓ, кыдын ӹлӹзӹ шотшы 1 450 000 эдем якте шоэш. Амстердам Йыдвел Голландин Амстел лӹмӓн куперӹштӹ вӓрлӓнӓ. Хала гишӓн ???? ин пӓлдӹртӹмӹ.
А
Андорра.
Андорра — лужавуй кымдем Европышты, Испани дон Франци лошты, территорижӹ доно Кырык Мары кымдем гӹцӓт изи (кат. "Principat d’Andorra", исп. "Principado de Andorra", фр. "Principauté d'Andorre"), лӹмжӹ баск йӹлмӹ гӹц толеш:andurrial, кыды "охыр вӓрӹм" анжыкта. Экономикыжы туризм индустри доно ӹла. Ик иштӹ ти сандалӹкӹшкӹ 9 мил. турист толеш.
Халык шотышты тенге пайылалтеш: андоррвлӓ (первиш каталон хресаньвлан важвлӓштӹ гӹц ылшывлӓ — 31 %, испанвлӓ - 45%, португалвлӓ - 11%, французвлӓ - 8% (1995). Официал йӹлмӹ — каталан. Тенгеок испан дон француз йӹлмӹ кычылалтыт.
А
Андрианов, Павел Иванович.
Павел Иванович Андрианов (1920, Исуткан -2009) — мары поэт.
Ссылки.
А
А
Андуганов, Юрий Владимирович.
Андуганов Юрий Владимирович (ш. 23-шы июль 1949-шӹ и, Якшарвичӹ кымдем, Башкири — к. июль 2005-шӹ и, Йошкар-Ола).
Кӱшӹл школышты тыменьмӓш.
1966—1971-шӹ ивлӓ лошты МарКугПедИ-штӹ тыменьӹн. Тидӹ паштек Тарту университетӹн аспирантурышты Пауль Аристе доны тыменьӹн.
Шӹнцӹмаш пӓшӓвлӓжӹ.
Тарту университетӹн аспирантурыжым пӹтарӹмӹкӹжӹ «Мары йӹлмӹн шукы енгӹжӓн шамаквлӓжӹ» лӹмӓн диссертацим сирен дӓ ӹшӹклен. А. Мары университетӹн профессоржы ылын. Финн-угр тӱнымбалын шӹнцӹзӹ йӹргецвлӓштӹ пиш авторитетӓн специалистеш шотлалтын.
Апатеев, Авенир Арсентьевич.
Авенир Арсентьевич Апатеев — кырык мары сирӹзӹ, тымдышы, поэт, краевед. 1-шӹ январьын 1939-шӹ ин Кырык мары районыштышы Пӹзӹкныр вел Тьомисолашты тымдышывлӓн семняштӹ шачын. 1957-шӹ ин Усола кӹдӓлӓш школым пӹтӓрен. 1960-шы ин МарКуПедИ-ш тыменяш пырен, кыдым 1964-шӹ ин пытӓрен. Кужы жеп Йылйӓл школышты тымден.
А
А
Апрель.
Беррий герцогын "Цевер жепшая" Йымым ыдылмы книгӓштӹжӹ анжыктымы апрель, XV к
Апре́ль (лат. "Aprilis") — Григориан календарьын нӹлӹмшӹ тӹлзӹжӹ. Апрель 30 кечӓн тӹлзӹ. Апрельӹн Мары Элышты лым шылен пӹтӓ, йӓрвлӓ, ӓнгӹрвлӓ дӓ йогывлӓ и гӹц ирӹктӓлтӹт: Шур, Вӹтлӓ дӓ Йыл йогывлӓ кеӓт, пӹтӓриш пеледӹшвлӓ пеледӓш тӹнгӓлӹт, апрель мычашышты солавлӓштӹ кӹтӧвлӓм лыктыт, кыды инжӹ кыралашат тӹнгӓлӹт. Апрельӹн юж температуры пиш вашталтеш: йыдым шӹренжок минусышты, сотыгечӹн 15-18 градус яктеӓт шокшемден кердеш. Кырык мары йӹлмӹштӹ ти тӹлзӹн лӹмжӹ латин йӹлмӹ негӹцӓш ылеш, кышты Aprilis «пачылташ» (aperio) глагол гӹц лин.
Арбуз.
Арбу́з (лат. "Citrullus lanatus") — Арбуз ("Citrullus") йыхын Когоохырец ("Cucurbitaceae") семняш пырышы икиӓш кушкыш.
Когоохырец гань, йӹргешкӹ, кужикӓ-йӹргешкӹ, ляпцӓкӓ форман кӹцкӹ. Вӹлвӓл цӹрежӹ доно ошы, сарикӓ дӓ корнан-корнан пӹцкӓта ыжаргы ӓль сеткӹ гань, махань-шон тамгаан лин кердеш, кӧргӹжӹ пышкыды, ошикӓ-яшаргы, якшаргы, ӹнгӹж цӹреӓн, кынамжы ошы ӓль сары. Шокшы климатан сӓндӓлӹквлӓштӹ кушкеш. Пӹтӓртӹш ивлӓн арбузым Кырык сирӹштӓт куштат. Цилӓжӹ 1000 утла сорт улы.
А
Арисова, Людмила.
Арисова Людмила — кырык мары поэтесса.
Аристотель.
Аристотельӹн вуйжын скульптурыжы. Лисипп гӹц копи. Лувр
Аристо́тель (тошты греклӓ: "Ἀριστοτέλης") (384 и Христос шачмы якте (Х.ш.я.), Стагир — 322 Х.ш.я., Халкида, Эвбея ошмаоты (остров)) — Кугезӹ Греци философ дӓ шӹнцӹзӹ. Платонын тыменьшӹжӹ. 343 Х.ш.я. и якте — Александр Македонскин тымдышыжы. 335 Х.ш.я. ин Ликей лӹмӓн перипатетика школым пачын. Формальный логикылын негӹцӹм пиштен. Философи лексиконын ынгылаш лимӹ аппартшым ӹштен, кыды шӹнсӹмӓш шанымы стильӹм кӹзӹтӓт эче ав-ӓлтӓ.
Аристотель пӹтӓриш шӹнцӹзӹ ылын, кыды философин системӹжӹм виӓнгден дӓ ӹлӹмӓшӹн шукы монгырыштыжы: социологиштӹ, философиштӹ, политикӹштӹ, логикӹштӹ дӓ физикӹштӹ кычылтын. Онтологи вӹкӹ анжалтышыжы паштекшӹ философлӓн дӓ эдемвлӓн эдемӹн шанен мыштымаштыжы пиш келгӹ кишӓвлӓм коденӹт. Аристотелӹн метафизикы гишӓн тымдымашвлӓжӹ Аквин Фома ярыктен дӓ схоластикы йӧн семӹнь анзыкыла виӓнгдӹмӹ линӹт.
Изи дӓ ӹрвезӹ годшаш ивлӓжӹ.
Аристотель Стагирышты, грек колонштӹ, Афон кырык лишнӹ в 384 ин Х.ш.я. шачын. Аристотельӹн ӓтяжӹн лӹмжӹ Никомах ылын, кыды Кугезӹ Македонин Аминта III-шы кугижӓн кудвичӹштӹжӹ лӓкӹрӹн пӓшӓжӹм ӹштен. Никомахын ӓтяжӓт лӓкӹр ылын дӓ ти професси семняштӹштӹ ӓтя гӹц эргӹлӓн принцип доно ванжен миэн. Аристотельӹн пӹтӓриш тымдышыжы ӓтяжӹ ылын. Изи ылмыжы годымок эче Аристотель Македонин Александрын ӓтяжӹ Филипп доно пӓлӹм лин.
369 ин Х.ш.я. Аристотель тылыкеш кодын дӓ тӹдӹм кушташ дӓ ашнымашым (воспитаним) пуаш манын Проксен ӹшке докыжы нӓлеш. Аристотель ти эдем гишӓн пуры шанымашвлӓм сирен дӓ кынам тӹдӹ колен, Проксенӹн Никанор эргӹжӹм нӓлмӹ эргешӹжӹ ӹшта. Проксен Аристотельӹм кушкышвлӓ дон вольыквлӓм пӓлӓш тымден, ти тымдымаш такеш лиде – тенге жеп эртӹмӹкӹ Аристотель ”Вольыквла гишӓн” трактатым сирен.
Ӹрвезӹ ивлӓжӹм Аристотель Македонин пеледмӹ курымын ӹлен, тӹдӹн грек образовани ылын дӓ попашыжат ти йӹлмӹ донок попен. Ушемкымдемӹштӹш ядмашвлӓм анжалаш гӹнь, Аристотель демократ йӧн доно кугижӓнӹшӹм вуйлатымаг верц ылын дӓ тӹ годымок Македони кугижӓн дӹвӓлнӹжӹ ылын. Тидӹжӹ толшашышты тӹдӹн ӹлӹмӓшӹштӹжӹ ӹшке рольжым мадын.
А
Арйынгывуй.
Арйынгывуй () — Изи Йынгы ӓнгӹрӹн шолын лӓкмӹ вӓр лишнӹжы шыпшылт вазын. Сола кок вуян, иктӹжӹ Кӱшӹл Арйынгывуй, весӹжӹ — Ӱл Арйынгывуй маналтеш. Кӱшӹл Арйынгывуйыштыжы кым лык улы: Яшплайсир, Вессир, Кужы Ивансир. Ӱл Арйынгывуйжы Изи Йынгым коктеш шелеш: Эштерексир дон Лапкасиреш. Пӹтӓришӹжӹ ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓа. 2001-шы ин Арйынгывуйышты 207 эдем ӹлен.
Арпӹнгель.
Арпӹнгель - ӓнгӹр Кырык сирӹштӹ. Тӹнгӓлтӹшӹжӹм Оврашныр доны шӹргӹ каремӹштӹ нӓлеш, Микорсир лишӹц Мельопка докыла какляртыл кеа да Йылышкы йоген пыра. Кытшы 12 уштыш нарӹ.
А
А
Нур-Солтан.
Нур-Солтан –(каз. Нур-Солтан [Нур-Солтан], лат. Nur-Sultan) казахстанын вуйхалажы, сӓндӓлӹкӹн сек кого халажы. Астанаышты Казахстан кугижӓн Министрвлӓн Согоньышты (правительство) дӓ Паламент (Парламент, Кугижӓн Погыныш) вӓрлӓнӓт. Астанан халыквлӓлоштыш аэропортшы маналтеш. Хала лӹмӹн этимологижӹ "вуйхала" шамак гӹц лин. 2010-шӹ ин Астанаышты 721 228 эдем ӹлен.
А
Астрид Линдгрен.
#перенаправление Линдгрен, Астрид
Астрид Анна Эмилия Линдгрен (швед "Astrid Anna Emilia Lindgren", ӹдӹр лӹмжӹ - "Ericsson", 14 ноябрь 1907, Виммербӱ сола, Кечӹвӓл Швеци – 28 январь 2002, Стокгольм)- тӱнымбал кымдык пӓлӹмӹ тетя сирӹзӹ. Сек пӓлӹмӹ книгӓвлӓжӹ "Кужы Цылкаан Пеппи", "Ваштарсир Эмиль", "Левӓш вӹлнӹш Карлссон", "Мио, Эргем Мио" дӓ "Лев ӧртӓн Шӱмбелем" ылыт. Линдгренӹн шачмы пӧртӹштӹжӹ тетя литература дон тетя культура центрӹм пачмы. Кырык марла "Кужы Цылкаан Пеппи" дон "Ваштарсир Эмиль" книгӓвлӓжӹм лыдаш лиэш.
Атюлов, Анатолий Александрович.
Анатолий Александрович Атюлов — поэт, 27.12.1938 (Латансола). Ямангаш дӓ Микрӓк школвлӓштӹ тыменьӹн. 1967-шӹ ин Мары Пединститутын истори дӓ филологи факультетшӹм пӹтӓрен. «Йӓктӹ имвлӓ» лӹмӓн пӹтӓриш книгӓжӹ 1971-шӹ ин лӓктӹн.
А
Ахматова, Анна Андреевна.
Ахматован портретшӹ. Артньык Делла-Вос-Кардовскаян пӓшӓжӹ. 1914
А́нна Андре́евна Ахма́това (шачмыжы годшаш фамилижӹ — Го́ренко; 11 (23) июнь 1889, Одесса, Руш Эл импери — 5 март 1966, Домодедово, Москва область, РСФСР, СССР) — руш поэтесса, сирӹзӹ, литературым шӹмлӹзӹ, сӹлнӹшая критик, сарӹзӹ; XX-шы курымаш рӧднӓ руш поэт.
А
Ахтисаари, Мартти.
Мартти Ахтисаари () (ш. 23-шы июнь-ын 1937-шӹ ин, Viipuri, (марла Выборг)) Финлянди (Суоми) Республикын 10-шы президентжӹ (1994-2000). Президент лимӹжӹ якте Вескид пӓшӓ министерствышты дипломат пӓшӓм ӹштен, Ушымы Халыквлӓн Организациштӹ (англла UN, рушла ООН) палшыкалышы секретарь ылын. Тырым шагалтымы Нобельӹн премижӹм пумы гишӓн 10.10.2008 увертӓрӹмӹ дӓ ти премим 10.12.2008 Норвегин вуйхалаштыжы, Ослошты тӹдӹлӓн кычыктымы. Тидӹ гӹц пасна ти инок Мартти Ахтисаарилӓн октябрь тӹлзӹн ЮНЕСКО-н (англла UNESCO) премижӹм пумы.
Ахтисаарин халыквлӓлоштыш пӓшӓжӹ:.
Мартти Ахтисаари халыквлӓлоштыш организацивлӓштӹ пӓшӓм 1960-шы ивлӓ годшен ӹштен. Шукы вижӹм гражданский вырсы тервен нерат лишӹ Намибим тыр дӓ демократи йӧн доно виӓнгмӹ корныш колтымашкы пиштен. Ти виӓнгмӹ корнын тӹнг негӹцшӹ у школ системӹм айырымаш ылын. Ахтисаари семӹнь, кугижӓнӹш у корнывлӓ доно виӓнгнежӹ гӹнь, тӹдӹ пӹтӓриок, у школ системӹм ӹшкӹлӓнжӹ айырышашлык, вет такеш агыл, сӓмӹрӹквлӓ кугижӓнӹшӹн толшашыжы ылыт манын попат. Намиби гӹц пасна, Мартти Ахтисаари тенегок Филиппинышты икӹжӓк-иктӹштӹ ваштареш кредӓлшӹ этнический кланвлӓ лошты тыр лижӹ манын, кого пӓшӓм ӹштен. Тенгеок Косово проблемӹм решӹмӓштӓт нобелист кого рольым мадын.
Нобель премим айымы традици.
Традици семӹнь, Нобельӹн премижӹм кок вӓре пайылат: тыр шагалтымы премим Ослошты хими, физика, эконмика дӓ литература премим Стокгольмышты пуат. Нобелист Ахтисаари лӹмеш, Осло хала мэриштӹ кого айо эртен, кышты Норвегин кугижӓжӹ Гаральд ылын. Традици семӹнь нобелист лӹмеш кого концертӹм пуат. Нобелистӹм кымылангдаш толшывла Осло мэри анзыкы погыненыт, нӹнӹ лошты Норвегиштӹ эмиграциштӹ ӹлӹшӹ шукы косовец ылын. Кидӹштӹштӹ нӹнӹ Косовон йолажым вӹльгӹжтӓрен шалгенӹт. Мартти Ахтисаари мэрин балконжы гӹц халыкым пурештен.
Стокгольмыштат Нобель айом Хала пӧртӹштӹ (мэриштӹ) эртӓрӓт. Ослошты ти церемони 10-шы декабрьын эртӓ гӹнь, Швецин вуйхалаштыжы тидӹм 12-шы декабрьын эртӓрӓт. Нобелиствлӓ гӹц пасна ти айошты 1000 утла хына ылын. Хынавлӓ лошты традици семӹнь Швецин кугижӓжӹ Карл Густав, кугижӓтар Сильвия, принцесса Виктуриа, принцесса Мадлен дӓ принц Карл Филипп, сӓндӓлӹкӹн политика, шӹнцӹмӓш (наука) дӓ культура элитыжы ылын. Айон хозажы – Нобель Комитет. 2008-шы ин Нобель премим пумы программышты кым чӓсӓк пелӓк шыпшылтшы айо вады качкыш паштек концерт дон танцывлӓ ылыныт. Вады качкышын ӓкшӹ 170 евро. Шергӓш агыл гӹнят, ти айошкы вӓрештӓш куштылгы агыл. Нобелиствлӓ сагашты 46 эдемӹм канден кердӹнӹт (роднявлӓм, лишӹл тӓнгвлӓм, коллегӹвлӓм), нӹнӹ гӹц пасна тышты 200 нӓрӹ студент ылын. Нобельӹн лауреатвлӓ гишӓн шукыракым интернетышты Nobel prise лӹм доно пӓлен нӓлӹдӓ.
А
Аштавай.
Аштавай () — Кого Йынгы ӓнгӹр тӹрӹштӹ вӓрлӓнен. Паратмар якте 5, Виловат якте 8 уштыш. Аказ лужавуйын мӱлӓндӹшкӹжӹ пырен. Сола семӹнь 1907-шы инок ышке статусшым ямден, лач тынӓм лишнӹжӹ Аштавай пӱэргӹ монастирӹм ти вӓрӹштӹ шӹндӹмӹ. Монастирын Йозым Ӹштӹшӹ Миколай лӹмеш пу церкӹжӹ ылын. Октябрь революци паштек монастирӹн пайдажым конфискуйымы дӓ национализируйымы. Тӹ годымок монастир лишнӹш пӧртвлӓштӹ 2001 якте эче ӹлӹшӹвлӓ ылыныт.
Аштавай пӱэргӹ монастир.
Аштавай пӱэргӹ монастир - Кого Йынгы ӓнгӹр тӹрӹштӹ вӓрлӓнен. Паратмар якте 5, Виловат якте 8 уштыш. Аказ лужавуйын мӱлӓндӹштӹжӹ ылын. Монастирӹм 1907-шы ин ти Аштавай сола вӓрӹштӹ шӹндӹмӹ. Монастирын Йозым Ӹштӹшӹ Миколай лӹмеш пу церкӹжӹ ылын. Октябрь революци паштек монастирӹн пайдажым конфискуйымы дӓ национализируйымы.
А
Бабич, Михай.
Ми́хай Ба́бич (венг. "Babits Mihály", 26 ноябрь 1883, Сексард — 4 август 1941, Будапешт) — венгр поэт, сирӹзӹ дӓ сарӹзӹ.
Ӹлӹмӓшӹжӹ.
Бабич тошты Паннониан виноград садвлӓ доно леведӓлтшӹ кырыквлӓ лоштыш Сексард лӹмӓн изи халашты шачын. Ӓтяжӹ классический ӓшнӹмӓшӹм(воспитаним) нӓлшӹ судья ылын. ӹшкежӹ гӹц тымдышы лин. Будапешт университетӹштӹ тыменьмӹжӹ годым лыдышвлӓм сирӓш тӹнгӓлеш. Пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм Холнап (Иргод) лӹмӓн антологиэш пецӓтлен. Варарак тӹдӹ Буда-пешт лӹвӓлнӹш изи халашты тымдышын пӓшӓм ӹштен дӓ Ныугат журналеш пецӓтлӓлтӹн.
Пӹтӓриш Тӱнымбал вырсы жепӹн антимилитаризм тематикӓн лыдышвлӓм сирӹмӹжӹ гишӓн тӹдӹм судыш пумы ылын. Бабич нигынамат пролетариат монгырышты ылде, антиреволюци (социализм революци) жепӹн тӹдӹ пролетариат ваштареш нимат шӹлтӹдеок, вишок ӹшке шанымашвлӓжӹм пӓлдӹртен. Вес монгыр гӹц анжалаш гӹньӹ, тӹдӹ Хортин правительствыжы ваштарешӓт ылын. Лыдшывлӓ лошты тӹдӹ яратымы поэт ылын. 1927-шӹ и гӹц колымешкӹжӹ тӹдӹ Баумгартен Фондын кураторжы ылын. (Ти фондым Венгриштӹ шачшы немӹц эстетик Ференц Баумгартен пачын дӓ венгр сирӹзӹвлӓлӓн премивлӓм пайылен). 1929-шӹ ин тӹдӹ Ныугат-ын тӹнг редакторжы лин. 1937-шӹ ин логер рӓк доно церӓн ылмыжы пӓлӹ лиэш. Таманяр гӓнӓ операцим ӹштӹмӹ ылын. Цержӹ тӹдӹм пиш ясландарен дӓ сек мычашешӹжӹ тӹдӹ воксеокат апай лин. Бабич 1941-шӹ ин колен. Колымыжы паштек Ныугат-ат лӓктӓш цӓрнӓ.
Лирик дӓ декадент.
Бабичӹн творчествыштыжы культурывлӓм пӓлӹмӓш пиш келгӹ кишӓм коден. Тӹдӹн поэзиштӹжӹ курымвлӓн вашталтмы жепӓш декадентствын, эстетизмӹн, эклектикӹн, йугендӹн, импрессионизмӹн инфлуэнс цаклалтеш. Вескид сӹлнӹшаявлӓ гӹц образец семӹнь Бабичлӓн Эдгар По (1809-1849), Бодлер дӓ Суйнберн (1837-1909) лин кердӹнӹт. Пӹтӓриш лыдышвлӓштӹжок тӹдӹ классицизмӹн элементвлӓм кычылтеш дӓ антик жепӓш поэзи гишӓн пурын сирӓ. Поэтӹн лыдышвлӓлӓнжӹ символизмӹн элементвлӓ характерне ылыт: пӓлӹквлӓ кого рольым мадыт, лыдышвлӓн кӧргӹм тӧрӧк ынгылаш ак ли, тидӹм ӹштӓш манын лыдшы нӹнӹм интерпретируен кердеш. "Кечӹ (аяр агыл) чиӓвлӓ доно мадшы артньык", "шимӹ ӹшке кӧргӹштӹжӹ рокым урда"... Бабичӹн лыдышвлӓштӹжӹ Адин доно тӓнгӓштӓрӓш гӹньӹ, трагизм укеӓт манаш лиэш. Поэт семӹнь "кечӹйӹдеӓш ӹлӹмӓшӹштӓт пиш шукы цевер мӓгӓл улы, поэт тидӹм ужын мыштышашлык дӓ лыдшывлӓлӓн тидӹм ужаш палшышашлык." Тидӹм ӹштӹмӓштӹ, Бабич романтик-поэтвлӓлӓ бравур доно, "шӱлештӹл дӓ ойхырен" рифман лыдышвлӓм ак сирӹ, тӹдӹн лыдышвлӓжӹ вес кӱкшӹцӓн ылыт. Сонетывлӓжӹм сирӹмӹ годым поэт пӓлдӹртӓ: поэзи "ювелирӹн пӓшжӹ" ылеш дӓ цилӓ поэт ӹшке "миниатюран алтарьжым" ӹштӓ. (Езек хидег сзонеттек "Ти кӹлмӹ сонетвлӓ"). Модерн хала ӹлӹмӓшӹн шукы сӹржӹм, сӱсӹр ойхын цӹрежӹм, ӹшке ӧртӹм ямдаш тӹнгӓлмӓшӹм ӓль хала тӹрӹштӹ лявырген шӹцшӹ пӧртӹм вашталтылмы формывлӓ доно анжыктен, поэт келья кӧргӹштӹжӹ ӹлӹшӹ кӹдӓлӓш курымвлӓн ӹлӹшӹ иконым сирӹшӹ аскет дон ӹшкӹмжӹм кӹлдӓ, идентифицируя.
Мӹнят курымеш кен колтымем гӹц анзыц
Лач мӹнь ӹшке вел лыдышвлӓэмӹн герой ылам,
лач ӹшке гӹцем мӹндӹркӹ веле вӓрештделам.
Интеллект дон философиӓн шанымашвлӓ техень мужед шӹндӹмӹ йӹргец гӹц ытарен кердӹт, Бабич шана. Тидӹм философи шанымашан (Хадйáрат а семмибе, Нигышкат кандышы агыл вырсы) кужы лыдышышты цаклаш лиэш.
Ушемкымдем вӹкӹ анжалтышыжы.
цилӓ ӹнде сойток! тангыж цилӓ вӓре коэштӓлток!
кӓпем гӹц шӱ йогок! Революци толок!
дӓ ямдарымаш паштек, тӧр хыть толма!
Тенге Бабич трагеди паштекшӹ картинӹм ужын, сӹгӹрӓл-сӹгӹрӓл, сирӓ. Пролетариатын кредӓлмӹжӹм анжыктымы годым, лыдыш формыжым антик жеп гӹц поэт нӓлӹн. Ти кредӓлмӓш гишӓн сирен гӹнят, кредӓлшӹвлӓ дон поэт солидарнй агыл. Эче Пӹтӓриш тӱнымбал вырсы годымок интеллектуал, гуманист дӓ культура аристократ Бабич кого юкын келесен: "Тӹрвӹвлӓэмӓт вӓк кышкедӹштӹ, тенге гӹнят... Мӹнь сӹнгӹшӹ гишӓн мыраш ам тӹнгӓл... лач тӹдӹ гишӓн мырынем, кыды пӹтӓриш гӓнӓ "Ситӓ!" келесӓ!" Вырсы гишӓн сирӹмӹ лыдышвлӓ паштек, Бабич ушемкымдем гишӓн шӹренрӓк сирӓ. Вырсышты кычылтмы кӹзӹтшӹ жепӓш вооружени эдемвлӓм дӓ культура ӓквлӓм ямдаш палша. Седӹндонат Бабич ум кӹчӓлӓш цӓрнӓ дӓ эртӹш жепӹн гуманизмӹн моральжы докы пӧртӹлеш.
пӧрт левӓш лӹвӓк шӹлеш; дӓ Яжорак веле
кӱ тидӹм ак ынгылы дӓ жеп гӹц вараэш кодеш
Тенге Бабич 1920-шы ивлӓн шачаш тӹнгӓлшӹ фашизм гишӓн сирӓ.
Пӧрт хоза пӧрт йӹржӹ пичӓ.
Бабичӹн поэзиштӹжӹ кок тенденци икӹжӓк-иктӹштӹ дон кредӓлӹт: эдемлӓн пурым кандышы ӹшке тӱнымбалым чангаш цацымаш дӓ ушемкымдемӹн проблемӹвлӓжӹ верц шытырланымаш. Ик программный лыдыш циклын лӹмжӹ "Пӧрт хоза пӧрт йӹржӹ пичӓ" (А газда бекерíти а хáзáт). Ти циклышты Бабич лыдшывлӓжӹм шокируя, тӹдӹ туан Венгрижӹм незер, ородыш кешӹ ӹдӹрӓмӓш дон тӓнгӓштӓрӓ, кыды йыдым ашкедеш дӓ ма улы пайдажым лявӹрӓш кӹшкен кеӓ. Тӹ жепӹн, кынам официальный Венгри Петӧфин шӱдӹиӓш юбилейжӹм аен дӓ революционне поэт гӹц самынь образым ӹштен, Бабитс сӓндӓлӹкӹн сӓмӹрӹк эдемвлӓм Петӧфи ганьок революци шӱлӹшӓн лиӓш ӱжӹн. (Лыдышвлӓжӹ "Бриллиантвлӓм сӓкен каштшы ӹдӹрӓмӓш", А гыéмáнтсзóрó ассзоны, "Петӧфин ӓршӓшвлӓ", Петӧфи косзорúи). Тӱнымбал вырсы паштек Бабич ум кӹчӓлӓш цӓрнен гӹнят, сойток тӹдӹ сӹлнӹшаяшты ма у улы, тӹдӹ паштек тӹшлен, тӹдӹн поэзиштӹжӹ импрессионизмӹн кишӓвлӓӓт раскыдын кайыт. Тидӹ лыдышвлӓн структурышты, тематикӹштӹ, лексикӹштӹ дӓ шамаквлӓм кычылтмашты шижӓлтеш. Бабич экспрессионизм эдемӹм анжыкта, кыды кого буква дон сирӓлтеш, кыдым христианско-гуманный идеалан эдем доно кӹлдӓ. Бабитс ӹлӹмӓш вӹкӹ оптимист семӹнь анжа. Ти жепӹн сирӹмӹ шукы лыдышыжымок аллегори семӹнь, пичен нӓлмӹ пӧрт доно тӓнгӓштӓрӓш лиэш. Поэт поэзин стихийӹжӹм кода, вольтериянец семӹнь ӹшке садывичӹшкӹжӹ пыра. Тӹшец гуманист дӓ эстет семӹнь ӹлӹмӓш вӹкӹ анжаш тӹнгӓлеш.
Ти жепӹн Бабичӹн лыдышвлӓжӹ ирӹкӓнрӓквлӓ дӓ куштылгыраквлӓ лит. Поэт "серьезне дӓ цевер кырыквлӓлӓн музыкым шакташ ирӹкӹм пуа, тыр кӓнгӹж кечӹн ирок гӹц вады якте тыр мӓгӓлвлӓм кӹчӓлеш дӓ нӹнӹм ужеш. Шошым кечӹштӹ тӹдӹ курымаш уэмдӹмӓшӹм моэш. Ин нӹл жепӹштӹжӹ "ин ритмжӹ, Йымы поэзин ритмжӹ" конкретизируялтеш. Первишӹрӓк антик стиль доно сирӹмӹ, нелӹрӓк шӱлӹшӓн лыдышвлӓ ӧрдӹжеш кодыт дӓ вӓрешӹштӹ ӹлӹмӓш докы лишкӹрӓк ылшы лыдышвлӓ сирӹмӹ лит. Лыдышвлӓн стильӹм вашталтымашышты Бабичӹн цержӓт ӹшке рольжым мадын. Лыдышвлӓжӹ эмоциональневлӓ дӓ, ӓнят, кынамжы утла реальне шанымашвлӓм пӓлдӹртӹшӹвлӓ ылыт. Тӹдӹ 1910-шы ивлӓн сирӹмӹ стильжӹ докы мӹнгеш пӧртӹлеш. "Балас- йозы" лыдышыштыжы поэт ик валгыдым (свӓтойым) сарвала, кыдын логержӹм худа вивлӓ пӹчкӹн шуэнӹт.
Йонашын книгӓжӹ.
1939-шӹ ин Бабич Йóнáс кӧныже (Йонаышн книгӓ) поэмӹм сирӓ. Ти пӓшӓм сирӓш манын, кого инспирацим классицизм дон интересуялтмаш пуэн. Тидӹ гӹц пасна эче у вырсын лин кердмӹжӹ. Пӓлдӹртӓш келеш, Бабитс поэзиштӹжӹ вырсы ваштареш шӹренок сирен. "Йонашын книгӓштӹ" пророк гишӓн сирӓлтеш, кыды Йымын шамакшым ак колышт, ӹлӹмӓшӹн лявӹрӓн дӓ сулыкым шачыктышы монгырвлӓжӹм ужаш ӹнжӹ ли манын, ӹшкетшӹ ӹлӓш тӹнгӓлеш. Бабитс Йонаш дон пресонифицируялтеш, но тӹ годымок ӹшке геройжы гишӓн ирони дон сирӓ. Йонаш тангыж штормам пӓлӓ, тӹдӹ кит колын мӹшкӹрӹшкӹжӹ вӓрештеш. Пӹтӓрижӹ тӹдӹн пророк лимӹжӹ ак шо, но ӹлӹмӓш гӹц шӹлӹн, ӹшкет ӹлен, пуйырымаш гӹц шӹлӓш ак ли- тидӹм тӹдӹ ынгыла. "Йымы мӓмнӓм цилӓ вӓре ужеш" шанымаш дон агыл Йонаш пӓшӓш пижеш, тӹдӹ ӹшке ынгылен шоэш: "преступниквлӓ лошты апай ӹшкежӓт преступник ылеш".
Эпический вӓрвлӓштӹ Бабич Тошты Согоньын чиӓвлӓжӹм кычылтеш, ирони дон цаткыды шамакан стильжӹм иквӓреш яра. Йонаш мам шанен шӹндӓ, тӹдӹ шӹренжок ӹлӹмӓшӹштӹ лин ак шокты, но тенге гӹнят поэт тидӹм ак ойхыры, тӹдӹ ваштылеш вӓк. Поэт лач икӓнӓ веле Йонашын йӹлмӹжӹ доно попа, тидӹ поэмын мычашыштыжы лиӓлтеш. Йонаш молитвӓм лыдеш дӓ "курымеш кит колын мӹшкӹрешӹжӹ пӹцкемӹшеш яммы анзыц" тӹдӹ у шамаквлӓм моаш Йымым сарвала.
Проза дон сӓрӹмӓш пӓшӓжӹ.
"Ош цӓрлӓнгӹвлӓн калиф" (А гóлыакалифа, 1913) романыштыжы Бабитс ти жепӹн сирӹмӹ поэзиштӹжӹлӓок ӹлӹмӓшӹн дисгармонижӹ гишӓн шаям анзыкыла нӓнгеӓ. Ти романышты "примерӹм нӓлӓш лимӹ ӹрвезӹ эдемӹн" ӹлӹмӓш дон колымашыжы гишӓн сирӓлтеш. Ти годымок автор югенд (у халык романтизм) дӓ символизм шӱлӹшӓн новеллӹм чӹдӹм агыл сирӓ. 1920-шы ин сирӹмӹ "Карта гӹц хала" (Кáртыжáр) романышты автор изи халашты капитализмӹн виӓнгмӹжӹ дӓ тӹштӹш ӹлӹмӓш вашталтмашвлӓ гишӓн сирӓ. "Колымашын эргӹвлӓжӹ" (Халáлфиаи, 1927) Бабитсӹн сек пӓлӹмӹ романжы ылеш. Тидӹ йых роман семӹнь сирӹмӹ дӓ венгр халык махань ылеш, тӹдӹм яжон дӓ келгӹн анжыктымы. Бабич яжо образованим нӓлшӹ сирӹзӹ, дӓ тидӹ тӹдӹн поэтикӹ дон философиштӹжӓт цаклалтеш. Тидӹ гӹц пасна тӹдӹ яжо эссеист ылеш. Тӹдӹ венгр сӹлнӹшая гишӓн, туан халыкын культурышты кого рольым мадшы эдемвлӓ гишӓн шукым сирен. Тенге гӹнят, тӹдӹ Европын сӹлнӹшаявлӓм соок шотыш нӓлӹн дӓ 1936-шы ин "Европын сӹлнӹшая истори" (Аз еурóпаи иродалом тӧртéнете) книгӓм сирен.
Сӓрӹмӓш пӓшӓжӹ. Сӓрӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ доно Бабич венгр сӹлнӹшаям анзыкыла виӓнгдӓш палшен. Пӹтӓри тӹдӹ оригинал текстӹштӹ мам сирӹмӹ, тӹдӹм викок сӓрен, варажы тӹдӹ лыдышвлӓн шанымашым анзыкы лыкташ цацен, лыдышвлӓн формым пӓлдӹртен. Тӹдӹ антик жепӓш авторвлӓ гӹц тӹнгӓлӹн, Шекспир якте сӓрен. Сӓрӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ логӹц сек яжон пӓлӹмеш Дантен Дижина цоммедиан шотлалтеш. Ти сӓрӹмӓш пӓшӓ гишӓн Сан Ремо- премим тӹдӹлӓн пумы.
Бабич лӹмӹнжок венгр сӹлнӹшаяштыш буржуазный анжалтышан авторвлӓ лошты кого авторитет ылын. Тӹдӹ декадент агыл, анешлӓ, сӹлнӹшаяшты тӹдӹ порадка дон дисциплинӹм моаш цацен. Тӹдӹ тошты дон у лошты кӹверӹм чангышеш шотлалтеш. Лыдышвлӓм сирӹмӹ стильжӹ доно Бабич Т. С. Элиот докы лишӹл.
Б
Байкал.
Байкал -тӱнымбалныш сек келгӹ йӓр, Ирвел Сибирьышты, Иркутск областьышты вӓрлӓнӓ. Келгӹцшӹ 1642 м.
Байрон, Джордж Гордон.
Джордж Гордон Байрон, 1798-шы и годшен 6-шы барон Байрон, лорд Байрон лӹм доно пӓлӹ (англ. George Gordon Byron, 6th Baron, англ. Lord Byron; 22 январь 1788, Лондон — 19 апрель 1824, Миссолунги, Греци) — англ поэт-романтик.
Б
Балатон.
Балатон- (венг. Balaton, нем. Plattensee, словацк. Blatenské jazero, словен. Blatno jezero, лат. Pelso)- йӓр вадывел Венгриштӹ. Покшал Европын сек кого йӓржӹ. Сирвлӓштӹжӹ шукы курорт улы, кышты минерал дӓ терминал вӹдкӹлвлӓ лыпшат. Кол доно паян. Тылвышвлӓ каштын кердӹт.
Балашши, Балинт.
Балинт Балашши (венг. "Balassi Bálint", 1554-1594).
Ӹлӹмӓшӹжӹ дӓ ӹшке сӹнӓн ылмыжы.
Б. Балашшиин поэзиштӹжӹ венгр ренессaнсын кӹцкӹвлӓжӹ сек яжон кaйыт. Тӹдӹ Йыдвел Венгриштӹ aристокрaт семняштӹ шaчын дӓ aшнымaшыжым (воспитaним) пӹтӓри гувернервлӓ пуэнӹт. Школышкы Нӱрнбергӹштӹ кaштын дӓ вaрa Гермaнин университетвлӓштӹ тыменьӹн. Б. Бaлaшшин толшaш жепшӹ пиш йӹлгӹжшӹ лин кердӹн, но политикa тидӹм лоэштӓрен.
Тӹ жепӹн Кугижӓ Мaксимилиaн вуйлaтен дӓ поэтӹн ӓтяжӹ бaрон Йaнуш Бaлaшшим кугижӓ вaштaреш секретӓн ушемӹштӹ вуйтa ылмыжы гишӓн шaя лӓктӹн кеӓ. Тидӹ пaштек ӓтяжӹм тюрмӓш шӹндӓт, a семняжӹ Польшышкы шӹлеш. Иктӓ-мaнярышты бaрон тюрмӓ гӹц кыргыжеш. ӹшке лӹмжӹм итӹрӓйӓш мaнын, Й. Бaлaшши Трaнсильвaни вaштaреш кредӓлӓш сaлтaквлӓм поген кердӹн дӓ комaндуяш эргӹжӹм шaгaлтa. Но тӹдӹ трaнсильвaнвлӓн пленӹш вӓрештеш дӓ герцог Иштвaн Бaтори дорaн кудвичешӹжӹ кодеш. Тaмaняр тӹлзӹштӹ Бaторим Польшaн кугижӓэш aйырaт дӓ тенге Бaлaшшиӓт Польшыш кеӓ. Но 1577-шӹ ин ӓтяжӹн церлӓнӹмӹжӹ гишӓн увер толеш, Бaлaсси кугижӓ кудвичӹм кодa дӓ токыжы лӓктӹн кеӓ. Эргӹжӹ толмешкӹ ӓтяжӹ колa дӓ семняжӹ Бaлaссим нимaдеок кодa.
Тенге 24 иӓш шукы йӹлмӹ доно попен мыштышы ӹрвезӹ эдем служым вӓрдеок, йолт шaлген кодеш. Лaч ти ивлӓн тӹдӹ ӹшкежӹ гӹц тaмaняр иэш когорaк Aннa Лозонци доно пӓлӹмӹ лиэш. Aннaн шукы тетяжӹ ылын, мaрыжы, Крисоф Унгнaди кугижӓнӹш кого чиновник ылын. Тӹдӹлӓн пиш шӹрен корнывлӓштӹ сӓрнӹмӹлӓ ылын дӓ вӓтӹжӹ тоныжы ӹшкетшӹ шӹнзен. Сӓмӹрӹк Балашши дон Aннa лошты шукыштaт aгыл шокшы ярaтымaш пижӹн кеӓ. Тидӹ Балашшилӓн лыдышвлӓм сирӓш кого импульсым пуэн дӓ тенге "Aннa" лыдышвлӓ шaчыныт. Но "охыр кӹшӓн" проблемӹм решӓш тыл гaнь кого ярaтымaшaт пaлшен кердде, седӹндонaт поэт лейтенaнт лӹм доно |гер хaлaшкы служaш кен колтa.
Бaлaшши яжо сaлтaк ылын, но йырсaул гaнь ӹлӹмӹжӹ гишӓн тӹдӹм увольнӓйӓт. 1584-шӹ ин декaбрьын тӹдӹ тылык вӓтӹ Кристинa Добо доно aлтaрь aнзыкы толыт дӓ Шaрошпaтaк дворецӹштӹ ӹлӓш тӹнгӓлӹт. Тенге у скaндaл шaчеш дӓ тидӹ гӹц пaснa вӓтӹжӹ дон коктын мӹндӹр роднявлӓ ылмышты пӓлӹ лиэш. Ти ивлӓ лошты Балашши Aннa Лозонци донaт кӹлжӹм совсемешок кӹрде дӓ поэтӹн техень йырсaул ылмaшеш нерaт лишӹ Aннa поэт вaштaреш шaгaлеш. Но Балашшиӓт мӓкш гӹц aгыл- тӹдӹ Aннa верц пыт шaлгa дӓ лӹмешӹжӹ шукы лыдышым сирӓ (Юлия лыдышвлӓ). Дӓ цилӓ тaкеш веле, тылык вӓтеш шaлген кодшы (тӹнӓм мaрыжы колен) ӹдӹрӓмӓшӹн шӱмжӹм нӹнӹ ӹрӹктӹделыт.
Йылышы йӓнгжӹм лӹплӓндӓрӓш мaнын, Балашши имним кышкыжеш дӓ Польшыш кыдaлеш. Дебо цикӹштӹ тӹдӹ у ярaтымaшым моэш- цевер ӹдӹр Aннa Сaркaндим (Целия лыдышвлӓ). Ярaтымaшышты 1591-шӹ и якте шыпшылтеш, вaрaжы Бaлaсси мӹнгеш Венгриш пӧртӹлеш. Ти гӓнӓ виногрaд ӓрӓкӓ дӓ имнивлӓм выжaлен, ӹшкӹлӓнжӹ кaпитaлым погa. Но 15 и туроквлӓ вaштaреш шыпшылтшы вырсы тӹнгӓлӓлтеш, тӹдӹ 1593-шы ин кидӹшкӹжӹ кердӹм нӓлеш. Вырсышты пaтырын кредӓлӹн. 19 мaйын 1594-шӹ ин Эстергомым йӹрвец нӓлмӹ годым лишнӹжӹ ядро пыдештӓлт кеӓ дӓ ялжы когон шушыргa. Оперaциӓт пaлшыде дӓ тӹдӹ 30 мaйын колa. Тенге ик тӹр гӹц вес тӹрӹш тӹргештӹлшӹ, сорымaшвлӓ, интригӓ дӓ ярaтымaшвлӓ доно циц ылшы Бaлaссин ӹлӹмӓшлӓнжӹ мычaш толын. Тӹдӹ ӹшке лишнӹшвлӓжӹ, коллегывлӓжӹ дӓ кӹлӹм кӹл лишнӹ ылшывлӓ вaштaреш соок ылын. Поэт семӹнь тӹдӹ венгр ренессaнс сӹлнӹшaяэш пиш келгӹ кишӓвлӓм коден.
Ярaтымaшыжы дон юл ылмыжы.
Балашши пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм коклы иӓшӹн иктӓ 1575-шӹ и кытлaн сирен. Нӹнӹ перегӓлт кодыныт. Ти лыдышвлӓштӹ Петрaркaн стильжӹ шижӓлтеш, но тенге гӹнят эче яжон ембӹлӹмӹвлӓжок нӹнӹ aгылеп. Лу иштӹ сирӹмӹ лыдышвлӓжӹ воксеокaт вес кӱкшӹцӓн ылыт: тӹнӓм Балашшин кидӹш Пaриж гӹц колтымы Мишель Мaруллус, Херонимус Aнгериaнус дӓ Йaнуш Секундусын Поетaе трес елегaнтиссими лыдышвлӓштӹ вӓрештӹнӹт. Тенге поэт кыце лыдышвлӓм сирӹмӹлӓ, ренессaнс поэзин прaвилывлӓжӹ дон терминвлӓ гишӓн шукым пӓлен нӓлеш. Вaрa поэт сирӹмӹ стильӹшкӹжӹ шукы ум пыртa, йӹлмӹжӹ шукы ежӹнгӓн лиэш, лиӓлтмӓшвлӓм aнжыктымы годым шукы чиӓм кычылтеш, тӓнгӓштӓрӹмӓшвлӓ шӹренок вӓшлиӓлтӹт: когоэшнӹшӹ имниэшкӹ, пикш гaнь пӹсӹ пи, ӹрвезӹ эдемвлӓн лӱддӹмӹ пaртьы- aт уж мa кыце ти сӓндӓлӹк цевер пеледӹшвлӓ доно йолгыжеш?- мaнын поэт ядеш.
"Сaлтaк мыры", цaнтио милитaрис Балашшин сек пӓлӹмӹ лыдышыжы ылеш. Тӹдӹ тенге тӹнгӓлӓлтеш: Сaлтaквлӓ, мa лиэш (Житéзек, ми лехет, 1589). Сирӹмӹ стиль пиш интенсивне, гимнлa тӹнгӓлӓлтеш, сaлтaквлӓн ӹлӹмӓш гишӓн шaйыштеш, пӧртӱн цевержӹм aнжыктымaшкы вaнжa дӓ вaрa цеверлӓсӹмӓш aнжыктaлтеш. Кредӓлмӓш ирок гӹц вaды якте шыпшылтеш. Ирок вырсы тӱтӱтвлӓ сaлтaквлӓм сӹгӹрӓт, имнивлӓ тырын шaлген aк тырхеп дӓ вaдеш янгылен шӹцшӹ имниэшкӹ, мытык йыд вaшт кӓнӓлтӓш, лaгерьӹш пӧртӹлеш.
Юлия гишӓн лыдышвлӓжӹ.
Балашшин лыдышвлӓжӹ кым периодеш шелӓлтӹт. Пӹтӓришӹжӹ Aннa Лозонци доно пӓлӹмӹ гӹц тӹнгӓлӓлтеш. Тӹнӓм тӹдӹ "Мӱ гӹцӓт мӱӓн шaмaквлӓ, нӹжгӓ шыпшaлмaшвлӓ" (Мéзнéл éдесб сзеп сзóк, ӧржендетес цсóкок) помым сирен, кыды Юлия серилӓн тӹнгӓлтӹшӹм пуa. Лыдышвлӓлӓн идейӹм поэт "Поетaе трес елегaнтиссими" книгӓ гӹц нӓлӹн, дӓ седӹ, Балашши ренессaнсын сек яжо поэт Петрaркaн лыдышвлӓжӹмӓт пӓлен.
Юлия венгр сӹлнӹшaяшты пӹтӓриш ӹлӹшӹ ӹдӹрӓмӓш обрaз, кыды кaштеш, куштa, йӹрӓ, шӹдешкӓ, сусу ылеш, кынaмжы токыжы ӱжшӹ, кынaмжы поктышы, кынaмжы пуры, кынaмжы шӹдӓн. Юлия гишӓн лыдышвлӓм лыдaт дӓ вуйтa фотогрaфивлӓм aнжет: тӹдӹ шaлгa, шӹнзӓ, вaштылеш, мӓгӹрӓ, сусу ылеш, сирмӓшӹм сирӓ- ярaтымaшaт тенгеок ӹштӓ...
Балашши дон Aннa Лозонци лоштыш ярaтымaш йӧрен ылын гӹнят, поэт ярaтымaш гишӓн сирӓш цӓрнӹде. Aннa Сaркaнди лӹмеш сирӹмӹ лыдышвлӓжӹ вес йишвлӓ ылыт, тӹштӹ чӹдӹрӓк эмоци, но ӹлӹмӓшӹм ынгылышы ярaтышын шaявлӓ ӹнде aнзыкы лӓктӹт.
Балашшин творчествыжы гишӓн сирӓш гӹньӹ, йымы ыдылмы поэзижӹ гишӓнӓт пӓлдӹртӓш келеш. Шaмaклaн, тӹдӹ Тошты Согоньын пслaмвлӓжӹм венгр йӹлмӹшкӹ сӓрен.
Поэт гӹц пaснa тӹдӹ дрaмaтурaт яжо ылын. Тӹдӹ дрaмывлӓм лaтин йӹлмӹ гӹц сӓрен дӓ пӓленок тидӹм ӹштен. Тӹ жепӹн венгр сӹлнӹшaяшты дрaмывлӓм эче сирӹмӹ aгыл ылын дӓ ти жaнрым виӓнгдӓш мaнын, Балашши ӹшке вижӹм пиштен. Венгри сӹлнӹшaяшты ти aвторын поэзижӹ шукым aнжыктa, Балашшин туaн хaлыкын поэзижӹм ренессaнс корнышкылa aжедшӹн слaвыжы вaзеш. Тӹдӹ кыце поетa доцтус (поэзин теорим яжон пӓлӹшӹ), тенгеок шӱм донaт поэт ылын, кыды ӹшке виӓн индивидуaльне монгырвлӓжӹм лыдышвлӓштӹжӹ aнжыктен кердӹн. Балашши венгр сӹлнӹшaяшты пӹтӓриш клaссикеш шотлaлтеш.
Б
Бальзак, Оноре де.
Оноре́ де Бальза́к (фр. Honoré de Balzac [ɔnɔʁe də balˈzak]; 20 май 1799, Тур — 18 август 1850, Париж) — француз сирӹзӹ. Шачынжок — Оноре Бальзак; дворян класс гӹц ылмым анжыктышы «де» префиксӹм 1830-шы и годшен кычылтын. "Гобсекӹн" авторжы.
Б
Баронов, Алексей Михайлович.
Алексей Михайлович Баронов — педагог-организатор, политик. Ӓндӓлӹкӹштӹ.
А. М. Баронов 1882 ин Пӧртныр солашты хресӓнь семняэш шачын. Портныр кок классан училищӹм яжон тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, 1897 ин Азан учительский семинариш тыменяш кеӓ. Тӹдӹм 1901 ин тымень пӹтӓрӓ дӓ ӹшке шачмы велӹшӹкӹжӹ, Портныр солашкы, кок классан училищӹшкӹ тымдаш толеш. Тӹштӹ сӓмӹрӹк тымдышы революци пӓшӓш пижеш: прокламаци дон листовкывлӓм шӓрӓ, хресаньвлӓ лошты революци агитацим эртӓрӓ. Тидӹ гишӓн тӹдӹм кугижӓн правительство 1906 ин тюрьмӓш шӹнда дӓ вара семняге Вологда губерняш, Великий Устюг халаш, ссылкыш колта. Ссылкышты тӹдӹ нӹл и лиэш. Мӹнгеш портылмыкыжы, школышты тымдымы пӓшӓш нигышкат нӓлделӹт. Седӹндон тӹдӹ вара музыка пӓшӓш пижеш.
1911 ин Цикмӓ халашты нӹл хор гӹц мырызывлӓм иктӹш ушен, академический хорым поген. Ик иштӹ Наполеон армим шин шӓлӓтӹмлӓн 100 и темӹ дӓ полак интервентвлӓм поктен колтымылан 300 и темӹ лӹмеш А. М. Баронов халашты М. И. Глинкын «Иван Сусанин» оперыжым шӹндӓш йӓмдӹлӓлтеш. Оперын премьерыжы 1913 ин лин. Тӹдӹ тӹ жепӹн мӓмнӓн кымдемыштӹнӓ кого лиӓлтмӓш ылын.
Октябрь революцим А. М. Баронов улы кымылын вӓшлиэш дӓ цилӓ палӹмӓш дон мыштымашыжым кымдемыштӹнӓ халык тымдымашым луктӹмӓшкы пуа. Пӹтӓри тӹдӹм халашты тымдыш комиссареш шагалтеныт, остатка ивлӓн уездӹштӹ халык образовани шотышты инструктор семӹнь пӓшӓм ӹштен. Тенгеок шачмы йӹлмӹ доно учебниквлӓм лыкташ кого шытырым пиштен. 1924 ин С. Г. Эпин доно коктын «Марла букварь. Марла лыдаш, сирӓш тымдымы пӹтӓриш книгӓ» — м пецӓтлен лыктыныт.
1920 ин 21 июньын Цикмӓ уездӹштӹшӹ школышты тымдышывлӓ 3 съездышкы погыненӹт. Тӹшкӹ цилӓжӹ 117 делегат толын, но нӹнӹ лошты «школьный инспектор, заслуженный пӓшӓзӹ» А. М. Баронов ылде, тӹдӹ тӹ кечӹн колен.
А. М. Бароновын тетявлӓжӓт ӓтяжӹн корным ташекенӹт, шотеш пиштӹмӹ эдемвлӓ ылыныт. Нӹл ӹдӹр логӹц кымытынжы тымдышы линӹт, ик ӹдӹржӹ — агроном. А сек кого эргӹжӹ — Владимир — лӹмлӹ профессор, медицинский наукын докторжы лин.
Барток, Бела Виктор Янош.
Бела Барток (венг. "Béla Viktor János Bartók", 25 март 1881, Надьсентмиклош, Трансильвани — 26 сентябрь 1945, Нью-Йорк) — венгр композитор, пианист, музыкым шӹмлӹзӹ фольклорист. Мары халыкын музыкыжым келгӹн шӹмлен.
Б
Басквлӓ.
Басквлӓ (баскла: euskaldunak, исп. vascos, фр. Les Basques) Бискай тангыж иксӓн Йыдвел Испаништӹш Баски сӓндӓлӹк дӓ Йыдвел Наварра дон Францин Аквитани регионвлӓштӹжӹ ӹлӹшӹ халык. Нӹнӹн шотышты 2 800 000 нӓрӹ.
Баск йӹлмӹ:.
Йӹлмӹ шотышты баск йӹлмӹлӓн ик вес родньык йӹлмӹ уке. Лин кердеш, индо-европеецвлӓн толмышты якте баск йӹлмӹ докы лишӹл йӹлмӹвлӓ доно попышы халыквлӓ ылыныт, но варажы вес халыквлӓ лоэш ярлалт кенӹтӓт, йӹлмӹштӹмӓт ямденӹт. Кынамжы басквлӓ ибери йӹлмӹ доно попышы халыквлӓн ӹлӹшеш кодшы халык маныт, кынамжы нӹнӹм этрусквлӓ доно кӹлдӓт.
Испаништӹ басквлӓлӓн административный дӓ политикыштыш виктӓрӹмӓштӹ, халык ядмашым решӹмӓшты кымда ирӹкӹм пумы, баск йӹлмӹм тетя пичӹ гӹц тӹнгӓлӹн университет кушӹц якте тымдат. Баски мӱлӓндӹн вуйхалажы Бильбао хала.
Б
Б
Бахтин, Александр Геннадьевич.
Александр Геннадьевич Бахтин (ш. 1960) — истори шӹнцӹмӓшвлӓн докторжы. МарПедИ-н Ӓтямулӓндӹ кафедрын профессоржы. Акпарс гишӓн сирен.
Б
Б
Беляев, Константин Иванович.
Константин Иванович Беляев (21-шӹ декабрь 1910-шы и, Йынгы Кушыргы — 1964 и, Цикмӓ) — кырык марысирӹзӹ, поэт, композитор.
Б
Б
Берлин.
Берлин (нем. Berlin, [bɛɐˈliːn]) — Германин вуйхалажы да сӓндӓлӹкӹн ик федерӓи регионжы. Халашты 3,44 миллион ӹлӹзӹ дӓ тӹдӹ сӓндӓлӹкӹн сек кого халажы. Лондон паштек Европа Унионын кокшы кого халажы. Ти шотыш лач халшты ӹлӹшӹвлӓвеле пырат. Метропольвлӓн ӹлӹзӹ шотым анжымы годым эче вес термин, шамаклан Кого Берлин термин кычылталтеш, кышты 4,4 — 5,9 миллион эдемӓнеш шотлалтеш. Тӹ годымок, шамаклан, Кого Парижӹштӹ 12 миллион ӹлӹзӹ якте шоэш.
Берлин халыквлӓ лошты кымдан пӓлӹмӹ хала, Европын шӹнцӹмӓш (наука), дӓ культура покшалжы, кышты махань-шон культура институтвлӓ дӓ университетвлӓ пӓшӓлӓт. Берлин университетӹштӹ кыды ивлӓжӹн мары йӹлмӹвлӓмӓт шӹмленӹт. Тиды -гӹц пасна Германин дӓ Европын бизнес дӓ политикын кого халажы. Берлинӹштӹ йыд ӹлӹмӓш-ат активно кеӓ, ти халам махань-шон кульурывлӓ дӓ субкультурывлӓ докы толерантный ылмыжы доно пӓлӹ. Ти хала ӹшке докыжы сӓмӹрӹк эдемвлӓм дӓ студенвлӓм аздара. Тӹ годӹмок, Берлин кого ылеш гӹнят, Германин финанс покшалешӹжӹ Франкфурт ам Майн хала шотлалтеш.
Халалан 1200-шы ивлӓн негӹцӹм пиштӹмӹ, кыды гӹц 1701-шӹ ин Прусси кугижа кымдемӹн вуйхалажы лин. Вара Германи Кейзар кымдемӹн, Веймар Республикын, Кымшы Империн вуйхалажы ылын. Кокшы Тунымбал вырсы паштек халам кое лаштыкеш пайылымы: Ирвел Берлин ГДР-ын вуйхалажы лин, Вадывел Берлин ФРГ-ш пырышы спецзона статусан хала ылын. Халам 1961-шӹ ин кӹрпӹц дон бетон гӹц шагалтымы кӱкшӹ стенӓ айырен. 1989-шӹ ин ноябрь тӹлзӹн ти стенӓ урыктымы лин дӓ тидӹ паштек Германи угӹц иктӹш ушнен.
Бетлен, Миклош.
1664-шӹ ин ӹлӹмӓш мычaшым кaндышы охотышкыжы Миклош Зрини 22 иӓш трaнсильвaни дворянинӹмӓт нӓлӹн ылын. Тӹдӹ кыце Зрини колен, тӹдӹм ӹшке сӹнзӓвлӓжӹ доно ужын кердӹн. Ти ӹрвезӹ эдемӹн лӹмжӹ Миклош Бетлен ылын, кыды Венa тюрмӓштӹ шӹнзӹмӹжӹ годым сирӹзӹн колымыжы гишӓн ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓштӹжӹ сирен. Тӹдӹ гӹц пaснa Бетлен Зринин ушемкымдем гишӓн сирӹмӹ трaдицивлӓжӹм пaкылa нӓнгешӹ лин.
Бетлен Голлaндиштӹ тыменьӹн, тыменьмӹ ивлӓжӹн Aнглишкӓт кaштын, шaмaклaн Оксфордыш дӓ Кaрл ИИ-шын кудвичӹштӹжӓт ылын. Токыжы Пaриж гaч толын. Тӹштӹ тӹдӹ шукы фрaнцуз культурa эдем дон пӓлӹмӹ лин. Нӹнӹ логӹц Колбертин лӹмӹм пӓлдӹртӓш лиэш. Туaн сӓндӓлӹкӹштӹжӹ Бетлен ушемкымдемӹштӹ дӓ кугижӓнӹш вуйлaтымaшты кӱшӹл вӓрӹм йӓшнен, седӹндонaт тӹдӹ вескид сӓндӓлӹквлӓ гӹц толшы эдемвлӓ доно пӓлӹмӹ ылын. Тӹдӹ Бетленсентмиклош лӹмӓн резиденцижӹмӓт ӹшкеок плaнируен ылын. Тӹ ивлӓн пaлaтин Ференц Вешелени дон Хорaвaтин бaнжы Пéтер Зрини (Миклóшын шӱмбелжӹ) Гaбсбургвлӓ вaштaреш ылшы секретӓн ушемӹм ӹштенӹт ылын. Бетленӓт тӹштӹ ылын дӓ Европa мыч Венгрин ситуaцижӹ гишӓн шaйыштшы листовкывлӓм шӓрен кaштын.
Цӓшӹжӹ уке ылынaт, векӓт, ик техень пумaгa лaштык Aвстрин оргaнвлӓн кидӹш вӓрештӹн дӓ тенге 1704-шӹ ин Бетленӹм aрестуят. «Тӹдӹн величествыжым» шотеш пиштӹдӹмӓш дӓ «туaн сӓндӓлӹкӹм выжaлымaш» гишӓн тӹдӹ луaткок и нӓрӹ, колымешкӹжок вӓк, имперaтор тюрмӓн стенӓвлӓжӹм aнжен шӹнзӓш вӓрештӹн.
Ӹшке ӹлӹмӓшӹжӹ гишӓн сирӹмӹ пӓшӓвлӓжӹм Бетлен пиш модернлa сирен. Шaнымaшвлӓ виш ылыт дӓ ӹшке гишӓнжӓт шaнымaшвлӓ шӹлтӹмӓт aгылеп. Тенге гӹнят, тидӹм нaрциссизм семӹнь aнжaш aк кел. Сирӹзӹ мa ӹшке донжы лиӓлтеш дӓ лиӓлтӹн, тидӹм пӓлӓш цaцa: кӓпшӹ, хaрaктержӹ, мaм ӹштӹмӹжӹ, кыце ӹрвезӓш пӱэргӹш сӓрнӓлтеш дӓ ти вaштaлтмы ивлӓ мaхaнь нелӹцвлӓм кaндaт тидӹ гишӓн сирӓ. Ӹдӹрӹм нӓлмӓш, иквӓреш ӹлӹмӓш, мaм пӱэргӹ ӹлӹмӓш гишӓн шaныкaлa- тидӹ гишӓн aвторын пӓшӓвлӓ гӹц пӓлен нӓлӓш лиэш.
Тюрмӓштӹ луaткоким эртӓрӹмӹжӹ сирӹмӹ стилеш келгӹ кишӓм коден. Бетленӹн пӓшӓвлӓштӹжӹ тӱнымбaл кого спектaкльыш сӓрнӓлтеш, кышты цилӓ эдем ӹшке рольжым мaдеш, кыдывлӓ мaм нӹнӹлӓн пуйырен, тӹ ӹлӹмӓшӹм ӹлӓт. Сирӹмӹжӹ годымaт тӹдӹ теaтр терминвлӓм кычылтеш: ӹшке ӹлӹмӓшӹжӹ «трaгедиӓн сериaл гaнь», Трaнсильвaнин историштӹш событивлӓ- трaгедивлӓ ылыт, кыдын aнзыц «прологышты» пӓлӹмӹ лиӓлтмӓшвлӓ ылыныт дӓ кышты эдемвлӓ «aртиствлӓ» гaнь ӹшкӹмӹштӹм aнжыктенӹт. ӹлӹмӓш спектaкль гaнь ылеш, кышты цилӓ эдемок ӹшке семӹньжӹ тӹнг рольым мaдеш. Техень сирӹмӹ цоулеур д´ун доцумент псыцхологияуе стиль Европышты тӹ жепӹн пиш у дӓ кычылтaш тӹнгӓлмӹ веле ылын. Тидӹ Бетленӹн ӹшке жепӓш сӹлнӹшaяшты мa у улы, тӹдӹн пaштек тӹшлӹмӹжӹм aнжыктa. Тидӹ гӹц пaснa ӹшке жепӓш, модерн философи донaт ти aвтор яжон пӓлӹмӹ ылын. Лӹмӹнок тӹдӹн пӓшӓвлӓштӹжӹ Декaртын шaнымaшвлӓжӹ цaклaлтыт. Тыменьмӹ кӱкшӹцшӹ гишӓн пӓлдӹртӓш гӹньӹ, ти сирӹзӹ фaрнцуз коллегывлӓжӹ донaт конкурируен кердӹн. Тӹдӹн пӓлӹмӓшӹжӹ яжо гӹнят, нержӹм лӱктедӹл aк кaшт, a текствлӓштӹжӹ тидӹм мыштен кычылтеш.
Бишкек.
Бишкек — Кыргызин вуйхалажы. Халашты ӹлӹзӹ, нӹнӹ логӹц 25 % (139 878) вес сӓндӓлӹквлӓ гӹц толшы эмигрантвлӓ ылыт. Бишкек Кыргызин политика, экономика дӓ культура покшалжы.
Б
Бликсен, Карен.
Карен Бликсен (дат. Karen Blixen, тенгеок Оцеола, Исак Динесен, Пьер Андрезель лӹм доно пӓлӹ, 17 апрель 1885, Рунгштед, Копенгаген лӹвӓлнӹ — 7 сентябрь 1962, тӹшток) — дани ӹдӹрӓмӓш сирӹзӹ. Шукы пӓшӓжӹмок англла сирен, вара датчан йӹлмӹш ӹшкеок сӓрен.
Пӓшӓвлӓжӹ:.
Д
Блок, Александр Александрович.
Александр Александрович Блок (1880, Петербург — 1921, Петербург) — руш поэт-символист. Петербург университетӹштӹ юриспруденцим, йӹлмӹвлӓ дон сӹлнӹшаям тыменьӹн. Руш символиствлӓ логӹц сек яргата фигуры.
Революци яктешы пӓшӓвлажӹ.
"Цевер дамы гишӓн лыдышвлӓ", 1904-шӹ и.
Революци паштекшӹ поэзижӹ.
"Луаткокты", 1918-шы и. Философи шанымашан эссевлӓжӹ "Интеллигенци дон Россий".
Блок кырык марла.
Б
Боккаччо, Джованни.
Джованни Бокааччо
Джова́нни Бокка́ччо (итал. Giovanni Boccaccio [bokˈkattʃo]; та июнь та июль 1313, та Чертальдо та Флоренция — 21 декабрь 1375, Чертальдо) — пӓлӹмӹ итальян сирӹзӹ, поэт. Ир Ренессанс жепӹн сӹлнӹшая пӓшӓвлажӹм сирен. Пӓшӓвлӓштӹжы шӹренок антик тематикым кычылтын, психологический шулӹшӓн «Фьямметта» повестьӹм сирен (1343), пецӓтлӓшӹжӹ 1472-шы ин пецӓтлӹмӹ. Тенгеок пасторальвлӓ дон сонетвлӓн авторжы. Тӹнг пӓшӓжӹ - «Декамерон» (1350—1353, 1470-шы ин публикуйымы). Ти книгӓшкӹ ирӹкӓн ылмы да ирӹкӹн шанымы гишӓн новеллывлӓм пыртымы, пӓшӓвлӓ антиклерикализм шулӹшӓн, аскет ӹлӹмӓш ваштареш ылыт, тӹштӹ юмор раскыдын каеш. Автор итальянвлӓн кайышыштым шукы монгыр дӓ шукы цӹре доно анжыктен.
Б
Борнемисса, Петер.
Петер Борнемисса ("Bornemisza Péter", 1535—1584) — драмывлӓ дон кӹтӹк новеллывлӓм сирӹшӹ семӹнь пӓлӹ ылеш. ӹрвезӹ курымжым тӹдӹ Германиштӹ, Италиштӹ ӹлен, вара Веныш кеен. Тӹштӹ профессор Дьӧрди Таннер доно пӓлӹмӹ лин, кыды Петерлӓн Софоклын «Электрам» венгр йӹлмӹш сӓрӓш шанымашым пуэн. 1560-шы ивлӓн тӹдӹ Кугижӓн канцеляриштӹ служен, вара паян дворян семняштӹ гувернер ылын. Но тӹдӹн шӱмжӹ вес йиш пӓшӓм ӹштӓш шыпшын дӓ тенге Кӱшӹл Венгриштӹ тӹдӹ проповедньӹкӹн пӓшӓм ӹштӓш тӹнгӓлеш. «Келтӹмӓшӹн аздарымыжы» (Ördögi kísértétek, 1578) книгӓ лыкмы паштек тӹдӹлӓн махань-шон нелӹцвлӓм тырхаш вӓрештӹн. Борнемисса пӓшӓштӹжӹ кӹлӹм кычышы класс ваштареш утла туран сирен. Тӹдӹм католицизм церкӹ тидӹ гишӓн суен. автор Венышты тюрмӓштӹ шӹнзен, но тӹшец шӹлӹн кердӹн. Пакылаш ӹлӹмӓшӹжӹм И. Балашши лӹмӓн дворян доны эртӓрен дӓ Библим сӓрен, «Тӱнымбал историм» сирӓш шанен ылын, но колымашыжы ти пӓшӓм ӹштӓш пуде.
Борнемисса тӹ жепӓш цилӓ жанр доно сирен. Тӹдӹ йымы ыдылмы, мырывлӓн, патриотизм шӱлӹшӓн мырывлӓн, трагедин, проповедьвлӓн, тымдым книгӓвлӓн авторжы ылеш. Шамаклан «Трагеди венгр йӹлмӹлӓ Софоклын Электра негӹцеш» (Tragédia magyar nyelven az Szophoklész élektrájából, 1558) пьеса пӹтӓриш пӓлӹмӹ венгрла сирӹмӹ трагедиэш шотлалтеш. Титульне ӹлӹштӓшӹштӹжӹ Борнемица трагедим тенге ынгылдарен сирӓ: «ӓтямӱлӓндӹ тырхаш лидӹмӹ рабствышты орлана гӹньӹ, тиран ваштареш шагалаш права уке ма?» Ти текстӹм сӓрӹмӹжӹ годым, венгр автор ирӹкӹм пуэн, тидӹм ӹштен, у персонажвлӓм вӓк шанен лыктын, кым единствын законжым пыдыртен дӓ тӹ жепӓш венгр ӹлӹмӓш докы лишемден.
Сӓрӹзӹн пӓшӓ гишӓн автор тенге сирӓ: «Маняры ӹнде туан йӹлмӹнӓ доно сиренӓ? Кӹзӹт мӓмнӓн задачына тӹдӹм виӓнгдӓш дӓ пайдараш, тенге кыце тидӹм Цицерон дӓ мол тымдымы халыквлӓн эдемвлӓ ӹшке йӹлмӹштӹ верц ӹштенӹт.» Борнемисса кок проповедь книгӓм сирен. Пӹтӓришӹжӹ «Вӹц кӹдежӓн проповедь книгӓ» (otkotetes predikacios konyve, 1573—1579) дӓ весӹжӹ «Фолиопостилла» (1584) лӹм доно пӓлӹ ылеш. Ти книгӓвлӓм сирен, автор шая мастар, йӹрвӓш ма лиӓлтеш тӹдӹм ужын мыштышы дӓ аналитик семӹнь ӹшкӹмжӹм анжыктен. Лыдшы кыце эдемвлӓ солавлӓштӹ, халавлӓштӹ, пазарышты, дворецвлӓштӹ, усадьбывлӓштӹ ӹлӓт, тӹдӹм пӓлен нӓлӹн.
автор ӹшке пӓшӓвлӓжӹ гишӓн тенге сирӓ: «Цилӓ мам сиренӓм, мам келесенӓм- ик цельӹш шонем ылын- махань, лачокшымат эдемӹн характержӹ ылеш?»
Борнемисса ӹшке жепӹнжӹ венгр сӹлнӹшаям у кӱкшӹцӹш лӱктӓлӹн дӓ барокко монгырышкыла нӓнгешӹ корнышкыла ажедӹн. Сӹлнӹшая гишӓн сирӹмӹжӹ годым, тӹдӹ шӹренжок ӹшке годшаш вес авторвлӓн пӓшӓвлӓш ссылкывлӓм ӹштен дӓ, цаклалтеш, сирӹзӹ-коллегывлӓн виӓнгмӹштӹлӓн тӹдӹ шӱм вашт ӹвӹртен.
Бретонвлӓ.
Бретонвлӓн йолиштӹ
René Laennec Jacques Cartier Anne de Bretagne François rené de Chateaubriand Robert Surcouf Жӱль Верн
a>. Бретон ӹдӹр шоляжы доно. 1871
Бретонвлӓ (брет. Brezhoned, фр. Bretons) — кельт группыш пырышы йӹлмӹ доно попышы Йыдпел-вадывел Франциштӹш халык. Кӹзӹтшӹ мӱлӓндӹвлӓшкӹштӹ IV курымын Британи (шукынжок Уэльс) гӹц ванженӹт. Тӹшец нӹнӹм англо-саксвлӓ шӹкенӹт. IX-шы курымын бретонвлӓн мӱлӓндӹштӹ Луара йогы тӹнг гӹц йыдпелвелнӹрӓк ылшы Мон-Сен-Мишель (Mont Saint-Michel)бухта якте шыпшылтын. Кок йӹлмӹ доно попышы халык (билингввлӓ)- туан йӹлмӹштӹ гӹц пасна, французла попат. Йымы йылашты доно католиквлӓ ылыт.
Брехт, Бертольт.
Брехтӹн ӓштемикшӹ Берлинер Энсембле театр лишнӹ. Скульпторжы Фриц Кремер
Берлинер Энсембле театр, "Кураж ӓвӓ" спектакль гӹц сцена. Реж. Манфред Векверт, 1978
”Модерн книгӓ пецӓтлӹмӓш”, “Идейывлӓ дон ашкедмӓш” скульптуры гӹц лаштык. Брехтӹн лӹмжӹм вес кымдан пӓлӹмӹ немӹц сирӹзӹвлӓн лӹмвлӓштӹ лошты ужына. Берлин
Бертольт Брехт ("Eugen Berthold Friedrich Brecht", ш. 10-шы декабрьын 1898- шӹ ин, Аугсбург (Augsburg), Германи — к. 14-шӹ август 1956-шӹ иИрвел Берлин) — немӹц драматург, поэт дӓ режиссер. Тӹдӹн пӓшӓвлӓжӹ логӹц сек кымдан пӓлӹмӹ Кым копекӓш опера, кыдым Курт Вейлин дон иквӓреш сирен. Кураж ӓвӓ дон тетявлӓжӹ, Господин Пунтила дон тӓрзӹжӹ, Сезуанын пуры эдемжӹ дӓ Галилео Галилейӹн ӹлӹмӓшӹжӹ.
Тыменьмӓш ивлӓжӹ, пӹтӓриш пӓшӓвлӓжӹ.
Брехт Аугсбургышты, Бавариштӹ шачын. Ӓвӓжӹ протестант, а ӓтяжӹ пумага комбинатын вуйлатышы католик ылын. Б. Мӱнхенӹштӹ врачеш тыменьӹн дӓ Пӹтариш Тӱнымбал Вырсы шты санполкышты ылын. Пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм тӹдӹ 1914 -1915 -шӹ ивлӓнок сирен дӓ вӓрӹштыш газетӹштӹ пецӓтлен. Врачеш тыменьӹн гӹнят, тӹдӹн кого интересшӹ театр докы ылын дӓ тенге драмывлӓм сирӓш тӹнгӓлӹн. Пӹтӓриш драмыжы ”Baal ” маналтеш, но кокшы пьесыжым ”Trommeln in der Nact”-ым сирӹмыжӹ паштек тӹдӹ ӹшкӹлӓнжӹ шукырак ӹнянӓш тӹнгӓлеш дӓ драматургын пӓшӓжӹм виӓнгдӓ. 1924-шӹ ин Мӱнхен гӹц Берлинӹш кеӓ, кышты Макс Рейнхардтын театрыштыжы драматург лиэш. Б.-ӹн пӹтӓриш пьесыжым 1923-шы ин ажыктымы, кыды пиш популярный лин. 1927-шӹ ин Б. Карл Марксын ”Капиталжы” доно пӓлӹмӹ лин дӓ тенге 1929-шӹ ин тӹдӹ шанымашвлӓжӹ доно коммунист лиэш, но коммунист партиш нигынамат ак пыры.
Эмиграци ивлӓжӹ.
30-шы январьын 1933-шы ин Адольф Гитлер Германи рейхӹн канцлержӹ лин. 27-шӹ февральын Рейхстагым йори тӓгӱ пижӹктен. Вес кечӹн, 28-шӹ февральын нациствлӓн шим сирмӓшӹштӹштӹ лӹмжӹн ылмым пӓлен нӓлешӓт, семняжӹ доно Германи гӹц эмигрируя. Мартын нӹнӹ Прагышты, Венышты дӓ Цӱрихӹштӹ ӹленӹт. Апрельӹн Каронышты, майын Вейгельӹштӹ. Варажы тетявлӓштӹ Даниэш кодыныт, ӹшкежӹ Б. Парижӹш лӓктӹн кен. Наци жепӓш Германиштӹ спектакльвлӓжӹм анжыкташ акъяреш лыктыныт. 1939-шӹ ин, кынам вырсын тӹнгӓлӓлтм-жӹм раскыдынок цаклаш лин, Брехт Швециш ӹлӓш ванжа. Кынам Германи Дани дон Норвегим оккупируя, Б. Америкыш кеӓш шана. Визым вычымы жепӹн тӹдӹ 1941-шӹ ин май якте Суомиштӹ ӹлен. Тӹштӹ тӹдӹ сирӹзӹ Хелла Вуолийоки доны ӹлен дӓ Матти Вуолийоки дон иквӓреш Герр Пунтила дон тӓрзӹжӹ спектакльым сирен. Суоми гӹц тӹдӹ СССР гач Америкыш кен дӓ тӹштӹ Санта Моникышты ӹлен. Океан шайылны ӹлӹмӹжӹ годым ӹшке сценаривлӓжӹм Голливудыш сирӓш цацен анжен, но тӹштӹжӹ лач иктӹм веле ярыктенӹт. 1947-шӹ ин Брехтӹм Америка ваштареш пӓшӓм ӹштӓ манын, суйынештӹ ылын. Но тидӹ гӹц тӹдӹ ире лӓктӹн кердӹн. 1949-шӹ ин тӹдӹ шукердӹ агыл ӹштӹмӹ ГДР-ыш ӹлӓш ванжа дӓ сӓндӓлӹк гӹц сӓндӓлӹкӹш ирӹкӹн кыдалыштыш лижӹ манын, Австрин граждаствыжым нӓлеш. ГДР-ышты ӹлӹмӹжӹ годым тӹдӹ социализм ушемкымдемӹм куштылгын критикуйышы пӓшӓвлӓм сирен, лыдшывлӓ дӓ анжышывлӓ лошты кыцу Ирвел, тенгеок Вадывел Германиштӓт нӹнӹ пиш популярный ылыныт. Б. 1956-шы ин колен. Йӓнгжӹ трӱкок шагалынат, колен.
Брехтӹн стильжӹ.
Брехт эпичский театрым ӹштӹшӹ драматург. Театр – тидӹ лач спектакль веле манын анжышывлӓлӓн келесӹнежӹ ылын. Тенге драматург шижмӓшӹм агыл, а анжышы мам шана, тӹдӹм главныеш шотлен.
Лыдышвлӓ дон эссевлажӹ.
Б
Бродский, Иосиф Александрович.
Ио́сиф Алекса́ндрович Бро́дский (24 май 1940, Ленинград — 28 январь 1996, Нью-Йорк) — рӧднӓ руш поэт, эссеист, драматург, сӓрӹзӹ, 1987 ин сӹлнӹшаян Нобель премин лауреатшы 1987 ин, 1991—1992 ивлӓн УШӓн поэт-лауреатшы. Поэзижӹм шӹренжок рушла, эссевлӓжӹм англла сирен. 1972-шы и годшен эмиграциштӹ. Пӹтӓри Веныш вра тӹшец Америкыш кен, кышты университетвлӓштӹ пӓшӓм ӹштен.
Тетя дӓ сӓмӹрык годшаш ивлӓжӹ.
Иосиф Бродский 24 майын 1940 ин Ленинградышты, профессор Турын клиникыштыжы Выборг монгырышты шачын. Ӓтяжӹ, Александр Иванович Бродский (1903—1984), вырсы фотокорреспондент ылын, 1950 ин демобилизйымы лин, кыды паштек ленинград газетвлӓштӹ пӓшӓлен. Ӓвӓжӹ, Мария Моисеевна Вольперт (1905—1983), бухгалтер ылын. ӓвӓжӹн туан шыжаржы — БДТ Дора Моисеевна Вольперт ылын.
Иосифӹн пӹтӓриш ивлӓжӹ вырсы, Ленинград блокады да вырсы паштекшӹ незер ылмаш доно кӹлдӓлтӹнӹт. 1942-шы ин блокады тел паштек Мария Моисеевна Череповецӹш эвакуациш кеӓ.
Бродскин эстетикы анжалтышвлӓжӹ Ленинградышты 1940-1950-шӹ ивлӓн формируялтын. Бомбардировкывлӓ паштек пыдырген шӹцшӹ халан силуэтвлӓжӹ, неоклассицизм архитектура, петебургын пӹсмӓндӹмӹ перспективывлӓжӹ, вӹд, тӹгӹрӹштӹшӹлӓ кайшы картинвлӓ - цилӓ, мам Бродский изижӹ годӹм ужын, ӹшке поэзиштӹжӹ кычылтеш.
1955-шӹ ин шӹм классым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, кӓндӓкшӹмшӹ классым тӹнгӓл веле шокта, школым праха дӓ Арсенал заводыш фрезеровщикеш пыра. ӓмӓлжӹ школыштыш проблемӹвлӓ дон семнялӓнжӹ окса палшыкым кандынежӹ ылын. 16 иӓш Бродский врач лиӓш шанен шӹндӓ дӓ тӹлзӹ нӓрӹ прозекторын палшыкалышын пӓшӓм моргышты ӹштен. Тидӹ паштек медик лиӓш шанымашыжы ӱкшӓ. Тидӹ гӹц пасна школым кодымыжы паштек Бродский котельныйышты, маякышты матрос дӓ геологи экспедициштӹ пӓшӓзӹ семӹнь ылын. Дӓ соок шукым лыдын, шӹренжок поэзим, философи дӓ религи гишӓн литературым, англ дон поляк йӹлмӹвлӓм тыменяш тӹнгӓлӹн. 1958-шӹ ин Бродский тӓнгвлӓжӹ доно самолетым шолышт, СССР гӹц шӹлӓш шанен шӹнденӹт ылын. Вара ти шанымаш докы ӱкшӓт.
1959-шӹ ин тӹдӹ Евгений Рейн, Анатолий Найман, Владимир Уфлянд, Булат Окуджава доно пӓлӹмӹ лиэш.
Бродски кырык марла:.
кӹч доно кыце шоколад фольгам ӹштӹлӹт,
дӓ уланвлӓ верц йӱн колтенӓ, кыдывлӓ
пӧрт левӓш вӹкӹ вазалыт, кышты тетя юкым ат кол.
Дӓ корнем ти хала вашт вазеш.
кок вуян кердӹ веле ӹнжӹ ли, вет хала
Б
Брюссель.
Rue des Bouchers, ялешкӹвлӓлӓн ӧлицӓ
Брюссельӹн центржӹ, Кого пазар вӓр
Брюссель — Бельгин да Европа Ушемын вуйхалажы (франц. "Bruxelles" [bʁysɛl], голл. "Brussel" [brʏsəl], немӹц. "Brüssel") — Брюссельӹштӹ фламанла (голландла) дӓ французла попышывлӓ ӹлӓт. Кок йӹлмӹге официальный статусан ылыт. Кырык марла ти халам тӧрӹнжок Брӱссель манын попымыла дӓ сирӹмӹлӓ. Брӱссельӹштӹ НАТО дон Европа Ушемӹн штаб-квартирывлӓштӹ вӓрлӓнӓт. Ти халашты 2.7 мил. ӹлӹзӹ.
Б
Будапешт.
Будапешт (венгрла Budapest ['budɒpɛʃt]) Венгрин вуйхалажы дӓ сек кого халажы, сӓндӓлӹкӹн экономика, индустри, выжалымаш, культура дон шӹнцӹмӓш покшалжы. Будапештӹштӹ 1,7 миллион ӹлӹзӹ (2003). Дунай йогы Будапештӹм кок лаштыкеш, Буда дон Пештеш шелеш, кыдывлӓ 17 ноябрь 1873-шы ин иктӹш ушымы ылыныт.
Важынӓнгӹр.
Важынӓнгӹр — Виловат гӹц 8 уштыш ӧрдӹштӹ Изи Шӹндӹр дон Важынӓнгӹр (ӓнгӹр) лошты шыпшылт вазын.
Вала, Катри.
Катри Вала ("Katri Vala", 11.09.1901, Muonio — 28.05.1944, Кечӹвӓлвел Швеци).
Изи дӓ тыменьмӹ годшаш ивлӓжӹ.
Катри Вала Суомиn Лапландиштӹ, Muoниo сoлашты улан сoла пӧртӹштӹ шачыn. Ӓтяжӹ дон ӓвӓжӹ тӹ жеплӓн яжо тыменьмӓшӹм нӓлшӹвлӓ ылыныт дӓ тыменяш цацымаш дон сӹлнӹшая докы интересӹм Kатрилӓнӓт ушен мыштенӹт. Kатри Валан ӓтяжӹ ирӹ колен дӓ седӹндонат, йыхыштыш тетявлӓн толшашышты когонжок сотыжы ылде. Кым тетя логӹц лач Катри веле семинарим пӹтӓрӓ дӓ халык школын тымдышы профессим нӓлеш. Тӹдӹ Хейнола халаштыш семинаришты тыменьӹн.
Поэзин корныштыжы.
Катри Вала лыдышвлӓм 1920-шы ивлӓн сирӓш тӹнгӓлӹн дӓ тенге 1924-шӹ ин ”Мӹндӹр садывичӹ” лӹмӓн пӹтӓриш лыдыш погемикшӹ (сборникшӹ) лӓктеш. Лыдышвлӓжӹ лӓктӹн веле шоктат, кыце Катри Вала финнлӓ сирӹшӹ поэтвлӓ лошты сек кымдан пӓлӹмӹ дӓ сек яратымы автор лиэш. Тидӹ паштек шукыштат агыл, кок ишток ”Симсӹ амаса” книгӓжӹ сотым uжеш. Пӹтӓриш погемикшӹ ӹлӹмӓшӹм яратымы лыдышвлӓ доно циц ылеш дӓ тидӹлӓн ӧрӓшӹжӓт ак кел. Семинарим тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Катри сола дӓ изи школвлӓштӹ тымден, а тӹштӹ ӹлӹмӓш халаштыш гӹц айыртемӓлтӹн, утла ик ладын дӓ касланен шӹцшӹлӓ кайын, поэтессылан ирӹк келӹн. Тидӹ гӹц пасна лыдышвлӓжӹм пиш сӓмӹрӹкӹн сирен, тӹдӹн кӧргӹштӹжӹ энергин дӓ ӹлӹмӓшӹн тылжы салымлаок йылен. Поэтессын кокшы книгӓштӹжӹ ладнарак лыдышвлӓм лыдына. 1928-шӹ ин поэтесса шоды цер, туберкuлез доно церлӓнӓ, ма гишӓн тымдышын пӓшӓжӹм кода. Махань-шон пансионатвлӓштӹ тӧрлӓнӓш цацен гӹнят, шулыкшым тӧрлен кердде. 1930-шы ин ”Мӱлӓндӹн пристинжӹ” лӹмӓн кымшы погемикӹштӹжӹ Катри Вала мӱлӓндӹн сусу мӓгӓлвлӓжӹм ак анжыкты, тӹштӹ ойхы семвлӓ кайыт: ”ӹлӹмӓш дон колымаш лоштыш цӹтӹрӹшӹ шӹртӹ” – тенге тӹдӹн ик лыдышыштыжы лыдына.
Катри Валан эстетикыжы.
Катри Вала 1920-шы ивлӓн финн сӹлнӹшаяшты кымдан пӓлӹмӹ ”Тылым намалшывлӓ” группышкы пырен. Ти группы йӹр тӹ жепӓш вес пӓлӹмӹ поэтвлӓӓт погыненӹт, нӹнӹ ӹшке анзыланышты финн поэзим уэмдӓш задачым шӹнденӹт ылын. Нӹнӹ сӓндӓлӹкӹн тӹрлӹ вӓрвлӓштӹжӹ ӹленӹт дӓ иквӓреш погыналт кердделыт гӹнят, поэзи дон сӹлнӹшая гишӓн икӹжӓк-иктӹштӹлӓн сирмӓшвлӓм сирен, кымда дискуссивлӓм нӓнгенӹт. Катри Вала ушемкымдемӹштӹш ядмашвлӓ вӹкӓт вуйым ӓмӹш шуэн анжыде, тӹдӹ политикӹштӹш организацивлӓ доно кӹлӹм кычен: пӹтӓрижӹ вургымлаштышывлӓ доно, вара нӹнӹн политикӹштӹ докы ӱкшӓӓт, социал-демократвлӓ донат дӓ тидӹ паштек шалахайыштыш коммуниствлӓн идеологиштӹ донат интересуялтеш. но политиквлӓ доно нигынамат кӹлжӹ келгӹ ылде. Поэтесса, шукыжок, тетян дӓ эдемӹн прававлӓжӹ верц шукы пӓшӓм ӹштен. Катри Вала марлан кен гӹнят, мыжыран ӹлӹмӓш тӹдӹлӓн сусум дӓ цӓшӹм кандыде, ӹштӹмӹ тетяжӹ лач кок час веле ӹленжӓт шокта, кола. Тетяжӹ уке велдӹк, поэтесса ӹшке авторский праважым Суомин Тетявлӓн Ушнымашлан кода дӓ ти лыдышвлӓмӓт кырык марла сӓрӓш манын, ти ушнымаш гӹц разрешеним ядмы.
Катри Вала финн поэзим уэмдӹшеш, поэзин пӹсмӓнвлӓм пыдыртышеш шотлалтеш дӓ келесӓш келеш, тидӹм тӹдӹ пиш сӓмӹрӹк ылмыжы годым ӹштен сӹнген. Тидӹ гӹц пасна антимилитаризм тематика остатка лыдышвлӓштӹжӹ (”Пӹжӓшӓн пушӓнгӹ йыла” погемикшӹ) кымда вӓрӹм нӓлеш. Поэтессылан пингӹдӹ характерӓн лимӹлӓ ылын, вет тӹдӹн ваштареш шалгышывлӓжӓт ситӓлык ылыныт, тӹдӹн лыдышвлӓжӹм, тӧрӧкшӹ, лач изи маргинальный группывлӓ веле акцептируенӹт, тӹдӹн лыдышвлӓн сирӹмӹжӹм керӓл пӓшӓэш шотленӹт. Но кыце пӓленӓ, тореш шалгышывлӓ анзылны тӹдӹ вуйжым сӓкӹде, анешлӓ, лыдышвлӓжӹм сирен, нӹнӹм сӹнген. Такеш агыл вет маныт, тошты маняры ӹнжӹ шыпылт, у тӹдӹм сойток сӹнгӓ.
В
Валгыды Валентин кечӹ.
Валгыды Валентин кечӹн пушӓнгӹ укшвлӓм йӓнг форман мадышвлӓ доно сӹлнештӓрӹмӹ
Валгыды Валентин кечӹ, вес семӹньжӹ Яратышывлӓн кечӹштӹ — кымдан пӓлӹмӹ светский айо, кыдым 14-шӹ февральын аят. Ти кечӹн шергӓкӓн дӓ яратымы эдемвлӓлӓн пеледӹшвлӓм, конфетвлӓм, мадышвлӓм дӓ йӓнгӹм анжыктышы виш сирмӓшвлӓм (открыткывлӓм) пӹрнялӓт, кышты яратымашым согоньлымы шаявлӓм ӓль лыдышвлӓм сирӓт. Ти виш сирмӓшвлӓм валентинкывлӓ маныт. Социологи шӹмлӹмаш семӹнь ти виш сирмӓшвлӓ пиш популярный ылыт дӓ У и дӓ Шартял айовлӓ доно кымылангдымы паштек вӓрӹм нӓлӹт.
Историжӹ.
Валгыды Валентинӹн кечӹ важвлӓжӹм Кугезӹ Рим жепӓш Луперкли айо гӹц нӓлеш, кыдым – яратымаш дӓ эротизм Juno Februata (Юно) йымытар дӓ пӧрттӱ йымы Pan (Фавн) лӹмеш эртӓрӹмӹ. Ти айо годым млоцавлӓ Palatinus (Палатинус) неркӓштӹш тӓрлидӹштӹ погыненӹт дӓ кесӹвлӓ дон ик пим цӧкеш канденӹт. Цӧкӹм пумы церемони паштек ӹрвезӹвлӓ вӹлӓнӹштӹ кесӹ каваштым чиэн, йӹрвӓш сӓрненӹт дӓ ваштареш толшывлӓм кесӹ кавашты гӹц ӹштӹмӹ лыпшвлӓ доно лыпшенӹт. Ваштареш толшывлӓжӹ шӹренжок йориок ӹдӹрвлӓ дон ӹдӹрӓмашвлӓ лиӓш цаценӹт. Тидӹ тетям куштылгын ӹштӓш дӓ кӹцкӓн ылмылан ӹнянӓш палшен.
Валери, Поль.
Поль Валери́ (фр. "Paul Valéry"; лачокла лӹмжӹ Амбруа́з Поль Туссе́н Жюль Вале́ри (фр. "Ambroise Paul Toussaint Jules Valéry"); 30 октябрь 1871, Сет, деп. Эро — 20 июль 1945, Париж) — француз поэт, эссеист, философ. Поль Валери лыдышвлам, прозым, кунст, истори, литература дӓ музыка гишӓн эссевлӓ дон афоризмвлӓм сирен.
Поль Валерин поэзи вӹкӹ анжалтышыжы.
Поль Валери Мӱлӓндӹлоштыш тангыж тӹрӹштӹ Сетӹштӹ шачын. Символист Стефан Малларме (Стéпхане Маллармé) дон пӓлӹмӹ лиӓш манын, тӹдӹ Парижӹш ӹлӓш ванжа. Валери университетӹштӹ юриспруденцим тыменьӹн дӓ дипломым нӓлмӹжӹ паштек пӹтӓри вырсы министерствышты, варажы, 1900-1922-шы ивлӓн увервлӓн агенствышты пӓшӓлен. 1937-шӹ и гӹц колымыжы якте Цоллéге де Франце институтышты поэзин профессоржы ылын.
Поль Валери модернист ылеш, но темы дӓ техника, стиль шотышты агыл модернист: тӹдӹлӓн классический форман, символан дӓ антик тематикӓн лыдышвлӓ лишӹл ылыныт. ӹшкӹмжӹм тӹдӹ архитектор гань ылшы поэтеш шотлен, шамаквлӓ дон темпельӹм (храмым) чанген. Тидӹм, шамаклан, Еупалинос оу л´арцхитецте (Эупалинос ӓль архитектор,1921) лыдышыштыжы ужаш лиэш. Валерин лыдышвлӓжӹ пиш интеллектуальневлӓ ылыт. Малларме гишӓн сирӹмӹжӹ годым ("Сур Маллармé", Морцеауь цхоисис, 1930) тӹдӹ сӱрреалистлӓ лыдышвлӓм сирӹмӹ гишӓн пӓлдӹртӓ: "Трансышкы пыртышы дӓ яжо мастар гань тӹрдӹмӹ цевер лыдышвлӓм сирӹмешкӹ, пӓлӹмӓш дон информацим кымдан кычылт, йориок дӓ пӓленок яжо кӱкшӹцӓн агыл пӓшӓм шукым сирӹнем."
Лыдышвлӓм сирӹмӹ вӹкӹ Поль Валери "Сӱрреализмӹн манифестӹм" сирӹшӹ Андре Бретон (Андрé Бретон, 1896-1966) гань ак анжы. Кокшыжы ӹшке манифестӹштӹжӹ тенге сирӓ: "Иктӓ вӓрӹшкӹ йӓнгӹм кӓндӓрен шӹцзӹмӹдӓ годым, кынам шанымашвлӓдӓм концентрируен кердӹдӓ, тӹнӓм кердмӹдӓ семӹнь иктӓ-мам сирӹдӓ. Сирӹдӓ пӹсӹн, темы гишӓнӓт шанаш акат кел, тенге пӹсӹн- сирӹмӹ паштек нимахань шанымашат ӹнжӹ код дӓ угӹц тӹдӹм лыдаш ӹшкӹмӹм орландараш ӹнжӹ ли."
Валери лыдышвлӓштӹжӹ тӱнӹш реалитетлӓн пӹсмӓнӹм шӹндӓ. Тӹдӹ шижмӓшвлӓм, пышвлӓм дӓ сентиментвлӓм утла когонжок ак кычылт. Лыдыш махань лишӓшлык, тидӹ гишӓн тӹдӹ "Ла Литтéратуре" (Морцеауь цхоисис, 1930) артикльӹштӹ тенге сирӓ: "Лыдыш шамын айожы лишӓшлык. Тидӹ гӹц пасна нимат линжӓт ак керд. Айо- тидӹ мадмаш, но айо шӱлӹшӓн мадмаш, тӹдӹн правилывлӓ дон функцижӹ лишӓшлык ылыт. Тӹдӹ техень ӹлӹмӓшӹм анжыкта, кыды лачокыштыжы укеӓт, ритмывлӓ дон иктӓ-махань состояни дон кымдецӹм (пространствым) анжыктымаш. Ти кымдецӹштӹш иктӓ-махань вӓрӹм йӓшнен аят ӓль тӹдӹн ире дон цевер ылмыжым анжыктат. Кынам айо эртӓ, тӹдӹ гӹц нимат кодшашлык агыл. Йӹрвӓш лач ломыж дӓ ташкен шӹндӹмӹ серпантинвлӓ веле кодыт."
1892-шы ин Поль Валери Маллармен йӹргецшӹм кода дӓ келгӹ депресси дон кризисӹш вӓрештеш. Тидӹ паштек воксьокат поэзим кодаш шана. Коклы и нӓрӹ тӹдӹ ик лыдышымат ак публикуйы, но тенге гӹнят сӹлнӹшая ӹлӹмӓш паштек со тӹшлӓ. Ти ивлӓн тӹдӹ математика дон махань-шон анализвлӓм тергӹшӹ шӹнцӹмӓшвлӓ (наукывлӓ) дон интересуялтын. 1892-1917-шӹ ивлӓ лошты сирӹмӹ пӓшӓвлӓ логӹц техеньвлӓм пӓлдӹртӓш лиэш: Интродуцтион á ла мéтходе де Леонард де Жинци (Леонард да Винчин методышкыжы пыртымаш, 1895), кышты кунст, шӹнцӹмӓш дӓ мыштымаш лоштыш кӹлвлӓ гишӓн шая кеӓ. Вес пӓшӓжӹ Ла соирéе ажец Монсиеур Тесте (Вады мсйӧ Тестен сага,1896) маналтеш. Ти пӓшӓштӹ мсйӧ Тестенӹн интеллектшӹ, шижмӓшвлӓжӹ дӓ шанымашвлӓжӹ гишӓн шая кеӓ. 1894-1945-шӹ ивлӓ лошты Поль Валери ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм, шанымашвлӓм, эссевлӓм сирен. Нӹнӹм 29 томан альбомвлӓшкӹ (Цахиерс, "Альбомвлӓ"). 1941-шӹ ин лыкмы альбом Тел Яуел (Техень махань ылат) маналтеш дӓ ти лӹмӹм 1960-шы ивлӓн сӹлнӹшаям шӹмлӹшӹ ик группа вӓк намалын.
1917-шӹ ин александриин лыдыш стиль дон Валери Ла Йеуне Паряуе (ӹрвезӹ Парка) лӹмӓн поэмӹм сирӓ, кыды нелӹ йӹлмӹ дон сирӹмӹ лин гӹнят, пиш кымдан пӓлӹмӹ дӓ яжон вӓшлимӹ лин. Тенге поэтӹн лӹмжӓт шӓрлен кен. Ти поэмӹштӹ эдемвлӓлӓн ма пуйырен, тӹдӹм шӹртӹвлӓ дон пынен шӹнзӹшӹ сек изи дӓ ӹрвезӹ Пуйырымаш йымы гишӓн шая кеӓ. Грек мифологиштӹ техень йымы кымыт улы. Ла Йеуне Паряуе-штӹ сӓмӹрӹк ӹдӹр гишӓн сирӓлтеш, кыдын кӧргӹштӹ шомаш дон шижмӓшвлӓ понгыжалтыт. ӹдӹрӹн шамыштыжы сулыкдымы ылмаш дӓ пӓлӹдӹмӹ у шижмӓшвлӓ икӹжӓк-иктӹштӹ дон кредӓлӹт. Лӹвӓлшижмӓшӹштӹ ма лиӓлтеш, поэт тӹдӹм шӹнцӹмӓшӹн анжалтыш гач поэмӹштӹ ынгылдара. Ти вашталтмашвлӓ ик йыдым лиӓлтӹт, кынам Парка омын паштек трӱкок понгыжалт кеӓ.
Тӓнгвлӓжӹ ядмы паштек 1920-шы ин Валери ӹрвезӹ годшаш лыдышвлӓжӹм иквӓреш Албум де жерс анциенс (Тошты лыдышвлӓн альбомышкы) поген. Ти лыдышвлӓштӹ поэт Малларме гань итӹрӓ лыдышвлӓм сирӓш цацен. Кок иштӹ лыкмы лыдыш книгӓжӹн Цхармес (Шарм) лӹмжӹ ик семӹньжӹ латин йӹлмӹштӹш "цармина" (лыдыш) шамак дон, вес семӹньжӹ мужедмӓш, йозы, аздарымаш дӓ цевер дон кӹлдӓлтӹн. Лач ти книгӓ гӹц Валерин сек пӓлӹмӹ Ле Циметиéре марин, (Шӹгерлӓ тангыж сирӹштӹ, 1920) лыдышыжы ылеш. Тӹдӹ классический рифман, соты, раскыды, кечӹвӓлвел тангыж гань симсӹ дӓ мрамор гань ошы. Тиштӹ Сетен доны тангыж тӹрӹштӹ кишӹ шӹгерлӓ гишӓн сирӓлтеш, кышак, жеп эртӹмӹкӹ, поэтӹм ӹшкӹмжӹмӓт тайымы. Лыдышышты эдемӹн кӹтӹк курымжы дӓ пӧртӱн курымаш ылмыжы, ӹлӹмӓшӹн динамикӹжӹ дӓ ӹлӹшӹ агыл тӓрвӓнӹдӹмӓш икӹжӓк-иктӹштӹ ваштареш шалгат. Шайыштшы колымаш гишӓн шаныкален дӓ шӹгерлӓштӹ кӓнен кишӹвлӓн партьышкы кеӓш сӹгӹрӹмӹ юкым колеш. Но тӹдӹ понгыжалт кеӓ дӓ ӹлен анжаш дӓ тӹдӹм пӓлен нӓлӓш келмӹм ынгыла.
Цхармес лыдышвлӓ паштек Валерим пиш шотеш пиштӓш тӹнгӓлӹт дӓ тӹдӹ французвлӓн ӧртӹм, французвлӓн шанымашым дӓ шӱлӹшӹм есприт францаис-ым анжыктышы поэтеш шотленӹт. Тӹдӹм поэзи, шӹнцӹмӓш, кунст дӓ философи гишӓн шайыштшы докладвлӓм ӹштӓш, эссевлӓ дон артикльвлӓм сирӓш ядыныт. Техень кӹтӹк жанран сирӹмӹ пӓшӓвлӓжӹм 1924-шӹ и годшен Жариéтé (Ма-шонвлӓ) лӹм доно книгӓвлӓшкӹ погымы. Цилӓжӹ 5 техень книгӓ погынен (И 1924, ИИ 1929, ИИИ 1936, ИЖ 1938, Ж 1944). 1925-шӹ ин Поль Валерим Францин Академин членешӹжӹ айырат. Тӹдӹн лӹмжӹ сӹлнӹшая дон эстетикӹм шӹмлӹшӹвлӓ лошты пиш кого авторитетӓн ылеш. Автор дон текст гишӓн шаныкален, Поль Валери автор дон текстӹм нигынамат идентифицируяш ак ли дӓ литературне йӹлмӹ кечӹйӹде кычылтмы йӹлмӹ гӹц айырлалтеш, манын.
Нӓлмӹ: "Цикмӓ" журнал, 2000 № 3
Пӓшӓвлӓжӹ.
В
Валлонвлӓ.
Валлонвлӓ — француз дӓ валлон йӹлмӹлӓ попышы Бельгиштӹ ӹлӹшӹ халык. Валлонвла цилажӹ 3 500 000 нарӹн ылыт. Кугезӹ годшаш валлонвл кельт йӹлмӹла попенӹт, христианизацим кандымы велдӹк йӹлмӹштӹм француз йӹлмӹш вашталташ тӹнгӓлӹнӹт. Французла попат гӹнят, Франциштӹш французвлӓ доно ӹшкӹмӹштӹм ак идентифицируеп. Сыра шолтышы дӓ сырам йуӓш яратышы халык.
В
В
Валтари Мика.
Мика Валтари, ”Синухе” романын авторжы 1935-шӹ ин
Мика Валтари ("Mika Waltari", 19.09.1908, Хельсинки – 26.08.1978, Хельсинки) — финн сирӹзӹ. В. цилӓжӹ 100 нӓрӹ махань-шон пӓшӓм сирен: романвлӓм, новеллывлӓм, лыдышвлӓм, ямаквлӓм, драмывлӓм, киносценаривлӓм дӓ ма-шон кӹтӹк пӓшӓвлӓм. ”Тылым намалшывлӓн” сӹлнӹшая группы доно цаткыды кӹлӹм кычен. Мика Валтари сӓмӹрӹк ивлӓжӹн ум кӹчӓлшӹ дӓ протестуйышы сирӹзӹ семӹнь пӓлӹмӹ лин. Пӹтӓриш пӓшӓжӹ ”Мырывлӓ Келтӹмӓшлӓн” (Lauluja Saatanalle, 1926) маналтеш. Валтарин пӓшӓвлӓштӹжӹ Пол Морандын, Эрнест Хемингуэйӹн дӓ Фицджеральдын стильвлӓштӹм цаклаш лиэш. В.-н пӓшӓвлӓжӹм 40 утла йӹлмӹшкӹ сӓрӹм. ӹ Марла лыдшывлӓ ти сирӹзӹн 1944-шӹ ин сирӹмӹ дӓ 2004-шӹ ин кырык марлангдымы ”Синухе” романжым лыдын кердӹт.
В
Варшава.
Варша́ва () — Польшын вуйхалажы. Польшын сек кого халажы дӓ тӹдӹн вуйхалажы 1596-шы и годшен. Первижӹ Польшын вуйхалажы Краков ылын. Халашты Висла йогы йога.
Васикова, Лидия Петровна.
Лидия Петровна Васикова (28-шы майын 1927-шӹ и) — Пӹнгель Парнингӓштӹ шачын, йӹлмӹзӹ, профессор.
Филологи наукын доктор, профессор Л.П. Васикова 1927-шӹ ин 28 майын шачын. Ӓтя-ӓвӓде шагал кодшы ӹдӹр цилӓ ясым сӹнген, пӹтӓри педучилищӹм, вара Марпединститутын историко-филологический факультетӹм тымень лӓктӹн. Тишток пӓшӓш ассистентеш пырен. 1951-1954-шӹ ивлӓн Эстоништӹ, Тарту университетӹштӹ, аспирантурышты тыменеш. Тенге ӹнянӹн наукын корным такырташ тӹнгӓлеш, тӹнг пӓшӓ вӓржӹ Марпединститут лиэш. Руш йӹлмӹ кафедрашты, анзыкылашы тымдышывлӓм йӓмдӹлӹмӓштӹ доцент шўм вашт йыштылеш. 1984-шӹ и гӹц Мары госуниверситетӹш ванжа. 1985-шӹ ин марын ӹдӹрӓмӓшвлӓ логӹц сек пӹтӓри филологи наукын доктор лиэш. А вес ин тӹдӹлӓн профессор лӹмӹм пуат. Руш дӓ общий языкознанин кафедрамат вуйлатен.
Руш дӓ марын, тенгеок кырык марын йӹлмӹвлӓ, языкознани, лингвистика шотышты тӹдӹ шукым пӓлӹшӹ, мастар шӹмлӹзӹ ылеш.
Тӹдӹн шытыр доно Мары университетӹштӹ руш дӓ кырык мары йӹлмӹ дон литература отделеним, научный лабораторим пачмы, кырык мары йӹлмӹлӓн государственный статусым пумы, лӹмдервлӓм лыкмы. Лидия Петровнан шая семӹнь Н.В. Игнатьев лӹмеш лыдмашвлӓлӓн республиканский кўкшӹцӹм пумы. Ӹшкӹмжӹн тӹнг пӓшӓжӹ гӹц пасна, профессор Л.П. Васикова кого общественный пӓшӓм видӓ. Такеш агыл тӹдӹн ӹлӹмӹ девизшӓт техеньӹ ылеш: “Мам кердметӹм, цилӓ ӹштӹ“.
Лидия Петровна ӹшке паштекшӹ пуры корны доно студентвлӓм, мары йӹлмӹм тымдышывлӓм видӓ, ӹшке халык верц патыр лиӓш тымда.
Л.П. Васиковам финн-угр халыквлӓ лошты яжон пӓлӓт. Тӹдӹн научный пӓшӓвлӓжӹ семӹнь студентвлӓ тыменьӹт, ученыйвлӓ пакыла шӹмлӹмӹ пӓшӓм видӓт.
Профессор Л.П. Васикова - МАССР дон Российїн наукывлӓн заслуженный деятель. Тӹдӹлӓн Эстонин “Маарьямаан Крест” орденӹм пуэнӹт. А Кого Отечественный вырсы жепӹн колхозышты пыт пӓшӹлӹмӹжӹ гишӓн “За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941 - 1945 гг.” медаль доно пӓлемденӹт.
Кӱшӹл школышты тыменьмӓш.
1946-1950-шӹ ивлӓ лошты МарКугПедИ-штӹ тыменьӹн. Тидӹ паштек Тарту университетӹн аспирантурышты Пауль Аристе доны тыменьӹн.
Шӹнцӹмаш пӓшӓвлӓжӹ.
Мары йӹлмӹвлӓн синтаксисӹштӹм шӹмлен. 1984-шӹ ин Тарту университетӹштӹ ”Сложносочиненные предложения в совремкенном марийском литературном языке в сравнении с другими типами предложений” доктор пӓшӓм сирен дӓ ӹшӹклен. Лидия Петровна Васикова – пӹтӓриш мары ӹдӹрӓмӓш-профессор. Кӹзӹт тӹдӹ МарКугУ-н Кырык мары лабораторижӹм вуйлата дӓ кырык мары филологвлӓм йӓмдӹлӓ.
В
В
В
Васютин, Михаил Зиновьевич.
Михаил Зиновьевич Васютин - Мары Эл Республикын Культура министӹржӹ. 16 июньын 1959-шы ин Микрӓкӹштӹ шачын.
В
Ваштар.
Ваштар () — шавынь кӹцкӓн кушкышвлӓн йыхыш (Sapindaceae) пыра. Ваштарвлӓ пушангӹвла дӓ тӹшкӓвлӓ лин кердӹт. Шӹжӹм ӹлӹштӓшвлӓштӹ шукы цӹреан литӓт, ваштарвлӓм шӹренок парквлӓштӹ вӓшлиӓш лиэш.
Европышты 3 йиш ваштар кушкеш: коэӓн ваштар ("Acer campestre"), шӹргӹ ваштар ("Acer platanoides") дӓ кырык ваштар ("Acer pseudoplatanus").
В
Ваштарсир Эмиль.
Ваштарсир Эмиль ("Emil i Lönneberga") - швед тетя сирӹзӹ Астрид Линдгренын пӓшӓжӹ, кыдым кырык марлашкы Валери Микор сӓрен.
Кӱ техень Эмиль?
Тӱнымбалны кымдан пӓлӹмӹ швед ӹдӹрӓмӓш сирӹзӹ Астрид Линдгренӹн (Астрид Линдгрен, 1907-2002) Эмиль лӹмӓн йортозы ӹрвезӓш гишӓн шайыштшы пӹтӓриш книгӓ кок и перви лӓктӹ. Косир дӓ цевер Ваштарсир лӹмӓн солашты ӹлӹшӹ цуштыри ӱпӓн ӹрвезӓшӹм, шанем, чӹдӹ агыл лыдшы ӹнде пӓлӓ. Эмиль гишӓн цилӓжӹ кым книгӓм сирӹмӹ дӓ ма яжожы, кырык марла кым книгӓге ик шӱлӹш доно лӓктӹнӹт, манаш лиэш: 2003-шы ин иквӓреш “Ваштарсир Эмиль” дон “Ваштарсир Эмильӹн у масаквлӓжӹ” лӓктӹнӹт, а 2004-шӹ ин кымшы книгӓ “Ваштарсир Эмиль тек соок ӹлӓ”. Астрид Линдгрен тетя сирӹзӹ семӹнь пишок кымдан пӓлӹмӹ, тӹдӹн пӓшӓвлӓжӹм шӹмлу утла йӹлмӹшкӹ сӓрӹмӹ дӓ когоэшнен келесӓш лиэш- Россий Федерациштӹ ӹлӹшӹ халыквлӓ логӹц мӓ, кырык марынвлӓ, тӹдӹн книгӓвлӓжӹм рушла йӹлмӹм шотлаш агыл гӹнь, сек пӹтӓри сӓреннӓ. Мӓ паштекнӓ тадарвлӓ ылыт. ӹнянем, лыдшывлӓ ”Пеппи кужы цылка”, ”Левӓш вӹлнӹ ӹлӹшӹ Карлссон” дӓ ”Сусу солаштыш тетявлӓ” пӓшӓвлӓжӹм яжон пӓлӓт. Астрид Линдгрен профессижӹ доно тымдышы ылеш. Пӹтӓриш книгӓжӹм 39-шӹ иӓшӹн сирен, кыды пӓлӹдеок кодын, но изиш варарак сирӹмӹ ”Пеппи кужы цылкажы” тӹдӹ гӹц пӓлӹмӹ сирӹзӹм ӹштен.
Эмиль протестуйышы эдем:.
А ӹнде ӹшке Эмильӹм анжалына. ”Ваштарсирӹштӹ ик ӹрвезӓш ӹлен. Тӹдӹм Ваштарсир Эмиль маныныт. Тӹдӹ пиш пӹсӹ дӓ ахальы ылын, тӹнь ганет моло шамак колыштшы воксеокат ылде. Тенге гӹнят ахалаьы ылеш манын моло атат шаналты- тӹдӹ пишок пурыла кайын. Пуры гӹцӓт пурыла. Тӹнӓм, кынам саслыде. Эмильӹн сӹнзӓжӹ йӹргешкӹ дӓ кловой ылын, шӹргӹмыныжы мӧр гань якшаргы, а сар ӱпшӹ когонок цуштыри. Тӹдӹ ӹшкежӹ пишок пурыла кайын, Эмильӹм лач антьылешок шотлаш лиэш ылын. А шотлаш тӹнгӓлӓт гӹнь, самынялтат.” (1.кн. ӹл. 3). Тенге Линдгрен Эмиль гишӓн книгӓ тӹнгӓлтӹшӹштӹ сирӓ, но тӹ годымок толшашыжы гишӓнӓт ӓшӹндӓрӹктӓлеш: “Ти йортозы Эмиль тагынам перви Ваштарсир солашты Котилыкышты ӹлен. Кушмыкыжы, кыце тӹдӹ уезд вуйлатышыжы моло лин кердӹн- тидӹлӓн ӧрӹнжӓт ат ситӓрӹ. Мане, тӹдӹ гӹц уезд вуйлатышы лин дӓ, попат, яжо вуйлатышы. Попат, вуйта тӹдӹ туан смоланд йӹлмӹ доно попышы халыклан шукы пурым ӹштен. А акситешӹжӹ тӹдӹ солан сек косир пӱэргӹжӹ ылын. Кыце ужыда, изижӹ годым масакланыл сӓрнӹшӹ эдем гӹцӓт, кого лимӹкӹжӹ, шотан эдем лин кердеш. Шанем, тидӹжӹ пишок яжо.” (2 кн. ӹл. 3)
Эмиль ӹшке вуйжы доно шанышы ӹрвезӓш:.
Тӹдӹн кыце ӹшке анжалтышыжы, тенгеок ӹшке мененижӓт улы, йӓлӹн “тенге ӹштӹмӹлӓ, тӹнге ӹштӹмӹлӓ” манмы доно тӹдӹ ак ӹлӹ. Тидӹ гӹц пасна эргӓш пиш кого фантазиӓн- кечӹ йӹдеӓш ӹлӹмӓшӹжӹ утла ик сӹнӓн дӓ утла луды ӹнжӹ ли манын, мам вӓл тӹдӹ шанен ак лык? Но фантазивлӓжӓт эгостичныйвлӓ агылеп, тӹдӹ ӹшке гишӓнжӹ веле агыл, тенгеок Ида лӹмӓн изи шыжаржы гишӓнӓт шана, тӹдӹлӓнӓт сусум кандаш цаца. Эмильӹн шыжаржы уке ылын ылгецӹ, шанем, шукы масакшы ӹштӹдеок кодеш ыльы. Эмиль ма-шоным шанен лыкшы веле агыл, тенгеок тӹдӹ протестуенӓт кердеш, ӹшке мнениӓн ылешӓт, тӹдӹ нержӹмӓт шыпшедӹлеш, коговлӓн закон семӹнь ӹлӹмӹжӹ ак шо, тӹдӹлӓн тетявлӓн тӱнымбалышток ситӓлык яжо дӓ кӓньӹл. “Тетя тӱнымбал” дӓ “коговлӓн тӱнымбал” антитеза Эмиль дон ӓтяжы лоштыш кӹлӹштӹ раскыдын каеш. ӓтяжӹ коговлӓ доно ярыктымы правилывлӓлӓн эргӹжӹм тымдынежӹ дӓ седӹндонат, ӱшкӱж гань цаткыды, но нерӓн эргӹжӹлӓн наказани паштек наказани варештеш. Шӹренжок тӹдӹ пу пыжарымы мастерскойышты шӹнзӓ, тенге тӹдӹ наказанижӹм намалеш. Ма интересныйжы, тӹдӹм наказат, но тӹдӹ кымылжым когонжок акат валты, нигынамат ак ньыргыж дӓ кудышты пу фигурывлӓм пӹчкедӹл шӹнзӹмӹжӹ годым мам вӓл ум ӹштӓш лиэш шаныкален. Пу фигурывлӓм пӹчедӹмӓшӹштӓт мӓ фантазин реализыйымыжым ужына.
Эмиль кӧргӹштӹ коммерсантын вӹржӹ йога:.
Книгӓн тӹнг персонажшы изинекок оксам ӹштӓш тыменеш, Сухаринерӹшкӹ моло кемӹкӹжӹ, мӹшкӹржӹ шужен колтенӓт мам ӹштӓ? Тӹдӹ мырывлӓм мыраш тӹнгӓлеш дӓ мырымыжы гишӓн кӱ вӹц, кӱ коклы ӧрем пиштен. (ӧре- тыгыды швед окса). Тенге Эмиль ӱӓн киндӹвлӓм нӓлӓш кыргыжеш дӓ булкымат, тортымат, мӱӓн вӹдӹмӓт нӓлӹн шӹндӓ. Икӓнӓ пашкуды солашты аукционым эртӓренӹт дӓ седӹ, Эмильӹнӓт тӹшкӹ кемӹжӹ шоэш. ӓтяжӹ тӹдӹм сагажы ак нӓлӓт, эргӓш аукционышкы кеӓш манын, оксам ӹштӓш лиэш, шанаш тӹнгӓлеш. Дӓ, седӹ, йӧнӹмӓт шанен лыктеш- тӹдӹ Лукас имнижӹм кышкыжеш дӓ когогорны капка докы лӓктеш, тӹштӹ капкам пачын-питӹрен, оксамат ӹштӓ. Варажы аукционышкы кыдалеш дӓ махань-шон масаквлӓжӹм ӹштӹлеш. Масаквлӓм веле агыл, Эмиль Свенссон махань-шон сделкывлӓм ӹштӹлеш, лимонадымат йӱн шокта дӓ изи Идалан цӓци хӓдӹрӹм, а ӹшкӹлӓнжӹ кечӹнь мынзышы Лотта лӹмӓн акшак цӹвӹм нӓлеш.
Геройын подвигшӹ:.
Эмиль махань-шон масаквлӓм веле агыл ӹштӹлеш, “ Ваштарсир Эмиль тек соок ӹлӓ” книгӓштӹ тӹдӹ подвигӹмӓт ӹштӓ- тӹдӹ Альфредӹм ытара. ӱштӹ телӹм, кынам йӹрвӓш поранвлӓ ӹфӹлӓт, келгӹ лым солавлӓм левӓш якте йожтен шӹнден, тӹдӹ Лукас лӹмӓн имнижӹм кӹцкӓ дӓ Альфредӹм доктор докы Мӧрсирӹшкӹ нӓнгеӓ. Лым корнывлӓм йожтен шӹнденӓт анзыкыла кеӓш пиш нелӹ, Эмиль дон Лукаслан шукы ясым тырхаш варештӹн дӓ мычашешӹжӹ, яра веле эче Мӧрсирӹшкӹ шот дӓ тенге доктор Альфредӹм ытара. Эмильӹн подвигшӹ гишӓн цилӓ уезд пӓлӓ, ӓятжӹ эргӹжӹн подвигшӹ доно пишок когоэшнӓ.
Эмиль йортозы эргӓш ылын гӹнят, тӹдӹ шукы пуры пӓшӓм ӹштен шокта: шонгывлӓн пӧртӹшкӹ Шартял сусум канда, тӹ пӧртӹн Командора лӹмӓн вуйлатышыжым ире вӹдӹшкӹ лыктеш. Командора шонгывлӓн пӧртӹштӹш ӹлӹзӹвлӓм пӹзӹрен, ясландарен урден, тӹдӹ диктатор дӓ деспот ылеш. Тидӹ доно Эмильнӓ когонжок ак келшӹ дӓ седӹндонат тӹдӹм наказаш шана дӓ Командора утла шык ылешӓт, пирӹ лаксакышкы ӹыкӹмжӹмок пыртен шӹндӓ.
Эмиль школышкы кашташ тӹнгӓлмӹкӹжӹ, тӹштӓт масаквлӓде кечӹвлжӹ ак эртеп, но школышты утла шукы масакым ӹштӓш ак яры ылмым, тӹдӹ ынгыла. Тӹ годымок, тӹдӹ шонгывлӓн пӧртӹм вуйта шефствошкы нӓлеш дӓ ӓрняштӹ таманяр гӓнӓ лыдын мыштыдымы шонгывлӓлӓн “Уездӹн увервлӓжӹ” газетӹм лыдаш кыргыжталеш.
Венгр барокко сӹлнӹшая.
Венгри дон Гaбсбургвлӓ.
Ти период XVII-шӹ курым тӹнгӓлтӹш гӹц XVIII-шӹ курымын кӹдӓлӓш ежӹнг якте ылын. XVII-шӹ, Сервaнтесӹн, Лопе де Вегaн, Рaсинӹн, Мольерӹн, Милтонын, Лӱдвиг XIV-шӹн, Рембрaндтын дӓ Монтевердин курымaт Венгрин историштӹ эртӹш курым гӹц сотыжок ылде. Сӓндӓлӹк молнaмшылaок кым лaштыкеш пaйылымы ылын дӓ туроквлӓн лaштыкышты когоэмӹн веле дӓ Гaбсбургвлӓ лӹвӓлнӹ ылшы езуитвлӓ дон реформaторвлӓ лошты со соредӓлмӓшвлӓ кенӹт. Дворянвлӓ, лӹмӹнжок aристокрaтвлӓ ти курымын ӹшке позициштӹм цaткыдемденӹт, крепостничествым кымдaрaк шӓренӹт. Трaнсильвaнин венгр герцогвлӓ Европын политикӹштӓт aнжыктен кердӹнӹт, но Дьӧрди Ракоци ИИ-шын Польшыш кредӓлмӓш доно кaштмыжы (1657) сӹнгӹмӓшӹм кaндыдеӓт, Трaнсильвaни aвтомaтически Турцин вaссaлышкыжы сӓрнӓлтӹн.
Гaбсбургвлӓ «Турци» политикӹштӹ когонжок нимaт ӹштӓш цaцыделыт, тидӹм шотыш нӓлӹн политик, вырсывуйлaтышы дӓ поэт Миклош Зрини ӹшкевуя кешӹ, центрaлизуйымы кӹлӓн дӓ венгр кугижӓн кидӹштӹ ылшы Венгри гишӓн шaнaш тӹнгӓлӹн. Зрини Венеци дӓ Фрaнцин прaвительство доно яжо кӹлвлӓм кычен, но 1664-шӹ ин утлa ирӹ колымыжы велдӹк кодшы опытдымы оргaнизaторвлӓ дон пaлшышывлӓжӹ ликвидируйымы линӹт.
Тенге Гaбсбургвлӓн Лепольд Венгриштӹ aрмин шотым шукемден кердӹн, кaтоликвлӓ протестaнтвлӓ вaштaреш террорым тӹнгӓлӹнӹт, нӹнӹн попвлӓштӹм гaлерывлӓш цеплен, вӹд мычкы колтенӹт.
Хaлыкын тырхымaшыжы пӹтӹмӹкӹ, тӹдӹ 1678-шӹ ин тенге мaнмы курук (куруц) кредӓлмӓшкӹ кӹньӹлӹн. Нӹнӹн вуйлaтышышты трaнсильвaни венгр Имре Тӧкӧли (Имре Тхӧкӧлы) ылын.
XVII-шы курымын Венгрин историштӹ сек кого событиэш туроквлӓн оккупaцин пӹтӹмӹжӹ шотлaлтеш. 1683-шы ин туроквлӓ Венa вaштaреш кредӓлӓш лӓктӹнӹт, но Европa Венaлaн пaлшыкым пуэн дӓ тенге туроквлӓ шин шӓлӓтӹмӹ линӹт. 1686-шы ин кокшы сентябрьӹн Будa туроквлӓ гӹц ирӹктӓрӹмӹ лин дӓ 1697-шӹ ин цилӓ турокым сӓндӓлӹкӹн территори гӹц поктен лыкмы ылын. Ти вырсы пaштек Трaнсильвaним Гaбсбургвлӓн кугижӓнӹшкӹ ушымы. Тенге сӓндӓлӹк угӹц иктӹш ушнaлтын, но вырсы пaштек экономикa кaтaстрофa aнзылны шaлген.
16 и шыпшылтшы ирӹк верц кредӓлмӹ вырсы жепӹн мa 150 и туроквлӓ хозaлaнымы пaштек кодын ылын, тӹдӹжӓт пӹтӓрӹмӹ лин. Шукы ӹлӹмӹ вӓр охыремӹн дӓ тӹшкӹ немӹцвлӓ, словaквлӓ дӓ сербвлӓ ӹлӓш вaнженӹт, тенге регионвлӓн этноструктурa вaштaлтын.
1703-11-шы ивлӓ лошты кого мaгнaт, герцог Ференц Ракоци II-шы (Ferenc Rákóczi II) вуйлaтымы доно у кредӓлмӓшвлӓ ылыныт, ӹндежӹ Гaбсбургвлӓ вaштaреш. Но Aвстрин aрмижӹ тидӹм лaксыртен кердӹн. Ти кредӓлмӓшвлӓ пaштек сӓндӓлӹк тaмaняр луи тырышты ӹлен кердӹн. Венгр дворянвлӓ дон Aвстри кугижӓ лошты яжо кӹлвлӓ ылыныт дӓ Венын влияни когоэмӹн. Сӓндӓлӹкӹштӹ у мaрдежвлӓ ӹфӹлӓш тӹнгӓлӹнӹт, Фрaнци, Гермaни, Итaли доно кӹлвлӓ цaткыдемӹнӹт.
Тӹ жепӹн тымдымaш методвлӓ тоштемӹнӹт гӹнят, тыменьшӹвлӓн шот шукемӹн веле дӓ тымдымaш кӱкшӹцӹмӓт яжоэш шотлaш лиэш. Пыдыртымы хaлaвлӓ дон дворецвлӓ вӓреш увлӓм шaгaлтымы дӓ цивилизaцилӓн негӹцӹм угӹц пиштӓш тӹнгӓлмӹ. Aвстрин политикӹжӹ индустри дон выжaлымaш вaштaреш ылын, но солa хозяйствы ти шотышты икпорaткaн виӓнг кердӹн. Кугижӓн кудвичӹ хресӓньвлӓн ӹлӹмӓшӹмӓт куштылтен дӓ дворянвлӓн произвол ӹнде чӹдемӹн. Гaбсбургвлӓн историн шӧртньӹ жепшӹ Мaриa Терезaн (1740—1780) ивлӓэш толеш, но тидӹ сойток Венгриш рококон идилим кaнден кердде.
Вaрaшы ренессaнс.
Вaрaшы ренессaнс жепӹн кaтолицизм дон протестaнство лошты кычедӓлмӓшвлӓ тӹнгӓлӓлтӹт. Венгриштӹ езуитвлӓн ушемвлӓӓт вaжым колтaш цaценӹт. 1610-шы ивлӓн тидӹм ӹштен кердӹнӹт дӓ езуитвлӓн коллегиумым пaчыныт, a 1635-шы ин ти коллегиум гӹц университетӹм ӹштенӹт. Езуитвлӓ кaтолицизмӹн ик йӓшлӓжӹ ылыт дӓ шукыштaт aгыл цилӓ кaтолик лошты нӹнӹ aвторитетӓн линӹт. Вуйлaтышывлӓштӹ лошты кымдaн пӓлӹмӹ эдемвлӓ ылыныт, иктӹжӹ нӹнӹ логӹц поэт дӓ Эстергомын aрхиепископ Петер Пaзмaни ылын. Пaзмaни дӓ тӹдӹн коллегывлӓжӹ кӹтӹк жепӹштӹ шукы виктӓрӹмӹ вӓрвлӓм йӓшнӓш тӹнгӓлӹт, монгырышкышты шукы aристокрaт семня вaнжa. Нӹнӹн ӹшке лозунгышты ылын: цуиус регио, еиус религио. Тенге ЬЖИИ-шӹ курымын тӹнгӓлтӹшӹшток кaтолицизм угӹц кымдa территориштӹ шӓрлен кен кердӹн.
Реформaци реформaци вaштaреш шaлгымaшымaт шaчыктен, тенге тӹ жепӹн сӓндӓлӹкӹшкӹ бaроккон культурыжaт толын кердӹн. Сек aктивно тӹдӹм езуитвлӓ шӓренӹт, кыдывлӓн типогрaфивлӓштӹ ылын дӓ текствлӓм пецӓтлен кердӹнӹт. Реформaци вaштaреш шaлгымaш кымдaн шӓрлен кен гӹнят, шукыжок XVII-шӹ курымын сойток кaльвиниствлӓ ылыныт. Шaмaклaн Трaнсильвaништӹ кaльвинизм кугижӓнӹш религиэш шотлaлтын. A aнтитринитaризмӹм кымыктымы пaштек Трaнсильвaнин герцогвлӓ Гaбсбургвлӓн территориштӹ ылшы вес кaльвиниствлӓлӓн пaлшaш тӹнгӓлӹнӹт. Кaльвиниствлӓн ӹшке университетӹштӹ ылде, но вес сӓндӓлӹквлӓ доно нӹнӹ яжо кӹлвлӓм кыченӹт, седӹндонaт попвлӓэш тыменяшӓт тӹшкӹ колтенӹт. Дӓ нӹнӹжӹ туaн сӓндӓлӹкӹш пӧртӹлӹн, сaгaшты Европыштыш у шӱлӹшвлӓ дон идейӹвлӓм кaнденӹт: пуритaнизмӹм, пресбӱтеризмӹм, кaртесиaн ылмaшым дӓ молымaт.
Туaн хaлыкым тымдымaшты кaльвиниствлӓ кого рольым мaдыныт: нӹнӹ гимнaзи кӱкшӹцӓн шукы школым пaчыныт. Тидӹм ӹштӓш мaнын пaлшыкым кыце чaстне эдемвлӓ, тенгеок хaлaвлӓ дон солaвлӓӓт пуэнӹт.
Тӹ жепӹн Дьюлaфехервaр, Шaрошпaтaк, Нaдиениед дӓ Дебрецен коллегиумвлӓ кымдaн пӓлӹмӹ ылыныт, кыдывлӓ толшaш жеплӓн шукы интеллигенцим тымден лыктыныт.
Дворянвлӓ бaрокко культурым шӓрӹшӹвлӓ.
Пӹтӓрижок бaрокко пaян венгрвлӓ лошты шӓрлен кеен- тидӹ, шaмaклaн, дворян усaдьбывлӓн aрхитектурышты кaеш. Вырсывлӓ гишӓн шукы усaдьбыжок перегӓлт кодде дӓ перегӓлт кодшывлӓжӓт ӹнде кӹзӹтшӹ Венгрин пӹсмӓн шaйылaн, Aвстриэш кодыныт. Тӹ жепӹн шукы усaдьбым дӓ косир дворецвлӓм когон пaян Эстерхaзивлӓн йых чӹдӹм aгыл чaнгыктен. Сӓндӓлӹкӹн пӹтӓриш бaрокко стилян церкӹм Миклош Эстерхaзи (1582—1645) стройыктен, a бaрокко стилян пӹтӓриш дворецӹм тӹдӹн эргӹжӹ- Пaл Эстерхaзи.
Туроквлӓм поктен лыкмы пaштек шукы дворецӹм чaнгымы дӓ aрхитекторвлӓжӹ шӹренок вескид сӓндӓлӹквлӓ гӹц ылыныт. Жеп изиш эртӓлӓлмӹкӹ, икпорaткa пaян дворянвлӓӓт бaрокко стилян дворецвлӓм ӹшкӹлӓнӹштӹ чaнгaш тӹнгӓлӹнӹт. Дворецвлӓштӹ шӹренок библиотекӹвлӓ дон гaлерейӹвлӓӓт ылыныт дӓ тидӹ дворянвлӓн культурa докы интересӹштӹ ылмым aнжыктa. Тошты готикa стилян церкӹвлӓ вырсывлӓ жепӹн пыдыргенӹт ылын дӓ вӓрешӹштӹ пиш цевер бaрокко стилян церкӹвлӓм чaнгымы, лӹмӹнок тидӹм Вaдывел Венгриштӹ цaцен ӹштӹмӹ.
Бaрокко жепӹн живописьӓт виӓнгӓш тӹнгӓлеш, aртньыквлӓлӓн ӹнде кычыкымaт пумы. Тӹ жепӹн пӓлӹмӹ aртньыквлӓ лошкы Aдaм Мaниоки (Ádam Manyóki, 1673—1756) дон Йaкaб Богдaни (Jakab Bogdány, 1660—1724) пырaт.
Венгрин журнaлистикӹн историжӓт бaрокко жепӹн тӹнгӓлӓлтеш. Сек пӹтӓриш тетрaдь постолеш погымы увервлӓм «Mercurius Veridicus ex Hungaria» лӹмӓн 1705—1710 ивлӓ лошты Ференц Ракоци лыктын шaлген. Тидӹ пaштек шукыштaт aгыл Позоньышты Мaтиaш Белин Ножa Посониенсиa (1721—1722) лӹмӓн ӹлӹштӓшӹм лыктын. Ти жепӹн Венгрин пӹтӓриш кaртывлӓмӓт лыкмы.
ЬЖИИИ-шӹ курымын кӹдӓлӓш ежӹнгӹштӹжӹ бaрокко ӹшке мычaшышкыжы шоэш дӓ сӓндӓлӹкӹн культурa ӹлӹмӓшӹштӹ, сӹлнӹшaяшты, кунстышты, шӹнцӹмӓшӹштӹ, школ системӹштӹ у жепӹн пӓлӹквлӓжӹ кaяш тӹнгӓлӹт.
Венгр мыры лирика XVI-шы курымын.
Венгриштӹш мыры лирика XVI-шы курымын.
Венгрин поэзин шачмыжы XVI-шы курымеш толеш. Седӹ, кӹдӓлӓш курымвлӓнӓт лыдышвлӓм сирӹмӹ, но нӹнӹ перегӓлт кодын кердделыт, кодыныт гӹньӹ тамахань фрагментвлӓ веле кодыныт. XVI-шы курымаш поэзи ял вӹлнӹжӹ цаткыдын шалген. Реформаторвлӓн школвлӓм пачмы велдӹк, поэтвлӓӓт чӹдӹнок ылделыт дӓ книгӓвлӓмӓт пецӓтлен шалгымы. Но кид доно сирӹмӹ лыдышвлӓӓт халык лошты сӓрненӹт. XVI-шы курымаш лыдышвлӓм лыдмы годым, нӹнӹ сага сем лишӓшлык ылын- нӹнӹм лыдделыт, а мыренӹт. Семдӹмӹ лыдышвлӓм лач XVI-шы курым мычашышты веле сирӓш тӹнгӓлмӹ. Мырымы лыдышвлӓ кужывлӓ, рифман дӓ ритмӓн ылыныт. Структурышты доно нӹнӹ тагынам первишӹ халык поэзин традицивлӓм шотыш нӓлӹнӹт. Лыдышвлӓм мырышывлӓжӓт ӹнде тыменьшӹ эдемвлӓ ылыныт: попвлӓ, тымдышывлӓ ӓль профессионал трубадурвлӓ.
Тематикӹм анжалаш гӹньӹ, лыдышвлӓм махань-шон лиӓлтмӓшвлӓ лӹмеш сирӹмӹ дӓ нӹнӹ кымда спектрӓн ылыт, но шӹренжок йымым ыдылмы тема вӓшлиӓлтеш. Религи дӓ светский тематикӓн лыдышвлӓ лоштыш пӹсмӓн раскыды агыл. Улы техень религиозне лыдышвлӓ, кышты политика дӓ ушемкымдем гишӓн сирӹмӹ дӓ техень светский лыдышвлӓ вӓшлиӓлтӹт, кыдывлӓ кӧргӹштӹ доно ӧрт поэзи докы лишӹл ылыт.
1560-шы и паштек шукы лыдыш книгӓ пецӓтлӹмӹ, лӹмӹнок протестант религи шӓрӹшӹ реформаторвлӓ тидӹм цацен ӹштенӹт- нӹнӹ ӹшке церкӹн цилӓ членӹн книгӓ лишӓшлык маныныт. Лыдыш книгӓвлӓ эдемвлӓм ӹлӓш, йымылан ӹнянӓш тымденӹт, Библиштӹш сӱжетвлӓм дӓ ушемкымдемӹштӹ ма лиӓлтеш, тӹдӹм ынгылдаренӹт.
Венгриштӹ реформацилӓн палшышы поэзи.
Реформаци верц ылшы поэтвлӓн йӹрвӓш анжалтышышты Библи дӓ тӧрӹрӓк лиӓш гӹньӹ, Тошты Согонь доно цаткыдын кӹлдӓлтӹн. Седӹндонат ти жепӓш лыдышвлӓштӹ Тошты Согоньын фразеологизмвлӓ шӹренок кычылталтыныт. Библим халыквлӓн истори семӹнь лыдыныт дӓ Тошты Согоньышты израильвлӓн ӹлӹмӓш гишӓн мам сирӹмӹ, ЬЖИ-шы курымаш венгрвлӓ тидӹм ӹшкештӹ доно клӹлден кердӹнӹт. Кок халыкге Йымы наказен, седӹндонат орланен ӹлӓш вӓрештӹн- венгрвлӓлӓн туроквлӓ лӹвӓлнӹ дӓ израильвлӓлӓн Вавилон лӹвӓлнӹ. Тидӹм ынгылдараш, виржӹмӓт иканьым кӹчӓл момы: тӧр агыл йымылан ыдылмаш дӓ тӧр йымым ӧрдӹжеш кодымаш.
Библин тымдымашвлӓм халык лошты шӓрӓш манын, тӹ жепӓш поэтвлӓ ӹшке интерппретацивлӓштӹм лыдыш форма доно сирӓш тӹнгӓлӹнӹт. Тенге сирӹшӹ поэтвлӓ лошкы, шамаклан, Андраш Батици (András Batizi) пыра. Венгри сӹлнӹшаяшты тӹдӹ луаткок слоган эпика лыдышвлӓлӓн негӹцӹм пиштӹшӹ ылеш.
Тӹ жепӹн кымдан пӓлӹмӹ вес поэт Андраш Скхароши ылеш. Тӹдӹ лыдышвлӓжӹм 1540-шӹ ивлӓн сирӓш тӹнгӓлӹн, лач тӹнӓм, кынам туроквлӓлӓн пуалташ вӓрештӹн. Ти поэтӹн лыдышвлӓжӹ пиш шӹдӓнвлӓ ылыт, тӹдӹ семӹнь герцогвлӓ, магнатвлӓ, попвлӓ дон епископвлӓ антихриствлӓ дӓ сӓндӓлӹкӹм выжалышывлӓ ылыт. Келесӓш гӹньӹ, техень анжалтыш тӹнӓмшӹ Венгриштӹ кымдан шӓрлен кен ылын. Батиц дон Скхароши паштек Венгриштӹ нӹнӹ статян Библи тематикӹм кычылтшы шукы поэт шачын.
Венгрлӓ истори мырывлӓ.
Реформаци жепӹн ыдылмаш докы лишӹл поэзи гӹц пасна светский поэзиӓт виӓнгӹн дӓ шӹренжок истори тематикӓн ылын. Ти лыдышвлӓштӹ Венгрин эртӹш герой курымвлӓ, халыклан яжом ӹштӹшӹ кугижӓвлӓ гишӓн шайышталтеш. Шукы лыдышым пецӓтлӹмӹ вӓк ылын, но тилец пасна устне вариантвлӓӓт вӓшлиӓлтӹнӹт. Шамаклан, англин Кугижӓ Элизабет жепӹн ӹлӹшӹ дӓ Венгриш визит доно толшы поэт сэр Филипп Сидней 1570-шы ивлӓн тенге сирӓ: "Венгриштӹ айо вадывлӓм эртӓрӹмӹ годым, тьотявлӓн-тьотявлӓтӹн героизм гишӓн шайыштшы мырывлӓм мырымы овуца улы. Тенге халык ӹшке геройвлӓжӹ дӓ виӓн ылмыжы гишӓн пӓлӓ.
"|ртӹш жеп гӹц пасна, поэтвлӓ ӹшке жепӓш лиӓлтмӓшвлӓмӓт ӧрдӹжеш кодыделыт: кыце венгрвлӓ туроквлӓ ваштареш кредӓлӹнӹт, тидӹ гишӓн шайыштыныт дӓ у кредӓлмӓшкӹ ӱжӹнӹт. Кредӓлмӓшвлӓм яжон анжыктышы поэтеш Себестьен Тиноди (Sebestyén Tinódi, 1510—1556) шотлалтеш. Тӹдӹ курымвлӓэш кодшы техень пӓшӓвлӓм сирен: «Будам пумаш» (Buda veszéséről, 1541), «Салка нырышты кредӓлмӓш» (Az szálkai mezőn való viadal, 1544). «Егер цик верц кредӓлмӓш» (Egervár viadalyarol, 1553). Пӓшӓвлӓштӹжӹ поэт пиш детально кредӓлмӓшвлӓм анжыкта. Когонжок пӓлӹмӹ агыл поэт Петер Илошвай Селимеш (Péter Ilosvai Selymes) Толди гишӓн лыдышвлӓм сирӹде ылгецӹ, пӓлӹдеок кодеш ылын. Тӹдӹн лыдышвлӓ негӹцеш ЬИЬ-шӹ курымын Йанош арани кымдан пӓлӹмӹ «Толди» эпосым сирен.
Тиноди жепӹн венгр поэзиштӹ ӹшке статян лыдышвлӓ кымдан шӓрлен кенӹт, кыдывлӓн корнывлӓштӹ 11 ӓль 12 слоган ылыныт.
Лирика.
Лирика гишӓн сирӓш гӹньӹ, пӹтӓриок яратымаш лирика гишӓн пӓлдӹртӓш келеш, кыды кӹдӓлӓш курымвлӓн моральым ӹшке семӹньжӹ ирӹкӓнрӓкӹм ӹштен кердӹн. Яратымаш гишӓн сирӹмӹ лыдышвлӓм пӹтӓрижок Италиштӹ тыменьшӹ гуманиствлӓ сиренӹт дӓ нӹнӹ шӱлӹшӹштӹ доно Бокаччон лыдышвлӓ докы лишӹл ылыт. Яратымаш гишӓн сирӹшӹ авторвлӓ шӹренжок пӓлӹдӹмӹ кодыныт. Шамаклан ик автор поэт Гомерӹн «Париж дон Хеленам» венгрла сӓрен. Вес поэт «Эуриалус дон Лукреция гишӓн шайыштмашым» (Eurialusnak és Lucretiának szép históriája, 1577) сирен. Ти пӓшӓ весӹвлӓ гӹц айыртемӓлтеш, тӹштӹ ӹдӹрӓмӓшӹн шанымашвлӓжӹ, йӓнг йылымыжы, ойхыжы дӓ ӹлӹмӓш верц кредӓлмӹжӹ гишӓн сирӓлтеш. Ти лыдышвлӓштӹ Лукреция пӱэргӹн рабыньыжы агыл, тӹдӹ ӹшке семӹньжӹ шана, лӱддӹмӹ ашкылым ӹштӓ яратымы пӱэргӹжӹ сага лӓктӹн кеӓ.
Алберт Гергейӹн (Albert Gergei) агриус принц гишӓн шайыштмашыжы кого интересӹм ӹшке докыжы лыктеш. Лӹмӹнок сирӹмӹ стильжӹ дӓ йӹлмӹжӹ молы гӹц айыртемӓлтӹт. Пӓшӓштӹ кугижӓн изи эргӹжӹ гишӓн шайышталтеш, кыды яратымы ӹдӹржӹм кӹчӓлӓш лӓктӹн кеӓ. Ти лыдышвлӓштӹ ямаквлӓн сӱжетвлӓ кычылталтыт, эдемвлӓ лоштыш кӹлвлӓ яжон анжыктымы ылыт, сирӹмӹ йӹлмӹ пиш паян дӓ шукы цӹреӓн ылеш.
XVI-шы курымын кокшы пелӹштӹжӹ лирикӹштӹ псалмвлӓм сирӹмӓш шӹренок вӓшлиӓлтеш. Нӹнӹм шӓрӓш манын, реформаторвлӓ кого пӓшӓм ӹштенӹт. Псалмвлӓм пӹтӓрижӹ латин йӹлмӹ гӹц сӓрӹмӹ, но сӓрӹмӹ пиш ирӹкӹн дӓ Венгри дон венгрвлӓн ӹлӹмӓшӹм шотыш нӓлмӹ. Ти псалмвлӓ протестантвлӓн идеологи доно сирӹмӹ ылыт дӓ толшаш жепӓш венгр поэзим виӓнгдӹмӓштӹ нӹнӹ кого рольым мадыныт.
XVI-шы курымын мычашышты венгр литературне йӹлмӹ ӹшкӹлӓнжӹ цаткыды негӹцӹм пиштен. Поэзим моло анжалаш гӹньӹ, тӹштӹ ӧрт (духовный) лыдышвлӓ веле агыл, тенгеок школвлӓштӹ лыдмы масакан дӓ сатирӓн сирӹмӹ лыдышвлӓӓт вӓшлиӓлтӹт. Дӓ шӹренжок техень лыдышвлӓм ӹнде латинлӓ агыл, а венгрла сирӹмӹ. |че иктӹм пӓлдӹртӹде ак ли, пӹтӓрижӹ техень пӓшӓвлӓм лыдышвлӓэшӹжӓт шотлыделыт, но тенге гӹнят нӹнӹ венгр поэзилӓн цаткыды традицим шачыкташ палшенӹт.
XVI-шы курымын тӹнгӓлтӹшӹштӹжӹ яратымаш лирикӹмӓт сирӹмӹ, но тӹдӹ вӹкӹ туарн эче анжымы ылын, седӹндонат пӹтӓриш техень пӓшӓвлӓ перегӓлт кодын кердделыт. Но варажы яратымаш гишӓн сирӹмӹ лыдышвлӓмӓт сирӓш тӹнгӓлмӹ. ЬЖИ-шы курымын сек яжон пӓлӹмӹ поэт Балинт Баласси ылеш.
В
В
Венгр сӹлнӹшая.
Нӓлмӹ вӓр: Unkarin kirjallisuus (Венгр сӹлнӹшая). Авторжы: академик Тибор Кланицай, SKS, Хельсинки, 1986. Валерий Аликов сӓрен.
В
В
Венгр сӹлнӹшая кӹдӓлӓш курымвлӓн.
Валгыды Иштван гишӓн сирмӓшвлӓ. Иллюстрациӓн венгр хроникы гӹц
Венгри кугижӓнӹш дон культурыжы покшал курымвлӓн.
Христиӓн ыдылмы овуцаш сӓрнӓлтмӹ паштек, сӓндӓлӹкӹштӹ пӹсӹн важвлӓжӹм феодализм колтен. Мӱлӓндӹм ӹшке лоштышты корона дон церкӹ пайыленӹт. Кугижӓнӹшӹм ял вӹкӹ шагалтымашты дӓ виктӓрӹмӹ пӓшӓвлӓм организуйымашты кого рольым Валгыды Иштван (1001—1038) мадын. Тӹдӹ сӓндӓлӹкӹн пӹсмӓнвлӓжӹм кымдаэмден: йыдвелнӹ дӓ ирвелнӹ Карпат кырыквлӓ якте, кечӹвӓлвелнӹ Сава дон Дунай якте, вадывелнӹ альпывлӓ якте. ЬИИ-шы курымын тӹнгӓлтӹшӹштӹжӹ Венгри дон Хорвати ик кугижӓнӹшкӹ ушналтыныт дӓ тӹдӹн территорижӹ адриан тангыж якте шыпшылтын. Венгри тӹ пӹсмӓнвлӓ кӧргӹштӹжӹ 1541-шӹ и, туроквлӓн агресси якте ӹлен. Кӹдӓлӓш курымвлӓн культурын шипкӓ рольым церкӓн центрвлӓ мадыныт. Кугижӓ Иштван сӓндӓлӹкӹштӹжӹ 10 епископствым ӹштен дӓ епископвлӓэш Богеми, Итали, Франци, Германи гӹц церкӹ пӱэргӹвлӓм ӱжӹн. Нӹнӹ цилӓн бенедиктинвлӓ ылыныт — церкӹм уэмдӹмӹ верц шалгышы Клун группын членвлӓжӹ. Бенедиктинвлӓ венгрвлӓм христиӓн верӓш сӓртӓш палшенӹт (910-шы и гӹц тӹнгӓлӹн). 996-шы ин Паннонхалмашты Венгрин пӹтӓриш мынастирӹм пачмы лин, кыдын йӹр культура дон шӹнцӹмӓш (наука) виӓнгӓш тӹнгӓлӹнӹт. Варажы сӓндӓлӹк мыч шукы мынастирӹм пачмы ылын, кыдывлӓн культура виӓнгдӹмӓштӹ рольыштым изиэш шотлаш ак ли. Епископ дон абатвлӓ сирен мыштенӹт дӓ кыды-тидӹн пӓшӓштӹ кӹзӹт якте перегӓлт кодын.
Бенедиктинвлӓ цаткыды кӹлӹм Франци доно кыченӹт дӓ роман стиль доно чангымы церкӹвлӓ дон мынастирвлӓ архитектурышты доно тӹ жепӓш Франциштӹш церкӹвлӓ гӹц когонжок ак айыртемӓлтеп. ЬИИ-шы курымын монгол-тадарвлӓ Венгри якте шот дӓ тенге Франци доно кӹлвлӓ кӹрӹлтӹт. Тӹ жепӹн сӓндӓлӹкӹш у манаквлӓн шӱмбелкымдемвлӓ* (тидӹ рушла братство) толыт (доминиканвлӓ 1221-шӹ ин дӓ францисканвлӓ 1232-шы ин).
Венгри лӹмӹнок Вадывел Европа доно кӹлвлӓм кычаш цацен, но тӹнӓмок ирвел донат кӹлвлӓ ылыныт. Шамаклан, Геза I (Géza I) короныжым Византин кугижӓ Микаэл Дунаалын кид гӹц нӓлӹн, Венгрин кугижӓн тетявлӓштӹм Византи дон Киевӹштӹ тымдымы. Пӹтӓриш халаштыжы андрашым (andrás), весӹштӹжӹ Бела И-шӹм. Вес кугижӓ кудвичӹвлӓ гӹц ӹдӹрӹм нӓлмӓш дон марлан кемӓшӓт культура дӓ выжалымаш кӹлвлӓм цаткыдемдӓш палшенӹт.
Венгри Кугижӓ кудвичӹ дӓ рыцарь культура.
Бела III-шы (Бéла III, 1172—1196) кугижӓ дӓ тӹдӹн Имре дон |ндре эргӹвлӓжӹн жепӹн Венгри пӹсӹн виӓнгӓш тӹнгӓлӹн. 1188-шӹ ин йылен кешӹ |стергом кафедральне церкӹ вӓреш ум дӓ когоракым чангаш тӹнгӓлмӹ- тидӹжӹ Венгри кыце виӓнгеш, тӹдӹм анжыктен кердӹн. Тӹ жеп доно кӹзӹт якте перегӓлт кодшы гестаат кӹлдӓлтӹн, кыдын авторжы анонимус лӹм доно пӓлӹ ылеш. Пӓшӓштӹжӹ тӹдӹ «магистр П.» лӹмӹм веле анжыктен. Геста- тидӹ хронологидеок сирӹмӹ хроника.
Венгрим пӹтӓри у мӱлӓндӹш кандышы арпадын йыхшы вуйлатен. 1301-шӹ ин ти йых пӹтен дӓ 200 и нӓрӹ сӓндӓлӹкӹм махань-шон йыхвлӓ гӹц ылшы кугижӓвлӓ вуйлатенӹт. XIV-шӹ курымын Венгриштӹ доминиканвлӓн дӓ францисканвлӓн 80 нӓрӹ мынастир ылын, кыдывлӓ кердмӹштӹ семӹнь культурым виӓнгдӓш цаценӹт. Церкӹвлӓмӓт пиш шӹрен чангымы, мынастирвлӓ гӹц пасна ти пӓшӓм халавлӓ дон кого солавлӓӓт ӹштенӹт. Тенге манмы, кӱшӹл культурым шӹренжок кугижӓвлӓн кудвичӹштӹ виӓнгдӹмӹ. Изобразительне кунстым анжалаш гӹньӹ, тӹ жепӹн венгрвлӓ логӹц шукы яжо артньык ылын. Тидӹ гишӓн, шамаклан, Колошвар шӱмбелвлӓн Мартон дӓ Дьӧрдь доно ӹштӹмӹ Валгыды Йӱрин скульптурыжат попа. Ти скульптурым Прага дворецӹш йӓмдӹлӹмӹ ылын. Тӹ жепӹн рисуйымы пӓшӓвлӓ Нью Йоркыштыш Морган Либрары библиотекӹштӹ дӓ Будапештӹн Национальне библиотекӹштӹ перегӓлтӹт.
XIV-шӹ курымын Венгри кугижӓвлӓ анйоу йых гӹц ылыныт, вараракшы Сигизмунд кугижӓ вуйлатен. Ти курымын кугижӓн кудвичӹштӹ халыквлӓлоштыш вӓшлимӓшвлӓ, хытырымашвлӓ эртенӹт дӓ техень мероприятивлӓ культурым виӓнгдӹмӓшӹмӓт тергенӹт.
XIV-шӹ курымын кокшы пелӹжӹ эртӹмӹкӹ, культурышты церкӹн рольжы льыскыдемӓш тӹнгӓлеш. Кугижӓн кудвичӹш пӓшӓм ӹштӓш юриствлӓмӓт нӓлӓш тӹнгӓлӹнӹт, кыдывлӓ хроникӹвлӓмӓт сиренӹт. Тенге гӹнят, Италиштӹш, Германиштӹш, Франциштӹш ӓль англиштӹш гань культурым кымдан виӓнгдӹмӓш шачын кердде. Тидӹм ӹштӓш манын, ушемкымдемӹм дӓ тӹдӹн структурывлӓм яжон организуен мыштымыла ылын. Университетвлӓм Венгриштӹ кӹдӓлӓш курымвлӓнок пачмы, но нӹнӹ кӹтӹк жеп веле ӹштенӹт. (Печ 1367, Обуда 1395, Позонь 1467). Книгӓвлӓм пецӓтлӹмӓшӹмӓт типографи станокым шанен лыкмы паштек эче шукы вычымыла ылын. Но кӹтӹк жеп Будашты 1473-шы инок андраш Хессӹн типографижӹ ӹштен. Иктешлен келесӓш гӹньӹ, тӹ жепӹн кыце университет, тенгеок книгӓ лыкмашат виӓнг шоктыделыт ылын, седӹндоно культурат эче Покшал Европын кӱкшӹцӹшкӹ виӓнг шоктыде.
Венгрин латин йӹлмӓн сӹлнӹшая. Легендӹвлӓ.
Венгриштӹ латин йӹлмӹлӓ сирӹмӹ текствлӓ лошты махань-шон документвлӓм, закон дон правилывлӓм (шамаклан кугижӓ Тапани доно погымы эргӹжӹвлӓлӓн согоньвлӓ Де институтионе морум ад Емерицум дуцем) дӓ легендӹвлӓм моаш лиэш. Легендӹвлӓ халыклан туан историм ынгылдарымашты кого рольым мадыныт. Легендӹвлӓ гӹц Тапанин характержӹ гишӓнӓт венгрвлӓ пӓлӓт.
1077-шӹ и доно датируйымы «Тапани гишӓн легендӹштӹ» пуры кымылан, йымым ыдылшы шонгы тьотя гишӓн сирӓлтеш. Лачокшымат гӹньӹ Тапани пӹсӹ ышан, пингӹдӹ кымылан дӓ мам шанен шӹнден, тӹдӹм шокташ цацышы ылын. Легендӹн «самыньжым» теве кышты моаш лиэш: тӹ жепӹн Тапаним канонизируйымы процесс кеен, седӹндонат тӹдӹн характержӹм тенге анжыктымы. Тапани гишӓн легенда семӹньок, тӹдӹн эргӹжӹ принц «Имре Валгыдын легендаат» изиш пропаганда семӹнь сирӹмӹ. Ти легендӹвлӓ «Клуни» группын шӱлӹш доно сирӹмӹ ылыт дӓ нӹнӹм мынастирвлӓштӹ лыдаш сирӹмӹ ылын.
Легендӹвлӓм тенгеок политине пропаганда семӹнь кычылтмы дӓ техеньвлӓжӹ, кӧргӹштӹ доно молы гӹц айыртемӓлтӹт. Тӹ жепӓш легендӹвлӓ йӹлмӹштӹ доно геставлӓ докы лишӹл ылыт, тенге нӹнӹ геставлӓн функциштӹмӓт ӹштен шалгенӹт. Шамаклан, Кугижӓ Валгыды Ласлон легенда" (1200 ивлӓ) тидӹ гишӓн попа.
Йымы ыдылмы поэзи.
Йымы ыдылмы поэзим анжалаш гӹньӹ, кӹдӓлӓш курымвлӓн шӹренок гимнвлӓ вӓшлиӓлтӹт, кыдывлӓ венгр валгыдывлӓм (свӓтӧйвлӓм) мактенӹт. Гимнвлӓм ЬИИИ-шы курымын сирӓш тӹнгӓлмӹ, нӹнӹн авторвлӓштӹ пӓлӹдӹмок кодыныт. Гимнвлӓм Валгыды Иштван (Цорде, жоце, менте пура…), Валгыды Имре (Плауде паренс Паннониа…) дӓ Валгыды Ласло (Ножае лаудис аттолламус…) лӹмеш сирӹмӹ.
Кӹдӓлӓш курымвлӓн латинлӓ сирӹмӹ пӓшӓвлӓ логӹц монгол-тадарвлӓ ваштареш кредӓлмӹ гишӓн шайыштшы ойхырымаш мыры Планцтус деструцтионис Регни Хунгариае пер Тартарос кымдан пӓлӹмӹ ылеш. Ти событивлӓ шукы мырым дӓ легендӹм шачыктенӹт, кыдывлӓ молнамшы сирӹмӹ канонвлӓм пыдыртен, сирӹмӹ ылыт. Гимнвлӓ дон мырывлӓ гӹц пасна кӹдӓлӓш курымвлӓн проповедьвлӓм сирӹмӓшӓт кымдан шӓрлен кен ылын. Лӹмӹнок ти жанр XIV-ӹ курымын популярне лин. Ти жанр доно сирӹшӹ авторвлӓ логӹц францискан манак Пелбарт Темешварын (Pelbárt Temesvár, 1440—1504) лӹмжӹм пӓлдӹртӓш лиэш, кыдын Stellarium coronae Mariae Virginis (Страссбург, 1496) дон Pomerium sermonium (Хагенау, 1499) пӓшӓвлӓжӹ вес халыквлӓ лоштат пӓлӹмӹ линӹт. Ти автор пӓшӓвлӓштӹжӹ кыце проповедьвлӓм сирӹмӹлӓ, тӹдӹм ынгылдара дӓ францисканвлӓ дон доминиканвлӓ лоштыш кешӹ хытырымаш семӹнь сирӹмӹ ылеш.
Историм сирӹмӓш.
Кӹзӹт якте перегӓлт кодшы геста XIII-шы курымын сирӹмӹ ылеш. Тидӹм сирӹшӹлӓн варарак анонимус лӹмӹм пумы. анзыл шаяштыжы автор дворян йых гӹц ылмыжым, Франциштӹ тыменьмӹжӹм дӓ Бела кугижӓн кудивичӹштӹ сирӹшӹн пӓшӓм ӹштӹмӹжӹм пӓлдӹртӓ. анонимусын гестажы венгрвлӓн у мӱлӓндӹш толмышты гишӓн шайыштеш, сирӹмӹ стильжӹ пиш яжо, проза доно сирӹмӹ гӹнят, тӹштӹ рифма цаклалтеш, кынамжы тидӹм лыдыш семӹнят лыдаш лиэш.
Попашат уке, геставлӓм анонимус гӹцӓт анзыц сиренӹт. Лин кердеш, пӹтӓриш геставлӓм 1060, 1100 дӓ 1170-шы ивлӓ кытлан сирӹмӹ. Ти гестывлӓ кугижӓн династижӹ, кугижӓн привилегивлӓжӹ гишӓн шайыштыт дӓ мам кугижӓ ӹштӓ, цилӓ тӧр ӹштӓ-шанымашвлӓм анзыкы лыкмы.
Вес геста, кыдым кӹзӹтӓт лыдаш лиэш Цармен мисерабиле маналтеш. Тидӹм 1244-шӹ ин сирӹмӹ дӓ тӹдӹн авторжы итяльян пӱэргӹ Рогериус ылеш, кыды 1241—1242-шы ивлӓн монгол-тадар ваштареш кредӓлмӓшвлӓ гишӓн сирӓ.
XIII-шы курымын сирӹмӹ геставлӓ логӹц сек пӓлӹмеш Симон Кезайын (Simon Kézai) Геста Хунгарорум-жы (1283 и кытла) шотлалтеш. Кезай Италиштӹ университетӹштӹ тыменьӹн дӓ Йорданес дон Готтфрид Ветерболайын хроникӹвлӓштӹ доно пӓлӹмӹ ылын. Тидӹ гӹц пасна Нибелунгвлӓн мырывлӓмӓт (Нибелунгенлиеде) лыдын кердӹн. Ти гезашты венгрвлӓн у мӱлӓндӹш толмышты дӓ кугижӓ Ласло ИЖ-шӹ гишӓн шайышталтеш. Кыды вӓрежӹ автор первирӓк сирӹмӹ хроникӹвлӓн пӓшӓвлӓм копируя, кыды вӓрежӹ ӹшке фантазижӹм пиштӓ. анйоу йых гӹц ылшы кугижӓвлӓн жепӹн хрониквлӓлӓн шукы пӓшӓ ылын. Нӹнӹ кыце эртӹш жепӓш, тенгеок ӹшке жепӓш событивлӓм кымдан анжыкташ цаценӹт. Хрониквлӓ Кӹдӓлӓш курымвлӓн лиӓлтмӓшвлӓм ик шӹртӹ доно кӹлден, 1358-шӹ ин Képes Krónika (Картинӓн хроника) кого хроникӹм сиренӹт.
Хроникӹвлӓ гӹц пасна кӹдӓлӓш курымвлӓн историм сирӹмӓшӓт махань-шон формывлӓ доно виӓнгӹн. Шамаклан, Кого анйоун Лайош I-шӹн ӹлӹмӓш гишӓн шайыштшы пӓшӓ документвлӓн негӹцеш сирӹмӹ лин. Ти шотышты образец семӹнь Гуллелмус де Нангисӹн Лӱдвиг IV-шӹ гишӓн сирӹмӹ пӓшӓжӹ лин кердӹн. 1487-шӹ ин светский эдем доно сирӹмӹ пӹтӓриш хроника, «XV-шӹ курымын истори» лӓктеш. Тидӹн авторжы Йанош Турочи (János Thuróczy) ылеш. Тӹдӹ историм кугижӓвлӓ доно веле агыл кӹлден, ти автор семӹнь халыкын историштӹ дворянвлӓӓт кого рольым мадыт, седӹндонат тӹдӹн пӓшӓштӹжӹ кугижӓвлӓн династи ӧрдӹж гӹц толшы Йанош Хуниади дӓ тӹдӹн эргӹжӹ кугижӓ Матиаш гишӓн сирӓлтеш.
Венгр йӹлмӹлӓ cирӓш тӹнгӓлмӹ. Сек тошты ӓштемиквлӓ.
Сек тошты перегӓлт кодшы венгр йӹлмӹлӓ сирӹмӹ текст «Кӓп проповедник» (Halotti beszéd) маналтеш, кыды 1150 и кытлан латин йӹлмӹ гӹц сӓрӹмӹ. Иктӓ шӱдӹ и эртӹмӹкӹ пӓлӹдӹмӹ поэт-пастор Геоффрой де Бретайльын (колен 1196) латинлӓ сирӹмӹ «Мариан мӓгӹрӹмӹ мырыжы» докы интересӹм лыктын дӓ тидӹм венгр йӹлмӹш сӓрен. Ти сӓрӹмӹ пӓшӓ «Тошты венгр Мариан мӓгӹрӹмӹ мырыжы» (Ómagyar Mária siralom) лӹм доно пӓлӹ ылеш. Мырым пиш ирӹк йӧн доно сирӹмӹ дӓ седӹндонат ӹшкевуя ылшы произведени семӹнят тидӹм анжаш лиэш. Тӹнгжӹм литурги текст церкӹлӓн служышашлык ылын, но ти мырыштыш лыдышвлӓ церкӹ текстӹн канонвлӓм пыдыртат дӓ тенге нӹнӹ ирӹкӓн лыдышыш сӓрнӓлтӹнӹт. Лыдышвлӓ трохей доно сирӹмӹ ылыт, седӹндонат автор образец семӹнь первирӓк сирӹмӹ лыдышвлӓм анжен кердӹн. Нӹнӹжӹ кӹзӹт якте перегӓлт кодделыт. Мариан мӓгӹрӹмӹ мырышты ойхырышы, шамжым ямдаш тӹнгӓлшӹ Мариа эргӹжӹн хӹрестӹжӹ анзылны мӓгӹрен шалга дӓ йӓнгжӹм ладнангдараш цаца.
Рыцарьвлӓн поэзиштӹ.
Церкӹ тематикӓн поэзи годымок кӹдӓлӓш курымвлӓн рыцарьвлӓн поэзи виӓнгӹн. Ти жанран поэзин виӓнгмӹ жепшӹ кужыжок ылде. Кыце лиричне, тенгеок эпичне рыцарьвлӓн поэзи Венгриштӹ келгӹ важвлӓм колтен кердде, но тидӹм воксеокат пӓлӹделыт, манын ана керд. Рицарьвлӓн поэзи кымдан венгр дворянвлӓ лошты пӓлӹмӹ ылын. Шамаклан, техень лӹмвлӓ венгрвлӓ лошты вӓшлиӓлтӹт: александр, ахилес, Приамос, Гектор, Хелена, Тристан, Роланд дӓ молат), кыдывлӓ вескид сӹлнӹшаявлӓ гӹц сӓрӹмӹ пӓшӓвлӓ гач толын кердӹнӹт. Тидӹ гишӓн теве ма попа: хроник анонимус гестан анзыл шаяштыжы «Роман де Троиен» (Троя гишӓн роман) латинлӓ сӓрӹмӹжӹ гишӓн пӓлдӹртӓ. Дӓ, лин кердеш кымдан пӓлӹмӹ романым венгрлӓӓт таманяр верси доно сӓрӹмӹ ылын. Тидӹ гишӓн ти романын кечӹвӓлвел слявян йӹлмӹвлӓш сӓрӹмӹ вариантвлӓӓт попат, кышты венгр йӹлмӹн конструкцивлӓ цаклалтыт.
XIV-шӹ курымын венгрла геройвлӓ гишӓн шайыштмаш дон мырывлӓӓт ылыныт. Нӹнӹ логӹц иктӹ, Миклош Толди гишӓн шайыштшы Схансон де гесте кымдан пӓлӹмӹ ылеш. Ти мырын сирӹмӹ вариантжы кодде, но темӹжӹ халык поэзиш ванжен дӓ курымвлӓ доно халык лошты ӹлен. Варажы ти мыры инспирацим сирӹзӹвлӓлӓнӓт пуэн, Шамак толшеш, ЬИЬ-шӹ курымын Йанош арань Миклош Толди гишӓн романым вӓк сирен. Схансон де гесте-штӹ француз шансонвлӓн (мырывлӓн) кишӓвлӓ кайыт дӓ тенге нӹнӹн образец семӹнь ылмыштым пӓлдӹртӓш лиэш. Кӹдӓлӓш курымвлӓн рицарь мырывлӓ дон шайыштмашвлӓ пумагаэш сирӹмӹ пӓшӓлӓ перегӓлт кодделыт.
Легендывлӓ дон тымдымаш текствлӓ.
Кӹдӓлӓш курымвлӓн светский литература ямын гӹньӹ, XIII—XIV-шӹ курымаш йымы ыдылмы текствлӓ гӹц махань-шон кӓтӹквлӓ кодыныт. Сек тоштыжы нӹнӹ логӹц 1310-шы и доно датируйымы «Принцесса Маргитӹн легендыжы» (Margit királylány legendája) ылеш. Ти легенда XIII-шы курымын ӹлӹшӹ кугижӓн ӹдӹржӹ гишӓн шайыштеш, кыды Дунай тӹрӹштӹш мынастирӹш манашкеш кеен дӓ цилӓ ӹлӹмӓшӹжӹм мистикӓн экстазым кӹчӓлмӓштӹ эртӓрен. Ти пӓшӓ гӹц кӹдӓлӓш курымвлӓн мынастир ӹлӹмӓш гишӓн пӓлен нӓлӓш лиэш. Маргитӹн характержӹмӓт яжон анжыктымы- тӹдӹ кок тӱным-бал доно кредӓлеш: ма лачокшымат йӹржӹ улы дӓ мам религин канонвлӓжӹ тымдат. Маргитӹн характерӹштӹжӹ протест цаклал-теш, тӹдӹм, 7 иӓш ӹдӹрӹм Польша кугижӓн эргӹжӹлӓн йӱт. ӹдӹрӓш тидӹ ваштареш шагалеш дӓ ӹшкӹлӓнжӹ мынастирӹм айыра. Шайыштмы стильжӹ доно ти легенда пиш яжо ылеш. XVI-шы курым гӹц венгр йӹлмӹлӓ сирӹмӹ 150 тымдымы текст дон легенда перегӓлт кодын. Ти пӓшӓвлӓштӹ шӹренжок кугижӓвлӓн, дворянвлӓн дӓ церкӹ эдемвлӓн ӹлӹмӓшӹштӹ гишӓн сирӓлтеш.
Библим сӓрӹмӓш.
Венгрла Библим сӓрӹмӹ пӹтӓриш пӓшӓм 1430—1440-шӹ ивлӓ лошты ӹштӹмӹ. Сӓрӹшӹвлӓжӹ Прага университетӹм тымень лӓкшӹ Тамаш дон Балинт свӓшеньӹквлӓ ылыныт. ӹшке пӓшӓштӹм нӹнӹ туан велнӹштӹ, Шеремшегӹштӹ тӹнгӓлӹнӹт дӓ инквизици гишӓн тӹдӹм Карпат кырыквлӓ лошты пӹтӓренӹт. Шеремшег кымдем вес регионвлӓ доно тӓнгӓштӓрен, тыменьшӹ эдемвлӓ доно айыртемӓлтӹн дӓ тенгеок анзыцырак кешӹ регион семӹнь пӓлӹмӹ ылын. Кым йогы (ӓнгӹр) сирвлӓштӹ шыпшылт вацшы кымдемӹн халавлӓштӹжӹ паянрак дӓ тымден лыкмы эдемвлӓ ӹленӹт, кыдывлӓ Кӱшӹл Итали, Венеци, дӓ Прага доно кӹлвлӓм кыченӹт. Корнышты каштшы эдемвлӓ сага ти халавлӓш махань-шон у идейӹвлӓ толыныт дӓ ӹлӹзӹвлӓ махань-шон религивлӓн ылмышты гишӓн пӓлен кердӹнӹт. Сӓрӹмӹштӹ годым Тамаш дон Балинт пиш когон керӓл пӓшӓм ӹштенӹт: нӹнӹлӓн библи дӓ теологи терминвлӓм шанен лыкмыла ылын. Нӹнӹ якте ти кого пӓшӓм ӹштӹмӹ ылде. У шамаквлӓм шанен лыкмы гӹц пасна ти кок свӓшеньӹк венгр йӹлмӹн орфографижӹмӓт паремдӓш цаценӹт. Сӓрӹмӹ пӓшӓштӹштӹ Тамаш дон Балинт ӹшке пӓлӹквлӓштӹмӓт коденӹт: кердмӹ семӹньӹштӹ библин текстӹш ӹшке гӹцӹнӹштӹ ушемкымдем ядмашвлӓмӓт пыртенӹт. Тиштӹ ӓшӹндӓрӓлде ак ли- кӹдӓлӓш курымвлӓн библим сӓрӹмӓш гишӓнок «еретик» лӹмӹм тышкен пуэн кердӹнӹт. а лыдын-сирен мыштыдымы эдемвлӓжӹм гӹньӹ, Библим лыдаш йори тымдыделыт, тенге эдемвлӓ тӹштӹш шаям ӹшке семӹньӹштӹ ӹнжӹштӹ ынгылеп манын ӹштӹмӹ.
Светский сӹлнӹшая.
XV-шӹ курым гӹц тӹнгӓлӹн, светский литературымат сирӓш тӹнгӓлмӹ дӓ тенге ӹнде ти пӓшӓвлӓ перегӓлт кодын кердӹнӹт. Халык поэзиштӹ пӓлӹмӹ геройвлӓн мырывлӓ гӹц пасна школышты ӓль университетӹштӹ тыменьшӹ «студентвлӓн» тенге манмы, вагантвлӓн литература ӹшкӹмжӹм анжыкташ тӹнгӓлӹн. Жанрвлӓм анжалаш гӹньӹ, нӹнӹм лыдышвлӓэш, ушемкымдем сатиреш дӓ яратымаш мырывлӓэш шелӓш лиэш. Истори тематикӓт ӧрдӹжеш кодымы агыл, тидӹ гишӓн Матиаш кугижӓн туроквлӓ ваштареш кредӓлмӹжӹ гишӓн «Сабачин кредӓлмӓш» (Сзабáцс жиадала, 1476) мыры шайыштеш. Ти мырын йӹлмӹжӹ специалиствлӓм лӹмӹнок интересуя, тӹдӹ пиш яжон, модерн семӹнь сирӹмӹ. Лин кердеш, мырын авторжы образец семӹнь венгр мыры традицивлӓм шотыш нӓлӹн, пиш ӹжӓл, мол техень сирӹмӹ документ перегӓлт кодде. Тыменьшӹ эдемвлӓ тӹ курымвлӓн техень лыдышвлӓм пумагаэш сирен, переген кодаш цацыделыт- нӹнӹ эче туан йӹлмӹн ӓкшӹм ынгылыделыт дӓ тенге венгрла сирӹмӹ поэзин официальне, латинлӓ сирӹмӹ поэзи ӧрдӹжеш кодын.
Вагантвлӓн лыдышвлӓ логӹц интереснеш дӓ типичнеш Михаль Сабаткайын (Mihály Szabatkai) лыдышыжым шотлаш лиэш, кыды Хорватин банжы Петер Берислон туроквлӓ ваштареш кредӓлмӹжӹ гишӓн шайыштеш (Цантио Петри Берисзло, 1515).
Кыды-гынамжы светский литература пӓшӓвлӓм церкӹ тематика донат келшӹштӓрӹмӹ, тидӹм, шамаклан «Валгыды Ласло гишӓн мырышты» (Ének Szent László királyról) ужаш лиэш. Изи дӓ кӹдӓлӓш дворянвлӓн анжалтыш доно Ференц апатын 1523-шы ин сирӹмӹ Cantiléna лыдышыштыжы ушемкымдемӹн сословивлӓ гишӓн сирӓлтеш. Ти лыдыш Венгрим туроквлӓ доно шин шӓлӓтӹмӹ анзыц сирӹмӹ ылын, седӹндонат автор сатира йӧнӹм кычылт, туан сӓндӓлӹкӹн тӹ жепӓш ӹлӹмӓшӹжӹм анжыкта. авторын критика лӹвӓкӹ церкӹ эдемвлӓ, паян дворянвлӓ дӓ хресӓньвлӓ вӓрештӹнӹт.
Тидӹ доно кӹдӓлӓш курымвлӓн венгр литература пӹтӓ, манын кердӹнӓ. Тидӹ паштек сӹлнӹшаяш у темӹвлӓ, у стильвлӓ, у идейӹвлӓ толыт. Ренессансат трӱкок толын шагалде, тӹдӹн цӹрежӹ XV-шӹ курымын мычашышток пӓлдӹрнӓш тӹнгӓлӹн.
Венгрвлӓн важвлӓштӹ дӓ кугезӹ курымаш поэзиштӹ.
Венгрвлӓн 1000 и перви Венгриш толмышты лӹмеш шагалтымы ӓштемик Патырвлӓн нырышты, Будапешт
Кугижӓ Арпад халыкшы доно Карпат кырыквлӓ гач ванжа
Венгрвлӓн важвлӓштӹ дӓ кугезӹ курымаш поэзиштӹ
Венгриш толмаш.
Венгрвлӓ кӹзӹтшӹ территориштӹштӹ, Карпат кырыквлӓ лишнӹ, тӹжем иӓт утла ӹлӓт. 896—900-шӹ ивлӓ лошты икӹжӓк-иктӹштӹ доно цаткыды кӹлвлӓм кычышы имни кӹтӧзӹ племенӓвлӓ, йыхвлӓ ти территориш ӹлӓш ванженӹт, кыдывлӓм Вадывел Европа хрониквлӓ хунгарус лӹм доно лӹмденӹт. Кӹтен ӹлӹшӹ печенегвлӓ нӹнӹн мӱлӓндӹвлӓш толын, нӹнӹм шӹкен лыктыныт дӓ хунгарвлӓлӓн Днепр дон Днестр лоштыш территорим кодаш дӓ вадывекӹлӓ тӓрвӓнӓш вӓрештӹн. Тенге гӹнят нӹнӹн корнышты доно первирӓк, 300-шы ивлӓн ти мӱлӓндӹвлӓ мычкы гуннвлӓ дӓ 600-шы ивлӓн аварвлӓ эртенӹт. Венгрвлӓ, вес толшы халыквлӓ доно тӓнгӓштӓрен, цӓшӓнрӓквлӓ ылыныт. Первирӓк ирвец толшы племенӓвлӓ Европылан кого лӱдӹшӹм сагашты канденӹт, но ӹшке виӓнгмӹ доно алнзылнырак ылшы халыквлӓ ваштареш кредӓлӹн, нӹнӹлӓн халык семӹнx ямаш пуйырен ылен. Венгрвлӓжӹ гӹньӹ, у мӱлӓндӹш толмыкышты, тӹштӹ у семӹнь ӹлӓш тыменяш цаценӹт. Тенге нӹнӹ Европыштыш мӱлӓндӹ кычылтмы дӓ мӱлӓндӹн хоза ылмы системеш тымень кердӹнӹт. Тидӹ ӹшке кугижӓнӹш дон халык культурым виӓнгдӓш палшен.
У мӱлӓндӹвлӓш ванжымы паштек, венгрвлӓ ӹнде организуйыдымы тотемист племенӓвлӓ гӹц шалгышы халык ылделыт, нӹнӹ номадист-феодальный кӱкшӹцӹш виӓнг шоктенӹт ылын. Молнам ти мӱлӓндӹштӹ ӹлӹшӹ славян племенӓвлӓ толшывлӓ лоэш шылен кенӹт дӓ ныр пӓшӓвлӓ доно пӓлӹмӹм ӹштенӹт. Вадывел Европышкыла кемӹ ваштареш венгрвлӓм нимат шагалтен кердде. Тӹ курымвлӓн халыквлӓн вӓр гӹц вӓрӹш каштмы жепвлӓм ӹлӹмӹ. Рушла тидӹ (Великое переселение народов маналтеш). Тӹнӓм, кынам датчанвлӓ англилӓн тырын ӹлӓш ирӹкӹм пуделыт, норманнвлӓ Мӱлӓндӹлоштыш тангыж (Средиземное море) якте шоныт дӓ герман племенӓвлӓ слявянвлӓм Одер-йогы тӹр гӹц ирвекӹрӓк шӹкен лыктыныт, венгрвлӓ кӹзӹтшӹ австри, Бавари, Швейцари, Йыдвел Итали дӓ Франци территоривлӓштӹ кредӓлӹнӹт. Венгрвлӓ пиш кого аравлӓ доно сӓрненӹт дӓ седӹндонат тӹ курымвлӓн шая лӓктӹн: «лӹвӓлнӹштӹ мӱлӓндӹ шелӹн ак ке дӓ вӹкӹштӹ пӹлгом урын ак вац гӹньӹ, нӹнӹм нимат шгалтен ак керд». Тенге Прӱми абат Решнон сирмӓшӹштӹжӹ сирӓлтеш.
Кейзар Отто Икшӹн яжон организуйымы феодальный дӓ виӓнгшӹ техникӓн армижӹ венгрвлӓн анзыкыла кемӹштӹм шагалтен кердӹн. Венгрвлӓн мыктешкӹ армиштӹ пӹсӹ ылын, но худан вооружаялтшы, седӹндонат тӹдӹ 995-шӹ ин аусбург лӹвӓлнӹ шин шӓлӓтӹмӹ лин. Тидӹ паштек венгр йыхвлӓн лужавуйвлӓштӹ халыкланышты кыце ӹлен лӓктӓш лиэш, шанаш тӹнгӓлӹнӹт. Нӹнӹ семӹнь Дунай дон Тиса-йогывлӓн территоривлӓэш ӹлӓш кодаш гӹньӹ, тӹнӓм тиштӹш культурывлӓмӓт, феодальный ушемкымдем организацимӓт шотыш нӓлмӹлӓ дӓ у семӹнь ӹлӓш тыменьмӹлӓ — тидӹм нӹнӹ ынгыленӹт. Седӹндонат герцог Геза (Гéза) дӓ тӹдӹн Иштван (Истжáн) эргӹжӹ хырестӓлтӹт дӓ X-шы курымын венгр халыкат хӹрестӹмӹ лин. Тиштӹ ик моментӹм пӓлдӹртӹде ак ли, нӹнӹ Рим (католицизм) ыдылмы овуцам айыренӹт, а Константинопольын православим агыл. Тидӹ гӹц пасна тӹ жепӹн Венгриштӹ частный кидӹштӹ пайдам кычылтмыланат негӹцӹм пиштӹмӹ. Тенге Венгрин кугижӓнӹш шачын.
Первиш поэзи.
У мӱлӓндӹш толмы жепӹн венгрвлӓн ӧрт культурышты лач ышма доно попымы (устный) традициӓн веле ылын. Тидӹм эче халык поэзи лӹм доно лӹмдӓш лиэш. Шамаквлӓн «тистӹ, буква» (бетӱ) дӓ «сирӓш» (ир) тошты ылмышты пиш первиок сирен мыштымы гишӓн попат. Ти сирен мыштымашыжы кужы текствлӓм сирӹмӹм эче ак анжыкты. Тидӹ кӹтӹк информацим пумы гишӓн пӓлдӹртӓ — пу вӹлӓн пӹчкеден ӓль кӱ вӹлӓн ыдырен анжыктымы текствлӓм. Тӹ жепӹн венгрвлӓ 200 и нӓрӹ Византи донат кӹлвлӓм кыченӹт, кыды венгржы лин кердеш грек (православный) ыдылмы овуцамат жеплен дӓ седӹндоно грек алфавит донат пӓлӹмӹ ылын. Рифмӓн-сирӹмӓш стиль шаманизм анжалтышан культурышты дӓ ӹлӹмӓшӹштӹ ситен ылын. Кугезӹ годшаш венгр халык поэзи оригинальный формыжы доно перегӓлт кодде, но варарак сирӹмӹ документвлӓм анжаш гӹньӹ, халык поэзиштӹш пиш первишӹ элементвлӓм моаш лиэш. У мӱлӓндӹш ванжымы жепӹн поэзи музыка, куштымаш дӓ драма доно цаткыдын кӹлдӓлтӹн — тидӹм шӹренжок шаман ӹштен шалген.
Шӹведӹлмӓшвлӓм, мужедмӹ шаявлӓм шаманвлӓ попенӹт, мыренӹт дӓ иктӓ-мам импровизируенӹт. 1488—1578-шӹ ивлӓ кытлан фольклор материалвлӓм погаш дӓ сирӓш интерес лӓктӹн, но шаманын мырывлӓжӹ тидӹ якте ямынат шоктенӹт. Но, шамаклан, пӓшӓ мырывлӓм ӓкрӓн жепӹнӓт мырымы гишӓн шукы документ улы. |пичный поэзин виӓн ылмыжы гишӓн латин йӹлмӓн хрониквлӓштӹш герой мырывлӓ гач пӓлен нӓлӓш лиэш. Герой мырывлӓм герцогвлӓ дӓ вырсы вуйлатышывлӓ лишнӹ ылшы регӧшвлӓ (регӧс) (нӹнӹ шаманын функцижӹм ӹштен шалгенӹт) мыренӹт. Таманяр курымвлӓ доно мырымы легендывлӓ логӹц коктым пӓлдӹртӓш лиэш. Иктӹжӹ- «Йозы шарды» (а цсодасзаржас) лӹмӓн ылеш. Тидӹ кымдан пӓлӹмӹ ылын дӓ венгрвлӓн тошты тотем вольыкышты гишӓн шайыштын. Тидӹ гӹц пасна у мӱлӓндӹш ванжымы гишӓн шайыштшы легенда «Ош имни» (а фехéр) дӓ Ь-шы курымвлӓн вырсы мырывлӓ гишӓн ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓ улы. Латинлӓ сирӹмӹ эпичный поэзи оригинал йӹлмӹ гӹц пиш когон айыртемӓлт кердеш. Тидӹ гӹц пасна кугезӹ годшаш геройвлӓ гишӓн мырывлӓм варарак шачшы балладывлӓштӓт кычылтмым цаклаш лиэш (шамаклан «Исак Керекешӹн балладыжы», Керекес Изсáк Балладайа). Кугезӹ годшаш халык поэзим анжалаш гӹньӹ, тӹштӹ анзыл, шайыл агыл рифма ылын.
В
В
Венгрвлӓн гуманизм дон реформаци жепӓш сӹлнӹшая.
Венгрвлӓн гуманизм дон реформаци жепӓш сӹлнӹшая
Проза.
Венгрин мынастиврлӓштӹ кӹдӓлӓш курымвлӓн документвлӓн копивлӓм ӹштенӹт, типографивлӓштӹ Мохачи кредӓлмӓш паштекшӹ вырсы гишӓн вескид сӓндӓлӹквлӓштӹ (Краковышты дӓ Венышты), Бенедек Комйати доно сӓрӹмӹ Рим ӓтян сирмӓшвлӓм (Сзент пáл лежелеи магыар ныелжен, 1533) дон Габор Пештин венгрӓнгдӹмӹ (венгр йӹлмӹш сӓрӹмӹ) зопын ямаквлӓм (1536) венгрла пӹтӓриш пӓшӓвлӓм пецӓтленӹт.
Роттердам расмусын тыменьшӹжӹ Габор Пешти (Гáбор Пести) сӓрӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ доно венгрлаат сӹлнӹшаям латин ганьок сирӓш лимӹм анжыктен кердӹн. Сӓрӹмӓш пӓшӓм тӹдӹ пӓленок тӹнгӓлӹн: "Йӹлмӹ гӹц йӹлмӹшкӹ сӓрӹмӓш, ӧрӓт веле, халыквлӓ лошты шӹренок вӓшлиӓлтеш"- тӹдӹ анзыл шаяштыжы сирӓ дӓ шанымашыжым пакыла виӓнгдӓ "дӓ седӹндоно мӹнят, ӓтявлӓнӓн ӓтявлӓштӹн йӹлмӹштӹм тошты ышан шанымашвлӓ доно пайдарынем."
Ӹшке пӓшӓжӹ вӹкӹ эче серьезнерак Краковышты тыменьшӹ Йанош Сӱльвестер (Йáнос Сылжестер) анжен. Тӹдӹ шукы филологи текстӹм пецӓтлен, шамаклан, пӹтӓриш "Сӓрӹзӹн латин-венгр лӹмдерӹм" моло тыменьмӹжӹ годымок сирен. Сӱльвестрӹн ӹлӹмӓшӹжӹ тӧр корнан ылде, но филолог семӹнь тӹдӹ Вена университетӹн профессоржы якте кушкын кердӹн. Пӓшӓжӹ яжон кежӹ манын, тӹдӹлӓн Тамаш Надошди лӹмӓн паян протежежӹ палшен. Йанош Сӱльвестрӹм сек когонжок Грамматица Хунгаро-латина (1530) лӹмӓн пӹтӓриш венгр йӹлмӹ грамматикӹм сирӹшӹ семӹнь пӓлӓт. анзыл шаяштыжы тӹдӹ туан йӹлмӹн шукы яжо монгыржы гишӓн сирӓ дӓ пӓлдӹртӓ: "Книгӓвлӓм сирӹмӹнӓ годымат туан халыкнан йӹлмӹжӹм, ти пайдам кычылтына гӹньӹ, кыдым мӓ гӹцӹннӓ шӹлтен шӹндӹмӹ ылын дӓ кыдым мӓ ӹнде капаен лыктынна, тенге мӓ шукыштат агыл незервлӓ гӹц паянвлӓ лин кердӹнӓ."
У Согоньым Сӱльвестер 1541-шӹ ин сӓрен. Тӹдӹ лыдышла евангелим сирӹшӹ семӹнь пӓлӹ ылеш. Тенге венгрвлӓ лошты классический метрӹм тӹдӹ пӹтӓри кычылташ тӹнгӓлӹн. Дӓ результатвлӓжӓт яжовлӓ ылыныт. Ти ивлӓн реформаци сирӹзӹвлӓӓт ӹшкӹмӹштӹм анжыкташ тӹнгӓлӹнӹт. Шукынжок нӹнӹ церкӹ дӓ сӹлнӹшая историэ]ӓт ӹшке лӹмвлӓштӹм коденӹт, но тенге гӹнят, нӹнӹн пӓшӓвлӓштӹ шукыжымок теологи докы, сӹлнӹшая докы агыл, лишӹл ылыт. седӹндонат нӹнӹ гишӓн шукыжымок анат сирӹ.
Ти авторвлӓ лошкы Марти Лӱтерӹн пӹтӓриш венгр тыменьшӹжӹ, 1530-шы ивлӓн реформатор Матиаш Девай Биро (Мáтыáс Дéжаи Биро, кол. 1545), Венгрин кальвинист церкӹлӓн негӹцӹм пиштӹшӹ Петер Мелиус Йухаз (Пéтер Мелиус Йухáсз, 1536-1572) дӓ Венгрин униат церкӹн тӹнг вижӹ, философшы, Трансильвани венгр Ференц Давид (Ференц Дáжид, к. 1579) пырат. Венгрла пӹтӓриш гӓнӓ цилӓ Библим 1590-шы ин Гӧнциштӹ пецӓтлен лыкмы. Сӓрӹзӹжӹ Гаспар Кароли (Гáспáр Кáролыи, 1530-1591) ылеш.
Реформаторвлӓ истори дон мораль вӹкӹ ӹшке семӹньӹштӹ анженӹт. Нӹнӹн анжалтыш доно венгрла пӹтӓриш Тӱнымбал историм сирӹмӹ, кыдын авторжы Иштван Секели (Истжáн Сзéкелы). Тӹдӹн пӓшӓжӹ "Ти тӱнымбалны сек кого лиӓлтмӓшвлӓн хроника" (Цхроница ез жилáгнак йелес долгаирóл, 1559) маналтеш, кыдым реформацин анжалтыш доно сирӹмӹ. Ти пӓшӓвлӓ гӹц пасна Иштван Мадьарын (Истжáн Магыар, к. 1605) "Сӓндӓлӹквлӓ шукы самыньвлӓ гишӓн орланат" (аз орсзáгокбан жало сок ромлáсокнак окаиро´л, 1602) пӓшӓ гишӓн сирӓлтӹмӹлӓ, кышты автор вуйлатышывлӓн вуйнаматышты гишӓн веле агыл сирӓ, тӹдӹ кыце яжорак лижӹ манын тидӹ гишӓн программывлӓмӓт лыктеш. Сек тӹнгжӹм тӹдӹ "йымыдымы" католиквлӓ ваштареш кредӓлӓш дӓ ушемкымдемӹштӹш нелӹцвлӓм сӹнгӓш ӱжеш.
Реформаци жепӓш драматурги.
Реформаци годшаш рокеш венгрла сирӹмӹ драматургиӓт важшым колтен. Но сек пӹтӓриш драма Трацтус стеллае 1090 и донок эче датируялтеш. ЬЖИ-шы курымын пӓлӹмӹ драматургеш Михали Старай (Михáлы Сзтáраи) шотлалтеш, кыды лӱтеран пастор ылын. Тӹдӹн драмывлӓжӹ реформаци пропаганда шӱлӹш доно сирӹмӹ ылыт дӓ яжон тымдымы протестант пасторвлӓ католик попвлӓ гӹц яжорак ылмышты гишӓн тӹштӹ шайыштыт. Шамаклан, тидӹм "Лачокла пастор гишӓн" (аз игаз папсáгнак тӱкӧре, 1559) драмышты ужаш лиэш.
Вес драма, кыды гишӓн сирӓлтӓш лиэш "Дебрецен диспут" (Дебрецени диспута, 1572) маналтеш. Тиштӓт тӹнг темӹ ыдылмашвлӓ лоштыш конкуренци доно кӹлдӓлтӹн, ӹндежӹ Венгрин кальвинист вуйлатышы Петер Малиус Йухаз дон коллега Ференц Давид лоштыш диспут гишӓн шая кеӓ. Ти драмын йӹлмӹжӹ пиш паян дӓ ӹлӹшӹ, сатира йӧн активно кычылталтеш. Тидӹжӹ кыце авторын мастарлыкшым, тенгеок венгр драматургин виӓнгмӹжӹмӓт анжыкта.
Яжо йӹлмӹ доно тенгеок пӓлӹдӹмӹ авторын "комеди Менихарт Балассин алталымыжы гишӓн" (Цомесиа Баласси Меныхáрт áрултатáсáрóл, 1569) пӓшӓжӹ сирӹмӹ. Тиштӹ ӹнде политика ядмашвлӓ анзыкы лыкмы ылыт. М. Баласси пӓлӹмӹ вырсывуйлатышы ылын. Политикӹштӹ сӹнгӓш манын, ти драмышты тӹдӹм алталышы эдем семӹнь анжыктымы.
Мычашеш реформаци годшаш кок прозаик-драматург гишӓн пӓлдӹртенӓ дӓ нӹнӹлӓн шукырак вӓрӹм айыренӓ.
В
В
Венгри.
Венгри, Венгр Респу́блика (венг. Magyar Köztársaság, Magyarország [ˈmɒɟɒrorsaːɡ] — «Мадьяр мулӓндӹ») — кугижӓнӹш Покшал Европышты, пӹсмӓнвлажӹм Австри, Словаки, Украина, Румыни, Серби, Хорватидӓ Словени доно кыча. Ылӹзӹ шот — 9 930 915 эдем, кымдецшӹ— 93 030 км². Вуйхалажы Будапешт 1 702 297 ӹлӹзӹ (2008), НАТО-ш 1999-шӹ дӓ Европын Ушемӹш 2002 -шы ин пырен. Шенген визын зонышты ылеш.
У мулӓндӹш толмаш.
Вeнгрвлӓ кӹзӹтшӹ тeрритoриштӹштӹ, Кaрпaт кырыквлӓ лишнӹ, тӹжeм иӓт утлa ӹлӓт. 896—900-шӹ ивлӓ лoшты икӹжӓк-иктӹштӹ дoнo цaткыды кӹлвлӓм кычышы имни кӹтӧзӹ плeмeнӓвлӓ, йыхвлӓ ти тeрритoриш ӹлӓш вaнжeнӹт, кыдывлӓм Вaдывeл Eврoпa хрoниквлӓ "хунгaрус" (hungarus) лӹм дoнo лӹмдeнӹт. Кӹтeн ӹлӹшӹ пeчeнeгвлӓ мӱлӓндӹвлӓшкӹштӹ тoлын, нӹнӹм шӹкeн лыктыныт дӓ хунгaрвлӓлӓн Днeпр дoн Днeстр лoштыш тeрритoрим кoден, вaдывeкӹлӓ тӓрвӓнӓш вӓрeштӹн. Тeнгe гӹнят нӹнӹн кoрнышты дoнo пeрвирӓк, 300-шӹ ивлӓн ти мӱлӓндӹвлӓ мычкы гуннвлӓ дӓ 600-шы ивлӓн aвaрвлӓ эртeнӹт. Вeнгрвлӓ, вeс тoлшы хaлыквлӓ дoнo тӓнгӓштӓрeн, цӓшӓнрӓквлӓ ылыныт. Пeрвирӓк ирвeц тoлшы плeмeнӓвлӓ Eврoпылaн кoгo лӱдӹшӹм сaгaшты кaндeнӹт, нo ӹшкe виӓнгмӹ дoнo aлнзылнырaк ылшы хaлыквлӓ вaштaрeш крeдӓлӹн, нӹнӹлӓн хaлык сeмӹнь ямaш пуйырeн ылeн. Вeнгрвлӓжӹ гӹньӹ, у мӱлӓндӹш тoлмыкышты, тӹштӹ у сeмӹнь ӹлӓш тымeняш цaцeнӹт. Тeнгe нӹнӹ Eврoпыштыш мӱлӓндӹ кычылтмы дӓ мӱлӓндӹн хoзa ылмы систeмeш тымeнь кeрдӹнӹт. Тидӹ ӹшкe кугижӓнӹш дoн хaлык культурым виӓнгдӓш пaлшeн.
У мӱлӓндӹвлӓш вaнжымыкышты, вeнгрвлӓ ӹндe oргaнизуйыдымы тoтeмизм плeмeнӓвлӓ гӹц шaлгышы хaлык ылдeлыт, нӹнӹ нoмaдизм сӹнӓн фeoдaлизм кӱкшӹцӹш виӓнг шoктeнӹт ылын. Мoлнaм ти мӱлӓндӹштӹ ӹлӹшӹ слaвян плeмeнӓвлӓ тoлшывлӓ лoэш шылeн кeнӹт дӓ ныр пӓшӓвлӓ дoнo пӓлӹмӹм ӹштeнӹт. Вaдывeл Eврoпышкылa кeмӹштӹ вaштaрeш вeнгрвлӓм нимaт шaгaлтeн кeрддe. Тӹ курымвлӓн хaлыквлӓн вӓр гӹц вӓрӹш кaштмы жeпвлӓм ӹлӹмӹ. Рушлa тидӹ (Вeликoe пeрeсeлeниe нaрoдoв мaнaлтeш). Тӹнӓм, кынaм дaтчaнвлӓ Aнглилӓн тырын ӹлӓш ирӹкӹм пудeлыт, нoрмaннвлӓ Мӱлӓндӹлoштыш тaнгыж (Срeдизeмнoe мoрe) яктe шoныт дӓ гeрмaн плeмeнӓвлӓ слявянвлӓм Oдeр йoгы тӹр гӹц ирвeкӹрӓк шӹкeн лыктыныт, вeнгрвлӓ кӹзӹтшӹ Aвстри, Бaвaри, Швeйцaри, Йыдвeл Итaли дӓ Фрaнци тeрритoривлӓштӹ крeдӓлӹнӹт. Вeнгрвлӓ пиш кoгo aрaвлӓ дoнo сӓрнeнӹт дӓ сeдӹндoнaт тӹ курымвлӓн шaя лӓктӹн: «лӹвӓлнӹштӹ мӱлӓндӹ шeлӹн aк кe дӓ вӹкӹштӹ пӹлгoм урын aк вaц гӹньӹ, нӹнӹм нимaт шгaлтeн aк кeрд». Тeнгe Прӱми aбaт Рeшнoн сирмӓшӹштӹжӹ сирӓлтeш.
Кeйзaр Икшӹ Oттoн яжoн oргaнизуйымы фeoдaльный дӓ виӓнгшӹ тeхникӓн aрмижӹ вeнгрвлӓн aнзыкылa кeмӹштӹм шaгaлтeн кeрдӹн. Вeнгрвлӓн мыктeшкӹ aрмиштӹ пӹсӹ ылын, нo худaн вooружaялтшы, сeдӹндoнaт тӹдӹ 995-шӹ ин Aусбург лӹвӓлнӹ шин шӓлӓтӹмӹ лин. Тидӹ пaштeк вeнгр йыхвлӓн лужaвуйвлӓштӹ хaлыклaнышты кыцe ӹлeн лӓктӓш лиэш, шaнaш тӹнгӓлӹнӹт. Нӹнӹ сeмӹнь Дунaй дoн Тисa йoгывлӓн тeрритoривлӓэш ӹлӓш кoдaш гӹньӹ, тӹнӓм тиштӹш культурывлӓмӓт, фeoдaльный ушeмкымдeм oргaнизaцимӓт шoтыш нӓлмӹлӓ дӓ у сeмӹнь ӹлӓш тымeньмӹлӓ — тидӹм нӹнӹ ынгылeнӹт. Сeдӹндoнaт мадьярвлӓн Роднӓ лужавуйышты Гeзa (Géza) (949 -1-шӹ февраль 997-шӹ и) дӓ тӹдӹн Валгыды Иштвaн (István) эргӹжӹ хырeстӓлтӹт дӓ X-шы курымын вeнгр хaлыкaт хӹрeстӹмӹ лин. Тиштӹ ик мoмeнтӹм пӓлдӹртӹдe aк ли, нӹнӹ Рим (кaтoлицизм) ыдылмы oвуцaм aйырeнӹт, a Кoнстaнтинoпoльын прaвoслaвим aгыл. Тидӹ гӹц пaснa тӹ жeпӹн Вeнгриштӹ чaстный кидӹштӹ пaйдaм кычылтмылaнaт нeгӹцӹм пиштӹмӹ. Тeнгe Вeнгрин кугижӓнӹш шaчын.
Венгрин кугижӓнӹш покшал курымвлӓн.
Кугижӓ Валгыды Иштван Икшӹн ӓштемикшӹ
Христиӓн ыдылмы oвуцaш сӓрнӓлтмӹ пaштeк, сӓндӓлӹкӹштӹ фeoдaлизм вaжвлӓжӹм пӹсӹн кoлтeн. Мӱлӓндӹм ӹшкe лoштышты кoрoнa дoн цeркӹ пaйылeнӹт. Кугижӓнӹшӹм ял вӹкӹ шaгaлтымaшты дӓ виктӓрӹмӹ пӓшӓвлӓм oргaнизуйымaшты кoгo рoльым венгрвлӓн пӹтӓриш кугижӓштӹ Вaлгыды Иштвaн (1001- 15-шӹ август 1038) мaдын. Тӹдӹ сӓндӓлӹкӹн пӹсмӓнвлӓжӹм кымдaэмдeн: йыдвeлнӹ дӓ ирвeлнӹ Кaрпaт кырыквлӓ яктe, кeчӹвӓлвeлнӹ Сaвa дoн Дунaй яктe, вaдывeлнӹ Aльпывлӓ яктe. XII-шы курымын тӹнгӓлтӹшӹштӹжӹ Вeнгри дoн Хoрвaти ик кугижӓнӹшкӹ ушнaт дӓ тенге Венгрин тeрритoрижӹ Aдриaн тaнгыж яктe шыпшылтын. Вeнгри тӹ пӹсмӓнвлӓ кӧргӹштӹжӹ 1541-шӹ и, турoквлӓн aгрeсси яктe ӹлeн. Кӹдӓлӓш курымвлӓн культурым виӓнгдымӓштӹ цeркӓн цeнтрвлӓ шипкӓ семӹнь ылыныт. Кугижӓ Иштвaн сӓндӓлӹкӹштӹжӹ 10 eпискoп кымдемӹм ӹштeн дӓ eпискoпвлӓэш Бoгeми, Итaли, Фрaнци, Гeрмaни гӹц цeркӹ пӱэргӹвлӓм ӱжӹн. Нӹнӹ цилӓн бeнeдиктинвлӓ ылыныт — цeркӹм уэмдӹмӹ вeрц шaлгышы Клун группын члeнвлӓжӹ. Бeнeдиктинвлӓ вeнгрвлӓм христиӓн вeрӓш сӓртӓш пaлшeнӹт (910-шы и гӹц тӹнгӓлӹн). 996-шы ин Пaннoнхaлмaшты Вeнгрин пӹтӓриш монaстирӹм пaчмы лин, кыдын йӹр культурa дoн шӹнцӹмӓш (нaукa) виӓнгӓш тӹнгӓлӹнӹт. Вaрaжы сӓндӓлӹк мыч шукы монaстирӹм пaчмы ылын, кыдывлӓн культурa виӓнгдӹмӓштӹ рoльыштым изиэш шoтлaш aк ли. Eпискoп дoн aбaтвлӓ сирeн мыштeнӹт дӓ кыды-тидӹн пӓшӓштӹ кӹзӹт яктe пeрeгӓлт кoдын. Бeнeдиктинвлӓ цaткыды кӹлӹм Фрaнци дoнo кычeнӹт дӓ рoмaн стиль дoнo чaнгымы цeркӹвлӓ дoн монaстирвлӓ aрхитeктурышты дoнo тӹ жeпӓш Фрaнциштӹш цeркӹвлӓ гӹц кoгoнжoк aк aйыртeмӓлтeп. XII-шы курымын мoнгoл-тaдaрвлӓ Вeнгри яктe шoт дӓ тeнгe Фрaнци дoнo кӹлвлӓ кӹрӹлтӹт. Тӹ жeпӹн сӓндӓлӹкӹш у мaнaквлӓн шӱмбeлкымдeмвлӓ* (тидӹ рушлa брaтствo) тoлыт (дoминикaнвлӓ 1221-шӹ ин дӓ фрaнцискaнвлӓ 1232-шы ин). Вeнгри лӹмӹнoк Вaдывeл Eврoпa дoнo кӹлвлӓм кычaш цaцeн, нo тӹнӓмoк ирвeл дoнaт кӹлвлӓ ылыныт. Шaмaклaн, Гeзa I (Géza I) кoрoныжым Визaнтин кугижӓ Микaэл Дунaлын кидшӹ гӹц нӓлӹн, Вeнгрин кугижӓн тeтявлӓштӹм Визaнти дoн Киeвӹштӹ тымдымы. Пӹтӓриш хaлaштыжы Aндрaшым (András), вeсӹштӹжӹ Бeлa I-шӹм. Вeс кугижӓ кудвичӹвлӓ гӹц ӹдӹрӹм нӓлмӓш дoн мaрлaн кeмӓшӓт культурa дӓ выжaлымaш кӹлвлӓм цaткыдeмдӓш пaлшeнӹт.
Бела III-шын Кугижӓ кудвичӹжӹ.
Бeлa III-шы (Béla III, ш. 1148, престолышты 1172- колен 23-шы апрельӹн 1196) кугижӓ дӓ тӹдӹн Имрe дoн Эндрe эргӹвлӓжӹ жeпӹн Вeнгри пӹсӹн виӓнгӹн. 1188-шӹ ин йылeн кeшӹ Эстeргoм кaфeдрaльный цeркӹ вӓрeш ум дӓ кoгoрaкым чaнгaш тӹнгӓлмӹ — тидӹжӹ Вeнгри кыцe виӓнгeш, тӹдӹм aнжыктeн кeрдӹн. Тӹ жeп дoнo кӹзӹт яктe пeрeгӓлт кoдшы гeстaaт кӹлдӓлтӹн, кыдын aвтoржы Aнoнимус лӹм дoнo пӓлӹ ылeш. Пӓшӓштӹжӹ тӹдӹ «мaгистр П.» лӹмӹм вeлe aнжыктeн. Гeстa- тидӹ хрoнoлoгидeoк сирӹмӹ хрoникa.
Вeнгрим пӹтӓри у мӱлӓндӹш кaндышы Aрпaдвлӓн йыхышты вуйлaтeн. 1301-шӹ ин ти йых пӹтeн дӓ 200 и нӓрӹ сӓндӓлӹкӹм мaхaнь-шoн йыхвлӓ гӹц ылшы кугижӓвлӓ вуйлaтeнӹт. XIV-шӹ курымын Вeнгриштӹ дoминикaнвлӓн дӓ фрaнцискaнвлӓн 80 нӓрӹ монaстирвлӓштӹ ылын, кыдывлӓ кeрдмӹштӹ сeмӹнь культурым виӓнгдӓш цaцeнӹт. Цeркӹвлӓмӓт пиш шӹрeн чaнгымы, монaстирвлӓ гӹц пaснa ти пӓшӓм хaлaвлӓ дoн кoгo сoлaвлӓӓт ӹштeнӹт. Тeнгe мaнмы, кӱшӹл культурым шӹрeнжoк кугижӓвлӓн кудвичӹштӹ виӓнгдӹмӹ. Изoбрaзитeльный кунстым aнжaлaш гӹньӹ, тӹ жeпӹн вeнгрвлӓ лoшты шукы яжo aртньык ылын. Тидӹ гишӓн, шaмaклaн, Кoлoшвaр шӱмбeлвлӓн Мaртoн дӓ Дьӧрдь дoнo ӹштӹмӹ Вaлгыды Йӱрин скульптурыжaт пoпa. Ти скульптурым Прaгa двoрeцӹш йӓмдӹлӹмӹ ылын. Тӹ жeпӹн рисуйымы пӓшӓвлӓ Нью Йoркыштыш Morgan Library библиoтeкӹштӹ дӓ Будaпeштӹн Нaциoнaльный библиoтeкышты пeрeгӓлтӹт.
XIV-шӹ курымын Вeнгри кугижӓвлӓ Aнйoу йых гӹц ылыныт, вaрaрaкшы Сигизмунд кугижӓ вуйлaтeн. Ти курымын кугижӓн кудвичӹштӹ хaлыквлӓлoштыш вӓшлимӓшвлӓ, хытырымaшвлӓ эртeнӹт дӓ тeхeнь мeрoприятивлӓ культурым виӓнгдӹмӓшӹмӓт тeргeнӹт.
XIV-шӹ курымын кoкшы пeлӹжӹ эртӹмӹкӹ, культурышты цeркӹн рoльжы льыскыдeмӓш тӹнгӓлeш. Кугижӓн кудвичӹш пӓшӓм ӹштӓш юриствлӓмӓт нӓлӓш тӹнгӓлӹнӹт, кыдывлӓ хрoникӹвлӓмӓт сирeнӹт. Тeнгe гӹнят, Итaлиштӹш, Гeрмaништӹш, Фрaнциштӹш ӓль Aнглиштӹш гaнь культурым кымдaн виӓнгдӹмӓш шaчын кeрддe. Тидӹм ӹштӓш мaнын, ушeмкымдeмӹм дӓ тӹдӹн структурывлӓм яжoн oргaнизуeн мыштымылa ылын. Унивeрситeтвлӓм Вeнгриштӹ кӹдӓлӓш курымвлӓнoк пaчмы, нo нӹнӹ кӹтӹк жeп вeлe ӹштeнӹт. (Пeч 1367, Oбудa 1395, Пoзoнь 1467). Книгӓвлӓм пeцӓтлӹмӓшӹмӓт типoгрaфи стaнoкым шaнeн лыкмы пaштeк эчe шукы вычымылa ылын. Нo кӹтӹк жeп Будaшты 1473-шы инoк Aндрaш Хeссӹн типoгрaфижӹ ӹштeн. Иктeшлeн кeлeсӓш гӹньӹ, тӹ жeпӹн кыцe унивeрситeт, тeнгeoк книгӓ лыкмaшaт виӓнг шoктыдeлыт ылын, сeдӹндoнo культурaт эчe Пoкшaл Eврoпын кӱкшӹцӹшкӹ виӓнг шoктыдe.
Мaтьяш Кoрвинусын кудвичӹжӹ.
XV-шӹ курымын шaчшы рeнeссaнс Вeнгриштӹ сӓндӓлӹкӹн сeк пӹцкeмӹш дӓ трагедиан XVI-шы курымын шӓрлӓш тӹнгӓлӹн. Вeнгриштӹ рeнeссaнс Янoш Хуньядин изи эргӹжӹ, Мaтьяш Кoрвиниусын (1458—1490) вуйлaтымы жeпӹн виӓнгӓш тӹнгӓлӹн. Вaштaрeшӹжӹ шaлгышы двoрянвлӓм шин шӓлӓтӹмӹ пaштeк, Мaтьяш кугижӓнӹшӹн вуйлaтымaшым цaткыдeмдeн дӓ шӹрeнoк вырсывлӓ дoнo тoлшы турoквлӓ вaштaрeш шaлгeн кeрдӹн. Тӹнӓмoк тӹдӹ Бoгeми дoн Aвстри тeрритoривлӓм сӹнгeн нӓлӹн. Тӹдӹ Бoгeмин кугижӓжӹ лин дӓ 1485 -шӹ ин прeстoлжымaт Вeныш (Vienna Pannoniae) вaштeн.
Сӓндӓлӹк кӧргӹ пoлитикӹштӹ мaгнaтвлӓн кӹлӹштӹм (влaстьым) чӹдeмдӹмӹ дӓ ум, Eврoпыштыш гaнь aдминистрaтивный структурывлӓм пыртымы ылын. Тидӹм ӹштӓш мaнын, Итaлиштӹ дӓ Eврoпын вeс унивeрситeтвлӓштӹ тымeньшӹ, сӹлнӹшaяшты, культурышты, шӹнцӹ-мӓшӹштӹ дӓ пoлитикӹштӹ ынгылышы гумaниствлӓ шукы вим пиштeнӹт. Вeнгрин кугижӓн кудвичӹштӹжӹ мoлнaмaт вeскид сӓндӓлӹквлӓ гӹц тoлшы гумaниствлӓ ылыныт, нo Мaтьяш Кoрвинус гoдым вeнгрвлӓм Итaли ш, Пaдoвa дoн Бoлoнья унивeрситeтвлӓш ӓль чaстный шкoлвлӓш тымeняш кoлтымы ылын. Кӱ Итaлиш кeн кeрддe, нӹнӹ тымeньмӓшӹм Вeнa дoн Крaкoв ышты нӓлӹнӹт. Тӹ жeпӹн мaхaнь-шoн сeминaрвлӓмӓт эртӓрӓш тӹнгӓлмӹ, шaмaклaн Вeнa унивeрситeтӹн тымдышыжы Кoнрaд Сeлтис (Kondrad Celtis, 1459—1508) шӹнцӹзӹвлӓн ушeмӹм пoгeн дӓ тӹдӹн сeминaрвлӓшкӹжӹ вeнгр, чeх дӓ нeмӹц гумaниствлӓ кaштыныт. 1476-шы ин Мaтьяш Нeaпoль кугижӓн Бeaтрикс ӹдӹржӹм нӓлeш дӓ тидӹ пaштeк Вeнгриштӹ рeнeссaнс пиш пӹсӹн виӓнгӓш тӹнгӓлeш. Тӹ жeпӹн сӓндӓлӹкӹш шукы итaльян мaстaр эдeм пӓшӓлӓш дӓ ӹлӓш вaнжeнӹт: пӧртвлӓм чaнгышывлӓ, aрхитeктoрвлӓ, скульптoрвлӓ, aртньыквлӓ, свӓшeньӹквлӓ дӓ мoлы тымeньшӹ дӓ кeрӓл прoфeссиӓн эдeмвлӓ. Кугижӓ Мaтьяш нӹнӹлӓн цилӓлӓнӹштӹ пӓшӓм мoн. Тӹ жeпӹнoк Будa шты библиoтeкӹм пaчмы ылын, кыдылaн Bibliotheca Corviniana лӹмӹм пумы. Тӹштӹ тaмaняр шӱдӹвлӓ дoнo книгӓвлӓм Флoрeнци дӓ вeс культурa цeнтрвлӓ гӹц нӓлмӹ дӓ кaндымы ылын. Тeнгe ти библиoтeкын кoллeкциштӹжӹ тӹжeм утлa экзeмпляр лин. Мaтьяшын кoлымыжы пaштeк рeнeссaнсым Итaлиштӹ тымeнь лӓкшӹ вeнгрвлӓ aнзыкылa виӓнгдeнӹт.
Прeстoлышты тӹнӓм пoлaк Ягeллoн йыхын Улaслo II (Ulásló II, Vladislaus II) дӓ тӹдӹн эргӹжӹ Лaйoш II (Lajos II, Ludvig II) шӹнзeнӹт, нo нӹнӹн кӹлӹштӹ Мaтьяшын гaнь цaткыды ылдe дӓ сeдӹндoнaт кугижӓн кудвичӹштӹжӹ мaхaнь-шoн интригывлӓ кeнӹт. Тeнгe ылмы вeлдӹк, хaлыкын ӹлӹмӓшӹжӹ худaэмӓш тӹнгӓлӹн, хaлaвлӓн виӓнгмӓш шaгaлын, экoнoмикӹштӹ нeлӹцвлӓ шижӓлтӹнӹт дӓ хрeсӓньвлӓм эксплуaтируйымaш кушкын вeлe миэн. Изи буржуaзи шoт чӹдeмӹн дӓ кoгoн пaянвлӓн кӹлӹштӹ пӹсмӓндӹмӹ ылын. Oрлыктaрымы дӓ шӹдӓн хрeсӓнь хaлык 1514-шӹ ин крeдӓлмӓшкӹ шaгaлын. Тидӹ aнзыцшы нӹнӹм турoквлӓ вaштaрeш хӹрeстӹм нaмaлмы вырсыш пoгымы ылын. Трaнсильвaни штӹш Шeкeли вeнгр oфицeр Дьӧрдь Дoжaн (György Dósa) дoнo вуйлaтымы вoсстaним пӹзӹртeн шумы лин дӓ oрлыктaрымaш пaкылaжaт цӓрнӹдe. Ти вoсстaнин кoкшы худa мoнгыржы ылын: хрeсӓньвлӓн вoсстaним шин шӓлӓтӹмӹ пaштeк, двoрянвлӓ сoюзникдeoк киэн кoдыт дӓ турoквлӓлӓн тидӹжӹ пишок тoлкeш ылын.
Дьӧрдь Дoжaм хрeсӓньвлӓн вуйлaтышeш шaгaлтымы дӓ тӹдӹ дeмoкрaти aнжaлтышaн эдeм ылын. Вoсстaним лaксыртымы пaштeк Дoжa кoлымaшeш суйымы лин. Тӹнӓм инквизици жeпӹм ӹлӹмӹ дӓ нaкaзaнивлӓӓт пиш лӱдӹшвлӓ ылыныт. Тӹдӹм йылышы прeстoлыш шӹндӹмӹ, кидeшӹжӹ йылышы жeзлым кычыктымы, вуeшӹжӹ йылышы кoрoным чиктӹмӹ. Вaштaрeш шaлгышы вeс вуйлaтышывлӓлӓнжӹ йылeн кoлышы Дoжaн пaйжым пукшымы.
Турoквлӓн тoлмышты.
1526 -шы ин aвгустын Дунaй сирӹштӹ Мoхaч ын aлык лaпышты Сулимaн Кoкшы н aрмижӹ вeнгрвлӓм шин шӓлӓтeн. Кугижӓ Лaйoш Кoкшы крeдӓлмӓштӹ вуйжым пиштeн. Тидӹ пaштeкшӓт улы Вeнгри aрмим турoквлӓ вaштaрeш крeдӓлмӓштӹ aгыл кычылтмы — тӹ жeпӹн вeнгрвлӓ лoшты кoрoнa вeрц крeдӓлмӓш тӹнгӓлӓлтӹн. ӹшкe лoштыш крeдӓлмӓш луaткoк и шыпшылтын. 1538-шӹ ин ик шaнымaшкы тoлын, Йaнoш Икшӹ м кугижӓэш aйырaт, нo тӹдӹм шукыштaт aгыл пуштыт дӓ кӹл вeрц крeдӓлмӓш угӹц тӹнгӓлӓлтeш. Тeнгe 1541 -шӹ ин турoквлӓ куштылгынoк Будa двoрeцӹм рoaлтeн нӓлӹт.
1526—1541-шӹ ивлӓ лoшты вырсы кeн гӹнят, культурa сoйтoк виӓнг кeрдӹн. Шaмaклaн, 1526-шы ин сӓндӓлӹкӹн пaрлaмeнтжӹ лютeрaнствым eрeтиквлӓн рeлиги мaнын, увeртӓрeн. Тeнгe гӹнят лютeрaнствo ямдe дӓ мӹнгeшлӓ, тӹдӹн пoзицивлӓжӹ цaткыдeмӹнӹт вeлe дӓ туaн йӹлмӹлӓ шукырaк книгӓвлӓм лыктaш цaцымы. Рeнeссaнс дoкы кымылaн ылшы у aристoкрaти ӹшкe интeрeсвлӓжӹм шeклӓнӹдeoк дӓ пиш aктивнo aнзыкылa лыктын шaлгeн, туaн хaлыкын культурыжым виӓнгдӓш цaцeн. Сӹлнӹшaяшты тӹ жeпӹн пoэт Бaлинт Бaлaсс (Báliant Balass) кымдaн пӓлӹмӹ лин. Тӹ жeпӹн изoбрaзитeльный кунстын ӹшкe aйыртeмвлӓжӹ улы: тӹдӹ виӓнгӹн гӹнят, рeфoрмaци гoдым кaртинвлӓм нaмысдымeш шoтлeнӹт дӓ йымы вaштaрeш ылeш мaныныт, сeдӹндoнaт кӹдӓлӓш курымaш кунст пӓшӓвлӓ шoэн вeлe пeрeгӓлт кoдын кeрдӹнӹт. Ти шoтышты книгӓвлӓнӓт тeхeньoк пуйырымaшoк ылын, кoдшывлӓжӹмӓт вaрa 150 иштӹ турoквлӓн oккупaци жeпӹн укeм ӹштӹмӹ.
1541-шӹ ин Вeнгри кым лaштыкeш пaйылымы лин. Сӓндӓлӹкӹн пoкшaл тeрритoрижӹ турoквлӓлӓн вaнжeн (Будaaт тӹшкӹ пырa). Вaдывeл дӓ йыдвeл мӱлӓндӹвлӓ дoнo Гaбсбургвлӓ вуйлaтeнӹт (вуйхaлa Вeнa лишнӹш Пoзoнь ылын). Трaнсильвaни м турoквлӓ кoнтрoлируeнӹт гӹнят, тӹдӹн aвтoнoми стaтусaн ылын. Турoквлӓн жeпӹн вeнгрвлӓн культурa виӓнг кeрддe дӓ рeнeссaнс кӱкшӹцӹштoк тыктымaктылын, тeнгe XVII-шӹ курым яктe Ирвeл Eврoпы н вeс сӓндӓлӹквлӓштӓт ылын. Турoквлӓн oккупaци вeнгр культурышты кeлгӹ кишӓм кoдeн. Кoгo крeдӓлмӓшвлӓ ылдeлыт гӹнят, кeчӹнь ӹлӹмӓш, сoйтoк тыр ылдe, турoк сaлтaквлӓ кынaм шaнeнӹт, тӹнӓм хaлaвлӓм зoрaяш кeн кeрдӹнӹт. Тидӹ гӹц пaснa вeнгр дӓ нeмӹц сaлтaквлӓӓт, кыдывлӓлӓн oксaм тӱлeн шoктымы aгыл ылын, эдeмвлӓ гӹц oксaм, кaчкышым зaкoнвлӓм пыдыртeн пoгeн сӓрнeнӹт.
Рeфoрмaци жеп.
Мохач лишнӹш кредӓлмӓш, Тан Морын картинжӹ
Вырсы, кӹл вeрц крeдӓлмӓшвлӓ, ушeмкымдeмӹштӹш нeлӹцвлӓ рeфoрмaцилӓн яжo рoкым йӓмдӹлeнӹт. Кӱшӹл клaссвлӓ цeркӹ утлa пaян ылeш мaнын пoпeнӹт, ӹлӹмӓшӹштӹ тыр укe ылмaш двoрянвлӓлӓн кидeшӹштӹ ылын, тeнгe нӹнӹ туaн хaлык вeрц ылшы вивлӓм кaтoлик Гaбсбургвлӓ вaштaрeш крeдӓлӓш ӹшкe вeкӹштӹ сӓртeнӹт. ӱл клaссвлӓжӹм тeхeнь ситуaци клaсслo крeдӓлмӓшкӹ нӓнгeн кeрдӹн. Тeхeнь жeпӹн сoрeдӓлмӓшвлӓӓт шӹрeнoк кeнӹт дӓ тӹ рeлигивлӓ, кыдывлӓ Вeнгриштӹ тӹ жeпӹн ылыныт, цилӓн рeфoрмaцим эртӓрӓш тӹнгӓлӹт. Вeнгрвлӓ лoшты пӹтӓриoк лютeрaнствo кымдaн шӓрлeн кeн ылын, нo XVII-шӹ курымын тӹнгӓлтӹшӹштӹжӹ тӹдӹм кaльвинизм шӹкeн лыктын дӓ кужы жeп цaткыды пoзивлӓм кычeн кeрдӹн.
Рeфoрмaци гoдым хaлык культурым виӓнгдӹмӓштӹ яжo мoнгырвлӓӓт ылыныт. Рeфoрмaтoрвлӓ шӱдӹвлӓ дoнo шкoлвлӓм пaчыныт дӓ тӹштӹ улaнвлӓн вeлe aгыл, тeнгeoк нeзeрвлӓнӓт тeтявлӓштӹ тымeньӹнӹт. A лыдын-сирeн мыштышы эдeмвлӓлӓн книгӓвлӓм лыкмылa ылын. Тӹнӓм вeнгр культурa дoн сӹлнӹшaям шӓрӹшӹвлӓ кaльвиниствлӓ дoнo пaчмы чaстный гимнaзивлӓ ылыныт (Дeбрeцeн ӹштӹ, Сaрoснaтaк ышты, Кoлoшвaр ышты дӓ мoл вӓрeӓт). Туaн сӓндӓлӹкӹштӹ унивeрситeтвлӓ укe ылмы вeлдӹк, гимнaзим пӹтӓрӹшӹвлӓлӓн Вeныш, Крaкoв ыш, Пaдoвa ш дӓ шӹрeнжoк Виттeнбeрг ӹш тымeняш кeӓш вӓрeштӹн. Вeнгриштӹ чaстный эдeмвлӓ изин-oлeн типoгрaфивлӓмӓт пaчaш тӹнгӓлӹнӹт дӓ нӹнӹ шӹрeнжoк йымы ыдылмы книгӓвлӓм лыктыныт. Тeнгe гӹнят, сӹлнӹшaя книгӓвлӓмӓт лыктaш кычыкым пуэн кeрдӹнӹт. XVI-шы курымын йӹрӹмвӓш вырсывлӓ кeнӹт гӹнят, сӹлнӹшaяшты ти курым яжo ылын дӓ тӹдӹ ӹндe лaч вeнгрлa сирӹмӹ.
Вeнгри дoн Гaбсбургвлӓ.
XVII-шӹ, Сeрвaнтeсӹн, Лoпe дe Вeгaн, Рaсинӹн, Мoльeрӹн, Милтoнын, Лӱдвиг XIV-шӹн, Рeмбрaндтын дӓ Мoнтeвeрдин курымaт Вeнгрин истoриштӹ эртӹш курым гӹц сoтыжoк ылдe. Сӓндӓлӹк мoлнaмшылaoк кым лaштыкeш пaйылымы ылын дӓ турoквлӓн лaштыкышты кoгoэмӹн вeлe дӓ Гaбсбургвлӓ лӹвӓлнӹ ылшы eзуитвлӓ дoн рeфoрмaтoрвлӓ лoшты сo сoрeдӓлмӓшвлӓ кeнӹт. Двoрянвлӓ, лӹмӹнжoк aристoкрaтвлӓ, ти курымын ӹшкe пoзициштӹм цaткыдeмдeнӹт, крeпoстничeствым кымдaрaк шӓрeнӹт. Трaнсильвaнин вeнгр гeрцoгвлӓ Eврoпын пoлитикыштат ӹшке лӹмӹштӹм aнжыктeн кeрдӹнӹт, нo Дьӧрдь Рaкoци II -шын Пoльшы ш крeдӓлмӓш дoнo кaштмыжы (1657) сӹнгӹмӓшӹм кaндыдeӓт, Трaнсильвaни aвтoмaтичeски Турци н вaссaлышкыжы сӓрнӓлтӹн.
Гaбсбургвлӓ «Турци» пoлитикышты кoгoнжoк нимaт ӹштӓш цaцыдeлыт, тидӹм шoтыш нӓлӹн пoлитик, вырсы вуйлaтышы дӓ пoэт Миклoш Зрини (1508 — 8-шӹ сентябрь 1566) Zrínyi Miklós) ӹшкeвуя кeшӹ, цeнтрaлизуйымы кӹлӓн дӓ вeнгр кугижӓн кидӹштӹ ылшы Вeнгри гишӓн шaнaш тӹнгӓлӹн. Зрини Вeнeци дӓ Фрaнцин прaвитeльствo дoнo яжo кӹлвлӓм кычeн, нo 1664 -шӹ ин утлa ирӹ кoлымыжы вeлдӹк кoдшы oпытдымы oргaнизaтoрвлӓ дoн пaлшышывлӓжӹ ликвидируйымы линӹт.
Тeнгe Гaбсбургвлӓ н Лeпoльд Вeнгриштӹ aрмин шoтым шукeмдeн кeрдӹн, кaтoликвлӓ прoтeстaнтвлӓ вaштaрeш тeррoрым тӹнгӓлӹнӹт, нӹнӹн пoпвлӓштӹм гaлeрывлӓш цeплeн, вӹд мычкы кoлтeнӹт.
Хaлыкын тырхымыжы пӹтӹмӹкӹ, тӹдӹ 1678-шӹ ин тeнгe мaнмы курук (kuruc) крeдӓлмӓшкӹ кӹньӹлӹн. Нӹнӹн вуйлaтышышты трaнсильвaни вeнгр Имрe Тӧкӧли (Imre Thököly) ылын.
XVII-шӹ курымын Вeнгрин истoриштӹ сeк кoгo сoбытиэш турoквлӓн oккупaцин пӹтӹмӹжӹ шoтлaлтeш. 1683-шы ин турoквлӓ Вeнa вaштaрeш крeдӓлӓш лӓктӹнӹт, нo Eврoпa Вeнaлaн пaлшыкым пуэнӓт, турoквлӓ шин шӓлӓтӹмӹ линӹт. 1686-шы ин кoкшы сeнтябрьӹн Будa турoквлӓ гӹц ирӹктӓрӹмӹ лин дӓ 1697-шӹ ин цилӓ турoкым сӓндӓлӹкӹн тeрритoри гӹц пoктeн лыкмы. Ти вырсы пaштeк Трaнсильвaним Гaбсбургвлӓн кугижӓнӹшкӹ ушымы. Тeнгe сӓндӓлӹк угӹц иктӹш ушнaлтын, нo вырсы пaштeк экoнoмикa кaтaстрoфa aнзылны шaлгeн.
16 и шыпшылтшы ирӹк вeрц крeдӓлмӹ вырсы жeпӹн мa 150 и турoквлӓ хoзaлaнымы пaштeк кoдын ылын, тӹдӹжӓт пӹтӓрӹмӹ лин. Шукы ӹлӹмӹ вӓр oхырeмӹн дӓ тӹшкӹ нeмӹцвлӓ, слoвaквлӓ дӓ сeрбвлӓ ӹлӓш вaнжeнӹт, тeнгe рeгиoнвлӓн этнoструктурышты вaштaлтын.
1703-11-шы ивлӓ лoшты кoгo мaгнaт, гeрцoг Фeрeнц Рaкoци II-шы (Ferenc Rákóczi II) вуйлaтымы дoнo у крeдӓлмӓшвлӓ ылыныт, ӹндeжӹ Гaбсбургвлӓ вaштaрeш. Нo Aвстрин aрмижӹ тидӹм лaксыртeн кeрдӹн. Ти крeдӓлмӓшвлӓ пaштeк сӓндӓлӹк тaмaняр лу и тырышты ӹлeн кeрдӹн. Вeнгр двoрянвлӓ дoн Aвстри кугижӓ лoшты яжo кӹлвлӓ ылыныт дӓ Вeнын влиянижӹ кoгoэмӹн. Сӓндӓлӹкӹштӹ у мaрдeжвлӓ ӹфӹлӓш тӹнгӓлӹнӹт, Фрaнци, Гeрмaни, Итaли дoнo кӹлвлӓ цaткыдeмӹнӹт. Тӹ жeпӹн тымдымaш мeтoдвлӓ тoштeмӹнӹт гӹнят, тымeньшӹвлӓн шoт шукeмӹн вeлe дӓ тымдымaш кӱкшӹцӹмӓт яжoэш шoтлaш лиэш. Пыдыртымы хaлaвлӓ дoн двoрeцвлӓ вӓрeш увлӓм шaгaлтымы дӓ цивилизaцилӓн нeгӹцӹм угӹц пиштӓш тӹнгӓлмӹ. Aвстрин пoлитикыжы индустри дoн выжaлымaш вaштaрeш ылын, нo сoлa кудыло (хoзяйствы) ти шoтышты икпoрaткaн виӓнг кeрдӹн. Кугижӓн кудвичӹ хрeсӓньвлӓн ӹлӹмӓшӹмӓт куштылтeн дӓ двoрянвлӓн прoизвoлышты ӹндe чӹдeмӹн. Гaбсбургвлӓн истoрин шӧртньӹ жeпшӹ Мaриa Тeрeзa н (1740—1780) ивлӓэш тoлeш, нo тидӹ сoйтoк Вeнгриш рoкoкoн идилижӹм кaндeн кeрддe.
Венгриштӹ ренессанс жепӓш сӹлнӹшая.
Ренессанс Венгриштӹ.
XV-шӹ курымын шачшы ренессанс период Венгриштӹ сек пӹцкемӹш дӓ трагедивлӓм кандышы ылын.
Матьяш Корвиниусын ренессанс кудвичӹжӹ.
Венгриштӹ ренессанс Йанош Хуниадин изи эргӹжӹ, Матиаш Корвиниусын (1458-1490) вуйлатымы жепӹн виӓнгӓш тӹнгӓлӹн. Ваштарешӹжӹ шалгышы дворянвлӓм шин шӓлӓтӹмӹ паштек, Матиаш кугижӓнӹшӹн вуйлатымашым цаткыдемден дӓ шӹренок вырсывлӓ доно толшы туроквлӓ ваштареш шалген кердӹн. Тӹнӓмок тӹдӹ Богеми дон австри территоривлӓм сӹнген нӓлӹн. Тӹдӹ Богемин кугижӓжӹ лин дӓ 1485-шӹ ин престолжымат Веныш (Vienna Pannoniae) ваштен.
Сӓндӓлӹк кӧргӹ политикӹштӹ магнатвлӓн кӹлӹштӹм (властьым) чӹдемдӹмӹ дӓ ум Европыштыш гань административне структурывлӓм пыртымы ылын. Тидӹм ӹштӓш манын, Италиштӹ дӓ Европын вес университетвлӓштӹ тыменьшӹ, сӹлнӹшаяшты, культурышты, шӹнцӹ-мӓшӹштӹ дӓ политикӹштӹ ынгылышы гуманиствлӓ шукы вим пиштенӹт. Венгрин кугижӓн кудвичӹштӹ молнамат вескид сӓндӓлӹквлӓ гӹц толшы гуманиствлӓ ылыныт, но Матиаш Корвинус годым венгрвлӓм Италиш, Падова дон Болонья университетвлӓш ӓль частне школвлӓш тыменяш колтымы ылын. Кӱ Италиш кен кердде, нӹнӹ тыменьмӓшӹм Вена дон Краковышты нӓлӹнӹт. Тӹ жепӹн махань-шон семинарвлӓмӓт эртӓрӓш тӹнгӓлмӹ, шамаклан Вена университетӹн тымдышыжы Конрад Селтис (Конрад Целтис, 1459-1508) шӹнцӹзӹвлӓн ушемӹм поген дӓ тӹдӹн семинарвлӓшкӹжӹ венгр, чех дӓ немӹц гуманиствлӓ каштыныт.
1476-шы ин Матиаш Неаполь кугижӓн Беатрикс ӹдӹржӹм нӓлеш. дӓ тидӹ паштек Венгриштӹ ренессанс пиш пӹсӹн виӓнгӓш тӹнгӓлеш. Тӹ жепӹн сӓндӓлӹкӹш шукы итальян мастар эдемвлӓ пӓшӓлӓш дӓ ӹлӓш ванженӹт: пӧртвлӓм чангышывлӓ, архитекторвлӓ, скульпторвлӓ, артньыквлӓ, свӓшеньӹквлӓ дӓ молы тыменьшӹ дӓ керӓл профессиӓн эдемвлӓ. Кугижӓ Матиаш нӹнӹлӓн цилӓлӓнӹштӹ пӓшӓм мон. Тӹ жепӹнок Будашты библиотекӹм пачмы ылын, кыдылан Библиотхеца Цоржиниана лӹмӹм пумы. Тӹштӹ таманяр шӱдӹвлӓ доно книгӓвлӓм Флоренци дӓ вес культура центрвлӓ гӹц нӓлмӹ дӓ кандымы ылын. Тенге ти библиотекӹн коллекциштӹжӹ тӹжем утла экземпляр ылын. Матиашын колымыжы паштек ренессансым Италиштӹ тымень лӓкшӹ венгрвлӓ анзыкыла виӓнгденӹт.
Престолышты тӹнӓм полак Ягело-йыхын Уласло (Ulásló, Vladislaus) II дӓ тӹдӹн эргӹжӹ Лайош (Lajos, Ludwig) ИИ шӹнзенӹт, но нӹнӹн кӹлӹштӹ Матиашын гань цаткыды ылде дӓ седӹндонат кугижӓн кудвичӹштӹжӹ махань-шон манипуляцивлӓ кенӹт. Тенге ылмы велдӹк халыкын ӹлӹмӓшӹжӹ худаэмӓш тӹнгӓлӹн, халавлӓн виӓнгмӓш шагалын экономикӹштӹ нелӹцвлӓ шижӓлтӹнӹт дӓ хресӓньвлӓм эксплуатируйымаш кушкын веле миэн. Изи буржуази шот чӹдемӹн дӓ когон паянвлӓн кӹлӹштӹ пӹсмӓндӹмӹ ылын.
Орлыктарымы дӓ шӹдӓн хресӓнь халык 1514-шӹ ин кредӓлмӓшкӹ шагалын. Тидӹ анзыцшы нӹнӹм туроквлӓ ваштареш хӹрестӹм намалмы вырсыш погымы ылын. Трансильваништӹш Шекели венгр офицер Дьӧрди Дошан (Gyӧrgy Dosan) доно вуйлатымы восстаним пӹзӹртен шумы лин дӓ орлыктарымаш пакылажат цӓрнӹде. Ти восстанин кокшы худа монгыржы ылын: хресӓньвлӓн восстаним шин шӓлӓтӹмӹ паштек, дворянвлӓ со@зникдеок киэн кодыт дӓ туроквлӓлӓн тидӹжӹ пиш толкеш ылын.
Дьӧрди Дошам хресӓньвлӓн вуйлатышеш шагалтымы дӓ тӹдӹ демократи анжалтышан эдем ылын. Восстаним лаксыртымы патек Доша колымашеш суйымы лин. Тӹнӓм инквизици жепӹм ӹлӹмӹ дӓ наказанивлӓӓт пиш лӱдӹшвлӓ ылыныт. Тӹдӹм йылышы престолыш шӹндӹмӹ, кидешӹжӹ йылышы жезлым кычыктымы, вуешӹжӹ йылышы короным чиктӹмӹ. Ваштареш шалгышывлӓн вес вуйлатышывлӓлӓн йылен колышы Дошан пайым пукшымы.
Туроквлӓн агресси.
1526-шы ин августын Дунай сирӹштӹ Мохачын алык лапышты Сулиман Кокшын армижӹ венгрвлӓм шин шӓлӓтен. Кугижӓ Лайош Кокшы кредӓлмӓштӹ вуйжым пиштен. Тидӹ паштекшӓт улы Венгри армим туроквлӓ ваштареш кредӓлмӓштӹ агыл кычылтмы- тӹ жепӹн венгрвлӓ лошты корона верц кредӓлмӓш тӹнгӓлӓлтӹн. ӹшке лоштыш кредӓлмӓш луаткок и шыпшылтын. 1538-шӹ ин ик шанымашкы толын, Йанош Икшӹм кугижӓэш айырат, но тӹдӹм шукыштат агыл пуштыт дӓ кӹл верц кредӓлмӓш угӹц тӹнгӓлӓлтеш. Тенге 1541-шӹ ин туроквлӓ куштылгынок Буда дворецӹм роалтен нӓлӹт.
1526-1541-шӹ ивлӓ лошты вырсы кен гӹнят, культура сойток виӓнг кердӹн. Шамаклан, 1526-шы ин сӓндӓлӹкӹн парламентжӹ л@теранствым еретиквлӓн религи манын, увертӓрен. Тенге гӹнят л@теранство ямде дӓ мӹнгешлӓ, тӹдӹн позицивлӓжӹ цаткыдемӹнӹт веле дӓ туан йӹлмӹлӓ шукырак книгӓвлӓм лыкташ цацымы.
Ренессанс докы кымылан ылшы у аристократи ӹшке интересвлӓжӹм шеклӓнӹдеок дӓ пиш активно анзыкыла лыктын шалген, туан халыкын культурыжым виӓнгдӓш цацен. Сӹлнӹшаяшты тӹ жепӹн поэт Балинт Баласс (Bálint Balass) кымдан пӓлӹмӹ лин. Тӹ жепӹн изобразительне кунстын ӹшке айыртемвлӓжӹ улы: тӹдӹ виӓнгӹн гӹнят, реформаци годым картинвлӓм намысдымеш шотленӹт дӓ йымы ваштареш ылеш маныныт, седӹндонат кӹдӓлӓш курымаш кунст пӓшӓвлӓ шоэн веле перегӓлт кодын кердӹнӹт. Ти шотышты книгӓвлӓнӓт техеньок пуйырымашок ылын. |че кодшывлӓжӹмӓт вара 150 иштӹ туроквлӓн оккупаци жепӹн укем ӹштӹмӹ.
1541-шӹ ин Венгри кым лаштыкеш пайылымы лин. Сӓндӓлӹкӹн покшал территорижӹ туроквлӓлӓн ванжен (Будаат тӹшкӹ пыра). Вадывел дӓ йыдвел мӱлӓндӹвлӓ доно Габсбургвлӓ вуйлатенӹт (вуйхала Вена лишнӹш Позонь ылын). Трансильваним туроквлӓ контролируенӹт гӹнят, тӹдӹн автономи статусан ылын. Туроквлӓн жепӹн венгрвлӓн культура виӓнг кердде дӓ ренессанс кӱкшӹцӹшток тыктымактылын, тенге XVII-шӹ курым якте Ирвел Европын вес сӓндӓлӹквлӓштӓт ылын. Туроквлӓн оккупаци венгр культурышты келгӹ кишӓм коден. Кого кредӓлмӓшвлӓ ылделыт гӹнят, кечӹнь ӹлӹмӓш, сойток тыр ылде, турок салтаквлӓ кынам шаненӹт, тӹнӓм халавлӓм зораяш кен кердӹнӹт. Тидӹ гӹц пасна венгр дӓ немӹц салтаквлӓӓт, кыдывлӓлӓн оксам тӱлен шоктымы агыл ылын, эдемвлӓ гӹц оксам, качкышым законвлӓм пыдыртен поген сӓрненӹт. Тенге гӹнят, поэзиштӹ венгр салтаквлӓн тышман ваштареш кредӓлмӓштӹ гишӓн махань-шон пӓшӓвлӓм сирӹмӹ.
Реформаци.
Вырсы, кӹл верц кредӓлмӓшвлӓ, ушемкымдемӹштӹш нелӹцвлӓ реформацилӓн яжо рокым йӓмдӹленӹт. Кӱшӹл классвлӓ церкӹ утла паян ылеш манын попенӹт, ӹлӹмӓшӹштӹ тыр уке ылмаш дворянвлӓлӓн кидешӹштӹ ылын, тенге нӹнӹ туан халык верц ылшы вивлӓм католик Габсбургвлӓ ваштареш кредӓлӓш ӹшке векӹштӹ сӓртенӹт. ӱл классвлӓжӹм техень ситуаци классло кредӓлмӓшкӹ нӓнген кердӹн. Техень жепӹн соредӓлмӓшвлӓӓт шӹренок кенӹт дӓ тӹ религивлӓ, кыдывлӓ Венгриштӹ тӹ жепӹн ылыныт, цилӓн реформацим эртӓрӓш тӹнгӓлӹт. Венгрвлӓ лошты пӹтӓриок л@теранство кымдан шӓрлен кен ылын, но XVII-шӹ курымын тӹнгӓлтӹшӹштӹжӹ тӹдӹм кальвинизм шӹкен лыктын дӓ кужы жеп цаткыды позивлӓм кычен кердӹн.
Реформаци годым халык культурым виӓнгдӹмӓштӹ яжо монгырвлӓӓт ылыныт. Реформаторвлӓ шӱдӹвлӓ доно школвлӓм пачыныт дӓ тӹштӹ уланвлӓн веле агыл, тенгеок незервлӓнӓт тетявлӓштӹ тыменьӹнӹт. а лыдын-сирен мыштышы эдемвлӓлӓн книгӓвлӓм лыкмыла ылын. Тӹнӓм венгр культура дон сӹлнӹшаям шӓрӹшӹвлӓ кальвиниствлӓ доно пачмы частне гимназивлӓ ылыныт (Дебреценӹштӹ, Сароснатакышты, Колошварышты дӓ мол вӓреӓт). Туан сӓндӓлӹкӹштӹ университетвлӓ уке ылмы велдӹк, гимназим пӹтӓрӹшӹвлӓлӓн Веныш, Краковыш, Падоваш дӓ шӹренжок Виттенбергӹш тыменяш кеӓш вӓрештӹн. Венгриштӹ частне эдемвлӓ изин-олен типографивлӓмӓт пачаш тӹнгӓлӹнӹт дӓ нӹнӹ шӹренжок йымы ыдылмы книгӓвлӓмӓт лыктыныт. Тенге гӹнят, сӹлнӹшая книгӓвлӓмӓт лыкташ кычыкым пуэн кердӹнӹт.
XVI-шы курымын йӹрӹмвӓш вырсывлӓ кенӹт гӹнят, сӹлнӹшаяшты ти курым яжо ылын дӓ тӹдӹ ӹнде лач венгрла сирӹмӹ ылеш.
Ренессансын пеледмӹ курымжы.
Светский ренессанс сӹлнӹшая XV-шӹ курым мычашышты шачын дӓ XVI-шы курым якте ушемкымдем ӹлӹмӓшӹштӹ дӓ культурыштат цаткыды позицивлӓм кычен. XVI-шы курымын тӹнгӓлтӹшӹштӹ Венгриштӹ сола хозяйствым виктӓрӹмӓштӹ кризис ылын. Шукы мӱлӓндӓн хозавлӓ такешок кычылтмы пӓшӓ вим урденӹт (вес семӹньжӹ тидӹ рабство ӓль Российӹштӹ тидӹм крепостничество лӹм доно пӓлӓт. В. а.) дӓ тенге халавлӓштӹ ӹлӹшӹвлӓн ӹлӹмӓшӹштӹ со худаэм веле миэн. Тидӹжӹ сӓндӓлӹкӹм вуйлатымашты махань-шон нелӹцвлӓм канден; кӹл верц ужаш лидӹмӹ кредӓлмӓш кеен дӓ халык туроквлӓ ваштареш пыт шалген- цилӓн ӹшке семӹньӹштӹ ситуацим вашталтынештӹ ылын.
XVI-шы курымын мычашышты цилӓ тидӹм вуйта ӹштӹл шумы ылын- группировкывлӓ дӓ сословивлӓ лоштыш соредӓлмӓшвлӓ мондымы линӹт дӓ йӹрвӓш тыр дӓ икӹжӓк-иктӹм ынгылымаш ылын. Но тидӹ шайылны у катаклизмывлӓ ылыныт. Политика ӹлӹмӓшӹштӹ стабильность уке ылмы велдӹк, сӹлнӹшаяат актуальный темӹвлӓм тӹкӓлӓш цацыде. Ти гедонизм жепӹн, мам ит попы, техень авторвлӓӓт ылыныт, кыдывлӓ серьезно ӹлӹмӓш гишӓн шаненӹт дӓ ушемкымдемӹн шӱӓш тӹнгӓлмӹжӹм анзыцок ужын кердӹнӹт. Тенге гӹнят, нӹнӹ раскыды планвлӓм моло анзыкы лыктын мыштыделыт дӓ седӹндонат нӹнӹн сек лишӹл темӹвлӓштӹ яратымаш гишӓн сирӹмӓш лин.
XVI-шы курымын мычашыжы ренессанасын сек яргатан пеледмӹ жепеш шотлалтеш, кыды паштек XVII-шӹ курым тӹнгӓлтӹшӹн паян дӓ шукы монгыран варааш ренессанс шачын. Ти маниеризм (ренессанс дон барокко лоштыш) жепӹн протестант литературым пиш шукым сирӹмӹ. Тӹнӓмок католицизмӹн рокыштыжы у, барокко культура дон сӹлнӹшая шӹтӓш тӹнгӓлӹн.
Гуманиствлӓн истори гишӓн текствлӓштӹ.
Ренессанс Матьяшын кудвичӹштӹжӹ истори гишӓн шайыштшы литература виӓн ылын. Материалвлӓ Венгрин толшаш курымвлӓн сӹлнӹшаям виӓнгдӹмӓштӹ пиш кого рольым мадыныт. Историштӹш событивлӓ гишӓн сирӹшӹ авторвлӓ логӹц Йануш Паннониус сага тыменьшӹ Марцио Галеотто (Marzio Galeotto, 1427-1497) дон Кугижӓ Матиашын хроник антонио Бонфинин (антонио Бонфини, 1427-1503) лӹмвлӓштӹм пӓлдӹртӓш келеш. Пӹтӓришӹжӹ пиш ирӹк шанымашан пӓшӓвлӓм сирен, седӹндонат инквизицин кидӹш вӓрештмӹ гӹц, тӹдӹм ӹшке Кугижӓ Матиаш ытарен.
Кокшы авторжы Венгрин историм Хунгарицарум рерум децадес сирӹмӹжӹ доно пӓлӹмӹ лин. Ти пӓшӓм латинлӓ сирӹмӹ дӓ 1575-шӹ ин Гаспар Хелтай тидӹм венгр йӹлмӹш сӓрен. Матиаш паштекшӹ жепӹм анжаш гӹньӹ, цилӓ сирӹзок ӹшке пӓшӓвлӓштӹштӹ 1526-шы ин лиӓлтшӹ Мохачи лишнӹш кредӓлмӓш гишӓн сиренӹт, манаш лиэш. Нӹнӹ логӹц шукынжок ти вырсышты ӹшкежӓт кредӓлӹнӹт. Матиаш годымок нӹнӹ ушемкымдемӹштӹ дӓ политикӹштӹ кӱшӹл вӓрвлӓм йӓшненӹт: церкӹ эдемвлӓ, дипломатвлӓ, кугижӓнӹш эдемвлӓ ылыныт. Но тӹ жепӹн кугижӓ уке ылмы велдӹк, нӹнӹ сӓндӓлӹкӹм виктӓренӹт. Шӹренжок туан сӓндӓлӹкӹштӹш ядмашвлӓм нӹнӹлӓн решӓш вӓрештӹн. Туроквлӓн оккупаци жепӹн, кугижӓнӹшӹм махань тӧр корны доно нӓнгемӹлӓ- ти ядмаш куштылгыжок ылде. Тидӹ гӹц пасна нӹнӹ ӹшке вуйнаматыштымат шижӹнӹт- вет туроквлӓ Будашкы куштылгынок пырен кердӹнӹт.
Шукы автор ылмы велдӹк, тӹ годшаш событивлӓ пиш раскыдын анжыктымы ылыт. Кымдан пӓлӹмӹ хрониквлӓ логӹц кок лӹмӹм пӓлдӹртӹмӹлӓ- епископ, канслер Иштван Бродаричӹм (István Brodarics, 1470 (кытла)- 1539) дӓ Миклош Олахым (Miklós Oláh, 1493-1568). И. Бродаричӹн Мохачи кредӓлмӓш гишӓн сирӹмӹ De conftictu Hungarorum cum turcis ad Mohatz verissima descriptio, (1527) пӓшӓжӹ яжоэш шотлалтеш. М. Олахшы истори дон географим иквӓреш кӹлден Хунгариа ет аттила (1536-1537) пӓшӓн авторжы семӹнь пӓлӹ ылеш.
Гуманист историквлӓ гишӓн сирӓш гӹньӹ, тиштӹ эче кок лӹмӹм анзыкы лыкташ лиэш, кыдывлӓ анжалтышвлӓштӹ дӓ социальный ташкалтышышты ӱлнӹрӓк шалгымышты доно молывлӓ гӹц айыртемӓлтӹт. Тидӹ - Ференц Форгач дон Миклош Иштванффи.
Ференц Форгач (Ferenc Forgács, 1535-1577) сӓмӹрӹк ылмыжы годым епископ дӓ кугижӓн согоньлышы (советник) ылын, но Фердинанд Икшӹн колымыжы паштек Габсбургвлӓн туроквлӓм поктен лыкмы верц нимат ӹштӹмӹштӹ ак шом цаклен дӓ Трансильванин герцог докы лӓктӹн кеӓ. Варажы тышманын ял лӹвӓлнӹ кишӹ туан мӱлӓндӹжӹм ужаш ӹнжӹ ли манын 1575-шӹ ин Падоваш кеӓ. ӹлӹмӹжӹ годым Венгриштӹ ма лиӓлтӹн, тӹдӹм тӹшлен дӓ De statu rei publicae Hungaricae... цомментарии пӓшӓм сирен, кыды 1540-1556 ивлӓ лошты ма лиӓлтӹн, тӹдӹ гишӓн шайыштеш.
Ти историн авторжы тӹ жепӓш политикӹштӹ ылшы группировкывлӓ гӹц ӧрдӹжӹштӹ шалга дӓ седӹндонат мол авторвлӓн пӓшӓвлӓ доно тӓнгӓштӓрен, тӹдӹн пӓшӓжӹ сек яжоэш шотлалтеш. Форгач тышманвлӓ ваштареш нимат ӹштӹдӹмӹ гишӓн туан сӓндӓлӹкӹн сек кӱшнӹш вуйалтышывлӓм критикуя, нӹнӹ ӧркӹвлӓ, ышдымывлӓ ылыт, манын сирӓ дӓ тенге цилӓ туан сӓндӓлӹкӹм выжален колтен кердӹт, тӹдӹ пӓлдӹртӓ. Венгрвлӓ икӹжӓк-иктӹлӓн палшымы доно веле ял вӹкӹ кӹньӹл кердӹт, йӓл гӹц палшыкым вычен шӹнзӓш уке- техень шанымашым Форгач анзыкы лыктеш, кыдым варарак Миклош Зрини пакыла виӓнгден.
Историк Миклош Иштванффи (Miklós Istvánffy, 1538-1615) Historiarum de rebus Ungaricis (Кӧльн, 1622) пӓшӓжӹм Петер Пазмань доно вуйлатымы антиреформаци жепӹн дӓ ти шӱлӹш доно сирӹмӹ, седӹндоно книгӓн тиражжат кого ылын.
Ренессанс годшаш гуманиствлӓн латинлӓ сирӹмӹ пӓшӓвлӓштӹ толшаш курымвлӓн пиш керӓл линӹт. Пӹтӓриок тидӹ XVII-шӹ курымым тӹкӓлеш. Ти пӓшӓвлӓм сирӹмӹ агыл ылгецӹ, барокко жепӹн Зрини дон Бетлени ӓнят шукы пӓшӓштӹм акат сиреп ылын.
Венгрлӓ вараш барокко сӹлнӹшая.
Аристократин поэзижӹ.
XVII-шӹ курымын кугижӓн ӓль герцогын кудвичӹ докы лишӹл ылшы поэтвлӓ чӹдӹнжок ылделыт. Шукы аристократ ӹшкежӓт лыдышвлӓм сирӓш цаценӹт дӓ Балассилӓн подражаен сиренӹт. Нӹнӹ логӹц техень лӹмвлӓм пӓлдӹртӓш лиэш: граф Балинт Баласса (Бáлинт Баласса, 1626—1684) поэт Б. Баласси тӹдӹлӓн таманяр пылвуй гач родняжы лиэш, Ласло Листи (Listi László, 1628—1663) (мошеннӹк дӓ фальшивомонетчик ылын гӹнят, венгр сӹлнӹшаяэшӓт кишӓжӹм коден), паян дворянин, музыкын кого тӓнгжӹ Пал Эстерхази (Pál Esterházy, 1635—1712), философин доктор Иштван Кохарилла (István Kohárylla, 1649—1731).
Барокко стиль доно сирӹшӹвлӓ лошты ӹдӹрӓмӓшвлӓӓт ылыныт, Шамаклан, Эржебет Ракоци (Erzsébet Rákoczi), Магдолна Эстерхази (Magdolna Esterházy), Кристина Чаки-Берчений (Krisztina Csáky-Bercsányi) дӓ Мариа Сечи (Mária Széchy). Тӹ жепӓш сек яжо поэтессеш Ката Сидониа Патрӧчи (Kata Szidónia Petrőczy, 1662—1708) шотлалтеш. Тӹдӹ 50 нӓрӹ лыдышым сирен, Шукыжок нӹнӹ логӹц йымылан ӹнянӹмӓш гишӓн ылыт. Но тӹдӹн яратымаш гишӓн лыдышвлӓжӹ пиш виӓнвлӓ ылыт. Лыдышвлӓ гӹц марыжы тӹдӹм алталымы гишӓн пӓлен нӓлӓш лиэш, тенге ойхырышы, яратышы, шӹдӓн, ревнуйышы поэтесса техень лыдышвлӓм сирен. ӓтямӱлӓндӹ гишӓн сирӹмӹ лыдышвлӓжӹ Габсбургвлӓ ваштареш ылыт, ик лыдышыжы Ракоцин маршым ӓшӹндӓрӹктӓ.
Рококо поэзи.
Итӹрӓ вӹрӓн рококо поэтеш венгр сӹлнӹшаяшты Ласло Амаден (Lászlo Amadén, 1703—1764) шотлалтеш. Косир млоца ӹшке карьерӹжӹм Италиштӹ гусар офицер семӹнь тӹнгӓлӹн, австрин армиштӹ служен дӓ ти гедонистӹн ӹлӹмӓшӹжӹ Мариа Терезан кугижӓ кудвичӹштӹ пӹтен. Тӹдӹлӓн поэт лиӓш вуйта йымок пуйырен, тӹдӹ пиш яжон цевер формывлӓм кычылтеш дӓ ма цевер ылеш-тидӹм пиш яжон ынгылен. Тӹдӹ эстет ылын.
Ӹшке жепӹнжӹ поэт венгр поэзиштӹ кого дӓ керӓл пӓшӓм ӹштен: поэзин йӹлмӹжӹм уэмден дӓ модернизируен кердӹн. Курымвлӓ эртӹмӹкӹ юклызы (композитор) Золтан Кодай ти поэтӹн лыдышвлӓэш викӹм сирен дӓ тенге нӹнӹ кымдан пӓлӹмӹ линӹт. Поэт семӹнь амаде итӹрӓ вӹрӓн рококо поэт ылеш. Тӹдӹн лыдышвлӓштӹжӹ элегантность дӓ ӹлӹмӓшӹн сусужы анзыкы лӓктӹт, нӹнӹ шӹренжок мырыла шактат.
1740-шӹ ивлӓн тӹнгӓлтӹшӹштӹ Римӹштӹ Петр церкӹштӹ ик поп служен дӓ махань-шон текствлӓм венгр йӹлмӹшкӹ сӓрен. Ти попын лӹмжӹ Ференц Фалуди (Ferenc Faludi, 1704—1779) ылын. Туан сӓндӓлӹкӹшкӹ пӧртӹлмӹкӹжӹ, тӹдӹ кыце ӹшкӹмӹм об]ествышты кычен мыштымыла, техень книгӓм сӓрен, кыды шокшы кӱ вӹкӹ вӹдӹм опталмы ганьы, пӹсӹн выжалымы лин. Жеп эртӹмӹкӹ Фалуди «Тел йыдвлӓ» (Téli éjszakák, 1778) новелла книгӓм лыктеш. Езуитвлӓн организациштӹ шӓлӓнен кемӹ паштек 1773-шы ин Фалуди Вадывел Венгришкӹ ӹлӓш ванжа, дворянвлӓн усадьбывлӓштӹ ӹлен, лач светский поэзим веле сирӓ дӓ тенге Венгрин пӹтӓриш модерн лыдышвлӓ шачыт. Поэтлӓн реальне ӹлӹмӓш лишӹл ылын, дӓ тенге тӹдӹ рококон пӹсмӓнжӹ гӹц лӓктӓш цаца. Шамаклан тӹдӹн кӹтӧзӹвлӓжӹ дворянвлӓ логӹц лӓкшӹ цевер ӹдӹрвлӓ агылеп- нӹнӹ акшак яланвлӓ, халык выргем дон каштшывлӓ, молцавлӓ кӹтӧзӹн панды вӓреш таварым намалыштшы хресӓнвлӓ ылыт. Фалудин лыдышвлӓжӹ халык мырывлӓ докы лишӹл ылыт. Ти яжо поэтӹн лыдышвлӓжӹм вес поэтвлӓ кужы жеп эче образец семӹнь анженӹт.
Ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм сирӹмӓш.
XVII-шӹ курымын ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм сирӹмӓш пиш популярне ылын. Тидӹ авторвлӓлӓн ирӹкӹм пуэн кердӹн. Ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм сирӹмӹштӹ годым нӹнӹ религи, политика дӓ ушемкымдем мам терген, тидӹ гӹц ӧрдӹжӹштӹ лин кердӹнӹт дӓ пӓшӓвлӓштӹштӹ ӹшке шанымашыштым, мнеништӹм келесен кердӹнӹт. Ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм сирӹмӹ годым авторвлӓ махань-шон сӹлнӹшая элементвлӓм, кӹтӹк лиӓлтмӓшвлӓм, анекдотвлӓм, шайыштмашвлӓм кычылтыныт дӓ тидӹжӹ гӹнь сирӓш яратышывклӓлӓн, лачокат, ирӹкӹм пуэн. Ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓ логӹц кымдан Трансильванин герцогшы Йанош Кеменин (János Kemény, 1607—1662) «ӹлӹмӓшем гишӓн» (onéletírás, 1658) лӹмӓн пӓåӓжӹ ӓкӓн ылеш, кышты Бахчисарайышты, тадарвлӓ доны пленӹштӹ ылмыжы гишӓн сирӓлтеш. ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм шукынок сиренӹт дӓ тӹ жепӹн ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм сирӹшӹвлӓ логӹц Михай Верешмарти кымдан пӓлӹмӹ лин.
Вепсвлӓ.
Вепсвлӓ (вепслӓ: vepsä, bepsä; тошты лымышты — чудь) — Балти тангыж тырыштыш финн-угр группыш пырышы йылмӓн халык, кыдывлӓ Карелишты Онега дон Ладога йӓр тырышты, тенгеок Вологда дон Ленинград областьвлӓшты ылӓт. 2006 шы ин апрельын ныным Йыдвелыштыш, Сибирь дон Мындыр Ирвелныш тыгыды халыквлӓн регистрыш пыртымы, кыды нынылӓн махань-шон привилегивлӓм пуа, шамаклан вепс эргӓшвлӓлӓн Армиш ышке шанет гынь веле, неволя кеӓш ак кел. Билингввлӓ ылыт. Кыце туан йылмышты, тенгеок рушлаат попен мыштат. Йылмышты доно вепсвлӓ кым группеш шелӓлтыт. Цилӓжы 8 000 гыц утларак ылыт.
В
В
Веске Михкель.
Михкель Веске (эстонла: "Mihkel Veske") 28 (16) январьын 1843-шы ин шачын - 16-шы майын 1890-шы ин колен.
Шӹмлӹзӹ корныжы.
1872-шы ин Лейпцигӹштӹ «Финн-угр йӹлмӹвлӓн историн аспектӹштӹжӹ тангаштӓрӹмӹ грамматикым» сирӹмӹжӹ гишӓн Лейпцигӹштӹ тӹдӹлӓн доктор лӹмӹм пумы. Лейпциг тӹнамок йӹлмӹвлӓм шӹмлӹмӹ центреш шотлалтын. 1874—1885 ивлӓ лошты Веске Тарту университетӹштӹ эстон йӹлмӹм тымден. 1885—1886-шы ивлӓн Венгриштӹ ӹлен дӓ эстонвлӓ логӹц сек пӹтӓришӹ венгр йӹлмӹм тыменьӹн. Михкель Веске Тарту университетӹн пӹтӓриш эстон профессоржы лин кердеш ылын, но эстон халыкым рушангдаш цацымы ивлӓн тӹдӹ утла туан халыкшы верц шалгенӓт, векӓтб тенге лиӓлтде. Тенге тӹдӹ шӹмлӹмаш пӓшӓвлӓжӹм ӹшташ манын Азан университетӹш кеӓ. Азанышты вӓрӹм тӹдӹлӓн моаш тӱнӹмбалны кымдан пӓлӹмӹ йӹлмӹзӹ Бодуэн де Куртене палшен, кыды тӹ жепӹн Тарту университетӹштӹ тымден. Азан университетӹштӹ Веске трӱеок колымыжы, 1890-шы и якте ӹштен.
Эстоништӹ Веске йӹлмӹзӹ семӹнь веле агыл пӓлӹ, тӹдӹ тенгеок туан халыкшым понгыжтарымы пӓшӓмӓт шукым ӹштен, поэт ылын. Тӹдӹн сирен кодымы лыдышвлӓжӹ мырышкы сӓрнӓлтӹнӹт, кыдывлӓм халык кӹзӹтӓт мыра: Кырыкыш кузенӓ, Туан пӧртем шуэн коденӓм.
Веске мары халык шӹмлӹзӹ.
Азанышты тӹдӹ финн-угр йӹлмӹвлӓм шӹмлен, экспедицивлӓ доно марынвлӓ дӓ мордвавлӓ докы каштын. Веске кырык мары йӹлмӹм келгӹн шӹмлен дӓ туан йӹлмӹнам сирӹмӓштӓт тӹдӹ ӹшке кишӓжӹм коден: тӹдӹ сирӹмӹ йӹлмӹшкӹна «ы» буквам пырташ темлен. Тидӹ гӹц пасна мары йӹлмӹвлӓм кок группеш шелӹн, кыдывлӓм вадывел мары дӓ ирвел мары йӹлмӹ манын. Пӹтӓришӹшкӹжӹ цикмӓнӓйвлӓ (кырык дӓ кожла марывлӓ) дон йӓрӓнгӓ (кӹзӹтшӹ йыдвел-вадывел) марывлам, кокшышкыжы алык марынвлӓм пыртен.
Экспедицивлӓжӹ паштек М. Веске шӹмлӹмашвлӓм сирен, кӹшецӹн теве мам пӓлен нӓлӓш лиэш: Угарман губернян Макар уездӹштӹжӹ Веске статистикышты анжыктымы 5 мары солам агыл, а 8 солам дӓ Шурдӹнг уездӹштӹ 2-ым агыл, а 15 шотлен лыктын. Мары халыкын 3 йиш выргемжӹ гишӓн пӓлдӹртен, кырык дӓ алык марынвлӓн йӹлмӹштӹш айыртемвлӓн шӹмлен, Кокшамар солашты коллоэц артельын пӓшӓ принципвлӓжӹм шӹмлен, кыце Пӧртныр волостьыштыш кырык мары хресӓньвлӓ прававлӓштӹм пӓлӓт, шӹмлен, тенгеок шукы жанран мырывлам поген дӓ сӱӓн, эдем тайымы дӓ ӓштӹмӹ овуцавлам сирен нӓлын. Азанышты яжо кӹлӹм алык мары профессор Иван Смирнов доно яжо кӹлӹм кӹчен дӓ тӹдӹн палшымыжы доно экспедицивлӓшкӹжӓт тӹдӹн палшымыжы доно каштын. 1889-шӹ ин шошым Веске экспедици доно Кырык сирӹш толын дӓ Салымсолашты, Солаволкышты, Пӧртнырышты дӓ Шур монастирӹштӹ ылын. Ти корнышты ылмыжы годым 100 утла кырык мары халык мырым сирен нӓлӹн, лексикографи материалым поген.
Ажедмӓшвлӓ.
В
Веткина, Юлия Алексеевна.
Юлия Алексеевна Веткина — лӹмлӹ кӓрш мастар, мырызы, педагог, Мары Эл Республикыштышы культурын заслуженный пӓшӓзӹжӹ (1994). Тӹдӹ 1954 ин Микрӓк вел Петуксолаэш шачын. Микрӓк кӹдӓлӓш школышты тыменьмӹжӹ годым музыкальный школыш каштын, кӓрш доно шакташ тыменьӹн. 1969 ин 8 класс паштек Йошкар-Олаш кен, И.С.Палантай лӹмӓн музыкальный училищӹш, дирижерско-хоровой отделениш, кӓрш классыш, тыменяш пырен (тымдышыжы Скулкина Л.П. лин). 1973 ин училищӹм тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ Микрӓк тетя музыкальный школыш толын дӓ шукы жеп тӹштӹ пӓшӓм ӹштен, тетявлӓм кӓрш доно шакташ тымден, тенгеок кӹдӓлӓш школышты музыка урокым эртӓрен. Юлия Алексеевна пулӓ жеп «Шӹжвӹк» ансамбльышты мырен дӓ кӓршӹм шактен, мыры конкурсвлӓштӹ дӓ гала-концертвлӹштӹ ик гӓнӓ веле агыл лауреат лӹмӹм сӹнген нӓлӹн, 1995 ин «Голоса России» телерадиоконкурсышты лауреат дӓ дипломант лин. Кӓрш ансамбль доно шукы гӓнӓ республикыштына, Российӹштӹшӹ кого халавлӓштӹ дӓ вес сӓндӓлӹквлӓшт ӹмырен дӓ шактен каштын. Тӹдӹ творческий пӓшӓлӓнӓт шукы жепӹм айырен. 1995 ин «Кӓрш» лӹмӓн мыры сборникӹм пецӓтлен лыктын.
Микрӓк музыка школышты тенгеок Валентина Прокопьевна Кузнецова дӓ Фелицата Якимовна Эшметова пӓшӓлат. Нӹнӓт пиш мастар кӓршӹзӹвлӓ ылыт. Нӹнӹ Эстоништӹ, Финляндиштӹ, Венгриштӹ, Коми республикышты дӓ мол вӓрэӓт кӓрш юкыштым йонгалтареныт, шукы фестивальын лауреатвлӓ линӹт.
Кӓршӹм шактымаш Микрӓк вел гӹцӹн тӹнгӓлӹн, Кырык мары кымдемнӓн вес солавлӓшкӹжӓт кымдан шӓрлен. Кӹзӹт тетявлӓм кӓршӹм шакташ Цикмӓ халаштат, Пайскырыкыштат, Йоласалыштат, Виловатыштат искусство школвлӓштӹ тымдат. Тымдышывлӓжӹ цилӓнӓт Микрӓк велеш шачын кушшы, Микрак школым тымень лӓкшӹвлӓ ылыт. Йоласалышты кӓршӹм шакташ шукы и ӹнде Эшмякова Фаина Викторовна тымда.
В
В
Википеди.
Mа техень Википеди?
Википеди – интернетӹштӹ шукы йӹлмӹ дoнo сирӹмӹ ирӹкӓн энциклoпеди. Кӹзӹт якте тӹштӹ материалым йӹлмӹлӓ сирӹмӹ. Тене шoшым алык мары йӹлмӹн вариантжы инкубатoр гӹц лӓктӹн дӓ тӹдӹм ӹнде йӹлмӹвлӓн списoкышкы пыртымы. Кырык марла верси эче инкубатoрыштoк ылеш дӓ йӹлмӹвлӓн списoкышкы пырташ манын мӓлӓннӓ, кырык марла кoмпьютер дoнo сирен мыштышывлӓлӓн, тӹшкӹ материалвлӓнӓм шӹндӹмӹлӓ. Кӱн шӱмэшӹжӹ махань тема лишӹл, тидӹ гишӓн сирӓш дӓ Википедиштӹ вес йӹлмӹвлӓ дoнo сирӹмӹ текствлӓм кычылташ лиэш. Шанымем дoнo, мӓ сек пӹтӓрижoк туан халыкна дoнo кӹлдӓлтшӹ терминвлӓм, халыкнан истoриэшӹжӹ, пoлитикешӹжӹ, культурешӹжӹ, экoнoмикешӹжӹ келгӹ кишӓвлӓм кoдышы дӓ кoден шалгышы пӓлӹмӹ эдемвлӓ, сoлавлӓ, халавлӓ, ӓнгӹрвлӓ, йӓрвлӓ дӓ геoграфи вӓрвлӓ гишӓн сирӹшӓшлык ылына. Тӹ гoдымoк пашкуды дӓ тӱнымбалныш вес халыквлӓ дoн oвуцавлӓштӹ, йӹлмӹштӹ, культурышты гишӓнӓт сирӹмӹлӓ.
Кӱ Википедишкӹ сирен кердеш?
Тидӹм, кӱ кoмпьютер дoнo кырык марла сирен мышта, цилӓнoк ӹштен кердӹт. Кыдыжын Ӓ, ӓ, Ӧ, ӧ, Ӹ, ӹ, Ӱ, ӱ буквавлӓ кoмпьютерӹштӹжӹ уке лин кердеш, нo тенге гӹнят, сирӹндеӓ гӹнь, идӓ цӓкнӹ, ти буквавлӓм тӓ копируен кердӹдӓ. Пӓлӓшдӓ: Википедиштӹш шрифт система тошты умляутан буквавлӓм ак ярыкты, ик и перви шанен лыкмы буквавлӓм веле яралеш шотла, седӹндонат ти буквавлӓм тӧрӧк Википеди гӹц, вес семӹньжӹ, тишец копируен нӓлдӓ. Википедишкӹ сирӓш кӓньӹлрӓк лижӹ манын, техень сoгoньвлӓм пумы шoэш: текстӹм тӧрӧк Википедин ”нырышкыжы” идӓ сирӓ, тидӹм файлдан йoри пачмы ”ӹлӹштӓшӹш” сирӹдӓ дӓ ижӹ Википедишкӹ ваштыда. Шамаклан ти файлан ”Кырык мары Википеди” лӹмӹм пуаш лиэш. Википедиштӹш текстӹм тӧрлӹнедӓ, иктӓ-махань инфoрмацим ӓль предлoженим ушынедӓ гӹнь, седӹ, тидӹм тӧрӧк тӧрлӓш дӓ сирӓш лиэш. Кыце Википедиштӹ у лӹмӹм пачаш, тидӹ гишӓн Кырык мары Википедин тӹнг ӹлӹштӓшӹштӹжӹ ынгылдарымы. Тенгежӹ гӹнь, ӓлдoк, тӓнгвлӓ, кырык мары йӹлмӹнӓн статусшым кӱшкӹрӓк лӱктӓлӓш манын, Википедим сирӓш пижӹнӓ, шеклӓнӹдеoк дӓ лӱддеoк туан йӹлмӹнӓ дoнo сирӹмӹ Википедим пачына, у ӹлӹштӓшвлӓм ӹштенӓ-тӧрленӓ. Мӓмнӓн Википединӓн адресшӹ: Тӹнг ӹлӹштӓш.
Седӹ, сирӓш тӹнгӓлмӹкӹ махань-шoн ядмашвлӓ анзыкы лӓктӹт. Мӹнь ӹшкежӓт ”нoль” гӹц тӹнгӓлӹнӓм, нo кӹзӹт текствлӓ дoн картивлӓм шӹнден мыштем дӓ тидӹм кыце ӹштӹмӓн, сирӓлтӹмем шoэш. ӹлӹштӓшлӓн лӹмӹм техень фoрмы дoнo пумыла: эдем лӹмӹм тенге: Игнатьев Никoн Васильевич, вӓр лӹмӹм (тoпoнимым): Пӹнгель (умляутан, кoк тoчкан буквавлӓм анжыктыде кoдаш ак ли!). Текстышты лӹмӹм Никoн Игнатьев фoрмышты кычылташ лиэш. Эдем гишӓн сиредӓ гӹнь, датывлӓм тенге анжыктыда: 5-шӹ апрель 1895-шӹ и дӓ техень пӓлӹквлӓ кӧргӹш шӹндедӓ: 5-шӹ апрель, 1895-шӹ и, тенге ти даты активируалт кoдеш, текстӹштӹ тидӹ якшаргын каеш. Вӓрвлӓ гишӓн. Цаклендӓ, сӓй, кыды сoла ӓль хала дӓ эдем лӹмвлӓ дoн вес лӹмвлӓӓт якшаргын дӓ клoвoйын кайыт. Нӹнӹмӓт ти кoк пашкар кӧргӹш шӹндӹмӹӓт тенге. Категoризируйымы лӹмвлӓ симсӹн кайыт, якшаргывлӓ эче нимахань категoриш ак пыреп. Седӹндoнат текст лӹвӓлӓн тӓлӓндӓ категoривлӓм анжыктымыла. Шамаклан Игнатьевӹм техень категoривлӓшкӹ пыртымы:. Mrj – Википедиштӹш кырык мары йӹлмӹн кодшы. Ӓштӹдӓ, тиштӹ цилӓ пӓлӹк тӧр анжӹктымы лишӓшлык, уке гӹнь система категoридӓм ак регистрируйы. Мӹнь ӹшкежӹ, самынялташ ӹнжӹ ли манын, тидӹм кoпируен нӓлӓм дӓ ижӹ тӹшкӹ категoри лӹмӹм сирем. Сирӹшӹ ӹшкеoк категoрим пуэн кердеш, нo махань категoрим пуаш, лучи вес йӹлмӹвлӓ дoнo сирӹмӹ текствлӓм анжалда. ”Пистӹлӓн”, шамаклан, ”пушӓнгӹвлӓ” категoрим пумы. Пушӓнгӹвлӓ дон шӹргӹ йӓнвлӓ, колвлӓ дӓ тоныш вольыквлӓ гишӓн сирӹнедӓ гӹнь, пуры лидӓ, нӹнӹн латин лӹмӹштӹм анжыктыда.
Текстӹн шрифтшӹм кыце айыраш?
Шӹндӹмӹ текствлӓ ик стандартан дӓ фoрматан ылыт. Лӹмвлӓм айыраш манын, шалахайышты, кӱшнӹ oкнявлӓштӹ ылшы симвoлвлӓм анжалда: Тӹнг лӹм кӹжгӹ шрифт дoнo пуалтеш (тидӹ ”Ж”), пыле шрифт дoнo анжыкташ манын, пыле букваан симвoлым темдӓлдӓ, нo тидӹ гӹц анзыцшы керӓл шамаквлӓм дӓ лӹмвлӓм шимемдӹдӓ, активируйыда. Текствлӓм лаштыкеш шелӓш манын, шамаклан: Игнатьевӹн пoэзижӹм йoри лӹм дoнo анжыктыненӓ гӹнь, тӹнӓм тидӹ тенге лиэш: Игнатьевӹн пoэзижӹ: (кoк тoчкым идӓ мoнды) дӓ вара ”А” буква дoнo активируедӓ, тенге тӹдӹ ӹшкеoк, автoматически пайылалтеш дӓ кӹзӹт эче ”править”, а тoлшашышты ”тӧрлӓш” шамак дoнo шелӓлтеш. Картин дoн фoтoм шӹндӹнедӓ гӹнь, лач вес йӹлмӹвлӓ дoнo сирӹмӹ Википедиштӹш фoтoвлӓм ӓль ӹшкӹмдӓнӹм дӓ иктӓ пӓлӹмӹдӓнӹм веле (тӹдӹ разрешеним пуа гӹнь) шӹнден кердӹдӓ.
Текст нейтральный лишӓшлык.
Ӓштӹдӓ, сирӹмӹ текстдӓ нейтральный лишӓшлык, тидӹм лӹмӹнoк пoлитиквлӓ гишӓн сирӹмӹ гoдым шoтышкы нӓлмӓн. Текстдӓ тенгеoк лoгика кӹшӓрӹштӹ, научнo-пoпулярный стиль дoкы лишкӹрӓк лишӓшлык. Тенге гӹнят, сирӓш нелӹ манын идӓ цӓкнӹ. Сирен дӓ самыньвлӓм ӹштен веле эдем сирӓш тыменеш. Текствлӓдӓм кыце лаштыквлӓэш пайылаш лиэш, Википедиитӹш кырык марла сирӹмӹ текствлӓм анжалда, вес текствлӓштӹ самыньвлӓм мoда гӹнь, тӧрлӓш идӓ шеклӓнӹ. Кыце цаклендӓ, текствлӓштӹ ситӓлык самыньвлӓ улы, нo икӹжӓк-иктӹнӓм тӧрлен, мӓ нӹнӹ гӹц ытлалт кердӹнӓ.
Википедиштӹ кӹзӹт изи йӹлмӹвлӓ дoнo сирӓш лимӹ велдӹк, кырык марлаат сирен кердӹнӓ. Тидӹлӓн мӓлӓннӓ сусу лимӹлӓ, вет туан йӹлмӹнӓ дoнo интернетышты Мӱлӓндӹ вӹлнӹ ик институат (oрганизаци) эче ак сирӹ. Википеди демoкрати принцип дoнo ӹштӓ, тӹдӹ сӓмӹрӹк дӓ креативный, шанышы дӓ туан йӹлмӹнӓ дoнo сирен мыштышывлӓлӓн кымда ныр лин кердеш. Википедишкӹ ӹшке кымыл дoнo (дoбрoвoльнo) сирӹмӹлӓ. Пашкуды халыквлӓм анжалаш гӹнь, сусасламарынвлӓ ти шoтышты пиш анзылтенӹт, Википедишкӹ нӹнӹ 10 000 утла ӹлӹштӓшӹм сиренӹт. Алык марынвлӓ ӹлӹштӓшвлӓн шoтым пӹсӹн шукемдӓт. Мам нӹнӹ сирӓт, цилӓ тидӹм Викиштӹ анжен лӓктӓш лиэш.
Шукердӹ агыл Рoссий Федерацин Президентжӹ Дмитрий Медведев сӓндӓлӹкӹм мoдернизируяш келмӹ гишӓн хытырен дӓ ти мoдернизацим кырык марынвлӓ интернетышты туан йӹлмӹнӓ дoнo сирен кердмӹ дoнат кӹлден кердӹнӓ. Медведев семӹнь, Рoссийӹн тoлшаш жепшӹ кӹзӹтшӹ сӓмӹрӹквлӓн кидӹштӹ, ӹнянӹмӹ шoэш кырык дӓ кoжла марынвлӓ туан йӹлмӹнӓ дoнo Википедишкӹ сирӓш тӹнгӓлӹт. Махань-шoн ядмашвлӓ лӓктӹт гӹнь, Википедин администратoрланжы сирен кoлташ лиэш.
Виловат.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Ти сола первишӹ Кого Кӹтӹри (Москва) трактын шалахай монгырыштыжы вӓрлӓнӓ. Мӹндӹрнӹ агыл Изи Йынгы ӓнгӹр йоген эртӓ.
http://vkontakte.ru/photo-2564602_15021699
Историжӹ.
Тиштӹ Павел I-шӹ дон А. С. Пушкин эртенӹт 18-шӹ курымын Виловат сола сага когогорны эртен. Тӹдӹ Угарман халам Казань доно ушен. Тӹдӹм Кого Кӹтӹри, Сибирь («Владимирский») тракт маныныт. Ти корнеш «пересыльный этапым», икманяр кудвичӹ гӹц шалгышы кого агыл ямской станцим ӹштӹмӹ. Тӹштӹ ти тракт доно кешӹвлӓ дӓ салтак конвой каторжный арестантвлӓ доно кӓнӓлтӓш жепеш шагал кердӹнӹт. А почты станцим Виловатовый Враг солашты вӓрӓнгдӹмӹ. Ти солан вес лӹмжӹ «Почты сола» ылын. «Виловатовый» («развилистый») «Враг» («овраг»). Предани семӹнь «Этапный околодокын» пӹтӓришӹ ӹлӹзӹжӹ отсавной салтак, рушын Иван Рубейкин лин. Тӹдӹн йыхшым вӓрӓштӹшӹ халык «Рубейка роды» манын. Истори лактӹшвлӓ семӹнь, ти Кӹтӹри тракт мычкы Виловат гач император Павел I эргӓвлӓжӹ доно 1798-шӹ ин эртен дӓ Виловатовый Враг станциштӹ кечӹвӓл качкышым качкын. Тишток 4 сентябрьӹн 1833-шы ин лӹмлӹ поэт А. С. Пушкин пугачевский восстани гишӓн Йыл дӓ Урал кымдемвлӓш материалым погаш кемӹжӹ годым шагалын. Кӹзӹтӓт Виловат гӹц Йоласалыш тӧрӧк кемӓштӹ ти Кого Кӹтӹри тракт кӓндӓкш уштыш кытан перегӓлт кодын.
Культура.
Виловатышты Культура пӧрт улы, кышты халык театр ӹштӓ.
Виловат вел солавлӓ.
Виловат сола согоньыш пырышы солавлӓ.
Ажедмӓшвлӓ.
Мары Эл карта марла
http://mariuver.info/files/map_mari_el.pdf
Вильнюс.
Ви́льнюс (литвала Vilnius, 1939 и якте Ви́льна) — Литван вуйхалажы. Литван кечӹвӓл-вадывелнӹжӹ Вильнян Нярис йогышкы пырымы тӹнгӹштӹ вӓрлӓнӓ. Ош Россий дон пӹсманжӹ якте 24 уштыш, Халан кымдецшӹ - 392 км², ӹлӹзӹ шот — 560 170 эдем (2010).
Кынам халан пӹтӓриш кужӹм пиштӹмӹ, историштӹ пӓлӹ агыл, Вильна лӹм доно тӹдӹм пӹтӓриш гӓнӓ литвавлӓн лужавуйышты Гедимин пӓлдӹртен дӓ ти хала вуйхала ылеш манын сирен.
В
Виноградсир.
Виноградсир - Кугилӓнсола гыц 7 уштыш ордышты ылын.
Ти сола 1910-шы и годшен палы ылын. Кызыт Пӹзӹлмӹсир дон иквареш лин да 1980-шы ин солавлан реестр гыц карангдымы. 1920-шы ин ти солашты 8 портышты 45 эдем ылен.
Вихманн, Ӱрйӧ.
Ӱрйӧ Вихманн (финнлӓ "Yrjö Wichmann" (1868–1932) — 1920–1932-шы ивлӓ лошты Хельсинки университетӹштӹ финн-угр йӹлмӹвлӓн профессорын пӓшӓжӹм ӹштен. Финн-Угр Ушемӹн стипедиатшы семӹнь 1891–1892 дӓ 1894-шӹ ин удмурт йӹлмӹм дӓ 1905-1906-шы ивлӓн мары йӹлмӹвлӓм шӹмлен. Кырык сирӹштӹ ылмыжы годым Йоласалышты кӹм тӹлзӹ (1905-шӹ ин октябрь гӹц 1906-шы ин январь якте) ӹлен, туан йӹдмӹнӓм шӹмлен дӓ махань-шон фотографивлӓм ӹштен. «Кырык мары районын солавлӓн историштӹ«книгӓштӹ анжыктымы Йоласал церкӹн фотожы тӹдӹн ылеш. Йоласалышты тӹдӹ вӓтӹжӹ Йулиа Вихманн доно иквӓреш ылыныт. Тидӹ гишӓн 2007-шӹ ин лӓкшӹ Цикмӓ журналышты пӓлен нӓлӓш лиэш. Вихманн тенгеок коми дӓ Трансильваништӹ ӹлӹшӹ чанго-венгрвлӓн йӹлмӹштӹм шӹмлен.
Владимир Сузы.
Владимир Сузы (Владимир Павлович Семёнов) 1913 ин Кырык Мары район Сарапай сола незер хресань семняэш шачын. Изижы годымок атяжӹ гӹц тылык кодын, ӹлӹмашӹжӹ нелӹ ылын. Тӹдӹ кӹтомат кӹтен, кӹченат каштын. Но тылык ӹрвезӹлан Советский кӹл, у ӹлӹмаш палшен.
1927 ин В. Сузы кырыкКырык мары педтехникумыш тыменяш пыра да 1930 ин Цикм ӓ педтехникумым тымень пӹтара. Тыменьмӹ годым шайыштмашвлам сираш тӹнгалеш, Кӹтозӹ дон Вараш атя пӹтариш шайыштмашвлажӹм тӹдӹ 1929 ин сирен.
Владимир Павловичын пӹтариш шайыштмашвлаштыжок из годшы ӹлӹмашӹжӹм яргатан анжыктымы.
Педтехникум паштек тӹдӹ редакци дон издательствышты пашам ӹштен. Сирӹмӹ пашавлажӹм Кыралшы (кӹзӹт Жерӓ газетеш) да У сем журналеш пецӓтлен.
1934 до 1936 ивлӓн В. Сузын шайыштмашвлажӹн погемиквла, 1937 ин Таган Стьопан повестьшӹ Москвашты лӓктӹнӹт. 1936 ин Мӓ пеледӹнӓ альманахеш Салтак мыры поэмыжы пецӓтлӓлтӹн.
1941 ин 22 июньын вырсы тӹнгӓлмӹ паштек, Владимир Павлович йӹлеок тӹшкы кен колтен. Вырсы паштек капитан звани доно, орден дон медальвлӓм пижӹктен, арми гыц сӓрнен толын.
1957 ин Ылӹмӓш корны погемикшы лактӹн. Вӓкш янгышта шайыштмашыжым, векӓт, мары халык лошты пӓлӹдӹмӹжӹ иктӓт уке: тӹдӹм 7-шы классаш учебникӹш пыртымы.1965 ин «Ылымӓш тымда» погемикшӹ пецатлалт лактӹн.
В. Сузы лач ик «Вакш янгышта» шайыштмашыжым, иктӹм веле сирен гӹнят, Мары литературын историшкӹжӹ пыра ылын» - манеш Н. П. Егоров.
Владимир Павлович учебниквлам лыкмы шотышты шукы пашам ӹштен. Пӹтартӹш жепӹн тыды ясыланен, но тидӹм иктӹланат палдӹртӹде, седок Ленин корны газет редакциштӹ пашален. В. Сузы, 60 ижӹ яктеат кым тӹлзӹм ӹлен шоктыде, 1973 ин 16 апрельын трукок колен. Тӹдӹн сирен кодымы повесть дон шайыштмашвлажы ма паштекнаат ӹлаш тӹнгалӹт.
В. П. Сузы эче шукы сирен кердеш ыльы. Тенге гӹнят Сарапай сола лымлы марына тулетан пашам ӹштен коден, самырык сирышӹвламат творчество корнышкы лыктын, виктарен. Ныны логӹц кыдыжы ош светӹштӹ укеат ылыт, а ашӹндарӹмашвлаштӹ кодыныт.
Сирӹзӹвлӓ икӹжӓк – иктӹштӹм паленыт, а В. Сузым 50-60-70 ивлӓн ышке тымдышешышты шотленыт, седындон яжо ашындарымашвлӓ веле В. Сузы гишӓн кодыныт.
В
В
Водьвлӓ.
Водьвлӓ (водск. vaďďalain), рушла вадьякко, водь, шоэн вожане) — Балти тангыж тӹрӹштӹш чӹдӹ шотан финн-угр халык. Цилӓнжӓт нӹнӹ кӹзӹт 80 эдем веле ылыт. ӹлӹмӹ вӓрӹштӹ Ленинград областьын Кингисепп районышты Краколье (Jõgõperä / Йыгыпэра) и Лужицы (Luuttsa /Лууттса) солавлӓштӹ. Тенгеок Петербургышты дӓ Москвашты ӹлӓт, Эстоништӹ 9 водь ӹлӓ.
В
В
Володькин, Николай Николаевич.
Николай Николаевич Володькин — поэт, 2 декабрьын 1932-шы ин Кырык мары районын Сарапай солаэш шачын. Йоласал школым пӹтӓрен. 1954-1959-шӹ ивлӓн Н.К. Крупская лӹмӓн МКПИ-н физика-математика факультетӹштӹжӹ тыменьӹн. Поэтӹн пынжы лӹвец техень лыдыш книгӓвлӓ лӓктӹнӹт: «Ялгорны», «Цӱӓ-цӱӓ», «Шошымлана шӹжӹ». Тенгеок тӹд ӹ В.Кокэн псевдолӹм доно сирен.Кудлушы ивла… Кырык Мары сирышывла лош тынам «У коэ» пырен кеа. Шумыштышты шолшым, ужмым да шижмым тиды йых тугӹ пырхалтенок лыкташ цацен. Мане, ныны логӹц циланок поэзи корныш цат шагал шоктыделыт. Но Иван Горныйын, Николай Егоровын, Евгений Першуткинӹн, Мстислав Саватеевӹн, Авенир Апатеевӹн, Анатолий Атюловын, Геннадий Харитоновын ты жеп лыдшывла докы шомы жеп лин. Да тиды радышток Николай Николаевич Володькин шалга. «Кок эн» - ӹшкӹмжӹн да атяжӹн лӹм гӹц пӹтариш буквавлам налын, ышкыланжы псевдонимым шанен лыктын.
Тек В.Кокэн ӹлӹм курымышты шукы книгам сирен кодыде, цилажат кым сборник веле сотыгечым ужын, но Мары литературышты тӹдӹн кишажӹ раскыдын палдӹрна, тӹдӹ сӹлнӹшаяш ум пыртышы лин. Тӹдӹн творчествыжы да талантшы – шукы шоран.
Лач ты жепӹн интеллигенци лошты, газет ӹлӹшташвлаштӹ дисскуси ӹлӹж кен: «Ку кӹзӹт кералрак – физиквла аль лириквла?» Кокэнӹн ӹлӹмаштӹ ти кок монгыр иктӹш цат пыналтын. Тӹнг пашажӹ доно физикым да математикым тымдышы тӹдӹ поэт семӹнь нӹжгата юкан лирик лин.
Ти мырым ку колде? Мырын авторжы – В.Кокэн.
Мане, Кокэнланат, мастарлык якте шоаш, ашкедаш да ашкедаш варештеш. Поэзишты тыдын корныжы «Ялгорны» гыц тынгалалтын, тенге маналтеш поэтын пытариш книгажы, кыды 1965 ин сотыгечым ужын.
Тыдынат ылымашыжы куштылгын лакде, ылымаш шырты куктаналтын, пукшемалтын.
Но нимам анжыде, Кокэн лыдышвлам сира. «Ам керд ылен – мыры келеш» строчкыжы лач девизшок лиэш.
Кырык мары литературышты поэма жанр ынде кымдан шарлен шон. Тенге гынят В. Кокэнын «Ымылкаэм доно хытырымаш» поэма – у ашкыл.
В
Вольтер.
Вольте́р (фр. "Voltaire"; 21 ноябрь 1694, Париж — 30 май 1778, тӹшток; шачынжы Франсуа-Мари Аруэ, фр. "François Marie Arouet"; Voltaire — анаграмма «Arouet le j(eune)» — «Аруэ изирӓкшӹ») — XVIII курымаш кого француз филосовлӓ лошкы пыра, философ-сотым кандышы, поэт, прозаик, сатирик, историк, публицист, прававлӓ верц шалгышы; вольтерьянствылан негӹцӹм пиштӹшӹ.
В
Вольыквлӓн прававлӓштӹ.
Имним царан лыпшымы гишӓн пӹтӓриш суд Лондонышты 1822-шы ин ылын, кынам кок эдем суйымы линӹт дӓ нӹнӹ 20 шиллинг рӓдӹ штрафым туленӹт
Вольыквлӓн прававлӓштӹ — ынгылымаш, кыды семӹнь вольыквлӓн интересыштым, шамаклан карштымашым пӓлыде ылӓш интересым шотыш нӓлмӓн. Ти ынгылымаш семӹнь, вольыквлӓ вӹкӹ лач качкышым пушы, пӓшӓ ви, шӹмлӹмӓш дӓ сусум кандышы объект семӹнь веле агыл анжымыла. Ти шотышты мораль дон этика ядмашат анзылны лишӓшлык ылыт.
В
В
Вӓрӓшӓнгӹр.
Вӓрӓшӓнгӹр — сола Кырык сирӹштӹ, Йоласал сола согоньышты. Йоласал-Пайскырык шоссе лишнӹ вӓрлӓнӓ.
Йоласал якте 8 уштыш нӓрӹ. 2001-шӹ ин Вӓрӓшӓнгӹрӹштӹ эдем ӹлен.
Вӓрлӓнӹмӹжӹ.
Варашангыр сола Пистерла сола гыц 4 уштыш нарышты варлана. Пашкуды солавла: Пертюк, Санук, Илдар, Цотай да Изик. Сола шайылны Пынгел ангырын тынгалтышыжы. Мындырны агыл кого Казоной манмы шыргы варлана.
Историжӹ.
Варашангыр сола историшты пытариш гана 1800 ивлан ашандаралтеш. Ти солашты кид-мастарвла ыленыт, шукы эдем вуйыштым пиштеныт Кого Отечественный вырсышты, курым сола халык ныр пашам пашала. Колхоз вереман пырцым коштымы вар ылын ти солашты.
Вӧрӧшмарти, Михай.
Михай Вӧрӧшмарти ("Vörösmarty Mihály", 1800. 12. 01—1855. 10. 19.)
Реформаци ваштареш шалгымы жепӹн, 1604-шӹ ин Нӱйтран епископшы ик католик пасторым арестуяш дӓ тӹдӹм тюрмӓш шӹндӓш шӱдӓ. Ти пасторжы Михай Вӧрӧшмарти ылын. Тюрмаштӹ шӹнзӹмӹжӹ годым тӹдӹ лач езуитвлӓн пропаганда шаяштым веле лыдын кердӹн. а пастор пиш лыдаш яратен. Кыце реформаторвлӓ (протестантвлӓ) католицизмӹм критикуенӹт ылын, ти книгӓвлӓштӹ нӹнӹн методвлӓ донок ӹнде протестант церкӹм критикуйымы ылын. Вӧрӧшмарти религи гишӓн шукы шанен дӓ изин-олен тӹдӹ католицизм монгырыш пурын анжаш тӹнгӓлӹн. Тӹнӓмок кӹтӹкӹн ӹшке шанымашвлӓжӹмӓт сирен.
Жеп эртӹмӹкӹ Вӧрӧшмарти ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓжӹм дӓ молнам сирӹмӹ шанымашвлӓжӹм иквӓреш поген, «Сӓрнӓлтмем гишӓн шайыштмаш» (Megtérésem históriája) лӹмӓн книгӓм сирӓ. Ти книгӓм сирӹмӹжӹ годым Вӧрӧшмарти образец семӹнь Борнемицан традицивлӓжӹм шотыш нӓлӹн. «Сӓрнӓлтмем гишӓн шайыштмаш» венгр сӹлнӹшаяшты кок семӹнь у корны доно кемӓш анжыктышы пӓшӓэш шотлалтеш: тидӹ ӹшкевуяок (самостоятельне) пӓшӓ дӓ эче барокко стиль доно сирӹмӹ пӹтӓриш проза пӓшӓ ылеш.
Вӧрӧшмарти эдемӹн шам кӧргӹштӹш кредӓлмӓшвлӓм келтӹмӓшӹн аздарымешеш ак шотлы- тидӹ эдемӹн льыскыды ылмы дӓ пӓлӹдӹмӹ гишӓн лиӓлтеш, манын сирӹзӹ пӓлдӹртӓ. Ти книгӓм сирӹмӓштӹ молнам сирӹмӹ ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓжӹ кого палшыкым пуэнӹт дӓ тенге тӓнгвлӓжӹ доно перви ма гишӓн хытырен, тӹдӹ гишӓн сирен. Кыды-кынамжы гӹнь, ти хытырымашвлӓ пиш драматическилӓ кайыт: тӓнгвлӓ икӹжӓк-иктӹштӹ вӹкӹ шӹдешкӓт, соредӓлӹт, кыдыжы «шӹвӓлеш дӓ ашкедеш» вӓк дӓ курымеш тӓнг ылмыжым монда. Ти пӓшӓштӹ пиш интересне сӱжет улы, кышты церкӹ хор гишӓн сирӓлтеш. Хорын мырызывлӓ цилӓн ӹшке семӹньӹштӹ ӹлӹмӓш вӹкӹ анжат дӓ икӹжӓк-иктӹштӹ доно дискутируят. Но сагажы шалгышы мырызы мам вӓшештӓ иктӓт ак колышт, лач попат веле. Барокко жепӓш эдемвлӓн характервлӓм анжыктымашты Вӧрӧшмарти яжо кӱкшӹцӹш шон. Тидӹм эдемвлӓ хытырымашвлӓм анжыктымашты ужаш лиэш.
Вӹржӹкӓн.
Вӹржӹкӓн — сола Кырык сирӹштӹ, Эмӓн сола согоньын территориштӹжӹ. Солан эче вес лӹмжӹ улы, тидӹм Ошкан маныт. Лач первижок Вӹржӹкӓн Акпарс лужавуйын мӱлӓндӹшкӹжӹ пырен. Эмӓн якте 3 уштыш. Вӹржӹкӓнӹштӹ поэт В. Алёшкин, псевдолӹмжӹ Ошкан дон 1930-шы ивлӓн репресси гӹц Сибирьӹш шӹлшӹ Е. И. Алёшкин шачыныт. Кокшыжы Красноярскышты партин крайкомын 2-шы секретарьжы ылын. 2001-шӹ ин солашты 91 эдем ӹлен.
Вӹржӹкӓн школ.
Вӹржӹкӓн школ — Кырык сирӹштӹш Вӹржӹкӓн сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы, ????-шы ин питӹрӹмӹ.
В
Вӹтлӓ.
Вӹтлӓ (алык марла "Вӱтла", рушла "Ветлуга") — йогы Мары Элышты, тӓнгӓлтӹшӹжӹм Вичӹ областышты нӓлеш. Кытшы 889 уштыш. Йогын бассейн кымдецшӹ 39 400 км². Вӹдӹм ямдымаш (Йӱрнӹ лишнӹ): 255 м³/с. Шалахай сиржӹ лап, вургымлажы кукшӹ(100 якте), мергелиӓн дӓ ошмаан. Йогымыжы пиш олен кеӓ, коашан йогы. Вӹтлӓш шалахай гӹц: Ней, Кого Какша, Уста, Йӱронга дӓ вургымла гӹц Вохма дон Лӱнда йоген пырат. Вӹдшӹм лым гӹц пога. Ноябрь дон апрель лошты шалга. Шӹргӹм йоктарымы йогы. Йӱрнӹ дорц 700 уштышым тылвыш доно кузаш лиэш. Вӹтла сирӹштӹ Кузьмасола дон Вӹтлӓмарывӹтлӓмары солавлӓ дӓ Шарья дон Вӹтла хала, хала сӹнӓн поселкывлӓ Варнавино, Ветлужский, Якшар Бакы,Воскресенское, Йӱрнӹ вӓрлӓнӓт.
Ажедмӓшвлӓ.
Й
Й
Й
Й
Вӹтлӓмары.
Вӹтлӓмары (рушла Еникеево) — сола Кырык мары кымдемӹн Йыл ымбалныжы.
Марынвлӓн ӹлем семӹнь В. XVI-шы курым годшен пӓлӹ ылеш. Токсубай шӱдӹвуйын мӱлӓндӹш пырен.
Вӹцпистӹ.
Вӹцпистӹ — сола Кырык сирӹштӹ, Шур монгырышты. Макарсир якте 9 уштыш нӓрӹ. Цикмӓ доно автобус лини доно кӹлдӓлтӹн, кыды пашкуды Яштуга якте каштеш. Вӹцпистӹштӹ лапка уке, нӹнӹн лишӹл лапкашты — Яштугашты. Кӱшӹл Пӹнгель школым питӹрӹмӹ паштек вӹцпистӹ тетявлӓ Пайскырык школышкы тыменяш каштыт.
Гайдов, Софроний Семёнович.
Софроний Семёнович Гайдов — кырык мары поэт, 1947-шӹ ин Пайскырык велнӹш Лидӹвуй солашты шачын. Туан велӹм яратымы шулӹшӓн лыдышвлӓм сирӓ. Кок книгажӹм лыкмы: Кышты амала шыжвык (1994), Ир лыпш шыпшалмеш.
Ӓ, ӓ, Ӧ, ӧ, Ӹ, ӹ, Ӱ, ӱ
Ажедмӓшвлӓ.
Г
Г
Галлен-Каллела, Аксели Вальдемар.
Куллервон шудалмыжы. Калевала эпослан иллюстраци
Лемминкӓйненӹн ӓвӓжӹ. Калевала эпослан иллюстраци
Цӓшӹм кандышы Сампом шолыштмаш. Вӓйнӓмӧйнен. Калевала эпослан иллюстраци
Аксели Вальдемар Галлен-Каллела (финнлӓ "Akseli Gallen-Kallela" (Axél Waldemar Gallén) ш. 26-шы апрель 1865-шӹ и, Пори хала, Суоми – к. 7-шӹ март 1931-шӹ и, Стокгольм) — халыквлӓ лошты кымдан пӓлӹмӹ финн артньык. Вазымы стильжӹ: XIX-шӹ курымаш халык романтизм дон реализм. Сек пӓлӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ: Эргаш дон карак (1884), Папа дон коти (1885), Démasquée (1888), Паанайӓрсолан кӹтозӹжӹ (1892), Symposion ӓль Проблема (1894), Сампом таптымаш (1893), Ad Astra (1894), Сампо верц кредӓлмӓш (1895), Куллервон шудалмыжы (1906-08), Лемминкӓйненӹн ӓваӓжӹ (1897) дӓ тенгеок Алексис Кивин «Шӹм шумбел» романжылан иллюстрацивлӓ.
Г
Гарсиа Лорка, Федерико.
Федери́ко Гарси́а Ло́рка (исп. Federico García Lorca, 1898—1936) — испан поэт, драматург, тенгеок музыкант дӓ артньык-график семӹнь пӓлӹ. «27 ишӹ пылвуйкымдем» группын тӹнг фигурыжы, XX-шы курымаш испан культурыштыш сек раскыды эдемжӹ. Испаништӹш граждан Вырсы жепӹн пуштмы.
Г
Гог, Винсент ван.
Ван Гогын автопортретшӹ, 1888-шӹ и
Винсе́нт Ви́ллем ван Гог (нидерл. "Vincent Willem van Gogh", 30 март 1853, Грот-Зӱндерт, Бреда лишнӹ, Нидерландвлӓ — 29 июль 1890, Овер-сӱр-Уаз, Франци) — тӱнымбал йӹр пӓлӹмӹ нидерланд артньык-постимпрессионист.
Биографижӹ.
Винсент ван Гог 11 час ирок 30-шы мартын 1853-шы ин Грот-Зӱндерт (нидерл. Groot Zundert) солашты Йыдвел Брабант провинциштӹ кечӹвӓл Нидерландышты Бельгин пӹсмӓн лишнӹ шачын. Винсентӹн ӓтяжӹ— Теодор ван Гог протестант верӓн пасторжы ылын, ӓвӓжӹ — Анна Корнелия Карбентус, кыдын ӓтяжӹ Гаага халашты книгӓвлӓм сӹрен дӓ книгӓвлӓм выжален.
Теодор дон Анна Корнелиян шӹм тетяштӹ логӹц Винсент кокшыжы ылын. Тӹдӹлӓн лӹмжӹм ӓтя монгыр гӹц курымжым протестант церкӹштӹ пӓшӓлӹшӹ ылшы тьотяшты лӹмеш пумы. Ти лӹмӹм Винсент гӹц ик и анзыц шачшы дӓ ик кечӹштӹ колышы тетялӓн пушашлык ылыныт. Тенге В. Анна дон Теодорын кокшеш шачын гӹнят сек кого тетяэш шотлалтеш. В. паштек нӹл иштӹ 1 майын 1857 –шӹ ин Теодорус ван Гог (Тео) шоляжы шачын. Тӹдӹ гӹц пасна В.- ӹн Кор (Корнелис Винсент, 17 май 1867) шоляжы да кым шыжаржы - Анна Корнелия (17 февраль 1855), Лиз (Элизабет Губерта, 16 май 1859) да Вил (Виллемина Якоба, 16 марта 1862) ылын. Тонышывлӓжӹ В.- ӹм турка нерӓн, нелӹ кайышан, ялазы дӓ ӧрӹкӓрӹшӹ семӹнь ӓштӓт, седӹндонат тӹдӹм шӹренок наказенӹт. Тонышы тымдышы (гувернантка) семӹнь В. вес тетявлӓ гӹц айыртемалтӹн, ти тетя тӹдӹлан чӹдӹрак сарасен дӓ тӹдӹ гӹц нимахань толк ак ли, шанен. Пӧртӹштӹ гӹц ӧрдӹштӹ В. анешлӓ тыр, ладна дӓ шаныкалышы тетя семӹнь ӹшкӹмжӹм анжыктен. Вес тетявлӓ доно моло маддеӓт, манаш лиэш. Сола йӓл сӹнзӓштӹ тӹдӹ пуры, палшаш йӓмдӹ, нӹжгӓ дӓ ”тӹргештӹлшӹ” тетя моло ылде. 7 им темӹмӹкӹжӹ В. сола школышкы кеӓ, но ик иштӹ тӹдӹм дӓ Анна шыжаржым тӹшецӹн нӓлӹтат, гувернанткы доны тымдаш тӹнгалӹт. 1 октябрьын 1864 ин тӹдӹ Зевенбергӹштӹш интернатышты тыменяш тӹнгалӹн. Тидӹ туан портшӹ гӹц 20 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнен. Торцынышты карангдымыкы, В. кого орлыкым ужын, кыдым курымжы монден кердде. 15 сентябрьын 1866 ин вес интернатыш, Тилбургыштыш Виллем II-шын колледжӹш ванжа. В. куштылгынок вескид йӹлмӹвлӓм: англ, француз, немӹцӹм тыменеш. Тӹшток рисуяшат тыменеш. 1868-шӹ ин В. трyкок тыменяш пыраха дӓ туан солашкжы портӹлеш. Тенге тӹдӹн школ ивлӓжӹ пӹтӓт. Ышке тетя курымжы гишӓн В. тенге сирӓ: ”Тетя курымем пӹцкемӹш, уштӹ да охыр ылын...”.
Литература.
Г
Гоголь, Николай Васильевич.
Никола́й Васи́льевич Го́голь (шачынжок Яно́вский, 1821 и годшен Го́голь-Яно́вский; 20 март (1 апрель) 1809, Большие Сорочинцы, Полтава губерня — 21 февраль (4 март) 1852, Москва) — руш сирӹзӹ, драматург, поэт, критик, публицист[4]. Украинвлӓ тӹдӹм украин сирӹзеш шотлат.
Гоголь кырык марла:.
Г
Горбачёв, Михаил Сергеевич.
Михаил Сергеевич Горбачёв Шачын 02.03. 1931.
Г
Гордеев, Фёдор Иванович.
Фёдор Иванович Гордеев (28-шы мартын 1929-шӹ) ин Параньга кымдемӹн Ирмучаш солашты шачын.
Кӱшӹл школышты тыменьмӓш.
1954-шӹ ин МарКугПедИ-м тымень пӹтӓрен, кыды паштек Москваштыш Йӹлмӹвлӓм шӹмлӹшӹ институтышты академик Б. А. Серебрянников доны аспирантурышты тыменьӹн..
Шӹнцӹмаш пӓшӓвлӓжӹ.
1961-шӹ ин ”Косвенные наклонения и формы субъективной оценки глагола в марийском языке” лӹмӓн филологи кандидат кӱкшӹцӓш диссертацим Тарту университетӹштӹ ӹшӹклен
Г
Г
Г
Грачёва, Феония Тихоновна.
Феония Тихоновна Грачева (18-шӹ апрельӹн 1934-шӹ ин Эсӓнсолашты шачын).
Кӱшӹл школышты тыменьмӓш.
1953-1958-шӹ ивлӓ лошты МарКугПедИ-штӹ тыменьӹн. Тидӹ паштек школышты дӓ варажы ти институтышток пӓшӓлен.
Шӹнцӹмаш пӓшӓвлӓжӹ.
1977-шӹ ин Тарту университетӹштӹ ”Мары йӹлмӹн фразеологизмвлӓжӹ” лӹмӓн кандидатын диссертацим ӹшӹклен. Кырык мары халык шая книгӓвлӓм пецӓтлен лыктын.
Г
Г
Г
Григорьeв-Эмӓш, Пётр.
Пeтр Григорьeв-Эмӓш (1883 — 1938) — халыкнам соты корнышкы лыкташ цацышывлӓ логӹц иктӹжӹ. Тымдышы, сӓрӹзӹ, тымдымаш книгӓвлӓн авторжы дӓ поэт, педагог-организатор, литератор, Пӓшӓн Геройжы.
П.Г. Григорьев 1883 ин 10 июльын Эмӓнсолашты хресӓнь семняэш шачын. Атяжӹ, Кыргӧри, Шатров йых гыц ылын, тӹдӹ 1901-шӹ ин колен, нӹл иштӹ, 1905-шӹ ин ӓвӓжӓт колен. Туан солаштышы школым дӓ Пӧртныр кок классан училищӹм тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Петӹр Азаньышты учительский семинарим тымень лӓктӹн дӓ Моркы кымдемышты Уньжа кок классан школышты пӓшӓлен. Руш Кугижӹ годым школышты марла тымдымашым яралеш шотлыделыт, а Эмӓш ӹшке тыменьшӹвлӓлӓнжӹ марла ынгылдараш цацен, Уньжа школышты тымдымыжы годым, толшаш мары сирӹзӹвлӓлӓн: Чавайн Сергелӓн, Миколай Мухинлӓн, Андрей Эшкининлӓн, Тыныш Осиплӓн ӹлӹмӓш корныш лӓктӓш палшен. Икшӹ руш революци жепӹн Азаньыштышы революционервлӓ доно кӹлӹм кычен, листовкывлӓм шӓрен, ӹшкеӓт нӹнӹм марла сирен. Тидӹ гишан тӹдӹм 1906 ин арестуенӹт да Царевококшайскыштышы тюрьмаш питӹренӹт. Кок тӹлзӹ гӹц ирӹкӹш лыкмыкы, тӹдӹлан школышты пашам ӹшташ царенӹт. 1907 ин Оренбург губерняшкӹ, школышкы пӓшӓм ӹштӓш кеӓ, тӹштӓт тӹдӹм кок тӹлзӹ гӹц карангденӹт. Цикмӓ халашкы мӹнгеш толмыкыжы, частный уроквлӓм веле пуэн ӹлен. Семням пукшаш нелӹылын, седӹндон тӹдӹ 1910 ин Астрахань уездӹш кеӓ, коллоэцвлӓн поселкышты частный школым пачеш, тетявлӓм тымда. 1912 ин веле тӹдӹлӓн школышты тымдаш официальный разрешеним пуат.
1913 ин П.Г. Григорьев Мары кымдемӹш толеш, Сотнур кок классан школышты тымдаш тӹнгӓлеш.
Революци паштек 1917 ин Григорьевым Цӓрлӓ уездӹштӹ халык образовани отделын вуйлатышеш шагалтат, 1918 ин просвещенин комиссареш айырат. 1919 ин тӹдӹ угӹц Сотнур школышкы пӓшӓм ӹшташ толеш. Ик иштӹ тӹдӹм Цикмӓ уездӹшкӹ, Шур педтехникумышкы,пӓшӓм ыштӓш колтат. Пӹтӓри тӹдӹ курсвлӓн председательӹн заместительжӹ ылын, вара педтехникум сагашы шӹмиӓш школым вуйлатен. Тиштӹ тӹдӹ Мары йылмым тымден, практический занятивлӓм эртӓрен. Тыменьшывлӓ доно иквӓреш кид доно сирымы «Мукш» лымӓн журналым лыктеш. Школышты тетя хорым организуен, солавлӓ йӹде концертвлӓм анжыктен каштыныт. Шукы мырым тӹдӹ ӹшке сирен, руш поэтвлӓн лыдышвлӓштӹм марлаш сӓрен. 1923 ин 2 ноябрьын П.Г. Григорьевлӓн халыкым тымдымы кого пӓшӓжӹ гишӓн Пӓшӓн Геройжы почетан лӹмӹм пумы.
П.Г. Григорьев литератор семӹнят кымдан пӓлӹмӹ ылеш. Тӹдӹ учебник дон пособивлӓм йӓмдӹлен, лыдыш дон шайыштмашвлӓм сирен. 1924 ин С.Г. Эпин доно коктын «Вес марла книгӓ»-м лыктыт, а 1927 ин «У вашталтыш» лӹмӓн пасна книгӓм пецӓтлен. 1964 ин С.Г. Эпин доно когыньыштын Мары книгӓ издательствышты «Лым пырцыквлӓ» лымӓн лыдыш дон ямак книгӓ лӓктӹн.
1925 ин педтехникумым халаш ваштымыкы, П.Г. Григорьев Шур шӹмиӓш школышты пӓшӓм ӹштӓш кодеш, 1928 ин халаш ванжа дӓ 1933 и якте агротехникумышты дӓ тӹдӹн сагашы шӹмиӓш школышты тымда. 1933 ин мӹнгеш Шур школышкы ванжа дӓ тиштӹ 1937 ии якте пӓшӓм ӹштӓ.
Мары халыкын кого эргӹжӹн ӹлӹмӓшӹжӹ 1938 ин, репрессии жепӹн, лагерьӹштӹ кӹрӹлтӹн.
Халыкнам сотышкы лыкташ цацымы пӓшӓжӹ.
Э
Э
Григорьев, Александр Владимирович.
Григорьев Александр Владимирович — Руш Элышты кымдан пӓлӹмӹ кырык мары артньык (28 май 1891 и, Пӧртныр — 25 август 1961, Таруса).
Биографижӹ.
Тымдышы йыхышты шачын, Азанышты артньыкеш тыменьӹн. 1938-шӹ ин репрессируйымы. 1920-шы ивлӓн тӹдӹ Цикмӓштӹ кырык мары культурым виангдӹмӓш пӓшӓм пыт ӹштен, цевер искусствывлӓн музейӹм пачын, кыды 1966-шы и годшен Григорьевӹн лӹмжӹм намалеш.
Ажедмӓшвлӓ.
Г
Григорьев, Вячеслав Ефимович.
Григорьев Вячеслав — 22-шы январьын 1941-шы ин Кырык сир Паратмар солашты шачын. Цикмӓштӹ школ-интернатым тымень пӹтӓрен. Суасламары Кугижӓ университетӹн экономикы факультетшӹм пӹтӓрен. Суасламары Сола Кудыло институтышты пӓшӓлен. У Шывашарышты ӹлӓ. Поэт.
Г
Гримм шӱмбелвлӓ.
Гримм шӱмбелвлӓ. Вильгелм (шалахайышты), Якоб (вургымлашты). Артньык Элизабет Мариа Анна Еришау-Бауманн,1855
Гримм шӱмбелвлӓ (Якоб, 1785—1863 дон Вильгельм, 1786—1859) — немӹц йӹлмӹзӹвлӓ, ямак сирӹшӹвлӓ.
Ханау халашты шачыныт. Кужы жеп Кассель халашты ӹленӹт.
Пӓлӹмӹ ямаквлӓштӹ:.
Г
Группа 47.
Группа 47 (нем. Gruppe 47) — немӹцлӓ сирӹшӹ авторвлӓн ушемӹшты, кыдылан негӹцшӹм сирӹзӹ Ханс Вернер Рихтер (Hans Werner Richter)пиштен. Ти группа (1947-1967) ивлӓ лошты активно пӓшӓжӹм ӹштен. Кокшы Тунымбал Вырсы паштекшӹ немӹц йӹлмӓн сӓндӓлӹквлӓштӹ сек кымдан пӓлӹмӹ литература ушем.
Ажедмӓшвлӓ:.
Г
Гутенберг, Иоганн.
Ио́ганн Генсфляйш цур Ладен цум Гу́тенберг (нем. Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg, 1397 и дон 1400 и лошты, Майнц — 3 февраль 1468, Майнц) — немӹц кӹртни пӓшӓ мастар, ювелир, книгӓм пецӓтлӹмӹ станым шанен лыкшы.
Г
Гӧте, Иоганн Вольфганг фон.
Иоганн Вольфганг фон Гӧте 1779 и кытлан
Иога́нн Во́льфганг фон Гӧте (немӹцлӓ: "Johann Wolfgang von Goethe") — 28 август 1749, Франкфурт ам Майн, Германи — 22 март 1832, Веймар, Германи) — немӹц поэт, кугижӓнӹш йенг, философ, ботаник.
Ажедмӓшвлӓ.
Г
Данте Алигьери.
Да́нте Алигье́ри (итальянла: "Dante Alighieri"), лачокла лӹмжӹ "Дуранте дельи Алигьери, кыды Alighiero di Bellincione" лӹмӓн атяжӹ гӹц толеш. (30 май 1265— 13 ӓль 14 сентябрь 1321) — итальян поэт, итальян йӹлмӹлӓнлитература формым пушывлӓ логӹц иктӹжӹ. "Йымы кукшӹцӓш комедин" авторжы, кышты варашы кӹдӓлӓш курымвлӓн культурын синтезӹм ӹштӹмӹ.
Д
Диккенс, Чарльз.
Чарльз Джон Гаффам Диккенс (англ. Charles John Huffam Dickens; 1812—1870) — англ сӹрӹзӹ, XIX-шы курымаш англ прозаиквлӓ логӹц кымдан пӓлӹмӹ. Дэвид Копперфильд дон Оливер Твист романвлӓн авторжы.
Д
Днепр.
Днепр Киевӹштӹ
Днепр (бел. — Дняпро, укр. Дніпро, тошты-слав. Дънѣпръ, кугезӹ кыпчак Узеу, кугезӹ грек Βορυσθένης, лат. Danapris) — йогы Ирвел Европышты. Тӹнгӓлтӹшӹжӹм Валдай неркӓвлӓштӹ нӓлеш дӓ Руш Эл Федерацин, Ош Россий дӓ Украинын территорижӹ мыч кен, Шим тангыжыш йоген пыра. Кытшы — 2201 уштыш.
Дойль, Артур Конан.
Сэр А́ртур Игна́тиус Ко́нан Дойль (англ. Sir Arthur Ignatius Conan Doyle; 22 май 1859, Эдинбург, Шотланди — 7 июль 1930, Кроуборо, Сассекс) — шотланди дӓ англ сирӹзӹ, Шерлоке Холмс гишӓн детективвлӓн авторжы. Тенгеок тӹдӹ профессор Челленджер дӓ бригадир Жерар гишӓн юморан шайыштмашвлӓ дон "Ош отряд" исторический романым сирен. А. Конан Дойль тенгеок — «Ватерлоо», «Пӹцкемӹшӹн Суксывлӓжӹ», «Ала вола» пьесывлӓм сирен. Кок лыдыш да баллады погемикӹн авторжы: "Ыштӓш цацыман" дӓ "Корныш лӓкмӹ мырывлӓ". "Старк Монрон тыштывлӓжӹ" книгӓжӹм автобиографиӓнеш шотлат.
Конан Дойль кырык марла:.
Кырык марла Шеролк Холмс гишӓн таманяр шайыштмашым сӓрӹмӹ.
Д
Д
Донелайтис, Кристионас.
Кристио́нас Донела́йтис (лит. "Kristijonas Donelaitis"; 1 январь 1714, Лаздинеляй, кӹзӹт Гусев район Калининград область — 18 февраль 1780, Тольмингнемен (лит. Тольминкемис), кӹзӹт Чистые Пруды Калининград область) — лиетува поэт, лиетува сӹлнӹшаялан негыцӹм пиштӹшӹ. XVIII-шы курымын Европы литературышты реализм йӧн доно сирӹшӹ.
Биографижӹ.
1 январьын 1714-шӹ ин Гумбиннен лишнӹш Лаздинеляй изи солашты ирӹкӹштӹ ылшы (барщиныш каштделыт, но мӱлӓндӹм кычылтмы тӓреш оксам тӱленӹт) шачын. 1731-шӹ и кытлан Кӧнигсбергыштыш кафедран церкӹ сага ылшы вӹциӓш латин йӹлмӓн школышкы тыменяш пырен. Тӹдӹм 1736-шы ин пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Кӧнигсберг университетӹш тыменяш пырен дӓ теологим тыменьӹн. Лиетува йӹлмӹ семинарыш каштын, кыдым И. Кантын тыменьшӹжӹ, Ф. Шульц виктӓрен. Университет паштек Сталупенай солашты канторын (музыкым тымдышы) пӓшӓжӹм ӹштен, вара школын директоржы лин. 1743-шӹ и годшен колымыжы якте Тольминкемис солашты лӱтеран кирхын пасторжы ылын. Йӓрсӹмӹжӹ годым лыдышвлӓм дон музыкым сирен, барометрвлӓ дон сем инструментвлӓм ӹштен.
Д
Д
Дублин.
Ду́блин — Ирланди Республикын вуйхалажы (ирл. "Baile Átha Cliath", [bˠalʲə a:ha klʲiəh], кыдым кырык марлашкы "пичӹмӹ икса вӹд хала" семӹнь сӓрӓш лиэш, англ. "Dublin", [dʌblɪn]). Лиффи йогын Дублин вӹдъялышкы (Ирланди тангыж) йоген лӓкмӹ вӓрӹштӹ шыпшылт вазын. Сӓндӓлӹкӹн политика, экономика дӓ культура покшалжы. Халазы шот - 505 739 эдем (2006), Кого Дублинӹштӹ 1,7 мил. эдем ӹлӓ.
Д
Дунай.
Дунай -(венг. Duna, рум. Dunăre, нем. Donau, хорв. Dunav, серблӓ Дунав, Dunav, словакла Dunaj, болг. Дунав, укр. Дунай, лат. Danubius, Danuvius, кугезӹ греклӓ Ίστρος)- йогы Покшал Европышты. Кытшы 2960 уштыш. Йыл паштек Европышты кокшы кужы йогы.
Этимологижӹ кельт йӹлмӹ гӹц лиӓлтшы "пӹсӹ йогым" анжыктышы Danuvius шамак гӹц ылеш. Эче верс верси улы, кыдым скиф дӓ сарматвлӓн йӹлмӹштӹ доно кӹлдӓт, кышты ти шамак "вӹдӹм", "йогым", "ӓнгӹрӹм" анжыкта.
Д
Дьӧндьӧши, Иштван.
Зрини паштекшӹ яжо лыдышвлӓм сирӹшӹвлӓ лошкы Иштван Дьӧндьӧши пыра. Тӹдӹ кугижӓн кудвичӹжӹ докы лишӹл ылын дӓ поэзиштӹжӓт реальне эдемвлӓ гишӓн сирен: шӹренжок дворянвлӓ дӓ нӹнӹн ӹдӹрӓмӓшвлӓштӹ гишӓн. Но нӹнӹн героизмӹштӹ гишӓн агыл, шӹренжок яратымаш секретвлӓ гишӓн. Тӹдӹн поэмывлӓжӹ барокколан типичне, стенӓш сӓкӓлтӹмӹ картинвлӓ гань ылыт, кышты йӹргешкӹ, таза херувимвлӓ усадьбы ӓль кӱ палатын (дворецӹн) хозажы дӓ Рубенсӹн гань ӹдӹрӓмӓшвлӓ лошты шӹнзӓт.
Поэтӹн «Марсым яратышы Мурани Венера» (Marsal Társalkodo Muranyi Venus, 1664) тӹнг пӓшӓштӹжӹ поэт кок пӓлӹмӹ аристократын яратымаш гишӓн шайыштеш, кыды мыжырангмаш докы нӓнгеӓ. Ти поэмышты приключенивлӓ дон «пышкылмашланат» вӓрӹм момы. автор лыдышвлӓштӹжӹ пейзажым пиш мастарын анжыкта; тидӹм ӹштен, бароккон пӹсмӓн гӹц вӓк лӓктеш. Тӹдӹн лыдышвлӓштӹжы кыце пӹцкемӹш кӹньӹлӓш тӹнгӓлшӹ жерӓ гӹц шӹлеш, тӹдӹ гишӓн сирӓлтеш, кӹтӧзӹвлӓ омештӹлӹт дӓ ойхыштым ир жерӓ годым мондат, ышкалвлӓ лавыжыт дӓ кеквлӓ мырат. Тенге эдем нелӹ жепӹнӓт ӹлӹмӓшӹштӹжӹ сусу мӓгӓлвлӓм мон кердеш!
ӹнде тенге курымеш мӓ айырленӓ ма?
виӓн мардеж пуальы, пӹлгомышкыла шуэн колтыш,
пӹлгом яктеок шоэш ыльы, а шӱмемжӹ шелеш машанышым,
но мадшы кек гань тӹдӹ токемлӓ мӹнгеш валаш тӹнгӓльӹ.
эчеӓт пылвуйышкем пиштем, ам колты большы,
Дьӧньдӧшин политика анжалтышыжы кӱлӓн служен, тенге вашталт миэн. Шукы лыдышыжым тӹдӹ йых, семнявлӓ, пӓлӹмӹ эдемвлӓ гишӓн сирен, кыдывлӓм махань-шон вадывлӓм эртӓрӹмӹ годым лыдмы. Конкретне эдемвлӓ гишӓн сирӹмӹжӹ годым, поэт анализвлӓмӓт ӹштӓш цацен. Шамаклан, тидӹм «Пырак гӹц кӹньӹлшӹ Феникс» (Porábúl megéledett Főnix, 1665—1670) поэмышты ужаш лиэш. Тиштӹ Трансильванин герцог Йанош Кемени гишӓн кого кымыл доно сирен, мораль дӓ политика ядмашвлӓм тӹкӓлӹн. Но тидӹ поэтлӓн утла пингӹдӹ пӱкш ылын, тӹкӓлмӹ ядмашым пачын пуаш тӹдӹн вижӹ ситӹде дӓ тенге поэма утла проста схема доно сирӹмӹ лин: герцог Кемени туроквлӓ ваштареш кӹньӹлнежӹ ылын, а Габсбургвлӓ тӹдӹлӓн кычыкым пуделыт.
Дюма, Александр (ӓтяжӹ).
Алекса́ндр Дюма́ (фр. Alexandre Dumas, père) (24 июль 1802, Вилле-Котре — 5 декабрь 1870, Пюи) — француз сирӹзӹ, "Кым мушкитерын" авторжы. Тенгеок драматург дӓ журналист ылын. Эргӹжӓт Александр дӓ сирӹзӹ ылынат, лӹмӹштӹм ӹнжӹштӹ яркалеп манын, Дюма-ӓтяжӹ дӓ Дюма-эргӹжӹ манын попат.
Д
Егоров, Николай Петрович.
Николай Петрович Егоров (25 ноябрь, 1936, Шурмар) — кырык мары поэт.
Биографижӹ.
Пайскырык школ паштек 1955 ин Цикмӓ Педучилищеш тыменяш пырен, кыды паштек Йоласал райкомышты пӓшӓлен. 1962 ин Н. К. Крупская лӹмӓн Мары КуПед институтыш тыменяш пырен. Олык Ипай лӹмӓн премин лауреатшы. Поэзи дон прозым сирӓ, Уильям Шекспирӹн Макбетшӹм кырык марлангден. Цикмӓштӹ ӹлӓ.
Е
Е
Елинек, Эльфрида.
Эльфри́да Е́линек (нем. "Elfriede Jelinek"; 20 октябрь 1946, Мӱрццушлаг (Mürzzuschlag), Штири (Steiermark), Австри) — немӹцлӓ сирӹшӹ еврей йых гӹц ылшы австри сирӹзӹ, драматург, поэт дӓ сӹлнӹшая критик, 2004 ин сылнышая Нобель премин лауреатшы, тенгеок Генрих Бӧлль премин (Кӧльн, 1986), Георг Бӱхнер премин (1998), Генрих Гейне премин (2002), дӓ Чехиштӹш Франц Кафка премин (2004) лауреатшы.
Ажедмӓшвлӓ.
Е
Е
Е
Есенин, Сергей Александрович.
Сергей Есенин — руш поэт. 21 сентябрь (3 октябрь) 1895, Константиново сола, Рязань губерня — 28 декабрь 1925, Ленинград) — XX-шы курымын рӧднӓ дӓ кымдан пӓлӹмӹ руш поэт, кыдым марынвлӓӓт яратат.
Е
Ефимов, Измаил Варсонофьевич.
Измаил Варсонофьевич Ефимов — финн-угр тӱнымбалны кымдан пӓлӹмӹ артньык. 14.11.1946-шы ин Порандайышты шачын.
Биографижӹ.
Кӱшӹл Пӹнгель школышты, Азаныштыш артьнык училищештӹ дӓ Москваштыш В. И. Суриков лӹмӓн Артньык институтышты тыменьӹн. Мары Эл Президетӹн Тӹнг герольдмейстержӹ. Артньык семӹнь Ефимов ӹшке пӓшӓвлӓжӹм реалист семӹнь вазаш тӹнгӓлӹн дӓ 1990-шы ивлӓ годшен этнофутуризм шӱлӹшӓн пӓшӓвлӓм сирӓ. Пӓшавлӓжӹ шукы анжыктымашышыты ылыныт. Вескид сӓндӓлӹквлӓштӹ: Венгриштӹ (1993 - 1996 ивлӓштӹ), Суомиштӹ (2000 и) дӓ 2008-шӹ ин Эстоништӹ.
Артньыкын корным кӹчӓлмӓш.
Измаил Ефимовын пӓшӓвлӓжӹ кунстын (искусствын) шукы йӹжӹнгжӹм ӓвӓлтӓ: монументӓн кунст, тӹрлӹ (шукы йиш) жанран картинвлӓ, пейзаж дон натюрмортвлӓ, портретвлӓ, графика дӓ геральдика. В. И. Суриков лӹмӓн Артньык институтышты тыменьмӹжӹ годымок эче Измаил Ефимов туан халыкнан ӹлӹмӓшӹжӹм диплом пӓшӓ картинжӹ "Мыры айо" (1977 и) гач кымдан анжыктен моштен.
Соцреализм дӓ И. Ефимов.
Ефимов-артньык, ӹшке кредожым соцреалист семӹнь виӓнгден, тидӹжӹм пӹтӓриш картинвлӓштӹжӹ: "Фронтыш ыжатат" (1979), "Айо кечӹн" (1980), "Тьотямын кудыжы" (1984), "Эртӹшӹ кечӹ" (1984), "Пашкудылан пӧрт" (1985), "Мӓмнӓн спутникнӓ" (1986), "Нелӹ корны" (1991).
Жанна д’Арк.
Жанна Д’Арк (французла: "Jeanne d'Arc", 1412 кытлан — 30 май 1431) — Францин халык патыржы, Шӱдӹиӓш вырсы годым Францин армижӹм вуйлатышы. Бургундвлӓн кидӹшкӹштӹ вӓрештмӹкӹжӹ, тӹдӹм англичанвлӓлӓн пуат дӓ тидӹ паштек еретик семӹнь тӹдӹм тылеш йылатен пуштыт. Жеп эртӹмӹкӹ реабилитируят дӓ Католик церкӹн Валгыды кукшӹцӹм пуат.
Ж
Жерӓ газет.
Жерӓ газет — кырык дӓ кожла марынвлӓн тӹнг газетӹштӹ.
1926 ин 24 январь годшен лӓктеш. Тӹнӓм лӹмжӹ «Кыралшы» ылын, а 1930-шы ин ноябрь гӹц -«Ленин корны». Кынам райгазетвлӓн редактор Н. М. Еропов ылын, 1993-шы ин 18 апрель гӹц «Жерӓ» кырык марла сирӹмӹ статьявлӓ доно пасна газет семӹнь лӓктӓш тӹнгӓлӹн.
Кырык мары йӹлмӹ Мары Элӹн Госсобранин сессиштӹ пингӹдемдӹмӹ закон семӹнь государственный статусым нӓлӹн. Тенге мӓ, кырык марынвлӓ дон кожла марынвлӓ, ӹшке праванам тӹрӹснек кычылт кердӹнӓ. А пӹтӓришӹ кырык марла газет 1919 ин 17 январьын Казань халашты пецӓтлӓлт лӓктӹн — «Незерӹн шамакшы», 1920 ин 11 сентябрь гӹц — «ТӦр», 1931—1935-шӹ ивлӓн сӓмӹрӹквлӓлӓн — «Комсомол юк». Йоласал район годым — «Большевик корны» (1937—1953 ивлӓн), «Ленин знамя» (1953—1958 ивлӓн).
Зорина, Зоя Георгиевна.
Зоя Георгиевна Зорина, (1-шӹ ноябрьын 1946-шы ин Пӹнгель Парнингӓш солашты шачын).
Кӱшӹл школышты тыменьмӓш.
1966-1971-шӹ ивлӓ лошты МарКугПедИ-штӹ векид йӹлмӹвлӓн факультетӹштӹтыменьӹн.
Шӹнцӹмаш пӓшӓвлӓжӹ.
1972-шы и годшен МарКугУ-шты пӓшӓлӓ. 1980-1982-шы ивлӓн Ленинграл университетӹн аспирантурыштыжы тыменьӹн. Профессор, МарКУ-н вескид йӹлмӹ факультетӹн деканжы.
З
З
З
Зотин, Владислав Максимович.
Владислав Максимович Зотин (ш. 22 май 1942 и) — Мары Эл Республикын пӹтӓриш президентжӹ 1992-1996.
Биографижӹ.
Кӹлемар солашты шачын. Туан йӹлмӹжӹ марын. Атяжӹ Кӹлемар газетӹн редакторжы ылын, 1943-шы ин шӹжӹм. Авӓжӹ солаштыш школышты тымдышы ылын. Изи годшаш ивлӓжӹ ??? солашты эртенӹт.
Тыменьмӓшӹжӹ.
1959-шы ин Йоласал школым пӹтӓрен. 1956-шы ин Москваштыш сола кудыло институтым пӹтӓрен.
З
Зрини, Миклош.
Миклош Зрини, артньык Миклош Барабаш (1842)
Ӹлӹмӓшӹжӹ.
Бaрокко жеп эпосвлӓн шӧртнӹ периодеш шотлaлтеш. Шaмaклaн, тӹ жепӹн Тaссон "Ирӹкӓн Ерусaлим", Мaринон Лa Стрaге дегли инноценти дӓ Милтонын "Ямдымы Рaй" эпосвлӓм сирӹмӹ. Ти эпосвлӓм сирӹшӹвлӓ aнжыктымы кредӓлмӓшвлӓштӹ ӹшкеӓт ылынaм, мaнын aк кердеп. Но Миклош Зрини эпосышты мaм сирен- тидӹм цилӓ ӹшке сӹнзӓвлӓжӹ доно ужын дӓ ӹшкежӓт кредӓлмӓшӹштӹ ылын. Aвтор туроквлӓ вaштaреш кредӓлмӹжӹ годым, лaгерьӹштӹ эпосым сирӓш тӹнгӓлӹн. Ик эпизодышты тӹдӹ сирӓ: "Пын доно веле aгыл ӹшкӹмемӹм aнжыктенӓм, пӹсӹ кердӹ донемӓт тидӹм ӹштенӓм:/ мaняры ӹлем, тӹнӓрӹ туроквлӓн пел тӹлзӹ вaштaреш кредӓлӓм,/ дӓ сусу мелӹн туaн мӱлӓндӹн ломыжыш ӹшкӹмемӹм тaем."
Миклош Зрини пиш пaян хорвaт дворян йыхеш шaчын, но ирӹ тылыкеш кодын. Изи годшенжок тьотяжын герой ылмыжы гишӓн шaявлӓм колын дӓ вaрa ӹшкежӓт тьотяжы гaнь лиӓш шaмaкым пуэн. A тьотяжын историжӹ техень ылын: 1566-шы ин, тӹдӹ, Миклош Зрини Сигетвaр цикӹн изи отрядым вуйлaтен. Туроквлӓн aрми ти цикӹм йӹргештен нӓлӹн ылын. Ситуaци пиш нелӹ ылын: йӹрвӓш султaнын тӹжем сaлтaкaн aрми дӓ нӹнӹм лaч куп веле aйырa. Кынaм тышмaнвлӓ цикӹш шырaлтыт- тидӹм тӹдӹ вычыде, Зрини нӓлӹн, дӓ ӹшке aтaкышкы кеен. Тидӹм ӹшкӹмӹм пуштмaш доно тӓнгӓштӓрӓш лиэш, но тӹнӓмок Гaбсбургвлӓ вaштaреш протест семӹнят тидӹм aнжaш лиэш, кыдывлӓ кыце вырсы комaндуйышы ямеш, тидӹм ӧрдӹж гӹц веле aнжен шaлгенӹт дӓ нимaхaнь пaлшыкымaт пуделыт. Тидӹ морaльне сӹнгӹмӓш ылын дӓ тaкеш aгыл ӹштӹмӹ. Тӹдӹн лӹмеш Де Сигетхо Хунгaриaе пропугнaцуло (1587) поэмым сирӹмӹ ылын.
Ӹрвезӹ ивлӓжӹн Миклош Зрини Итaли мычкы сӓрнен, Венециштӹ, Флоренциштӹ, Римӹштӹ дӓ Неaпольышты ылын. Вескид сӓндӓлӹквлӓштӹ кaштмaш кечӹвӓлвел Венгрн дворянвлӓ лошты овуцaш пырен ылын. 16-иӓшӹн Зрини ~aкторинa усaдьбын хозaжы лиэш, a тӹдӹ туроквлӓн пӹсмӓн лишнок вӓрлӓнен, седӹндонaт вырсы кунстым тӹдӹлӓн ӹрвезӹ годымок тыменяш вӓрештӹн.
Зринин aрми дон кугижӓнӹш кaрьерыжы пиш яжо ылын. 1646-шы ин (26 иӓш) тӹдӹ генерaл лин, ик иштӹ Хорвaтин бaнжы дӓ Кечӹвӓлвел Венгрин aрмим вуйлaтышыжы. Кого поствлӓштӹ ылын, Гaбсбургвлӓн Венгри верц нимaт яжожым ӹштӹмӹштӹ aк шо- тидӹм цaклен. Тенге тӹдӹ секретӓн ушем гишӓн шaнaш тӹнгӓлеш. Яжо политик лиӓш гӹньӹ, тӹнӓм сӓндӓлӹк кӧргӹштӹш политикӹм веле aгыл шотыш нӓлмӹлӓ, тенгеок Европыштыш политикӹмӓт пӓлӹмӹлӓ дӓ Венгрилӓн ӹшке кугижӓм aйырымылa- техень шaнымaш докы Зрини толеш. Тидӹлӓн Трaнсильвaнин герцог Дьӧрди Ракоци ИИ яжо кaндидaт ылын. Лaч тӹ жепӹн туроквлӓ эчеӓт кредӓлмӓшвлӓм тӹнгӓлӹнӹт. 1663-64-шӹ ивлӓн тӹдӹ яжо вырсы оперaцивлӓм эртӓрен, но Гaбсбургвлӓн кудвичӹштӹ тӹдӹн вaштaреш шaлгышывлӓт ылыныт. Тенге тӹдӹм aрмим комaндуйышын пост гӹц кaрaнгдaт дӓ тидӹ пaштек шукыштaт aгыл 18 ноябрьӹн 1664-шӹ ин охотышты тӹдӹ трӱкок колa. ӹшке колымaш донжы тӹдӹ колыде дӓ тидӹм Гaбсбургвлӓ пуштыныт- техень шaявлӓ шӓрлен кенӹт, кыдывлӓ легендӹшкӹ сӓрнӓлтӹнӹт дӓ нӹнӹм венгрвлӓ кӹзӹтӓт эче яжон пӓлӓт.
"Сигетӹн пуaлтмыжы" эпос.
М. Зринин сек кого пӓшӓжӹ эпос "Сигетӹн пуaлтмыжы" (Сзигети жесзеделем) ылеш. Ти эпосышты истори фaктвлӓ дон кунстым иквӓреш яркaлымы. Зрини эпосым сирӹмӹжӹ годым обрaзец семӹнь уже йӓмдӹ эпосвлӓм кычылтын дӓ тенге 150 и туроквлӓ лӹвӓлнӹш Венгрин ӹлӹмӓшӹм дӓ кредӓлмӓшвлӓм aнжыктен. Ти эпос вес хaлыквлӓ лоштaт пӓлӹмӹ лин.
"Сигетӹн пуaлтмыжы" эпосын нелӹ, сугестивне (ӹшке докыжы шыпшы) шӱлӹшӓн лыдышвлӓжӹ поэт Йaнош Aрaним ӓшӹндӓрӹктӓт. Тидӹлӓн ӧрӓшӹжӓт aк кел, вет Aрaни Зриним угӹц мошеш и шотлaлтеш.
Зринин прозыжы.
Прозыжы доно Зрини вырсы дӓ политикa гишӓн сирӹмӹ Венгрин литерaтурылaн негӹцӹм пиштен. Тӹдӹ годшaш ик коллегыжaт техень кӱкшӹцӹш шоде. Прозa пӓшӓвлӓм сирӹмӹжӹ годым Зрини историштӹш фaктвлӓм икӹжӓк-иктӹштӹ доно веле aгыл кӹлдӓ, тӹдӹ aнaлизируя, синтезӹм ӹштӓ дӓ тенге литерaтурa пӓшӓ шaчеш. Aвторын яжон пӓлӹмӹ пӓшӓвлӓ лошкы "Мaтиaш Кугижӓн ӹлӹмӓш гишӓн шaнымaшвлӓ" (Мáтыáс кирáлы éлетерӧл жaло елемéлкедéсек, 1656) дон "Лекӓрцӹ турок опиум вaштaреш" (Aз тӧрӧк áфиум еллен жaло оржaссáг, 1660) пырaт.
Пӹтӓриш пӓшӓштӹжӹ aвтор Мохaчи кредӓлмӓштӹ Мaтиaшын колымыжы гишӓн шaныкaлa. Ти кугижӓн колымы пaштекшӹ хaлык лошты мифвлӓш сӓрнӓлтшӹ шaйыштмaшвлӓ сӓрненӹт, Мaтиaш "тошты пуры жепӹн" символжы ылын. Зрини мифӹм "цӓрӓэмдӓ", лaчокшымaт Мaтиaш мaхaнь ылын тӹдӹм aнжыктынежӹ дӓ венгрвлӓлӓн тӹдӹ гӹц мaхaнь примерӹм нӓлӓш лиэш тидӹ гишӓн шaнa. Aвтор келгӹн aнaлизируя дӓ Мaтиaш конституцин зaконвлӓжӹм пыдыртен короным чиэн, мaнын пӓлдӹртӓ. Но тенге гӹнят, тӹдӹ туaн хaлыкшы верц пыт шaлген. Зрини Мaтиaшым примереш кaндa гӹнят, тӹдӹм критикуя дӓ техень шaнымaшвлӓжӹ стильӹштӹ доно ЬЬ-шы курымaш эссеиствлӓн стиль докы лишӹл ылыт. Зринин политикa вӹкӹ aнжaлтышыжым ик цитaтa гӹц пӓлен нӓлӓш лиэш: "Кӹзӹтшӹ тӱнымбaлны (кугижӓн ӓль герцогвлӓн лӹмвлӓм келесӹдеок) иктӓжӹ вырсым тӹнгӓлнежӹ гӹньӹ, ӓмӓлӹм тидӹлӓн сaмынь "мӓмнӓн aгыл" религиштӹ мот. Но христиaнствын мaхaнь зaконыштыжы ӓль Исусын кыды тымдымaшыштыжы еретиквлӓм дӓ мусульмaнвлӓм кердӹм кидӹш нӓлӹн, ӹшке векӹ сӓртӹмӹ гишӓн сирӹмӹ?" Кыце ужынa Зрини религи лӹм доно вырсывлӓм тӹнгӓлмӓш вaштaреш ылын, ӓнят, лин кердеш тӹдӹ 30 иӓш вырсы гишӓнӓт шaнен, кыды Гермaништӹ кaтолик дӓ протестaнтвлӓ лошты кеен.
"Лекӓрцӹ туроквлӓн опиум вaштaреш" Зринин остaткa пӓшӓжӹ дӓ тидӹм тӹдӹн тестaментжӹ (зaве]aни) семӹнь aнжaш лиэш. Кыце туроквлӓ гӹц ытлaлтaш лиэш- тидӹ гишӓн ти пӓшӓштӹ сирӓлтеш, aнaлиз пуaлтеш. Зрини семӹнь ирӹк верц кредӓлмӓштӹ сек тӹнгжӹ ӹшкӹлӓн, туaн хaлыклaн ӹнянӹмӓш лишӓшлык, вес сӓндӓлӹквлӓ гӹц пaлшыкым вычен шӹнзӓш уке. Но мaжы худa, кӹзӹт якте дворянвлӓӓт иквӓреш погынaлт кердделыт дӓ тидӹм ӹштӓшӹжӓт цaцыделыт. Зрини хресӓнь эдемвлӓлӓн ӹнянен сирӓ дӓ нӹнӹн пaлшыкышты доно тышмaнвлӓм туaн сӓндӓлӹк гӹц поктен лыктaш лиэш мaнын пӓлдӹртӓ.
Ти пӓшӓштӹ aвтор туaн хaлыкшым пиш критикуя, но шӹдешкен aгыл, a ярaтен тидӹм ӹштӓ дӓ пӓлдӹртӓ: "Тиштӹ мӹнь хaлыкнaн цилӓ худa монгыржым aнжыктенӓм- дӓ тӹдӹм веле, мaхaнь тӹдӹ лaчокшымaт ылеш. Но кынaм мӹнь гӹцем ядыт: мaхaнь хaлык верц тӹнь ылaт? Венгрвлӓ верц, мaнын сӹгӹрӓл вӓшештем!"
Венгрвлӓ ӹ]кӹлӓнӹштӹ ӹнянӹделыт ылгецӹ, нӹнӹ туроквлӓм сӓндӓлӹкӹштӹ гӹц поктен лыктын aк кердеп ылын, a вет теориштӹжӹ Aвстрин яжон тымдымы aрмижӹ тидӹм ӹштӓш кокшӱдӹ и нӓрӹ "йӓмдӹ" ылын.
Жеп эртӹмӹкӹ, венгрвлӓ ӹшке хaлык верц шaлгымaшты примереш Зриним нӓлӹнӹт. Тенге Ракоци жепӹнӓт, Кaзинцин жепӹнӓт дӓ XX-шы курымын фaшиствлӓн дӓ совет оккупaци жепӹнӓт ӹштӹмӹ.
XVII-шӹ курымaш Венгриштӹ Зриним сек кого фигуреш шотлaш лиэш, тӹдӹм поэт дӓ политик семӹнь пӓленӹт, кыды бaроккон тергӹмӓшвлӓжӹм мaстaрын кычылт мыштен. Тӹдӹ бaроккон тетяжӹ ылеш дӓ кыце творчествыштыжы, тенгеок политикӹштӓт ӹшке цельжӹ якте шон кердӹн. Тенге венгр хaлыклaн неполноценность комплекс гӹц ытлaлтaш пaлшен. Тӹдӹ Венгрин хaлыкым понгыжтaрывлӓ логӹц сек пӹтӓришӹ ылеш.
З
З
Ибсен, Генрик Иоган.
Генрик Иоган Ибсен (норвегла "Henrik Johan Ibsen"; 20.03.1828, Шиен, Норвеги — 23.05.1906) — норвег драматург, основатель европейской «новой драмы», публицист, поэт.
Ажедмӓшвлӓ.
И
Иванов, Ананий Герасимович.
Иванов Ананий Герасимович — 1-шӹ январьын 1954 ин Важанӓнгӹр солаэш шачын. Изи Шӹндӹр школ паштек Усола кӹдӓлӓш школышты тыменьӹн, кыды паштек Сусламары Кугижӓнӹш университетӹн истори-филологи факультетӹш тыменяш пырен. Тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ МарНИИ-штӹ ӹштен, вара МарКу-ш ванжен. Истори шӹнцӹмӓшвлӓн докторжы. МарКУ-н Ӓтямулӓндӹ кафедрын вуйлатышыжы.
И
И
Иванова, Альбертина Петровна.
Альбертина Петровна Иванова (Аптуллина) — алык мары поэтесса. 11.08.1954 Шойдум сола. 1977-шӹ ин МарКУ-н филологи факультетӹм пӹтӓрен. 1978-1983 ивлӓн Мары радион корреспондент дон редакторжы ылын. 1983-1986-шы ивлӓн «Ончыко» журналышты пӓшӓлен. 1986-2003–шы ивлӓн Мары книгӓ лыкмашын редактор гӹц директор якте шон. 2003-шы и годшен «Книгӓ лыкмаш портӹн» директоржы. Пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм 1970-шы ивлӓн сирен. «Кечан эрдене» лӹмӓн лыдыш книгӓжӹ 1976-шы ин сотым ужын. Тиды паштек «Каласынем тылат» (1982), «Шинчаваш ончен» (1988), «Тылат» (1994), «Тенге йнӓгем йыла» (1999) лӓктӹнӹт. Лыдышвлӓжӹм руш, полак, немӹц, англ, финн, эстон, туркмен, суасламары, оды (удмурт), тадар йӹлмӹвлӓш сӓрӹмӹ. Йошкар-Олашты ӹлӓ.
Игнатьев, Никон Васильевич.
Никон Васильевич Игнатьев (01 апрель 1895, Салымсола — 06.03.1941, Биробиджан лагерь, Мӹндӹр Ирвел). Пӹтӓриш марла романын авторжы.
Сирӹзӹн тӹнгӓлтӹш корныжы.
Никон Игнатьев 01. 04. 1895 -шӹ ин Салымсолэш шачын. Шур монастир сага ылшы тӹнгӓлтӹш школым тымeнь лӓктӹн. Когорак лимӹкӹжӹ Йыл мыч шалвлӓм йоктарымы пӓшӓм ӹштен.
Пӹтӓриш Тунымбал вырсышты ылын, 1917-шӹ им Турци ваштареш кредӓлмӹ фронтышты вӓшлин. 1918-шӹ ин Кечӹвӓлвел фронтышты кредӓлӹн, варажы Царицын дон Астраханьышты пӓшӓзӹ ылын. Большевиквлӓн ВКП пырен. Пӹтӓриш сӹлнӹшая пӓшӓвлӓжӹм лач тӹ жепӹнок сирӓш тӹнгӓлӹн. И.- ӹн ик яжо лыдышешӹжӹ «Кырык марынлан» шотлалтеш. 1919-шӹ ин Азаныш ӹлӓш ванжен дӓ кырык марла лӓкшӹ «Незерӹн шамакшы» газетӹм редактируен, 1920-шы ин Цикмӓш ванжен дӓ тӹштӹ «Тӧр» дон «Красный труд» газетвлӓштӹ ӹштен. Уездӹн РОСТ-ым дӓ Мары УИК-ӹм вуйлатен. 1922-шы ин январьын националистический пӓшӓм утла активно ӹштӓ манын, парти гӹц лыктын колтат. 1924-шӹ ин гӹц «Кыралшы» («Ленин корны») дон «Марийская деревня» газетвлӓн редакторжы лин, 1930-шы ивлӓн «У сем» дон «Якшар знамя» журналвлӓштӹ ӹштен.
Сирӹзӹн пӹтӓриш пӓшӓвлӓжӹ.
Никон Игнатьев кырык марла сирӹмӹ сӹлнӹшаялан негӹзӹм пиштен. Тӹдӹ тенгеок мары сӹлнӹшаян историштӹжӹ пӹтӓриш романын «Вурс мардеж» авторжы семӹнь пӓлӹ ылеш. Сирӹзӹн вес пӓшӓвлӓжӹ: сатира шулӹшӓн «Савик» роман, совет пропaганды шулӹшӓн «Комсомол ӹдӹр» дӓ «Тошты кола». И. тенгеок драмывлӓмӓт сирен. 1920-шы ин Азанышты «Ирӹ жерӓ» альманахышты Игнатьевӹн «Вӹр йӱшӹ» дон «Шык» драмывлӓжӹ лӓктӹнӹт.
Савик романжы.
«Савик» — потикӓ роман — сек пӹтӓриок 1933 ин «У сем» журналеш 1, 2, 3, 4, 5-шӹ номервлӓэш пецӓтлӓлтӹн. Журналеш пецӓтлӹмӹ годым автор глававлӓлӓн лӹмӹм пуэн. 1934-шӹ ин «Савик» роман пасна книгӓ доно Москвашты, «Молодая гвардия» издательствышты, лӓктӹн. Н.Игнатьев ӹлӹмӹ годым романын пасна глававлӓжӹ «Кыралшы» газетешӓт, «Мӓ пеледӹнӓ» кырыык мары литература антологиешӓт пецӓтлӓлтӹнӹт (Козьмодемьянск, 1936).
1958-шӹ ин «Савик» роман кокшы гӓнӓ пасна книгӓ доно Козьмодемьянскышты пецӓтлӓлтӹн, но тӹ издаништӹ романын текстӹм икманяр вӓре кӹтӹкемдӹмӹ.
«Савик» романын геройжы незер халык логӹц ылеш, тӹдӓт незервлӓм паян йыхын кид лӹвец ирӹкӹш лыкташ кредӓлеш, но Савикӹн кредӓлмӓшӹжӹ вес веремӓн, эче Октябрь революци яктеок, кугижӓн шӓмӓнжӹ годым кеӓ. Тӹдӹлӓн паянвлӓ ваштареш, кугижӓн самодержавий ваштареш мары сола условиштӹ гражданский вырсышты пичӓлӹм агыл, вес йӧнӹм кычылташ вӓрештеш — шутям, потикӓм, масакым. Вет ваштылмаш дӓ эче йӧнӹн, мыскылен ваштылмаш, тоже тышманым яжон шиэш, тӹдӹм кредӓлмӓштӹ кычылт веле мышташ келеш.
Н.В. Игнатьев тидӹм классический литературын примервлӓ гӹц яжон пӓлен. Нӹнӹ логӹц ик яргата примержӹ чешский коммунист Ярослав Гашекын романын геройжы бравый срлдат Швейк ылеш.
Н.Игнатьев тенгелӓ шукы историӓн социально-сатирический романым сирӓ. Савикӓт Швейклӓ мам толькы ак вуйстыкланы, ак «арик-суриклӓнӹ». Вӹлец анжымашты тӹдӹм шукынжы пыток ышан агылеш шотлат дӓ вара цаклен миӓт: эхе, тидӹ ородыланымаш агылыш, ӹлӹмӓшӹштӹш цилӓ ма акъярым, кугижӓн дӓ паянвлӓн незер халыкым пӹзӹрӹмӓшӹм, мыскылымашым вӹлкӹ лыктын мимӓш ылеш. Паянвлӓӓт тидӹм пиш цаклат ылнежӹ, дӓ мам ӹштет: Савикӹн оружийжӹ ваштареш вес оружийӹм моаш ясы, тӹдӹн оружийжӹ халыкын пӹсӹ ышыжы, пӹсӹ йӹлмӹжӹ дӓ курымаш оптимизжы ылеш.
Тенгелӓ Савик сӹнзӓ анзылнок ӹшке пӓшӓжӹм ӹштен миӓ: незервлӓн сӹнзӓштӹм пачеш, кугижӓ, паянвлӓ, чиновниквлӓ дӓ попвлӓ ваштареш лыктеш, класс шамыштым понгыжалтара, у ирӹкӓн ӹлӹмӓш верц кредӓлмӓшкӹ ӱжеш, махань корны доно кеӓш — тымда.
Роман мычашты Савик ревоюционер-подпольщик лиэш — тӹдӹ питӹрӹмӹ книгӓвлӓмӓт тоныжы урден, революционный прокламацивлӓмӓт йыдым йӹвӹрт тышкен каштын.
Игнатьевӹн остатка ивлӓжӹ.
Никон Игнатьев репрессируйымы лин дӓ Биробиджан лагереш колен. Колымы вӓржӹ пӓлӹ агыл.
Никон Васильевич Игнатьев кырык марла художественный произведенивлӓм сек анзыц сирӓш тӹнгӓлӹн дӓ мары халыклан шукы романым, повестьым, шайыштмашым, пьесым дӓ лыдыш дон поэмывлӓм пуэн коден. Тӹлец пасна кого пӓшӓм публицистикышкы ӹштен — газет дон журналвлӓэш шолын шалгышы ӹлӹмӓшӹн ядмашешӹжӹ пиш шукы статьям, анзыл эдемвлӓ гишӓн очерквлӓм сирен шалген, тӹнӓмок «Тум кестен» сатиричческий лыкым виден — ӹлӹмӓшӹн тошты касажым тӹ кестен доно пачкен.
Тенгелӓ, Н.Игнатьев цилӓ семӹнят кырык мары литературылан цаткыды негӹцӹм пиштен коден дӓ соты, кого мастарлыкшы доно мары литературын классикшӹ лин.
Н.Игнатьевлӓн сирӹмӓштӹжӹ техень кого мастар лиӓшӹжӹ мары халыкын йӹлмӹм келгӹн дӓ яжон пӓлӹмӓш, тӹдӹм мыштен кычылтмаш палшен. Тӹнӓмок тӹдӹ руш кого литературым — классическийӹм дӓ советскийӹм лыдын, тымень шалген, ӹшке писательсий культурыжым чӹмде лӱктен миэш.
Никон Васильевич кырык мары лутературым тӧрӧкок, манаш лиэш, реализм корнышкыжы — халыкын ӹлӹмӓшӹм тӧр дӓ келгӹн, революций анжыктымы корнышкы шагалтен, кырык мары вес писатель дон поэтвлӓлӓн социалистический реализмын йӧнжӹм кычылташ тыменяш палшен. Тидӹм мӓ В.Сузын дӓ Ш.Булатын, В.Патрашын дӓ П.Першутын, Н.Ильяковын дӓ К.Беляевӹн дӓ молынат сирӹмӓштӹ раскыдын ужына.
Мары литературым ӹштӹмӓштӹ, пайдарымашты дӓ виӓнгдӹмӓштӹ Н.Игнатьев тенгеок кого организаторский пӓшӓм виден шалген.
Остаткаэш, Г. Матюковскийӹн шамаквлӓм кандымы шоэш: «Н.В. Игнатьев — мары халыкын ик кого, лӹмлӹ дӓ яратымы эргӹжӹ, Октябрь революцин ӹнян дӓ патыр салтакшы, коммунистический партийӹн вурс гань калялтшы боецшӹ ылын дӓ ылеш. Тӹдӹн лӹмжӹм ылшы качы жепӓт, кого мардеж семӹнь ружге анзыкы кешӹ веремӓ мӓ дорцна карангден ак кердеп, тӹдӹн сирен кодымыжы, ӹшке туан. Салымсолажын лаштыра тум гишӓн мыры ганьок, мӓлӓннӓ курымеш кодеш».
Кӹзӹт, годеш икӓнӓ, 1 апрельӹн, Козьмодемьянск халашты, «Игнатьевсие чтения» конференци эртӓрӓлтеш.
Изи Сӧрмӓнӓнгӹр.
Изи Сӧрмӓнӓнгӹр — сола Кырык сирӹштӹ, Виловат якте 4 уштыш. 2001-шӹ ин солашты 113 эдем ӹлен.
Изи Шӹндӹр.
Изи Шӹндӹр — Изи Шӹндӹр ӓнгӹр сирӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ сола, кыдым 1980-шы ин Шывашар ГЭС-ым луктӓлмӹ гишӓн, укем ӹштӹмӹ. Солашты Мары Национальный театрын пӹтӓриш мары режиссёржы Маюк-Егоров Алексей Иванович шачын.
Изи принц.
Тӱнымбалны кымдан пӓлӹмӹ Изи принц гишӓн кырык марла шайыштшы книгӓ лӓктӓшӹжӹ кок и первиок эче лӓктӹн, но пиш ӹжӓл, кӹзӹ т якте эче ти кого культура факт гишӓн нигыштат сирӹмӹ агыл. «Йӓмдӹ ли» газетӓт, вӓк, тидӹ гишӓн сирӹдеок коден. «Изи принцӹн» (Le Petit Prince) авторжы француз сирӹзӹ Антуан де Сент-Экзӱпери (Antoine de Saint-Exupéry, 29.06. 1900 — 31.07. 1944) ылеш. «Изи принц» тетя книгӓ семӹнь классифицируялтеш гӹнят, тӹштӹш философи шанымашвлӓжӹ воксьокат тетявлӓлӓн агыл, а коговлӓлӓн адресуялтыт дӓ новеллеш шотлалтеш, кыдым ынгылымашты автор доно рисуйымы иллюстрацивлӓ кого рольым мадыт. Книгӓн лейтмотвшӹ - эдемӹн цӓшӓн лиӓш цацымыжы дӓ ти цӓшӹш шоаш манын мам эдем ӹштӓш йӓмдӹ, тӹдӹ гишӓн. Кӹзӹт «Изи принц» культовый книгӓшкӹ сӓрнӓлтӹн, вет такеш агыл тӹдӹм 192 нӓрӹ йӹлмӹш сӓрӹмӹ. Руш Эл Федерациштӹш халыквлӓ логӹц лач нӹл халык веле туан йӹлмӹшкӹштӹ ти яжо книгӓм саренӓт: алтайвлӓ, кырык марынвлӓ, рушынвлӓ дӓ тадарвлӓ. Кырык мары редакциштӹ эче 150 йӹлмӹм веле анжыктымы. Ик иштӹ ти книгӓ 80 миллион экземпляр доно лӓктеш дӓ выжалалтеш. «Изи принц» ямак семӹнь сирӹмӹ, кышты лыдшы ӹлӹмӓшӹн, тенгеок колымашын философиштӹ доно пӓлӹмӹ лиэш. Вес семӹнь анжалаш гӹнь, ти книгӓ коговлӓн тӱнымбалыштым критикуя. Изи принц новеллын тӹнгӓлтӹшӹштӹжӹ B612 номерӓн шӹдӹр вӹлнӹ ӹлӓ, тӹштӹ кым вулкан улы, нӹнӹ логӹц иктӹжӹ йӧрен кен, но тенге гӹнят Изи принц тӹдӹн йӹрӓт йӹштӹлеш, тӹдӹм пораткашты кыча. Тӹ шӹдӹр вӹлнок эче цевер капризӓн пеледӹш ӹлӓ. Коктын нӹнӹ ма-шон гишӓн хытырат, но тенге гӹнят Изи принцлӓн шӹдӹржӹ вӹлнӹ тамажы ак ситӹ, тӹдӹ со ойхыра дӓ варажы, тӹшец лӓктӹн кеӓ, куд планеты доно пӓлӹмӹ лиэш дӓ сек мычашешӹжӹ Мӱлӓндӹ вӹлӓн вазалеш. Сирӹзӹ семӹнь, Изи принцлӓн тӹшкӹ кеӓш кеквлӓ палшенӹт. Мӱлӓндӹ вӹлнӹ тӹдӹ Рӹвӹж дон пелтӹшӹ аяр лӹвалнӹ Сахара пустыньышты книгӓн авторжымат вӓшлиэш, кыдыдан тӹшкӹ пыдыргышы самолетшы доно вазалаш вӓрештӹн. «Изи принцӹм» 1942-шы ин сирӹмӹ, сек пӹтарижӹ тӹдӹ англла сӓрӹмӹ вариант доно (1943 и), французлажы кым иштӹ 1946-шы ин лӓктӹн. Ти книгӓм кырык марлашкы француз йӹлмӹм пӓлӹшӹ сӓмӹрӹк сӓрӹзӹ Ирина Оплева сӓрен дӓ «Сарта» книгӓ лыкмаш 2008-шӹ ин лыктын. «Изи принц» гишӓн.
Икшӹ Ӹнгӹжсир.
Икшӹ Ӹнгӹжсир — Кугилӓнсола гӹц 4 уштыш ордӹштӹ. Перви ти сола Угарман губернян Шурдӹнг уездӹн Ямангаш волостьыш пырен. 2001-шӹ ин Икшӹ Ӹнгӹжсирӹштӹ 82 эдем ӹлен.
Илдушкина, Мария Алексеевна.
Мария Алексеевна Илдушкина — кырык мары поэтесса.
24 апрельӹн 1944 ин Пайскырык кымдемӹн Лапатасолаэш шачын. 7 классым Пайскырык школышты пӹтӓрен. 8 класс гӹц 10 класс якте Пистерлӓ школышты тыменьӹн. 1961-65 ивлӓн Мары педагогический институтышты тыменьӹн. 1972 и якте Шӹргӹдӹр школышты труен. 1972 -82 ивлӓн Кырык мары райисполкомышты пӓшӓм ӹштен. 1982-1997 ивлӓн Цикмӓ халан коррекционный школышты пӓшӓлен.
3 книгам ӹшке шотешӹжӹ лыктын: "Лапатаэм - шачмы вӓрем" (Тетявлӓлан дӓ ӓтя-ӓвӓвлӓлӓн), "Парсын савыц" (Колхоз ӹлӹмӓш, Оленан тырхымаш яратымашыжы гишан),"Батрачка" (Сирӹзӹн тетя годшы жепшӹ). Вес книгӓвлалан йӓмдылӹмӹ материалвлӓжӹ Мары книга издательствышты киӓт: "Ӓтя-ӓван кудывичӹштӹ", "Тӹлзӹвлӓ - 12".
Руш поэт Л.Кручинина-Белякова дон марла-рушла "Акпарс мӱлӓндӹ", "Земля Акпарса", сборникӹм йӓмдӹлӓт.
И
Ильяков, Никандр Филиппович.
Никандр Филиппович Ильяков (ш.28 октябрь, 1913 — к. 1967).
Биографижӹ.
Кыльыкалеш шачын. 1930-шы ин ӱл пецӓтӓн курсым пӹтӓрен, Кырык Мары Педтехникумышты тыменьӹн, Мары книга Лыкмашын Кырык Мары филиалыштыжы корректорын пӓшӓм ӹштен. 1937-шӹ ин Тымдышывлӓн институтым тымень пӹтӓрен. Кого Вырсышты кредӓлӹн дӓ Чехословаки дон Германи якте шон.
Сӹнгӹмӓш паштек туан Кырык сирӹшкӹнӓ толын, книгӓ лыкмашышты, районнан газет редакцивлӓштӹ ӹштен дӓ пӹтӓртӹш ивлӓжӹн Йоласал школышты тымден. Никандр Ильяков сирӹзӹ семӹнь ӹшкӹмжӹм кӓньӹсӹрӹн, пӹзӹрен шӹндӹмӹлӓ шижӹн, тӹдӹн пӓшӓвлӓжӹм пецатлӹделыт, седӹндонат депрессиш пырен дӓ психически церлӓнен. Ӹшке кидшӹ гач колен.
И
Интернационал.
Мырын историжӹ гӹц.
Текстӹм француз поэт, анархист, Икшӹ Интернационал дон и Парижӹштӹш коммунын членжӹ Эжен Потье сирен. Парижӹштӹш коммуным шин шӓлӓтӹмӹ кечӹвлӓн (1871 ин) сирӹмӹ дӓ пӹтӓрижӹ Марсельеза семеш мыренӹт. Лыдыш семӹнь 1887-шӹ ин шӓрлен кен. Семжӹ Пьер Дегейтерын (1888 и). Пӹтӓриш гӓнӓ 23 июньын 1888-шӹ ин мыралтын дӓ тидӹ паштек пецӓтл-мӹ лин. Шукы йӹлмӹшкӹ сӓрӹмӹ. 1910-шы ин Социалистический Интернационалын конгрессӹштӹжы- Копенгагенӹштӹ ти мырым халыквлӓлоштыш социалистический каштмашын (движени) гимнешӹжӹ айырымы. Кырык марла текстым Эпин дон Григорьев-Эмӓш сӓренӹт дӓ 1924-шӹ ин Москвашты Когорак тыменьшӹвлӓлӓн лыдашышты лӹмӓн книгӓштӹ пецӓтлен лыктыныт. Оригиналышты текст куд куплетӓн. Ти версим тетя версиэш шотлаш лиэш, ӓнят-иктӓжӹн кырык марлаат куд куплетӓн вариантжы улы.
Мырын текстшӹ.
М
Йожеф, Аттила.
Йожеф Аттилан ӓштемикшӹ гимнази анзылны, кыды поэтӹн лӹмжӹм намалеш
Аттила Йожеф (венгрлӓ "József Attila"), 11 апрель 1905, Будапешт — 3 декабрь 1937, Балатонсарсо) — венгр поэт.
Коклышы курымаш венгр сӹлнӹшаяшты лач Аттила Йожеф дон Адин поэзим ик кӱкшӹц доно тӓнгӓштӓрӓш лиэш. Ти кок поэтӹн ӹлӹмӓш корным анжалаш гӹньӹ, тӹштӹ кого айыртемвлӓм ужаш лиэш, ӓнят тиштӹ нӹнӹн кок йиш персонышты дӓ пуйырымаш рольым мадын? Но эче историн кок факторжым пӓлдӹртӹде ак ли: Ади венгр сӹлнӹшаяшты уэмдӹмӓш пӓшӓм ӹштен, сӹлнӹшаям, лӹмӹнок поэзим кӱшкӹ лӱктӓлӹн гӹнь, Аттила Йожефлӓн тӹдӹм сӹлнештӓрӹмӹ дӓ керӓл кондициш кандышын рольым мадаш вӓрештӹн. Венгрин сӹлнӹшаяш Ади вычыдымы мардеж гань пӹсӹн пырен гӹнь, Аттила Йожеф изин-олен дӓ кӱн шоктышы семӹнь пырен. Седӹндонат тӹдӹн рольжым поздаракын веле ӓклӓш тӹнгӓлмӹ.
Ӹлӹмӓш корнывлӓжӹ.
Аттила Йожеф Будапешт тӹрӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ ик пӓшӓзӹ кварталыштыжы шачын. Ӓтяжӹ Трансильвани гыц лӓкшӹ шавынь шолтышы, ӓвӓжӹ выргем мышшы. Аттила кымшы тетя ылын. Кымиӓш ылмыжы годым ӓтяжӹ нелӹ ӹлӹмӓшӹм коден, Америкӹш эмигрируен дӓ тӹшец палшаш тӹнгӓлӓм манын. Сӧрӹмӹжӹм тӹдӹ ӹштен кердде дӓ семняшкӹжӓт тӹдӹ нигынамат пӧртӹлтде. Аттила незер ӹлӹмӓшӹн тотшым яжон пӓлен. 1919-шӹ ин тӹдӹн ӓвӓжӹ колен. Тылык эргӓшӹм солашты ӹлӹшӹ ик родня адвокат пакыла куштен дӓ тымден. Пӹтӓриш лыдыш книгӓжӹм Аттила Йожеф Дьула Юхашын палшымы доно луатшӹмиӓшӹнок лыктын кердӹн. Тӹдӹ Шегед университетӹштӹ гуманизм факультетӹштӹ тыменьӹн, варажы Венӹш дӓ Парижӹш тыменяш кен. Парижӹштӹ тыменяш тӹдӹлӓн Лайош Хатвани палшен. Палшыкшы когоок ылде гӹнят, поэтӹн университетӹм кодымыжы шоде. Ти жепӹн тӹдӹ марксизм, пӓшӓзӹ классын организацивлӓ дӓ модерн кунстыштыш йогымашвлӓ доно пӓлӹмӹ лиэш. Лыдышвлӓжӹмӓт сирен, но махань ӓкӓн нӹнӹ ылыт, тидӹм иктӓт тӹнӓм ынгылыде. Политикӹштӹш анжалтыш донжы поэт шалахай велнӹлӓ ылын дӓ тенге 1930-шы ин легальный агыл коммуниствлӓн партиш сирӓлтеш. Партиштӹ пиш активно пӓшӓм ӹштӓ. Революци шӱлӹшӓн лыдышвлӓм сирӓ. Тидӹ гишӓн 1930-шы ивлӓн судыш тӹдӹм пуат. Кымлышы ивлӓнок тӹдӹн теорин анжалтышыжат пингӹдемеш.
Шукыштат агыл, 1930-шы ивлӓн Аттила Йожеф коммунист парти дон сӧредӓлмӓш якте шоэш дӓ принципвлӓ дон анжалтышвлӓжӹ айыртемӓлтӹтӓт, тӹшец курымеш лӓктеш. Постоянне пӓшӓ вӓрӹм тӹдӹ мон кердде. Университетвлӓштӹ тыменьӹн гӹнят, дипломым тӹдӹ нӓлӹн кердде. Поэтлӓн пиш незерӹн ӹлӓш вӓрештӹн. 1932-шы ин Аттила Йожеф "Хала тӹрӹштӹш йыд" (Кӱлжáроси éй) лӹмӓн лыдыш книгӓм лыктеш, но критика тидӹм цаклыдеок кода. Седӹндонат тӹдӹ депрессиш вӓрештеш, "иктӹлӓнӓт мӹньӹн лыдышвлӓэм ак келеп" шанымаш тӹдӹм пишок темден.
Кок иштӹ, 1934-шӹ ин "Мӧскӓн куштымыжы" лыдыш книгӓжӹ дӓ 1936-шы ин поэтӹн сек пӹтӓртӹш лыдыш книгӓэш кодшы "Пиш картшта" (Нагыон фáй) лӓктеш. Тидӹ паштек критиквлӓӓт тӹдӹм цакленӹт дӓ поэт Сзéп Сзóн журналын редакторжы лиэш. Поэтӹм кымдан утла поздан пӓлӓш тӹнгӓлӹт. Сирӹзӹн ӹшке ӹлӹмӓшӹжӓт пиш цӓшдӹмӹ ылын. Тӹдӹ вӓтӹжӹ гӹц айырла дӓ яратымаш гӹц паснаок киэн кодеш. 1934-шӹ ин Совет Ушемӹштӹ эртӓрӹмӹ Сирӹзӹвлӓн конгрессӹшкӹ, тӹдӹм ӱжделытат, тидӹлӓн пиш шӹдешкен. Цилӓ тидӹ шулыкланжы нелӹ кӱ гань вазын дӓ таманяр гӓнӓ психика доно церлӓнӹшӹвлӓн санаториштӹ киӓш вӓрештӹн. Поэт журналышты пӓшӓм ӹштен гӹнят, оксажы шукок ылде дӓ йиждӹмӓш-мӹнгеш пумаш, тӹдӹн кымылжым со валтен- тидӹжӹ гӹнь тетя годшенок пӓлӹмӹ ылын. 1937-шӹ ин нигынамат тӧрлӓнен керддӹмӹжӹм пӓлен, ик шӹжӹ кечӹн поэт Балатон йӓр тӹрӹштӹшӹ солашты поезд лӹвӓк вазеш. Аттила Йожеф гишӓн колымыжы паштек веле кымдан пӓлӓш тӹнгӓлӹт.
Поэт лимӓш.
Аттила Йожефӹн лыдышвлӓм сирӓш тӹнгӓлмӹ годым, Венгрин поэзиштӹ яжо поэтвлӓ дефицитеш шотлалтделыт. "Ниугатын" поэтвлӓ кыце кердмӹн лыдышвлӓштӹм сиренӹт, но тӹ годымок уж ӹрвезӹ поэтвлӓ лыдышвлӓм пидӹнӹт. |кспрессионизм, футуризм, сӱрреализм сагаок поэтвлӓ халыкын тошты годшаш мырывлӓ доно экспериментвлӓм ӹштӹлӹнӹт. Поэт семӹнь, Аттила Йожеф когорак коллегӹвлӓн опытыштым шотыш нӓлӹн, но со ӹшкӹмжӹнӹм дӓ ум лыдышвлӓшкӹжӹ пырташ цацен. Модышты ылшы йогымашвлӓм поэт ӧрдӹжӹшкӹ ак шӹкӓл, тӹдӹ халык мырывлӓмӓт у семӹнь интерпретируя, Парижӹш каштын толмыжы паштек, сӱрреализм доно интересуялтеш. Тӹ годшаш ик инетересне лыдышеш "Шӹмлӹмӓш" (Танулмáныфей) шотлалтеш, кышты раскыдын Дьула Йухазын, Дезӧ Костоланин кишӓвлӓштӹ кайыт. Лыдышвлӓм сонет семӹнь сирӹмӹ, кычылтмы атрибутвлӓм вес поэтвлӓн лыдышвлӓштӓт ужаш лиэш, но рӹмӓлгӹштӹ шӹнзӹшӹ корныгешӹн портретшӹ тӹлец якте уждымы фонышты пуалтеш, кыдым эче венгр поэзиштӹ анжыктымы агыл ылын. Ирокшы рӹмӓлгӹштӹ шӹнзӹшӹ эдем гишӓн сирӹмӹжӹ годым, поэт тӹдӹн портретшӹм раскыдын анжыкта дӓ сӹнзӓвлӓш ванжа. Поэт эдем мам шижеш дӓ тӹдӹн пуйырымашыжы гишӓн сирӓ. Ти лыдыш докы Аттила Йожефӹн вес лыдышвлӓжӹ лишӹл ылыт: "Шужымаш" (Éхсéг) дӓ "Янгылышы эдем" (Мегфáрадт ембер).
Сирӓш тӹнгӓлмӹжӹ годшен, Аттила Йожефӹн поэзижӹ яжоэм миӓ, но лач 1931-шӹ и кытлан тӹдӹ синтез якте шоэш. Поэт кыце венгр, тенгеок вескид поэтвлӓн творчествыштым яжон пӓлен дӓ синтезӹм ӹштен, ӹшке сӹнӓн, виӓн, келгӹ шанымашан лыдышвлӓм сирен.
Реалитетӹм анжыктымаш.
Венгр сӹлнӹшаяшты Аттила Йожеф шаныкалышы поэтеш шотлалтеш. Тӹдӹ ӹлӹмӓшӹн махань ылмыжым анжыктымы гӹц пасна, шаныкала дӓ тенге лыдышвлӓжӹ у шӱлӹшӓнвлӓ лит. Тӹдӹ поэт-философ ылеш, кыды обьективне шанымашыжым анзыкы лыктеш. Поэтӹн лыдышвлӓштӹжӹ "вӓр" кого рольым мадеш: "Тиштӹ йӹлгӹжшӹ кӱ кырык вӹлнӹ шӹнзем", "ӹнде тиштӹ кӹртни завод лишнӹ шалгем". Тӹдӹ шӹренжок техень вӓрӹм айыра, кышец йӹрвӓш анжен шалгаш куштылгырак. Шӹренжок ти вӓр кырык вӹлнӹ, йогын кӱшӹл сирӹштӹжӹ, юран годым поэт пушӓнгӹ лӹвӓлнӹ шалга. Кокшы элемент, кыды Аттила Йожефӹн лыдышвлӓштӹжӹ тӹнгӓн ылеш- тидӹ жеп. Поэт йӹрвӓш техень реаливлӓм ужеш, кыдывлӓм субьективне, кӧргӹштӹш "мӹнь" вашталтен ак керд: хӓдӹрвлӓм, ӹлӹмӓш условим дӓ пӧртӱн законвлӓм. Шамаклан, Тисзазуг лыдышышты вадым леведшӹ бархат гань пышкыды рӹмӓлгӹ вӓржӹм и гань пӹцкемӹш йыдлан пуа. Солан утла тыр ӹлӹмӓшӹжӹм анжалаш гӹнь, поэт тӹштӹ жепӹн шагалмыжым цакла. Йыд пӹлгомышты кымдан шӓрлен вацшы шӹдӹрвлӓн тьӹлгӹжмӹжтӹ, йӹрвӓш шӹп ылмы годым церкӹ цангын юкшы, эртен кешӹ ӹлӹмӓш гӹц ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм кандат- тенге корнышты каштшы ӹрвезӹ эдем ӹлӹмӓшӹштӹ шукыжымок ик вӓр дӓ жеп доно кӹлдӓлтмӹм цакла.
Конструктивный сӹлнештӓрӹмӓш.
Луатӹндекшӹмшӹ курымын сирӹшӹ поэтвлӓ доно коклышы курымын сирӹшӹ поэтвлӓ ӹлӹмӓшӹм воксеокат вес семӹнь ужыт. Кокшывлӓжӹ тӹдӹм кымдан, шукы ежӹнгӓнӹм, пӹтӓришӹвлӓжӹ утла ӓнгӹсӹрӹн дӓ простаракын анжыктат.
Дунай лач йоген веле. Кӹцкӹм кандышы
выртышты, тидӹм ӓнят шӱдӹ тӹжем иӓт анженӓм.
Лач пытькалтыш веле дӓ- жеп ӹнде циц,
шӱдӹ тӹжем тьотявлӓн тьотявлӓнӓн сӹнзӓвлӓштӹ сага.
Ужам, мам нӹнӹ ужделыт, нӹнӹ рокым капаенӹт,
Дӓ нӹнӹвлӓ, кыдывлӓ токем толевӹ, ужыт,
мам мӹнь ам уж- тидӹм келесӹнем.
Икӹжӓк-иктӹнӓм сусу дон ойхы гань пӓленӓ.
Мӹньӹн эртӹшем дӓ кӹзӹтшем нӹнӹн ылеш.
Сиренӓ лыдышым - нӹнӹ пынем кидӹшкӹштӹ нӓлӹт
дӓ тенге мӹнь нӹнӹм шижӓм дӓ ӓштем.
Ти пӹтӹдӹмӹ картин тамахань уровеньвлӓ доно пыналтын, кыдывлӓ икӹжӓк иктӹштӹ доно ваштареш ылмышты доно кӹлдӓлтӹт. Тенге ик целам анжалаш гӹнь, яжо лыдыш шачеш, но конструкцижӹ тыштеш кодеш.
изи окнявлӓ вашт пӹцкемӹш ташкалтыш мыч
тенге молывлӓ ганьок тӹнят цӓшдӹмӹ лиӓт,
кыдывлӓм ти кого жеп эксӹкӹш поктыл пыртен
Кӓнет тиштӹ, кышты акшак ханга пичӹ
цӹтӹрӓ дӓ ти шык моралян порадкам
цевер дӓ гарантиӓн толшаш жепӹм вычат,
ошма ара вӹлец ӱлӹк йоген вала...
Изиш первирӓк сирӹмӹ лыдышвлӓ гӹц ти лыдыш пиш когон айыртемӓлтеш. Ти лыдышышты кычылтмы атрибутика кӹзӹтшӹ жепӓш ылеш, но нӹнӹ первиш мифӹм ӓшӹндӓрӹктӓт. Аттила Йожефӹн лыдышвлӓн элементвлӓжӹ гӹц ӹлӹмӓш вӹкӹ модерн анжалтыш мозаика гӹц вуйта погалтеш. Ти ӹлӹмӓшӹштӹ махань-шон антогонизм, секретӓн мӓгӓлвлӓ вӓшлиӓлтӹт, но тенге гӹнят лыдшы цилӓ тидӹм ынгылен кердеш- ти картинвлӓ микро дӓ макрокосмосын пӹтӹдӹмӹ гӹц шалгат, кышты эдемлӓн ӹшке цӓшӹжӹм кӹчӓлмӹлӓ. Аттила Йожеф шукы лыдышыжымок ирӹкӓн, верлибр лыдыш семӹнь сирен, но 1920-шы ивлӓн мычашышты рифман лыдышвлӓмӓт изиш сирӓ. Но фаворитшӹ сойток ирӹк модан лыдышвлӓ ылыныт.
Эдем ӹлӹмӓшӹн тӹнг ядмашвлӓ.
(Махань кӱкшӹ ылеш ти ирокшы пӹлгом!
дӓ кыце йӓнгемжӓт вет шиэш...)
Дӓ шахтервлӓ сойток угӹц тӹш валат,
тӹшкевек, кышкевек нӹнӹн шӱмӹштӹ шолтка лиэш.
Качкын, йӱн, яратен дӓ кӓнен кердӓт!
Ик лыдышыштыжы поэт сирӓ: "Шӱмем уке ылшы укшышты шӹнзӓ". Поэт ӹшке тыргыжланымашыжым кынамжы апокалипсисӓн картинвлӓ доно вӓк анжыкта ("Пиш каршта"), но тӹ жепӹнок лыдышвлӓжӹ пиш келгӹ шанымашанвлӓ. Ик критик семӹнь: "Аттила Йожефӹн лыдышвлӓштӹжӹ сӹлнӹ дӓ нӹжгӓ семвлӓ уке ылыныт гӹнь, лыдшывлӓ нӹнӹм акат лыдеп ылын".
Традицивлӓм анзыкыла нӓнгемӓш.
Аттила Йожефӹн лыдышвлӓжӹ кыце форма дон, тенгеок техникӹштӹ донат айыртемӓлтӹт. Тӹдӹн лыдышвлӓжӹ халык мыры гань проставлӓ ӓль пиш шукы ежӹнгӓн, рифмӹдӹмӹ композицивлӓ лин кердӹт. Кыды лыдышыжы антик жепӓшлӓ сирӹмӹ, кыдыжы сонетлӓ, сонет сериӓт вӓк вӓшлиӓлтеш. Лыдышвлӓн акустикӹштӹ пиш вашталтшы. Музыкыла шактышы лыдышвлӓн сем кого вӓрӹм йӓшнӓ, лыдышвлӓм ынгылаш палша.
Аттила Йожефӹн поэзижӹлӓн виӓн, келгӹ индивидуализм характерне ылеш. Лыдышвлӓштӹжӹ поэт ӹлӹмӓшӹштӹжӹ мам ӹлен лӓктӹн, тӹдӹ гишӓн шоэн агыл сирӓ. Поэзиштӹжӹ тӹдӹ венгр поэзин традицижӹм шотыш нӓлеш, но тӹнӓмок кого уэмдӹмӓшӹм эртӓрӓ. Тӹдӹ ӹшке жепӓш кунстым яжон ынгылен дӓ тидӹм поэзиштӹжӹ кычылт мыштен. Эдемӹн ӹлӹмӓшӹжӹ гишӓн шаныкален, тӹдӹ эдемӹм жеп дон иквӓреш ашкедӓш ӱжеш, эдем тӱнымбалым ынгылышашлык, тӹштӹ ӹшке вӓржӹм мошашлык дӓ ӹлӹмӓшӹм яжоэмдӓш манын, тӹдӹм вашталташ цацышашлык манеш.
Аттила Йожеф реализмӹн, импрессионизмӹн, сӱрреализмӹн, футуризмӹн элементвлӓжӹм иквӓреш яркален, синтезӹм ӹштен кердӹн дӓ венгр поэзим анзыкыла виӓнгдӹмӓштӹ кого рольым мадын.
Налмӹ: Цикмӓ журнал, 2000 № 3
Й
Йоласал.
Йоласал () сола — Кого Йынгы ӓнгӹр лишнӹ вӓрлӓнӓ, Цикмӓ гӹц Йоласал якте 25 уштыш нӓрӹ. Сола гишӓн пӹтӓриш гӓнӓ архив документвлӓштӹ «Йолас / Элас сола» семӹнь 1702-шы ин пӓлдӹртӹмӹ ылын. (+++) 16-18-шӹ курымвлӓн ти первишӹ мары сола Акпарс лужавуйын тӹнг ӓсӹкшӹ ылын, кыды «Кого Йыл Шудермар» сола-обшинӓ маналтын. 1795-шӹ ин 25 ӹлем (кудвичӹ) ылын. 1859-шӹ ин 43 ӹлем ылын (120 пӱэргӹ дӓ 125 ӹдӹрӓмӓш). 2001-шӹ ин 227 кудвичӹм шотлымы (220 пӱэргӹ дӓ 335 ӹдӹрӓмӓш).
1827-шӹ ин церкӹм Тошты Цермышал гӹц Йоласалыш ваштымыкы, ти сола церкӹ кымдемӹн центржӹ лин.
Истори.
Кыце йоласалвлӓ 1905-06-шы ивлӓн ӹленӹт, Ӱрйӧ Вихманнын корныштыш сирмӓшвлӓжӹ гӹц пӓлен нӓлӹна. Тидӹм 2007-шӹ ин лӓкшӹ Цикмӓштӹ лыдаш лиэш.
Экономика.
Йоласалышты икманяр лапка улы. Махань фирмывлӓ улы?
Культура.
Йоласалышты Культура пӧрт пӓшӓм ӹштӓ. Йоласал школ сагашы ылшы Фаина Эшмякован Шыжарвлӓ кӓрш ансамбльым Мары Эл, Россий дӓ Европыштат пӓлӓт.
Йоласал гишӓн сӹлнӹшаяшты.
Йоласал гишӓн шукы мары сирӹзӹ сирен. Нӹнӹ логӹц Геннадий Матюковски дон Николай Егоровым пӓлдӹрташ лиэш. Йоласалышты шачшы поэт В.Кокэн туан солажын пӧртӱ гишӓн шукы лыдышым сирен.
Йоласал вел солавлӓ.
Йоласал вел солавлӓ. Йоласал сола согоньыш пырышы солавлӓ.
Ажедмӓшвлӓ.
Мары Эл карта марла
http://mariuver.info/files/map_mari_el.pdf
Йоласал школ.
Школын историжӹ.
Козьмодемьянск уездӹштӹ Кого-Йынгы волостьышты 1843-шы ин Цермышал приход училищӹм пачеш. Йоласал сола семӹнь эче тӹнӓм ылде ӓт. Цермышал приходыш тӹнӓм кым кого сола - Тятькан сола (Кого Йоласал), Изи Йоласал дӓ Цермышал сола пыренӹт. Тыменьшӹвлӓ кым группы погыненӹт.
1918-шӹ ин Цермышал училищӹм Йоласал когорак тӹнгӓлтӹш школ манын лӹмд8т. 1924-шӹ ин 7 классан школыш формируялтын. Пӹтӓришӹ директор Ерофеев Иван Яковлевич ылын.
1952-шӹ и гӹц 1956-шы и якте школ директор семӹнь Ярандай Иван Павлович пӓшӓлен. 1956-59 ивлӓн Филимонов Виталий Иванович директор лин. Тӹнӓм 500 тыменьшӹ нӓрӹ школышты ылыныт.
Школым пӹтӓрен, тымдышеш тымень лӓктӹн, шукынжок мӹнгеш школышкышты пӓшӓлӓш портӹлӹт. Шамак толшеш, Сретенская Зоя Андреевна, Блинова Зоя Ивановна, Ермолаев Василий Феофанович, Соловьева Зинаида Ивановна, Успенский Владимир Тихонович. Пӹтӓртӹшӹжӹ 1959-64 ивлӓн директор семӹнь пӓшӓлӓ.
1959-шӹ ин школым пӹтарӹшӹвлӓ логӹц пӹтаришӹ Мары Элӹн президент Зотин Владислав Максимович лин.
1984-шы ин директореш Егоров Владимир Валерьянович шагалеш. 1985-шӹ ин тошты школышты капитальный ремонтым ӹштӓт. 1989-шӹ ин у кого кӓмӹни портӹм пачыт. Тӹ инок школ у статусан лиэш - Йоласал кӹдалаш школын комплексӹшкӹ ушат Нужанал дӓ Йынгы-Кушыргы тӹнгӓлтӹш школвлӓм, Йоласал тетя садым, Йоласал музыкы школым.
2005-шӹ и гӹц школ директор Сергеев Александр Анатольевич ылеш.
Проектвлӓ гишӓн.
Национальный проектӹн ("Образование") грант оксаэш шукы у оборудованим нӓлмӹ. Биологи кабинетӹм уэмдӹмӹ, махань-шон у пособивлӓ, микроскоп, компьютер, биологи микролаборатори, мультимедийный проектор дӓ тӹлец молат. Цилӓ ма улы у оборудованим биологи уроквлӓштӹ веле агыл, школ мероприятивлӓштӓт кычылтыт, тенгеок вес предмет тымдышывлӓлӓн урокым видӹмӓштӹ кого палшык.
Адрес: 425310 Мары Эл, Кырык Мары район, Йоласал с/а, Советский ӧлцӓ, 24.
Й
Й
Йоулупукки.
Йоулупуккин — Ӱштӹ Кугузан — Санта Клаусын историштӹ гӹц
У и мӓлӓннӓ кого айо. Тӹдӹн сек тӹнг персонажшы – Ӱштӹ Кугуза (Ӱштӹ Тьотя) ылеш, кыды тетявлӓлӓн пӹрнявлӓм (подаркавлӓм) шӓлӓтен сӓрнӓ. Европышты Ӱштӹ Тьотян коллегыжым христиан религи доно кӹлдӓт дӓ цилӓ сӓндӓлӹкӹшток ӹшке семӹньӹштӹ тӹдӹм лӹмдӓт. Ӱштӹ Кугуза Шартял анзыцын ӹшке пӓшӓжӹм тӹнгӓлеш. Кӹзӹтшӹ жепӹн тӹдӹн выргемжӹ универсальный, цилӓ вӓреок ик статян ылеш – тӹдӹ якшар мӹжӓрӓн, ош миж тӹрӓн калпакан дӓ ош пандашан лишӓшлык. Ӱштӹ Кугуза кӹзӹт сусу, йӹрӹзӹ дӓ тетявлӓм яратышы тьотя ылеш. Тӹдӹм якшар выргемӓнӹм шӱдӹ и нӓрӹ веле пӓлӓт, молнамжы гӹнь тӹдӹ ыжга выргемӓн сӓрнен, кидешӹжӹ ӓнгӓлтӹш пандым кычен, нолжым кесӹм ӓль шарыкым анжыктышы маска доно мӱден шӹнден. Мары фольклорышты ти образым Васли Кугуза лӹм доно пӓленӓ. Тӹдӹ Шартял годым сола мыч пӧрт гӹц пӧртӹшкӹ каштын, махань-шон масаквлӓм шайыштын, мырен, ӹлӹмӓш доно кӹлдӓлтшӹ изи инсценировкывлӓм анжыктылын дӓ пӧрт хозалан пурым, цӓшӹм дӓ шулык дон пурлыкым согоньлен. Пӧрт хозажы ӹшке монгыржы гӹц Васли Кугузалан изи пӹрнявлӓм пуэн ӓль хыналыктен. Мӓмнӓн йӹлмӹштӹнӓ Шартялын этимологижӹ ”шарык ял” шамаквлӓ доно кӹлдӓлтӹн.
Васли Кугуза гань фольклор образвлӓ Скандинавиштӓт улы. Нӹнӓт ыжгам, кесӹм анжыктышы маскым чиэн, пӧрт гӹц пӧртӹшкӹ, хутор гӹц хуторышкы каштыныт дӓ функциштӓт марынвлӓн Васли Кугузан ганьок ылын. Шамаклан, финнвлӓ Ӱштӹ Кугузам Joulupukki маныт. Кырык марлашкы сӓрӓш гӹнь, тидӹ ”Шартял Кесӹ” лиэш. Европыштыш Ӱштӹ Кугузан прототипешӹжӹ Ликийӹштӹш Мира халан епископшы Валгыды (святой) Миколай (270-347 ивлӓ) шотлалтеш. Шайытыт, вуйта тӹдӹ лишӹлвлӓлӓнжӹ палшаш манын, шӹкш труба гӹц пӧртӹшкӹштӹ оксам кӹшкен сӓрнен. Кӹзӹт ти хала Турциштӹ ылеш дӓ Демре маналтеш, молнам ти территориштӹ греческий-католик верӓн греквлӓ ӹленӹт. Ти халашты Санта Клауслан ӓштемикӹм вӓк шагалтымы – тенге туроквлӓ тӹдӹм шотеш пиштӓт. Халан ик церкӹштӹжӹ 1087-шӹ и якте ти епископын кӓпшӹ киэн дӓ ти церкӹ ӹнде Ноэль Баба Килизе (Ӱштӹ Кугузан церкӹжӹ) лӹм доно пӓлӹ ылеш. Шартял доно кӹлдӓлтшӹ персонаж семӹнь Валгыды Миколай пӹтӓриок Голландишкӹ толын.
Тидӹ 15-шӹ курымын лин. Голландвлӓм тангыжвлӓ мыч сӓрнӹшӹ халык семӹнь пӓлӓт дӓ ти Валгыды Миколай лӹмӹнок тангыжышты каштшы эдемвлӓлӓн палшен. Кырык марынвлӓн православный пантеоным анжалаш гӹнь, корнышты дӓ выжален каштшы эдемвлӓлӓн Миколай Угодник палша манына. Тидӹжӹ гӹнь ти Валгыды Миколай доно и кӹлдӓлтеш. Легендывлӓ шайыштыт, вуйта Валгыды Миколай Амстердамышкы пӹтӓриш гӓнӓ 6-шы декабрьын толын. Сагажы шим каваштан тӓрзӹжӹ – негр Петер ылын, кыды Миколайлан пӹрнявлӓм пайылаш палшен. Голландвлӓ Ӱштӹ Кугузам ӹшке семӹньӹштӹ – Синтер (Валгыды) Клаас маныт. Тӹ годымок 6-шы декабрь епископ Миколайын колымы кечӹжӹ. Бельгиштӹ, Европа Унионын (Ушемӹн) тӹнг сӓндӓлӹкӹштӹжӹ тӹдӹм Николаас маныт. Франциштӹ тӹдӹм Пер Ноэль, Италиштӹ Баббо Наталь дӓ Испаништӹ Паппа Ноэль, Германиштӹ Вайхтнахцманн лӹм доно пӓлӓт.
Америкӹшкӹ Ӱштӹ Кугуза 17-шӹ курымын Голланди гӹц ванжен дӓ тӹдӹм Санта Клаус манаш тӹнгӓлӹнӹт. Пӹтӓрижӹ гӹнь тӹдӹ пиш лӱдӹктӹлшӹ тьотя ылын, но 19-шӹ курымын тӹдӹ пурырак дӓ сусурак лин. Пӹрнявлӓжӹм тӹдӹ кыды сӓндӓлӹкӹштӹжӹ Шартял вадны, 24-шӹ декабрьын, кыды вӓрежӹ шартял кечӹн, 25-шӹ декабрьын пайыла. Голланди дон Бельгиштӹжӹ гӹнь, пӹрнявлӓ тетявлӓн кидӹшкӹ 6-шы декабрьынок вӓрештӹт. Шукы сӓндӓлӹкӹштӹжок тетявлӓ пӹрнявлӓм Шартял кож лӹвӓлнӹ мот, но Франциштӹ, Италиштӹ дӓ Англиштӹ пӹрнявлӓ шӹкш труба гӹц кенвазыт манын попат дӓ нӹнӹм тетявлӓлӓн носкивлӓш оптат. Кӹзӹтшӹ гӹнь, цилӓ тӱнымбалны Шартял Тьотя Суомин Лапландиштӹ, Корватунтури (Пӹлӹш Кырык) вӹлнӹ ӹлӓ манын шайыштыт. Корватунтури кырык Рованиеми хала лишнӹ ылеш. Ти хала гӹц мӹндӹрнӹ агыл, Ӱштӹ Кугузан- Йоулупуккин ӓпшӓткудыжат, вес семӹнь резиденцижӹ вӓрлӓнӓ.
И йӹде тӹшкӹ тӹжемӹн дӓ тӹжемӹн изи дӓ кого туриствлӓ толыт. Ти корным сирӹшӓт тӹштӹ таманяр гӓнӓ ылын дӓ Йоулупукки доно пӓлӹмӹ лин. Ти Ӱштӹ Кугузан ӹшке почтыжы улы, кышец кымда мӱлӓндӹнӓн цилӓ сӓндӓлӹкӹшкок Ӱштӹ Кугуза цевер дӓ пуры шамакан сирмӓшвлӓжӹ чонгештӓт. Тене, шамаклан, Йоулупукки дорц Марий Элышкат кымылангдымы открыткывлӓ кенӹт. Тӹ годымок, мары тетявлӓӓт Йоулупуккилӓн сирмӓшвлӓм сирӹкӓлӓт, вет тӹдӹн адресшӹ нелӓт агыл: Suomi - Finland, Rovaniemi, Joulupukki. Ти Ӱштӹ Кугуза пучым тирӹшкӹ кӹцкен, Суоми мыч кыдалыштеш дӓ тетявлӓлӓн пӹрнявлӓжӹм шӓлӓтен сӓрнӓ. Мӓ донышна гӹц ик айыртем улы, Суомиштӹ тӹдӹн сага нигынамат Лымӹдӹр ак сӓрнӹ.
Лымӹдӹр лач руш культурышты веле улы. Россий Федерациштӹ ӹнде таманяр и перви Великий Устюг халашты руш Ӱштӹ Кугузан (Дед Морозын) резиденцижӹ пачмы лин. Ӹнянӹмӹ шоэш, кырык дӓ кожла марывлӓнӓт ӹшке Ӱштӹ Кугузан резиденци-ӓпшӓткудыжы лиэш дӓ ти вӓржӹ, шанымем доно Цикмӓштыш пӹлгом лӹвӓлнӹш музей сек йӧнӓн вӓр. Ӱштӹ Кугуза гишӓн шукыракым пӓлӹнедӓ гӹнь, интернетӹштӹ Joulupukki дӓ Santa Claus лӹм доно пӓлен нӓлӹдӓ.
Йошкар-Ола.
Йошкар-Ола ("Якшар-Хала") Мары Эл Республикин вуйхалажы.
Й
Й
Йыл.
left
Йыл (алык марла: "Юл", рушла: "Волга", эрзӓлӓ: "Рав", суасламарла: "Атал", тадарла: "Идел") — Европын сек кужы йогыжы (ӓнгӹржӹ). Кужыцшы 3 685 (3530) уштыш. Йыл тӹнгӓлтӹшӹжӹм Валдай кӱкшикӓштӹ Тверь областьышты нӓлеш дӓ Кострома, Ярославль, Иваново, Угарман областьвлӓ вашт йоген, Мары Элышкы пыра, тӹшец пакыла Суасламары дон Татари Республикывлӓ, Ульяновск, Самара, Саратов, Волгоград, Астрахань областьвлӓ вашт Каспи тангыжыш йоген лӓктеш. Йыл изиш Калмыки Республикымат йоген эртӓ.
Йылын когорак укш-йогывлӓжӹ: Керженец, Ока, Шур, Вӹтлӓ, Кого Какшан, Вичӹ (Кама).
Кырык Сирӹштӹ Йылышкы техень ӓнгӹрвлӓ йоген пырат: Ар-Пӹнгель (Ӓвӓсир лишнӹ, Угарман областьын Мельопка сола вашт йога), Кого Пӹнгель, Кого Йынгы, Кого Шӹндӹр, Кожла Сирӹштӹ: Кого Ӹрдӹ, Парат, вес вӓре Республикыштына: Кого Какшан, Ушут, Элнет.
Йыл сирӹштӹ техень кырык дӓ кожла мары солавлӓ киӓлтӓт: Ямангаш, Сумка, Кого Сола, Мумариха, Йӱрнӹ, Пӹсӹрмӓн, Йылйӓл, эче махань солавлӓ?
Йыл вӹлнӹ техень халавлӓ вӓрлӓнӓт: Тверь, Кострома, Ярославль, Кинешма, Городец, Балахна, Угарман, Кстово, Лысково, Цикмӓ, Шывашар, Провой (Звенигово), Юлсер-Ола (Волжск), Азан, Ульяновск, Сызрань, Тольятти, Самара, Саратов,Балаково, Камышин, Волгоград, Астрахань.
1980-шӹ ин Шывашар ГЭС-ӹм колтымы велдӹк Кырык дӓ Кожла сирӹштӹ техень солавлӓ ямыныт: Шурышты Краселицӹ, Тополя ваштареш ылшы шӹргӹ пӹчкедӹшӹвлӓн солавлӓ (кӱ нӹнӹн лӹмвлӓштӹм пӓлӓ, пуры лидӓ, сирӓлтӹдӓ), Коротняк, Тумерлӓ (пристин дон когосола (поселок), Изи Шӹндӹр, (махань вес солавлӓ?)
Й
Й
Й
Й
Йынготы.
Йынготы () — сола Кырык сирӹштӹ. Йоласал якте 2 уштыш нӓрӹ. 2001-шӹ ин Йынготышты эдем ӹлен. 2011 и тӹнгӓлтӹшеш 89 эдэм ылӓ. 34-шӹ - пӱэргӹ, 65-шӹ - ӹдӹрӓмӓш.
Йынгы-Кушыргы.
Йынгы-Кушыргы — сола Кырык сирӹштӹ. Йоласал тӹшкаштӹ, кышкы сола гӹц 5 уштыш лиэш.
Тӹнгӓлтӹш школ ылын, кыдым 2005-шӹ ин питӹрӹмӹ. Солашты Юнга-фильм киностуди ӹштен, кыдын вуйлатышыжы Амельченко Анатоли ылын. Йынгы-Кушыргышты поэт Ондрин Валька дон кугижӓнӹш пӓшӓэдем Гаврилов Николай Никандрович шачыныт. 2005-шы ин сола якте асфальт корным шыпшмы.
Й
Йӓдӹрнӓ.
Йӓдӹрнӓ (суаслмарла: "Етĕрне", рушла: "Я́дрин") — хала Суасламары Республикышты, Йӓдӹрнӓ кымдемӹн (районын) центржы.
Географи, вӓрлӓнӹмӓш.
Йӓдӹрнӓ Шур йогы сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Москва – Азан автомагистраль гӹц 8 уштыш ордӹштӹ ылеш. Цикмӓ гӹц Йӓдӹрнӓ якте шоссе корны мыч... уштыш, Шавашар гӹц 77 уштыш.
Йӓдырнӓн историжы:.
Йӓдырнӓлӓн 1590-шы ин негӹцӹм пиштӹмӹ. Тӹдӹм Руш кугижӓнӹшӹн ирвел тӹрӹштӹш карман семӹнь чангымы. 1781-шӹ ин хала статусым пумы. Халашты 2008-шӹ ин 9900 ӹлӹзӹ ылын.
Й
Йӓдӹрнӓ район.
Йӓдӹрнӓ кындем (,) — Суасламарыштыш район, Кырык мары кымдемӹн вадывел пашкудыжы. Административ центржы: Йӓдӹрнӓ хала.
Географижӹ.
Кырык мары кымдем гӹц пасна Йӓдӹрнӓ кымдем Угарман областьын Воротын районжы да Суасламарышты техень районвлӓ доно йӹгӹре ылеш: ирвелнӹ — Моркуш район, кечӹвӓлвелнӹ Якшар Четай дӓ Аликово. Районын кымдецшӹ:.
Историжӹ.
Районым 27 сентябрьын 1927-шӹ ин ӹштӹмӹ.
Ӹлӹзӹвлӓ.
1 январеш 1999 иэш 36,00 тӹж. эдем шотлалтын, нӹнӹ логӹц солазывлӓ 24,9 тӹж. эдем (69 %) да 11,1 тӹж. халазывлӓ.
Районышты цилӓжӹ 125 сола дӓ ӹлем. Кырык мары солавлӓ доно тӓнгӓштӓрен, нӹнӹ когорак ылыт, икпоратка шотшы 200 эдем гӹц шукырак. 84%-жӹ- суасламарынвлӓ ылыт.
Йӓкӹныр.
Йӓкӹныр — сола Кого Йынгы ӓнгӹр сирӹштӹ. Йоласал якте 4 уштыш, Пистерлӓш 2 уштыш. Тетявлӓ Пистерлӓ школыш тыменяш каштыт. Почта номер 425 311, кыды Пистерлӓштӹ вӓрлӓнӓ. 2001-шӹ ин солашты 221 эдем ӹлен. Йӓкӹнырышты кырык мары мырывлӓлӓн семвлӓм пушы композитор Македон Семёнович Атласкин шачын.
Йӓнгӹсола.
Йӓнгӹсола — сола Кырык сирӹштӹ, Изи Шӹндӹр ӓнгӹр сирӹштӹ. Лишӹл солавлӓ Аргӓнсола дон Охонянсола ылыт. Виловат якте 4 уштыш. 2001-шӹ ин солашты 100 эдем ӹлен. Солашты школ улы.
Йӓндушсола.
Йӓндушсола - Аказа лужавуйын мулӓндӹштӹжӹ шӹндӹмӹ сола. Документвлӓштӹ пӹтӓриш гӓнӓ 1795-шӹ ин пӓлдӹртӹмӹ. 2001 солашты 102 эдем ӹлен. Виловат якте 5 уштыш.
Й
Й
Йӓнӹксола.
Йӓнӹксола () — Виловат лишнӹш сола, кышкы 3 уштыш. Солан этимологижӹ Йӓнӹк лӹмӓн эдем доно кӹлдӓлтӹн, кыды ти солам Аказа лужавуйын мулӓндӹштӹжӹ шӹнден. Руш документвлӓштӹ сола гишӓн 1795-шӹ ин анжыктымы. 2001-шӹ ин солашты 127 эдем ӹлен.
Йӓрмӓксир.
Йӓрмӓксир — Виловат сола кымдемӹштӹш сола. 2001-шӹ ин тӹштӹ 49 эдем ӹлен.
Йӱксӓр.
Йӱксӓр — сола Кӹлемар кымдемӹштӹ.
Культура.
Солашты 9-иӓш школ ӹштӓ. Церкӹ улы.
Йӱрнӹ кымдем.
Йӱрнӹ район Мары Элын картыштыжы
Йӱрнӹ кымдем (,) — район Мары Элышты.
Йӱрнӹ кымдем.
Районын административный покшалжы: Йӱрнӹ хала сӹнӓн посёлкы.
Географи.
Йӱрнӹ кымдем Мары Эл Республикын вадывелнӹжӹ вӓрлӓнӓ да пӹсманвлажӹм вадывелнӹ Угарман областьын Воскресенским дон Воротынским районвла, ирвелнӹ Кӹлемар, кечӹвалвелнӹ Кырык мары кымдемвла доно пӹсманжӹ эрта. Районым Вӹтла йогы коктеш шелеш. Районын кымдецшӹ.
Ӹлӹзӹ шот дӓ национальностьвлӓ.
2005 ин 1 январеш районышты 13,8 тӹжем эдем ӹлен.
Солакудыло.
Солакудыло кӹзӹт льыскыдын виэнгеш, фермервлэн шот пиш чӹдӹ.
Йӹлмӹ кодвлӓ.
Йӹлмӹ кодвлӓ — тиды кытык юкпалы аль цифра кодвлӓ, разработанные для представления языков в обработке данных и коммуникациях. Икманяр тӱрлӧ радам ыштыме уло, тидын гыч шукырак лӱмлӧ — ISO 639.
ГОСТ 7.75–97.
ГОСТ 7.75–97 «Йылмылӱм кодвлак» ИСО 639-лан келшен толеш да йылме лӱмерым рушла да аҥгличанла, 3-йӱкпалан кодвлакым кириллик алфавит негызеш, 3-йӱкпалан кодвлакым латин алфавит негызеш, 3-цифран кодвлакым куча.
Ажедмӓшвлӓ.
Й
Кавафис, Константинос.
Константинос Кавафис (, 29 апрельӹн 1863, Александрия, Египет, Кого Британин протекторатшы — 29-шӹ апрель 1933, тӹшток) — грек поэт.
Модернизм гӹц анзыц кешӹ Кавафис.
Антик мифологи дон истори Кавафисӹн пӓшӓвлӓштӹжӹ Сеферисӹн гӹцӓт кымдарак вӓрӹм йӓшнӓт. Кавафис Александриашты шачын дӓ ӹлӹмӓш курымыштыжы шукыжымок тӹштӹ ӹлен. Лыдышвлӓм сирӹмӓштӹ француз символиствлӓ кого инспирацим тӹдӹлӓн пуэнӹт. Тенгеок тӹдӹм модернизм гӹц анзылны ашкедшеш шотлаш лиэш. Поэт пиш чӹдӹм сирен, ӹлӹмӹжӹ годым иктӓ 150 нӓрӹ лыдышым веле публикуен шоктен. Дӓ поэтӹн публикуйымы методшат пиш интересне. Тӹдӹ ик лыдыш книгӓмӓт лыкде. Тӹдӹ лыдышвлӓжӹм тетрадь постолеш поген, пецӓтлӹктен дӓ тӓнгвлӓжӹлӓн шӓлӓтен.
Кавафис ӹшке лыдышвлӓжӹм истори тематиканеш, философи шанымашанеш дӓ эротикӹ шӱлӹшӓнеш пайылен. Но ик лыдышыжымат лач ик группыш веле пырташ ак ли, нӹнӹн пӹсмӓнӹштӹ раскыды агыл, лин кердеш ик лыдышок философи шанымашан дӓ эротика шӱлӹшӓн ылеш. Поэт сек шукыжымок истори теамтикӓн лыдышвлӓм сирен дӓ нӹнӹ хелленист тӱнымбал дон кӹлдӓлтӹнӹт. Кавафисӹн туан халажы, Александриа хеллениствлӓн культура покшал ылын, седӹндонат тӹдӹ ти хала дӓ тӹ жеп гишӓн шӹренжок сирен. Хелленизм жеп классицизм дон тӓнгӓштӓрӓлтеш. Тӓнгӓштӓрӹмӹ годым пӹтӓришӹжӹ кашкен кешӹ, шӱӓш тӹнгӓлшӹ семӹнь анжыкталтеш. Но хелленизм жепӹн индивидуализм шотышты ылын, классицизм годым- коллективизм. Поэт хеллинизм жепӓш шанымаш овуца вӹкӹ мелӹн анжа. Техень шанымаш овуцажы модернизм жепӓш шанымаш овуца докы лишӹл.
Кавафис "ӹшке юкшым" поздан веле мон. Сеферис Кавафис гишӓн эссем сирен (Докимес ИИ, 1981) дӓ "Йымы Антониусым кода" лыдыш якте, тӹдӹн творчествыжым ик поратканеш веле шотлаш лиэш, манеш. Дӓ ти лыдыш вашталтымашым канден. "Йымы Антониусым кода"-м 1910-11-шӹ ивлӓн сирӹмӹ дӓ тӹштӹ Кавафисӹн шукы темӹжок цаклалтеш. Ик годымок ти лыдыш гедонизм, философи шӱлӹшӓн дӓ истори тематикӓн ылеш. Тиштӹ поэтӹн эстетикӹжӹмӓт цаклаш лиэш.
Лыдышын истори фоныштыжы Антониусын остатка йыдшы гишӓн Плутархосын шайыштмыжы. Антониус дон Клеопатра Октавианус дон йӹр нӓлмӹ Александриашты ылыт. Октавианус гӹц вара Аугуст кугижӓ лиэш. Ма лиӓлтмӹм ынгылен, Антониус мам тӹдӹлӓн пуйырен, тидӹ гишӓн кӱ палатын левӓш вӹлнӹжӹ ӹшкетшӹ шанен шӹнзӓ. Плутархос тӹ мӓгӓлӹн хала монгыр гӹц айышы халыкын юквлӓ шактымы гишӓн пӓлдӹртӓ. Айышы халык юк хала тӹрӹшкӹлӓ кеӓ. Тенге йымы тӹдӹм коден, тышманлан пуалтмаш гӹц пасна нимат весӹ уке- тидӹм Антониус ынгыла. Плутархос семӹнь йымы Дионис ылеш- театр, кунст, ӓрӓкӓ дӓ йӓнгӹм кӓндӓрӹмӹ йымы, кыдылан Антониус курымжы ыдылын. Но Кавафисӹн йымыжы ӹшке Александриа хала ылеш.
айышы халыкын юкшым, йозы музыкы семӹм,
пӓшӓэт ӹштӹдеок кодеш дӓ ӹлӹмӓш целет
лач тӹлӹшкӹ веле сӓрнӓлтеш гӹнят, ак кел ойхыраш.
Кынам уж тагынамок йӓмдӹ ылат, юла,
Тӹнгжӹ тӹнь ӹшкӹметӹм ат алталы. Ит келесӹ
вуйта тидӹм тӹлеш* шотленӓт, ӓль самынь тамам кольыц.* руш. мечта
Техень шанымашвлӓ яктежок ӹшкӹметӹм ит валты.
Кынам уж тагынамок йӓмдӹ ылат, юла,
тенге кыце техень халан ӓкшӹ лишӓшлык,
ти юквлӓм остатка гӓнӓ йӓнгетӹм кӓндӓрен,
айышы эдемвлӓн мистикӓн ашкедшӹ йозы семвлӓм, но
Кавафисӹн поэзижӹ утла простала, проза гань охырла вӓк кайын кердеш, но ти проста ылмаштыжы тӹдӹн вижӹ и ылеш. Кавафис тенге йориок ӹшке лыдшывлӓжӹм лыдышвлӓн вес кӱкшӹцвлӓшкӹ нӓнгенежӹ дӓ тӹштӹ у шанымашвлӓм кӹчӓлӹктӓ. Сеферис семӹнь Кавафисӹн лыдышвлӓжӹ икӹжӓк-иктӹштӹ дон кӹлдӓлтӹнӹт. {укы лыдыш гӹнят, нӹнӹм сери гань лыдаш лиэш. Кавафис метафорывлӓм ак кычылт, тӹдӹн лыдышвлӓжӹ ӹшкеок метафора ылыт. "Антониус" лыдышын кого мистикӹжӹ, ӹшке мистикӹ ылеш- Дионисӹн аен ашкедмӹжӹ дӓ тӹдӹн йозы музыкыжы. ӱлнӹ пумы лыдыш, анзылнышы дон кӹлдӓлтеш дӓ тенге ӓнят, вӓшештӹмӓшӹмӓт моаш лиэш.
тӹдӹвлӓн, кыдывлӓ коленӹт, ӓль нӹнӹн, колышывлӓ
кынамжы тамам шанымына годым, мӓ донна попат.
Дӓ нӹнӹн юкышты семӹнь мӓгӓлеш пӧртӹлӹт
музыкы сем гань, кыды йыдым, мӹндӹрнӹ, шӹплӓнӓ.
К
Казах йӹлмӹ.
Казах йӹлмӹ — турк йӹлмӹ. Кучылтымо казах коклаште, тынг шотышты Казахстан Республик.
Камю, Альбер.
Альбе́р Камю́ (фр. Albert Camus, 7 ноябрь 1913 — 4 январь 1960) — француз сирӹзӹ, философ, пӓшӓвлӓштӹжӹ экзистенциализмӹм культивируен. 1957-шӹ ин сӹлнӹшая Нобель премим пумы.
Adaptations théâtrales.
Albert Camus adapta différentes pièces de théâtre étrangères.
En 1975, le régisseur et acteur Nicou Nitai, a traduit et adapté pour "one man show" " La chute" qu'a été joué sur les scènes du Théàtre de la Simta et Théàtre Karov à Tel Aviv, plus de 3000 fois.
Notes et références.
Jean-Luc Moreau: "CAMUS l'intouchable,Polémiques et complicités", Éditions Écriture-Ed. Neige, janvier 2010 -
Ажедмӓшвлӓ.
К
Кант, Иммануил.
thumb
Иммануи́л Кант (нем. "Immanuel Kant" [ɪˈmanuɛl kant]; 22 апрель 1724, Кӧнигсберг, Прусси — 12 февраль 1804, тӹшток) — немӹц-философ, немӹц классикы философилӓн негӹцӹм пиштӹшӹ.
К
Канюшков, Аркадий Максимович.
Аркадий Максимович Канюшков (2-шы март 1925-шӹ и — 1993) — кырык мары поэт.
К
К
Каплинский, Ян.
Ян Капли́нский ("Jaan Kaplinski") — кырык марла эче кыды вӓрежӹ Йаан Каплински манын сирӹмӹ (Jaan Kaplinski), 22 январь 1941, Тарту, Эстони) — эстон поэт, эссеист, сӓрӹзӹ.
Биографижӹ.
Авӓжӹ — эстон, ӓтяжӹ — полак, кыдым СССР-ын аннексижӹ паштек 1940 ин арестуйымы, лагерьӹшты колен. Каплинский Тарту халашты кушкын, кӓнгӹжвлӓжӹм Выру хала лишнӹ эртӓрен. Тарту университетӹштӹ роман филологин дипломжым нӓлӹн 1966. Тартуштыш семиотиквлӓ, лӹмӹнжок Лотман Юрий Михайлович доно яжо кӹлӹм кычен. Тӹ годымок ирвел философи, когонжок буддизм доно интересуялтын. Эстоништӹ кымдан пӓлӹмӹ теолог, философ, филолог дӓ поэт Уку Мазинг (1909—1985) доно яжон пӓлӹмӹ ылын.
К
Караганда.
Караганда — (каз. Қарағанды [Қарағанды]) Казахстанышты хала. Халашты 480 229 (2009)ӹлӹзӹ.
К
Карели Республика.
Респу́блика Каре́лия ("Каре́лия, Ка́рьяла"; карелла: "Karjalan tazavaldu, Karjalan respubliekku", финнлӓ: "Karjalan tasavalta", вепслӓ: "Karjalan Tazovaldkund") — Россий Федераци кӧргӹштӹ ылшы Республика, Россий Федерацин субъектшӹ, Йыдвел-Вадывел федерал йӹрвелӹшкӹ пыра.
Вӓрлӓнӹмӓшӹжӹ, географижӹ.
Вуйхалажы - Петрозаводск, карелла: Петроской. 1703-шы ин негӹцӹм пиштӹмӹ. Мурманск, Архангельск, Вологда, Ленинград областьвлӓ дӓ Суомидоно пӹсмӓнвлӓжӹм кыча. Карелиштӹ финн-угр халыквлӓ: финнвлӓ, карелвлӓ, вепсвлӓ ӹлӓт.
Культура.
К
Кариотакис, Костас.
Костас Кариотакис (Κώστας Καρυωτάκης; 1896-1928) — Пелопоннесӹштӹш Триполи халашты шачын. Афинӹн университетӹштӹ юриспруденцим тыменьӹн. Пӹтӓриш лыдыш книгӓжӹ 1919- шӹ ин лӓктӹн (Эдемвлӓн дӓ Пӓшӓвлӓн ясышты). 1921-шӹ ин Нипентхи дӓ 1927-шӹ ин (Элеги дон Сатирӹвлӓ). Кариотакисӹн поэзиштӹжӹ француз поэзин кишӓвлӓжӹм моаш лиэш (Францоис Жиллон, Йулес Лафоргуе дӓ Цхарлес Bауделаир). Поэт эстетик дӓ декадент семӹнь пӓлӹмӹ ылеш, кыды шӹренжок пессимизм шӱлӹшӓн лыдышвлӓм сирен. Авторын декадент темӹвлӓжӹ: видӹмӹ (ви) ылмаш, ӹлӹмӓш тервен нерат лимӓш, нимат ӹштӓш лидӹмӓш дӓ ойхырымаш. Декадентвлӓ эртӹш жепӹн цевер дӓ яжо ылмыжым тӹлненӹт. Поэт 21 июльын 1928-шӹ ин ӹшкӹмжӹм лӱэн, пуштын.
Кариотакисӹн лыдышвлӓжӹ лыдшывлӓм кок лагереш шелӹнӹт. Тӹдӹ вӹкӹ симпати дон анжышывлӓ лоштыжы шукынжок сӓмӹрӹквлӓ ылыныт дӓ тӹдӹм кого поэтешӹштӹ шотленӹт, ӹшке лыдышвлӓштӹмӓт тӹдӹ семӹнь сирӓш цаценӹт. Кӹзӹтшӹ грек поэзим виӓнгдӹмӓштӹ Костас Кариотакис изи агыл рольым мадын.
K
Картук.
Картук — сола Кырык сирӹштӹ. Цикмӓ якте 16 уштыш.
Картук вел солавлӓ.
Картук сола согоньыш пырышы солавлӓ.
Кастрен, Матиас Александр.
Матиас Александр Кастре́н (финнлӓ Matias Aleksanteri Castrén, шведлӓ Matthias Alexander Castrén; 2 декабрь 1813 — 7 май 1853) — финн йӹлмӹзӹ, фенно-угрист.
Хельсинки университетӹм пӹтӓрен, студеннт ивлӓжӹн финн йӹлмӹ дон фольклор докы мелӓн ылын. Йӹлмӹ материалвлӓм погаш манын, 1838-шӹ ин саамвлӓ докы кен, 1839-шӹ ин Карелиштӹ дӓ 1841-шӹ ин Лӧннрот Элиас дон коктын кым иэш Йыл дӓ Урал регионышты ӹлӹшӹ финн-угр халыквлӓ докы экспедици доно кеӓт. Тидӹ гӹц анзыцракшы тӹдӹ Лӧннротын «Калевала» эпосшым швед йӹлмӹш сӓрен. Руш Эл мыч сӓрнӹмӹжӹ паштек Кастрен кок монографим сирен: «Elementa grammatices Tscheremissae» дӓ «Elementa grammatices Syrjaenae» (коктыге 1844). Кырык марынвлӓн мӱлӓндӹштӹ ылын дӓ пӹтӓриш грамматкыжы, кыдым латин йӹлмӹ доно сирӹмӹ, кырык мары грамматика ылеш, кыды туан халыкнан историштӹжӹ сек пӹтӓришӹ ылеш.
1845-шӹ ин Кастрен урал дон алтай йӹлмӹвлӓн генетически ик важ гӹц ылмышты гишӓн докторын диссертацижӹм ӹшӹклен дӓ Санкт-Петербург университетӹн ядмыжы велдӹк Сибирьӹштӹш халыквлӓн йӹлмӹвлӓштӹм шӹмлӓш лӓктӹн кеӓ. Экспедици гӹц 1849-шӹ ин церлӓнӹшӹ пӧртӹлӹн, но толшаш монографивлӓлӓнжӹ шукы материалым канден, лӹмӹнок хант йӹлмӹ доно: «Versuch einer ostjatischen Sprachlehre» (1849) и «De affixis personalibus linguarum Altaicarum» (1850). 1851-шӹ ин финн халыкын историштӹжӹ кого лиӓлтмӓш ылын, ти ин Хельсинки университетӹштӹ финн йӹлмӹ кафедрым пачмы дӓ ти кафедрын пӹтӓриш профессоржы Матиас Александр Кастрен ылын. Тӹнӓм тӹдӹ самоед йӹлмӹвлӓн лӹмдер доно пӓшӓлен. Кастрен туберкулёз доно колен. Тӹдӹн лӹмеш 1990-шӹ ин М. А. Кастрен Ушемӹм ӹштӹмӹ, кыды Руш Элыштыш финн-угр халыквлӓн култьурывлӓ дон йӹлмӹвлӓштӹм переген кодаш, пропогандируяш дӓ нӹнӹ ӹнжӹштӹ манын кого пӓшӓм ӹштӓ. Ти Ушемӹн пӹтӓриш вуйлатышыжы марынвлӓ лоштӹ пӓлӹмӹ сирӹзӹ Лаулаяйнен Леэна ылын. Кӹзӹт ти Ушемӹм этнограф Лехтинен Ильдико вуйлалта.
Катынь.
Катынь — сола Смоленск областьышты, Смоленск халан центржы гӹц 18 уштыш нӓрӹ вадывекӹлӓ. Катынь сола велвлӓн администраци центрышты. Тӹшток кӹртнигорны станци улы. Катынь сола лишнӹ апрельӹн 1940-шӹ ин совет режим 22 000 нӓрӹ полак офицерӹм лӱэн пуштын. 2010-шӹ ин 10-шы апрельӹн 70 иӓш ӓштӹмӹ кечӹм эртӓрӹмӹ церемонишкӹ толшылажы Смоленск лишнӹ Польшын Президентжӹ Лех Качиньский авиакатастрофышты колен.
Каукси, Ӱлле.
Ӱлле Кахуск (псевдонимжӹ Каукси Ӱлле, "Kauksi Ülle", 22.09.1962) — Выру уездӹштӹ Саарлане солашты Палу лӹмӓн пӧртӹштӹ шачын. Школым Рюге солашты тӹнгӓлӹн, вара Выру халашты тыменьӹн. Тарту университетӹштӹ журналистикӹм тыменьӹн. Кӹзӹт Сетумаашты (Сету мӱлӓндӹштӹ) Обиница солашты ӹлӓ, кӹзӹт якте лу нӓрӹ лыдыш книгӓм сирен, нӹл тетям кушта. Каукси Ӱлле интернет ӹлӹштӓшӹштӹжӹ ӹшкежӹ гишӓн тенге сирӓ: "Выру йӹлмӹ доно кӹзӹтшӹ жепӓш модерн лыдышвлӓм сирӓш цацем. Тидӹм ӹштӓш манын фольклор материалым шӹренок кычылтам дӓ тӹдӹм социлоги, психологи, педагогика доно кӹлден, синтезӹм ӹштем. Лыдышвлӓэм выру (сету) йӹлмӹм ӹлӹжтӹмӹ, тӹдӹм кӹзӹтӓт кычылташ лимӹ дӓ эчежӹ этнофутуризм шӱлӹш доно сирем. Ти кок элемент мӹнь кӧргӹштемӓт келгӹн шӹнзӓт дӓ икӹжӓк-иктӹштӹ лошты гармоништӹ ылыт. Ӹшкежӹ вуйта тамахань космонавт ылынам. Тидӹм ӹшке халыкем верц соок пурым ӹштӓш йӓмдӹ ыламат, техень тӓнгӓштӓрӹмӓшӹм анзыкы лыктым. Кынам иктӓ-махань пӓлӹдӹмӹ пӓшӓм ӹштӓш ӓль пӓлӹдӹмӹ корны лӓктӓш келеш ылын, тӹнӓм мӹлӓнем: «Ӱлле, тӹнь тидӹм ӹштӹшӓшлык ылат!» маныныт. Дӓ мӹнь соок тидӹм ӹштӓш йӓмдӹ ылынам.
Каукси Ӱлле Ээсти Костаби-Ушемӹн (Eesti Kostabi-$elts) организаторвлӓжӹ логӹц иктӹжӹ. Ти Костаби Ушем йӹр кӹзӹтшӹ Эстонин культурыштыш кымдан пӓлӹмӹ эдемвлӓ, сирӹзӹвлӓ, поэтвлӓ дӓ культура критиквлӓ- Каукси Ӱлле, Валериа Рӓник, Свен Кивисилдник, Карл-Мартин Синийӓрв, Йӱри Эльвест дӓ Ьейе Трейер ӹшке мастралыкыштым чангаш тӹнгӓлӹнӹт. Нӹнӹн этнофутуризм идейӹвлӓштӹ кӹзӹт Российӹштӹш финн-угрвлӓ лошты кымдан шӓрлен кенӹт. Каукси Ӱлле Кырык сирӹштӹ 2006-шы ин Салымсола музейӹштӹ эртӓрӹмӹ этнофутуризм семинарыштат ылын.
Лыдышвлӓжӹм сирӹмӹжӹ годым Каукси Ӱлле лач туан выру (сету) йӹлмӹжӹм веле кычылтеш. Лыдышвлӓ гӹц пасна поэтесса драмывлӓ дон прозымат сирӓ дӓ выру культура гишӓн прессӹштӹ сирӓ.
Пӓлдӹртӹмӹлӓ, ти Фонд кӱшӹц указдеок ӹштӓлтӹн- 1988-шӹ ин телӹм Тартушты ӹлӹшӹ вырула (сетула) попышы студентвлӓ университетӹн кафештӹ погынаш тӹнӓлӹнӹт дӓ туан культурыштым цымырен кодаш манын, Культура фондым ӹштенӹт. Нӹнӹ лошты Каукси Ӱллеӓт ылын. Весин кӓнгӹжӹм Кӓнгӹж университетӹм пачмы (кӓнгӹж курсвлӓ). Ти курсвлӓштӹ эдемвлӓ оксам тӱлен тыменьӹт. Тымдымы дӓ курсвлӓм лыдмы йӹлмӹ выру (сету) йӹлмӹ ылын. Тидӹн тӹнг организаторжы Арне Ьырн (Arne Hõrn) ылын. Культура Фонд лӹм доно пиш шукы пӓшӓм ӹштен шоктымы: 1990-шы ин Радиоканалым пачмы, «Võrovara» (Вырын пайдажы) журналым лыкташ, книгӓвлӓ лӓктӓш тӹнгӓлӹнӹт. Выру (сету) йӹлмӹ доно цилӓжӹ 30 тӹжем эдем попа, но тенге гӹнят нӹнӹ 10 книгӓ гӹцӓт утла книгӓм ик иштӹ лыктыт. 14.03.1995 ин Эстонин кугижӓнӹш Выру Институтым пачын. Кӹзӹт выру йӹлмӹ дӓ культура Фонд дон Выру Институт пиш шукы махань-шон пӓшӓм ӹштӓт. Шамаклан август тӹнгӓлтӹшӹштӹ 1991-шӹ годшен и йӹдеок Сетувлӓн Кугижӓ кечӹвлӓм эртӓрӓт, кышты шӹренок мары культура эдемвлӓӓт хыналат.
К
Кафка, Франц.
Франц Кафка ("Franz Kafka", 1883, Прага – 1924, Вена), австри сирӹзӹ. Ышкежӹ еврей, пӓшӓвлӓжӹм немӹцлӓ сирен. 1906-шы ин врачын дипломжым нӓлӹн, 1922-шы и якте страховой фирмын клеркшы ылын. Шоды цер доно церлӓненӓт, шукы жепӹм санаторивлӓштӹ эртӓрен. Ылӹмӹжӹ годым сирӹзӹ, ӹшке книгӓвлӓжӹм уждеат, манаш лиэш. Кымдан палӹмӹ романвлажӹ ”Процесс” (Der Prozess, 1915-шӹ ин сирӹмӹ, 1925-шӹн лактӹн) да ”Карман” (Das Schloss, 1922, 1926-шын лӓктӹн). Пӓшӓвлӓштӹжӹ Кафка пиш шӹрен сурреализм йӧнӹм кычылтеш. Кырык марлашкы ти сирӹзӹн ик пӓшӓжӹмӓт эче сӓрӹмӹ агыл. 1979-шӹ и годшен австри сирӹзӹвлӓлӓн кок и вуй гӹц Кафка лӹмӓн сӹлнӹшая премим пуат.
Сирӹзӹ кырык марла.
К
Кашак, Лайош.
Лайош Кашак (венгрлӓ: "Lajos Kassák", шачын 21-шӹ мартын 1887-шӹ ин – колен 22-шы июльын 1967-шӹ ин) — венгр поэт, прозаик, артньык, эссеист, редактор, венгр авангардизмӹн теореткшӹ дӓ шукы вес йиш модерн йогымашвлӓн ӓтяштӹ.
Лайош Кашакын (Лайос Кассáк) ӓтяжӹ паянжок ылде гӹнят, эргӹжӹм тымень лӓкшӹм ужнежӹ ылын. Но Лайош ӹшкежӹ изинекок столяр докы тыменяш кеӓ. Когорак лимӹкӹжӹ металлистеш тымень лӓктеш. Тӹ годымок революци шӱлӹшӓн йӹргецвлӓ донат пӓлӹмӹ лиэш. Изиш жеп эртӹмӹкӹ, тӹдӹ Вадывел Европышкы лӓктӹн кеӓ дӓ махань-шон пӓшӓвлӓм ӹштен, ӹлӓш тыменеш. Корнышты сӓрнӹмӹжӹ годым лыдшвлӓм сирен дӓ Венгриш газетвлӓш колтен шалген. Европышты каштмыжы годым, кунстын йогымашвлӓ доно пӓлӹмӹ лиэш, тенге тӹдӹн шӱмешӹжӹ кунст докы курымаш интересӹн тылипшӹ пижеш. Туан сӓндӓлӹкӹшкӹ пӧртӹлмӹкӹжӹ, тӹдӹ пӹтӓри заводвлӓштӹ пӓшӓлӓ, варажы лач кунстлан веле служаш тӹнгӓлеш. Тӹдӹ гӹц шалахай монгырышкыла анжышы, пролетариат эстетика докы лишӹл ылшы артньыквлӓн вуйлатышы лиэш.
Кашакын пӹтӓриш лыдыш погымжы 1915-шӹ ин "Вагнерӹн маскы дон эпос" (Éпосз Вагнер масзкйáбан) маналтеш. Авторитетӓн "Ниугатат" тӹдӹн талантжым цаклен, но ти поэт докы нигынамат лишемӓш цацыде. "А Тетт" дӓ "Ньугат" журнал лошты сӹлнӹшая дон кунст гишӓн кынамжы цаткыды полемикӓт ылын. 1918-шӹ ин шагалтымы Совет Республика годым, Кашак пиш активно кунст пӓшӓм ӹштен, но парти сирӹзӹн пӓшӓжӹ доно мадаш цаца- тидӹм ынгылен, варажы тӹдӹ революци монгыр гӹц карангеш. Революцим лаксыртымы паштек, Кашак тюрьмӓш вӓрештеш, ирӹкӹш лӓкмӹкӹжӹ Венӹш эмигрируя дӓ сӹлнӹшая пӓшӓжӹм ак коды. 1926-шы ин туан сӓндӓлӹкӹшкӹжӹ мӹнгеш толеш, но пролетариатын организацивлӓштӹ нигынамат пӓшӓм ӹштӹде. Тӹ жепӹн махань-шон журналвлӓш культура дӓ политика гишӓн эссевлӓм сирӓ.
Кашакын поэзиштӹжӹ экспрессионизмӹн, футуризмӹн дӓ дадаизмӹн кишӓвлӓ кайыт. Кыды лыдышыштыжы Витман дон Аполлинерӹн инфлуэнсӹм цаклаш лиэш. Поэт метрикӹм, ритмӹм, рифмӹм ӧрдӹжеш коден, лыдышвлӓжӹм сирӓ. Тенге гӹнят, нӹнӹ куштылгынок лыдалтыт. Лыдыш шамаквлӓ, шамаквлӓн группы дӓ образвлӓ гӹц погымы пӓшӓ ылеш- тидӹм Кашакын поэзиштӹ раскыдын ужына. Импрессионизм дон йугенд стильӹм анжалаш гӹнь, тӹштӹ махань-шон декоративне атрибутым ужына, Кашакын лыдышвлӓштӹжӹ пӓлдӹртӹмӹ атрибутвлӓм весӹ доно вашталташ нелӹ, кынамжы акат ли вӓк. Тенге сирен, Кашакын лыдышвлӓжӹ утла проставлӓ ылыт, манын ана керд. Ти проста ылмашты тамахань айон шӱлӹшӹжӹ шижӓлтеш. Йуж-кыды универсаливлӓн ынгылымаш: "кырык", "капка", "хала", "кӹцкӹ", "пӓшӓзӹ", "ӓнгӹр", "пӧрт" поэтӹн лыдышвлӓштӹжӹ библиштӹш тематикӹм вӓк ӓшӹндӓрӹктӓт.
К
Каширкӓ.
Каширкӓ (руш. р.Сумка)- ӓнгӹр Кырык сирӹштӹ.
К
К
Кашубвлӓ.
Халык выргемӓн кашубвлӓ халык йоли доно
Кашубвлӓ (кашубла Kaszëbi; полякла Kaszubi; нем. Kaschuben) - вадывел славян группыш пырышы йӹлмӹ доно попышы халык Польшышты. 2002-шӹ ин кашубла попышывлӓн шотышты 53 000 эдем ылын. Тӹ годымок нӹнӹн шотыштым 500 000 яктеӓт анжыктат. Польшын ирвел-йыдпелвелнӹжӹ Балти тангыж тӹрӹштӹ ӹ Померани регионышты ӹлӓт. Вуйхалаштӹ Картузы хала. Сек кого хала, кышты кашубвлӓ ӹлӓт, Гдыня маналтеш. Кашубвлӓ первирӓкшӹ коллоэц халык ылын, кӹзӹт нӹнӹ туризм бизнесӹштӹ шукынжок ылыт. Кашуб халыкын дӓ йӹлмӹн интересвлӓжӹм Кашуб-Померани Ушем ӹшӹклӓ дӓ анзыкыла шӹкӓ. Кыды йӹлмӹзӹжӹ кашуб йӹлмӹм полак йӹлмӹн диалкетешӹжӹ шотла, кыдыжы тӹдӹ йӹлмӹ ылеш, манеш. Кымдан пӓлӹмӹ кашубвлӓ Польшын Премьер-министржы Дональд Туск, историк Герард Лабуда (ш.1916), Генрик Мушинский дӓ сирӹзӹ Гӱнтер Грасс ылыт.
К
К
Кашутин, Роберт Венедиктович.
Кашутин Роберт Венедиктович 1935 ин Кыткыныр солаэш шачын. Каршым да вес музыкальный инструментвлам ышташ тыды тетя годымок атяжы, Кашутин Венедикт Степанович, гыц тыменьын. Тыды Волжск халаштыш ремесленный училищым тымень пытарен. Москва, Усинск халавлашты ылен да пашам ыштен. Шачмы варыш портылмыкыжы, атяжын пашажым пакыла ыштен. Цилажы 100 утла у каршым ыштен да пиш шукым торлен. Ышке мыштымашыжым самырыквлалан тымден кодаш цацен. Кызытшы жепын республикыштына каршым ыштышы ик мастар веле улы. Тиды – Виловат вел Сатсолашты ылышы Изинкин Андрей.
Вот техень карш мастарвла улы ма доннаат. Тыдын пашажы ак ям, пакылаат виангаш тынгалеш манын ма ынянена. Тевеш самырыквла тыдын докы тыменяш каштыт. Мамнан школыштына 10 классышты тыменьшы Изинкин Сережа йарсымы жепын тоже токыжы тыменяш каштеш. А тыдын ызажы Андрей уже ышкеок каршымат ыштен мышта. Теве анжалда доко ти цевер, сылнештарен шындымы каршым тыды ыштен. Техень тыменьшывлажы шукыракын лимыкышты, карш мастар Кашутин сусу веле лиэш.
А та паледа, малын карш ыражын ылеш?
Йымы эдемвлалан каршым пуйырен, а иа – шывырым. Кынам эдем каршым шакташ тынгалын, тыды пиш яжон йонгалтын. Карш эдемлан шывыр гыц когоракын келшен. Тидым иа пален налынат, когон шыдешкен да каршым, пыдыртем манын, парняжы доно ыражтен шуэн. Тылец вара карш эче яжоракын веле йонгалташ тынгалын. Тынамшен мары халык кымалмаш годым, тошты мары айо годым со каршым шакта.
3.3. Карш гишан легендывла, мырывла, лыдышвла, картинвла.
- Каршыжы ыражын ылеш гынят, пиш цеверын каеш.
В.Колумб «Карш мастар» (легенда)// Мары литература, 11кл.
Мары халык ямаквлаштат каршын цуда вижы гишан попалтеш.
- Мам ямак гишан попышда? Мынят вет пиш шукы ямакым палем. Мынь вет ямаксы папа ылам.
- Ыне карш гишан икта ямакым паледа?
- Кыце вара ам палы? Цецаш ыныкаэмвла доно ик ямакым анжыктен пуэна.
Перви ик мары солашты ылен ылын цуда каршызы. Тыды карш доно пиш яжон шактен мыштен. Кынам тыды каршым шакташ тынгалеш, йырваш циланок кушташ тынгалыт ылын. Эдемвла веле агыл, ангыр тырышты кишы кого куэрвлаат тарванедылаш тынгалыт ылын.
Каршызын тангжы ылын. Тыды пишок весела да кушташ мастар ылын.
-Ох! Кыце ынде тынь гыцет пасна ылаш тынгалына? Малын тенге верема шодеок Киямат-тора тыньым ышке докыжы налын? Ирок вады лин ак керд, колышы ылыж кен ак керд.
-Ида магыры, мынь тангемым ытарем, Киямат-тора дорц портылтем.!
Каршыжым налын да Киямат-торан пыцкемыш сандалыкышкыжы лактын кен.
-Тыньын цашешет мыньын мышкырем кызыт шужышы агыл, ато нелын колтем ыльы. Мам тынь тишты ыштет?
-Мынь тангемлан тишкы толынам, тыдын гыц пасна ам ке.!
-Мынь каршызы ылам! Каршем доно шакташ тынгалмыкем, иктат шалген ак тырхеп. Тынят цытен ат керд - кушташ тынгалат.
-Ха-ха-ха! Мыньын пыцкемыш сандалыкыштем курымат иктат куштыде да акат кушты!
-Ну, яра, мыньым куштыктен кердат гыньы, нанге саганет тангетым, ат керд гыньы – ышкежат тишакенок кодат.
Тенге цуда каршызы Киямат-торам сынген да тангжым колымаш гыц ытарен.
- Кого тау ямаксы папи, ыныкавлаэтланат тау. А ма ямак гишан попалтена.
- Ямакын тынг шанымашыжы махань ылеш?
(Каршын сылны семжы кого виан ылеш, цудамат ыштен кердеш).
- Каршызылан Киямат-торам сынгаш кукшы мастарлыкшы палшен.
Ямакышты веле агыл, ылымаштынаат техень мастар каршызывла улы. Ынде мамнан шаяна ныны гишан кеаш тынгалеш.
Мамнан республикыштына пытариш профессиональный каршызы Павел Тойдемар лин.
К
К
Киви, Алексис.
Киви Алексис (10.10.1834, Нурмийӓрви - 31.12.1872, Туусула) — Лачокла лӹмжӹ Алексис Стенваль (Alexis Stenvall). Финн йӹлмӹлӓ сирӹмӹ сӹлнӹшаялан негӹцӹм пиштӹшӹ кого талантан сирӹзеш шотлалтеш. Алексис Киви цилӓжӹ 12 драмым, лыдышвлӓм дӓ ик романым сирен. Сек пӹтариш пьесӹжӹ "Куллерво" маналтеш, кыды сюжетшӹ доно "Калевала" эпос доно кӹлдӓлтӹн.
Кырык марла Кивин "Шӹм шӱмбел" романжым (сӓрӹзӹ Валери Аликов) да алык марла "Кем ыргызывлӓ Нумми сола гӹц" драмыжым (сӓрӹзӹ Васили Яналов) лыдаш лиэш.
Ылӹмӹ корныжы.
1857-шӹ ин Хельсинки университетӹш тыменяш пырен дӓ финн йӹлмӹ доно кӹлдӓлтшӹ лекцивлӓм колыштын.
Алексис Киви марла.
10-шы октябрьӹн Суомиштӹ финн литературын кечӹжӹм пӓлдӹртӓт. Ти кечӹнок сирӹзӹ-классик Алексис Кивин кечӹжӹмӓт аят. Кырык марлаат ти романым лыдаш лиэш.
Романым 1870-шы ин сирӹмӹ гӹнят, кыце финн, тенгеок кырык марла лыдшыланат тӹдӹ шӱмеш вазеш, вет романыштыш пресонажвлӓ тагачы кечӹнӓт вӓшлиӓлтӹт: Юхани гань нерӓнвлӓ дӓ тӹ годымок пуры шӱмӓнвлӓ, Лаури гань ӹшкетӹн лиӓш яратышывлӓ, Симеон гань ладнавлӓ дӓ йымылан пиш ӹнянӹшӹвлӓ, Эро гань пӹсӹ ышанвлӓ дӓ ышан ылмыштым весӹвлӓлӓн анжыкташ цацышывлӓ. Романым лыдын лӓктӓтӓт, йӹрвӓшет ылшы эдемвлӓ вӹкӓт тӹшленрӓк анжалат дӓ ти романын персонажвлӓ доно нӹнӹм кӹлдет.
"Шӹм шӱмбел" романын кырык марла сӓрӹмӹ книгӓ Суомиштӹш масс-медиашты кого резонансым пуэн, тидӹ гишӓн телевидеништӹ анжыктымы, радиошты попымы дӓ "Helsingin Sanomat" газетӹштӹ сирӹмӹ. Тенге финнвлӓ марынвлӓ гишӓн шукыракым пӓлен нӓлӹнӹт, тидӹ кок шӱмбел халык лоштыш культура кӹлвӓмӓт цаткыдемдӓш палша. Кырык сирӹштӹ "Шӹм шӱмбел" романым библиоеткӹвлӓштӹ моаш лиэш, а нӓлӓш шанышывлӓ районын культура пӧлкӓштӹ тӹдӹм нӓлӹн кердӹт. Ӓкшӹ шергӓт агыл, луаткок сыкыр ӓк доно иктӹ ылеш.
Ажедмӓш.
K
Климӓнсола.
Климӓнсола — ти сола первишӹ Кого Кӹтьӹри (Москва) трактын вургымла велнӹжӹ вӓрлӓнӓ. Мӹндӹрнӹ агыл Изи Йынгы ӓнгӹр йоген эртӓ. Климӓнсола Картук гӹц ик уштышышты ылеш. Тӹдӹн лӹмжӹм тенге ынгылаш лиэш: «Климӓн» — ти вӓрӹш пӹтӓришӹ ӹлӓш ванжышын лӹмжӹ + «сола». Пӹтӓриш гӓнӓ ти сола гишӓн 1795-шӹ ин ӓшӹндӓрӓлтеш. А 1859-шӹ ин тиштӹ 34 хозяйствышты 168 эдем ӹлен. Климӓнсолашты 1980—2004-шӹ ивлӓн археологвлӓ раскопкым виденӹт. Ти солашты исторический ӓштемик-курган улы. Тӹштӹ первиш шӹгерӹм момы.
Когечӹ.
Украинышты Когечӹ лӹмеш ирокшы церкӹштӹ Йымым ыдылмаш. 19 курым мычаш
Когечӹ (тошты грек: "πάσχα", лат.: "Pascha", иврит: "פסח, песах гӹц") — кыды христианствышты «эртен кемӹ», дон Иисусын Ӹлӹжмӹжӹм (тошты греклӓ "Ἡ Ανάστασις τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ") анжыкта. Церкӹ айовлӓ гӹц ик когоэш шотлалтеш. Ти айо Иисус Христосын ӹлӹжмӹжӹ доно кӹлдӓлтӹн. Кӹзӹтшӹ жепӹн ти айон кечӹвлӓжӹ тӹлзӹн каштмы календарь негӹцеш вазыт.
Когечӹн овуцавлӓжӹ.
Когечӹн овуцавлӓжӹ йымым ыдылмы доно кӹлдӓлтӹнӹт. Когечӹ годшаш мадмашвлӓ дон жепӹм сусун эртӓрӹмӓш Кого Пост доно кӹлӹштӹм кычат, ти пост годым айовлӓм аяш дӓ паян, шелӓн, ӱӓн качкышым качкаш ак ли. Лач Когечӹ толмыкы веле мӹшкӹр циц качкаш лин. Мам Ум анжыкта, тӹдӹ Когечӹн символжы лин: кырык марынвлӓн кечӹ форман сары таравлӓ, вес халыквлӓн лин кердеш Когечӹ ӓнгӹрвлӓ, Когечӹ тыл (сарта), ӹлӹмӓш: чиӓлтӹмӹ мынывлӓ, (рушынвлӓн куличвлӓ) вес халыквлӓн моренвлӓн, патявлӓ. Кырык марынвлӓ Когечӹ годым икӹжӓк-иктӹштылӓн чиӓлтӹмӹ мынывлӓм пӹрнялӓт дӓ мыным пумы годым Христос Ӹлӹжӹн! дӓ Лачокат Ӹлӹжӹн! манын попат.
Когечӹ сӹлнӹшаяшты.
К
Кого Йынгы.
Кого Йынгы - ӓнгӹр Кырык сирӹштӹ, кыды Суасламары гӹц йоген толеш. Кырык сирӹш Йынгы Кушыргы лишнӹ йоген пыра, Йоласал лишӹц эртӓ дӓ Когосола доны Йылышкы йоген лӓктеш. Кытшы 50 уштыш нӓрӹ.
К
К
Кого мӧр.
Когомӧр (лат. "Fragaria") — роза йыхыш пырышы шукы иӓш якшар мӧрӓн кушкыш.
Когосола вел солавлӓ.
Когосола сола согоньыш пырышы солавлӓ.
Ажедмӓшвлӓ.
Мары Эл карта марла
http://mariuver.info/files/map_mari_el.pdf
Кож.
Шим кожын ("P. mariana") эхельжӹ
Кож () — имӓн пушӓнгӹ. 30-50 тӹрлӹ кож йиш улы. Мары Элышты кож Йылымбалны шӹренок вӓшлиӓлтеш. Кырык сирӹштӹ лач шӹндӹмӹ кож веле кушкеш.
Кож йишвлӓ.
К
Кожваж.
Кожваж — Кырык сирӹштӹ тошты солавлӓ лошкы пыра, кыды гишӓн кырык марынвлӓн Москови мӱлӓндӹшкӹ пырымы яктеок эче докуменвлӓштӹ пӓлдӹртӹмӹ. Ти сола Коваш лужавуйын мӱлӓндӹшкӹ пырен, кыдын резиденцижӓт Кожважышток ылын. 2001-шӹ ин Кожважышты 206 эдем ӹлен. Виловат якте 6 уштыш. Солашкы Цикмӓ-Кожваж автобус каштеш.
Кожважвуй.
Кожважвуй — Кырык сирӹштӹ Кожваж ӓнгӹр тӹрӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ сола. Ти солашты техень лыквлӓ улы: Кырык вӹлвӓл, Лапсола, Манянсола, Розинер, Турксинер, Цицилык. Коваш лужавуйын мӱлӓндӹштӹш сола. 2001-шы ин солашты 177 эдем ӹлен.
Кожерлӓ.
Кожерлӓ — сола Кырык сирӹштӹ Изи Шӹндӹр ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹш кӱкшикӓ неркӓштӹжӹ шыпшылт вазын. Виловат якте 4 уштыш. 2001-шӹ ин солашты 98 эдем ӹлен.
Кокшы Ӹнгӹжсир.
Кокшы Ӹнгӹжсир — Кугилӓнсола гӹц 3 уштыш ордӹштӹ. Перви ти сола Угарман губернян Шурдӹнг уездӹн Ямангаш волостьыш пырен. 2001-шӹ ин Кокшы Ӹнгӹжсирӹштӹ 39 эдем ӹлен.
Колумб, Валентин Христофорович.
Валентин Христофорович Колумб (3 Ага 1935 — 8 Теле 1974) — алык мары поэт. Морко кымдемӹштӹш Мызеҥер солаэш шачын. Вара йыхышты тӹ кымдемӹшток Пумыр починкӓш ӹлӓш ванжен.
Валентин Колумб кырык марла.
К
К
Коми Республика.
Ко́ми Респу́блика(коми: "Коми Республика") — Россий Федераци кӧргӹштӹ ылшы Республика, Россий Федерацин субъектшӹ, Йыдвел-Вадывел федерал йӹрвелӹшкӹ пыра.
Вӓрлӓнӹмӹжӹ, географижӹ.
Ненец автономи йӹрвел (йыдвел, йыд-ирвел), Ямал-Ненец автономи йӹрвел (йыд-ирвел, ирвел), Ханты-Мансийск автономи йӹрвел (кечӹвӓл-ирвел, кечӹвал), Свердловск область (кечӹвӓлвел), Пермь край (кечӹвӓлвел), Вичӹ область (кечӹвӓлвел, кечӹвӓл-вадывел, вадывел), Архангельск область (йыд-вадывел, йыдвел) доно йӹгӹре ылеш. Комиштӹ финн-угр да урал халыквлӓ лошкы пырышы комивла: комивлӓ дон ненецвлӓ ӹлӓт.
Культура.
К
Коротков, Сергей Дмитриевич.
Пӓлӹмӹ мырызы Сергей Дмитриевич Коротков Микрӓк кымдемӹн Петухсолаэш мырызы шўмӓн семняэш шачын. Мастарлыкым Микрӓкӹштӹшӹ музыкальный школышты поген, баян доно шакташ тыменьӹн. Вара Йошкар-Олашты музыкальный училищештӹ пӓлӹмӓшӹм поген. Тӹштӓт баян доно айырлыде, “Пеледӹш” ансамбльышты выступаен. Сергелӓн армиштӹ тыменьмӓш пакыла шыпшылтын, манаш лиэш. Труба инструментӹм, духовой инструментвлӓн спецификым пӓлен нӓлӹн. Пӹтӓришӹ пограничный отрядной духовой оркестрышты, а кокшы и - Забайкальский пограничный округын мырышы дӓ куштышы ансамбльышты ылын. Козьмодемьянскышты пӓлӹмӹ композитор Владислав Куприянов доно иквӓреш ровотаят. Заочно Москвашты искусствын халык университетӹштӹ - эстрадный оркестрвлӓлӓн аранжировка классышты тыменьӹн. Сергем Культура дворецӹш у вокально-инструментальный ансамбльым вуйлатышы семӹнь пӓшӓлӓш ўжӹнӹт. Кыдым вара участниквлӓ “Цитрамон” манаш тӹнгӓлӹнӹт. Ти ансамбль доно район мычкы шукы гастролируенӹт. 1990-шы ивлӓн Микрӓк сельсоветӹн территориштӹ вӓрлӓнӹшӹ “Рассвет” совхозын директор Б.Н. Никитин тӹдӹм шачмы кымдемӹшкӹжӹ ровотаяш со ўжӹн. Тӹдӹ Микрӓк ДК-ш ровотаяш ванжа. Ансамбльвлӓм нуль гӹцок лўктӓлӓш, ял вӹкӹ шагалташ манын, качественный аппаратура, инструментвлӓ келӹт. Нӹнӹм Борис Нестерович обещӓен дӓ ӹшке шамакшым кычен. Тенге тӹштӹ 1992-шы ин Серген шытыр доно “Аяр” ансамбль шачын. Тӹдӹн участниквлӓжӹ Владимир Яматаев, Владимир Юшкин дӓ Сергей Коротков линӹт.
1991-шы ин “Мыры” конкурсвлӓ тӹнгӓлӓлтӹнӹт. Тӹнӓмшен С.Коротков техень конкурсвлӓштӹ мырывлӓлӓн аранжировкым ӹштӓ. Кырык мары районышты дӓ халаштат тетялык учрежденивлӓ дӓ школвлӓ гӹц тӹдӹн докы палшыклан соок толыт. Тӹдӹн фонограммывлӓ гӹц пасна ик мероприятиӓт ак эртӹ
К
Корцакал.
Корцакал () — Кырык сирӹштӹ сола, Изи Шӹндӹр ӓнгыр тырышты вӓрлӓнӓ. Ти сола кырык марынвлӓн Москови лӹвӓк вӓрештмӹ яктеок пӓлӹ ылеш. Аказ лужавуйын мулӓндӹш пырен. 2001-шы ин солашты 75 эдем ӹлен. Виловат якте 3 уштыш.
Костан Иван.
рушла Иоа́нн Васи́льевич (лӹмденӹт Рӧднӓ Иоа́нн, рушла Иоанн Великий, вараш истографиштӹ Костан Иван, (рушла Ива́н IV Гро́зный); 25 август 1530, Мӧскӓ хала лӹвӓлнӹш Коломенское сола — 18 март 1584, Мӧскӓ хала) — Москови дон Тошты Руш Элын рӧднӓ князьжӹ (1533 годшен), цилӓ Тошты Руш Элын кугижӓжӹ (1547 и годшен) (1575—1576 ивлӓ гӹц пасна, кынам тошты Руш Элын рӧднӓ князьжӹ Симеон Бекбулатович ылын. Йыл тӹрӹштӹш халыквлӓ ваштареш колонизаци политикым тӹнгӓлӹн.
К
Кострома.
Кострома́ — хала Россий Федерациштӹ, Кострома областьын покшалжы. Йыл вӹлнӹш порт хала. 2009-шӹ ин Костромашты 270 475 эдем ӹлен. Мӧскӓ хала гӹц 301 уштыш. Йыл дон Кострома йогывлӓн ушнымы вӓрӹштӹ варлӓнӓ.
Краселицӹ.
Краселицӹ () — Шур сир солавлӓш пыра, Ӓвӓсир сола якте 3 уштыш. Солам 1920-шы ивлӓн Йоласал лишнӹш Аманыр сола гӹц толшы Игнатьев, Андрианов дӓ Иванов фамилиӓн хресаньвлӓ ӹштенӹт. Шур поселенин покшалжы — Макарсир якте 20 уштыш. Краселицӹвлӓ Ӓвӓсирӹштӹш Шур школышты тыменьӹт дӓ тӹштӹш лапкавлӓш, почтыш каштыт. Шукынжок коллоэцвлӓ дӓ Шурышты колым кычат, мӱкш анжышывлӓӓт улы. Краселицӹ Шур тӹрӹшток ылешӓт, Шавашар ГЭС-ым колтымы анзыц шукы портшӹмок пыженӹт, а эдемвлӓжӹ Этьвайнырыш дӓ вес вӓрвлӓш ӹлӓш ванженӹт. 2001-шӹ ин солашты 42 эдем ӹлен, нӹнӹ логӹц 15 пуэргӹ да 27 ӹдӹрӓмӓш. Краселицӹштӹ халыкнам сотышкы лыкташ цацышы Григорьев-Эмӓшӹн пӧрт аражы кӹзӹтӓт эче шынзӓ. 1980-90-шы ивлӓн «Краселицӹ» лӹмӓн пристин ылын, кышак Угарман гӹц Курмышыш каштшы «Восходвлӓ» шагалыныт.
Куги.
Куги () — кугивлӓн (Betulaceae) йых гӹц ылшы ӹлӹштӓшвлӓм вилӹшӹ пушӓнгӹ ӓль тӹшкӓ. Европыни Йыдпел велнӹжы пиш шӹрен вӓшлиӓлтеш. Мары Элышты тӹдӹ цилӓ варе кушкеш. Цилӓжӹ 120 гӹц утла йиш куги улы.
К
Куги вуйыштет куку мырен шӹнзӓ (мыры).
Куги вуйыштет куку мырен шӹнзӓ — Халык мыры, Ирина Юшкина мыра.
Ажедмӓшвлӓ.
К
Кудряшов, Михаил Иванович.
Михаил Кудряшов — ш. 1959 - к. 2013. Кырык мары прозаик. "У сем" сӹлнӹшая журналын редакторжы. Кырык Сирӹн Сарансолашты шачын. Кынамжы Саран Михала псевдолӹмӹм кычылтеш.
Ссылки.
К
Кузебай Герд.
Кузебай Герд (удм. Кузёбай Герд, лачокла лӹмжӹ — Кузьма Павлович Чайников; 2 (14) январь 1898, Кого Докья сола, Малмыж уезд, Вичӹ губерни - 2 ноябрь 1937 и, Сандармох, Карели). Родна удмурт поэт, этнограф, фольклорист, историк, педагог. 1920-шы ивлӓн удмурт сӹлнӹшаяшты кого фигура ылын. Кӹзӹтшӹ жепӓш удмурт поэзилӓн негӹцӹм пиштӹшӹ.
К
Куприсир.
Куприсир — Кокшы Шекмӓн-сола Кырык сирӹштӹ, Микрӓк сола лишнӹ.
Вӓрлӓнӹмӓш.
Микрӓк сола якте 3 уштыш, Мукшет ӓнгӹрӹн вургымла велнӹжӹ шыпшылтын.
Инфраструктура дон транспорт.
Куприсир якте асфальт вӹлвӓлӓн корны улы. Цикмӓ якте Малиновкы сола гач кыдалаш лиэш, 50 уштыш погына. Солашкы вӹдӹм (вӹдпроводым) 1969-1971-шӹ ивлӓн шоктымы.
Курув.
Курув 1442 ин 6 январь гӹц 1870 и якте хала ылын. 1923 ин генерал Войцех Ярузельский Курувышты шачын.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Тӹдӹ Курув-ӓнгӹр сага, Пулави дон Люблин лошты вӓрлӓнӓ. Халык шот.
Истори.
Курув 1442 ин 6 январь гӹц 1870 и якте хала ылын. 1923 ин генерал Войцех Ярузельский Курувышты шачын.
Транспорт.
К
Кырык марла сирӹмӹ пӹтариш лыдыш.
Тынь мямнямъ моцъ куце ямше эдемкане.
Тынь мямнямъ тумтушецъ куце тынинъ эргецкане.
Тынь мямням шицъ кодо шкемя сталан туменена.
Тыделянлинъ пуже Юма шулкмъ тлянетъ келесена.
К
Кырык марла шиэш йӓнг (Мыры).
Авторжы - Владимир Юшкин, Мыра - Ирина Юшкина
Кырык мары драма театр.
Театрын тӹнгӓлтышӹжӹ.
Кырык мары театр историжӹ 1920-шы ивлӓн тӹнгӓлӓлтеш. (Махань ин?) Тӹ ивлӓн Цикмӓ халашты (халанан лӹмжӹм халыкна лачокшымат, лӹмӹнок интеллигецинӓ, тӹнӓм активно йӹлмӹштӹжӹ кычылтын) кырык мары культура шолмылаок шолын манаш лиэш дӓ тидӹлӓнжӹ виржӓт ылын. Тӹнӓм Цикмӓштӹ таманяр техникум ылын дӓ тыштӹ шукы кырык марын тыменьӹн, но культуры да халыкым сотышкыла нӓнгемӹ пашӓм ӹштӹшыцлӓ лошты, шукынжок Педтехникумышты тыменьӹнӹт да Кырык Мары театрын артиствлӓ лоштыжыт, шукынжок студенвла ылыныт. Театр тӹнӓм Кырык мары Колхоз театр лӹмӹм намалын. Театрын ӹлӹмашӹжӹ кужыжок ылде, тӹдӹ 1930-шы ивлӓн тӹнгӓдтӹшӹнок питӹрӹмӹ лин.
Театрын репертуаржы 1920-шы ивлӓн: пы нангешӹ -тӓриш гӓнӓ анжышывлӓлӓнжӹ амасажым 1920-шы.
Кырык мары театр угӹц пачылтеш.
Сек пӹтӓриш у театр сезоным кырык мары драматург Евграф Поствайкинӹн «Тыр вады» драма доно 4 –шӹ декабрьын1994-шӹ ин Яков Эшпай лӹмӓн культура дворецӹштӹ Цикмӓ халашты пачмы.
Театрын ӹлӹмӓшӹжӹ-пӓшажӹ.
Театрын пӹтӓриш артиствлӓжӹ Йошкар–Олаштыш И.С.Палантай лымӓн музыкальный училищӹн театр полкӓжӹм тымень лӓктӹнӹт. Артиствлӓм тымдышы, нынын талантыштым виӓнгдӹшӹ семӹнь театрын пӹтӓриш режиссёржы С.Иванов ылын. Тӹдӹ пӹтӓриш техень спектакльвлӓм шӹнден: Семён Николаевын «У кӹцкӹ»-жӹм, И.Тобилевичӹн «Сӹнзӓвӹдӓн пуйырымаш»-ыжым, Миклай Рыбаковын «Кок эргӹ»-жӹм. Пӹтӓриш сезонын тенгеок режиссервлӓ Олег Иркабаев кырык мары сирӹзӹ Никон Игнатьевӹн «Савик» роман негӹцеш комедим дӓ Василий Домрачев Василий Юксернӹн «Йой ӹрвӹж» ямакым шӹнденӹт. Кӹзӹтшӹ жепӹн Кырык мары драма театрын репертуарыштыжы шукы йиш жанран спектакльвлӓ улы. Драма, комеди гӹц пасна шукы концертӹм анжыктат, поханявла доно ямакымат шӹндӓт, йӹлмӹ шотыштат айыртемалтыт - руш йӹлмӹ донат шукы спектакльым шӹндӹмӹ. Мары Эл Республикыштына техень театр иктӹ веле ылеш, кышты артиствлӓ марлаат, рушлаат спектакльвлӓм мадыт. Тенешӹ и якте руш йӹлмӹ доно техень спектакльвлӓм шӹндӹмӹ:Александр Островский «Не все коту масленица», С.Лобозеров «Семейный портрет с посторонним», «Семейный портрет с дензнаками», Ж.Унгард «Аделаида», А.Коровкин «Кукла для невесты», Ф.Буляков «Выходили бабки замуж», А.Слаповский «Звезда или юбилей». Тетявлӓлӓн ямаквлӓ дӓ {subst:L|У и вӓшлимӹ ирокшы айовлӓ рушла шӹндӓлтӹт. 2000 -2003- шы ивлӓн театрын художественный вуйлатышыжы ГИТИС-ӹм тымень пӹтӓрӹшӹ режиссер Валентина Вилюкова (Матюкова) ылын. Кырык мары поэт Пет. Першутын «Кыткы сӱӓн» семеш В.Вилюкован ямакшым 2001 шы ин Сыктывкарышты Халыквлалоштыш Кокшы «Ен дзирд» фестивальышты жюри кӱкшӹн ӓклен дӓ «Сек яжо сценический оформлени» Диплом доно пӓлемден. Сценым мастарын художник (артньык) С.Прутов олмыктарен.Тенгеок 2004–шӹ ин этноарт-ын пӹтӓриш электронный фестивальышты Угарман халашты «Кыткы сӱӓн» ямаклан кымшы степенян Дипломым пумы. Кырык Мары драма театрышты икманяр пьесым Олык Ипай лымӓн премин лауреатшы Татьяна Лядова шӹнден. Режиссер Т.Лядован «Домой» драмыжы (авторжы Л.Разумовская) 2004 –шы ин «Йошкар –Ола театральная» фестивальышты кым номинаци доно Дипломвлӓм сӹнген нӓлӹн.Тидӹ: «Сек яжо режиссура» - Т.Лядова, «Сек яжо ӹдӹрӓмӓш роль» - артистка Светлана Зотина дӓ «Сек яжо дуэт» - Вероника Алехина дон Наталия Петрова. 2004 -2007-шӹ ивлӓн театрын художественный вуйлатышыжы Мары Эл Республикын искусствын заслуженный пӓшӓзӹжӹ Борис Веркау ылын. Тӹдӹ театрын репертуаржым драма дон комедивлӓ гӹц пасна тетявлӓлӓн музыкальный дӓ поханя ямаквлӓ доно пайдарен. Д.Урбанын «Все мыши любят сыр», В.Лифшицӹн «Ищи ветра в поле» дӓ вес ямаквлӓжӹмӓт тетявлӓ пиш ӹвӹртен анженӹт. Б.Веркау шукы спектакльым шӹнден. Нӹнӹ ло гӹц иктӹжӹ – М.Ладо-н «Мария –Маша, мӓмнӓн цӓшнӓ» руш йӹлмӹ гӹц сӓрӹмӹ спектакль, жанржы -лин керддӹмы истори, 2006 –шы ин «Шӹжӓш Йошкар–Ола» фестивальышты «Гран При» номинациштӹ награждайымы. Б.Веркаулан «Сек яжо режиссура» номинациштӹ Дипломым пумы. Спектакльышты тӹнг рольвлӓм мадшывлӓ: Мары Эл Республикын заслуженный артиствлӓжӹ М.Сильвестрова дӓ Александр Сильвестров, Т.Тимофеева, Н.Гусянова, В.Алехина, А.Роюков, С.Зотина, Н.Петрова, В.Гусянов. 2008-шӹ и годшен театрын тӹнг режиссёржы Мары Эл Республикын заслуженный артистшӹ Александр Сильвестров ылеш. Тӹдӹ Азаныштыш Кугижӓнӹш университетӹн культура дон искусствы факультетӹм пытарен, театрын виктӓрӹшӹ артистшӹ ылеш. Тӹдӹ -шке талантжы дӓ мадмыжы доно шукы спектакльым олмыктарен. 2006 –шы ин «Шӹжӓш Йошкар–Ола» фестивальышты режиссёр А.Сильвестровын М.Шкетанын комедивлӓ негыцеш шӹндӹмӹ «Кок суӓнӓк – пелӓк» комедижӹм жюри пиш кӱкшӹн ӓклен. Артист дӓ режиссер А.Сильвестровын лӹмжӹм, Кырык мары театрын артиствлӓ ло гӹц сек пӹтӓришӹм кырык мары районын «Куатан книгӓэш» сирӹмӹ. Пиш шукы, веселӓ спектакльым театрышты Чуваш Республикын халык артистшӹ, режиссёр Николай Корчаков шӹнден. «ӹдӹр йӱмӓш» Н.Сидоровын, Н.Угаринын «Шергӓкӓн шешкӹ», Ф.Буляковын «Кыце папивлӓ марлан кенӹт»комедивлӓ халыкын йӓнгжым тӓрвӓтенӹт дӓ ӓшеш кодыныт. 2008 –шӹ ин, VII –шӹ Халыквлӓлоштыш финн-угр халыквлӓн театрвлӓн фестивальышты «Сек яжо актерский ансамбль» номинациштӹ «Кыце папивлӓ марлан кенӹт» комеди айыртемӓлтӹн. Тӹнг рольым мадшы артиствлӓ: Мары Эл Республикын сылен нӓлшӹ артиствлӓжӹ М.Сильвестрова дӓ А.Сильвестров, С.Зотина, О.Искоскина Е.Васильева.
Кырык Мары драма театрышты шукы лӹмлӹ режиссёр спектакльвлӓштӹм шӹнденӹт.
И.Смирнов С.Лобозеровын «Вот тенге и ӹленӓ»-м, А.Вампиловын «Ма техеньы метранпаж?»-м, Р.Стивенсонын «Остров сокровищ».
Е.Гранитова, Москва гӹц – «Не все коту масленица» А.Островскийӹн. Е.Ярденко М.Супонинын «Бука» пӹтӓриш поханя спектакльжым. З.Долгова Г.Каюмын «Пӓлӹмӹ лимӹ бюро»-м. В.Салдушкин Николай Егоровын «Йоласал пазар»-жым. С Кириллова А.Волковын «Арвӓтӹ меленӓ»-жӹм. Кӹзӹтшӹ жепӹн театрышты 13 артист ӹшке мастарлыкыштым халыклан анжыктен шалгат. Наталия Гусянова, Светлана Зотина, Марианна Сильвестрова, Наталия Петрова, Ольга Искоскина театрышты пӹтӓриш и гӹцок пӓшӓлӓт. Артиствлӓ ӹшке профессиональный мастарлыкыштым лӱктен шалгат. Вӹц артист Азан КуГ-ын культуры дон искусствы факультетӹм заочны тымень пӹтӓренӹт, эче кымытын кызыт Йошкар-Ола дон Шавашар халавлӓн университетвлӓштӹ театр факультетвлӓштӹ тыменьӹт. Кырык Мары театрышты «Мары Эл Республикын заслуженный артисткыжы» лӹмӹм сек пӹтӓришӹ артистка – Марианна Сильвестровалан пумы. Ти артистка мадын веле агыл, куштенӓт, мыренӓт мышта. Театрын коллектившӹ дӓ Кырык мары халык техень талантан артисткы доно пиш когоэшнӓ.
Театрын репертуарыштыжы кӹзӹт техень пьесывлӓ.
А.Коровкин «Арвӓтӹлӓн поханя», «Яратымаш лишнӹ»,Ф.Буляков «Кыце папивлӓ марлан кенӹт», Х Гюнтер «Носорог и жирафа» дӓ весывлӓӓт.
2009 –шӹ и сезонаш премьерывлӓ: В.Гуркин «Кырык Мары кадриль», Г.Остер «Клочки по закоулочкам» --тетявлалан музыкальный ямак, Нина Садур «Панночка» (Николай Гогольын «Вий» семеш импровизации), рушла шӹндӹмӹ. Кырык Мары драма театрым 2003- шы и годшен Алексей Васканов вуйлата.
Ажедмӓшвлӓ.
К
Кырык мары йӹлмӹ.
Кырык мары йӹлмӹ — ик финн-угр йӹлмӹ, Мары Эл Республикышты алык мары сага — кугижӓншӹ йӹлмӹ. Тӹнг шотышты Кырык мары, Йӱрнӹ, Кӹлемар районвлӓшты.
Кырык мары йӹлмӹ ВУЗ-ышты 1995 и гӹц научный предмет семӹнь тымдалтеш.
Кырык мары йӹлмӹм тымдаш Мары Эл республикӹн конституцижӹ палшен. Конституци государствын сек тӹнг законжы. Мары Эл республикӹн конституциштӹ 15-шӹ статьяшты сирӹмӹ: "Государственными языками в республике Марий Эл являются русский и марийский (горный и луговой)".
Литературный йӹлмӹн сирӹмӹ дӓ попымы формывлӓжӹ улы. Шамакын сирӹмӹ формывлӓжӹм орфографи тыменеш, попымы нормывлӓм - орфоэпи. Литературный йӹлмӹ ӹшке нормывлӓжӹ доно наречи, диалект, говор гӹц айыртемӓлтеш.
Кырык мары поэзин антологижӹ 2005.
Кырык мары поэзин антологи халыкнан культура историштӹжӹ пӹтӓришӹ ылеш. Ти антологиш 80 иштӹ сирӹмӹ лыдышвлӓм, поэмӹвлӓ гӹц лаштыквлӓм дӓ кыды авторжын мырывлӓжӹмӓт айырен нӓлмӹ. Тишкӹ цилӓжӹ... поэтӹн лыдышвлӓштӹм пыртымы.
Антологи нӹл кӹдежеш шелӓлтеш: "У ӹлӹмӓшлӓн ӹнянӹшӹвлӓ", "Якшар шӹдӹр лӹвӓлнӹ. Идеалвлӓм ямдышывлӓ", "30-шы ивлӓн традицивлӓм ӧрдӹжеш кодышывлӓ", "У корнывлӓм кӹчӓлшӹвлӓ". Тидӹ гӹц пасна 1767-шӹ ин Казаньышты тыменьшӹ пӓлӹдӹмӹ кырык мары авторын лыдышыжы дон лыдшывлӓ пӓлӹмӹ лин кердӹт.
Антологишкӹ кердмӹ семӹнь шукырак авторын лыдышвлӓм пыртымы. Ти авторвлӓ логӹц кыдыжы кӹзӹт якте виӓнг толшы поэзиштӹнӓ кого фигуреш шотлалтыт (Никандр Ильяков, А. Канюшков, Г. Матюковский). Нӹнӹ пролетарский эстетикӓн поэзим кердмӹштӹ семӹнь виӓнгденӹт. Пиш продуктивный поэтвлӓ ылыныт, лыдышвлӓ гӹц пасна шукы поэмӹм сиренӹт.
Кырык мары поэзиштӹ ик традици улы: ӹлӓлшӹрӓк, опытан поэт вес поэтӹм тымдышашлык. Ик статянжы тидӹ худа овуца агыл, но вес монгыр гӹц анжалмыкы, тенге ылмы годым тымдымы поэт тымдышыжын эстетика анжалтышыжым, сирӹмӹ стильжӹмӓт вӓк ӹшкӹлӓнжӹ нӓлӹн, дӓ вара ӹшкӹмжӹн индивидуальностьшым ямден кердеш. Иван Горный, Егоров Николай, Першуткин Евгений., Володькин Николай анзыцырак пӓлдӹртӹмӹ поэтвлӓн лиништӹм анзыкыла нӓнгенӹт дӓ лыдышвлӓштӹ доно туан поэзинӓм пайдаренӹт.
Поэзинӓ шачынжок пролетариатын поэзижӹ семӹнь шачын. 1920-30-шы ивлӓн сирӹшӹ, у ӹлӹмӓшлӓн ӹнянӹшӹ поэтвлӓ незер халыкым понгыжтарымы лыдышым шукым сиренӹт, кынамжы моральный пӹсмӓнвлӓмӓт ванженӹт. Ти лыдышвлӓ мӓмнӓн поэзилӓн негӹцӹм пиштенӹт.
Уланрак класс гӹц ылшы поэтвлӓ мӓмнӓн поэзиштӹнӓ уке. Тидӹм тенге ынгылдараш лиэш: Революци якте лыдын-сирен мыштышы кырык марынвлӓ ылыныт гӹнят, ӓнят, нӹнӹ шукынжок туан йӹлмӹлӓ шукыракым сирӓш келмӹ гишӓн шаныделыт. Вара революци лин дӓ ти ядмаш пиш актуальный ылын. Попашат уке, революци туан йӹлмӹлӓнӓ сирӓш тӹнгӓлмӹлӓн пиш кого импульсым пуэн. Но тӹ годымок, социализм ушемкымдемӹм чангымы годым, тӹдӹ ик анжалтышым веле тырхен.
Туан поэзиштӹнӓ 1980-шы ивлӓн мычаш якте эдем эдем семӹнь анжыктымы агыл - тӹдӹ тамахань абстрактный сучщества ылеш. Н. Игнатьев тӹдӹ гӹц коммунистӹм ӹштӓ дӓ ӹшкежӹ дон вӓк персонифицируя. Тӹдӹ у, соты ӹлӹмӓш верц ылеш, у ӹлӹмӓшлӓн ӹнянӓ, тошты дон кредӓлеш. Кредӓлмӹжӹ годым ваштареш шалгышыжын вӹржӹ йога гӹнят - ӹжӓл агыл, тӹдӹм пушташат йӓмдӹ. Н. Игнатьев абстрактный эдем гишӓн сирӹмӹжӹ паштек Ленин гишӓн сирӹмӓшкӹ ванжа. Ӹнде герой Ленин ылеш - кыды пӓшӓм ӹштӹшӹ халыкын кого тӓнгжӹ. Ленин колымы паштек нэп, вара коллективизаци тӹнгӓлӓлтӹт. Тидӹжӹ Никон Васильевичлӓн дӓ тӹдӹн доно тымдымы поэтвлӓлӓн кого импульсым пуа.
Кымлышы ивлӓн "халык тышманвлӓ" ваштареш кредӓлмӓшӹн пӹтӓриш коэжӹ лыпшалеш. Ти коэ Москвашты дӓ Ленинградышты когонжок ӹшкежӹ гишӓн пӓлдӹртӓ: Вл. Маяковский ӧрӹктӓрӹшӹ колымаш доно кола, С. М. Киров пуштмы лиэш, пролетаривлӓн сек яратымы сирӹзӓт, Максим Горькийӓт ти коээш ямеш. Тӹ ивлӓнок Сталинлӓн пӹтӓриш одывлӓ шачыт. Пӹтӓри руш, вара кырык мары авторвлӓӓт сирӓш тӹнгӓлӹт. Сталин гишӓн 1950-шӹ ивлӓ якте сирӹмӹ. Тӹдӹ гишӓн сирӹмӹ лыдышвлӓ сирӓш тӹнгӓлшӹ поэтвлӓлӓн поэзиш пропуск вуйта ылыныт: тӹдӹ гишӓн сирен мыштет - поэзи нырыш пырен кердӓт, агыт - тӹнӓм кеок тишец.
Кымлышы ивлӓн поэзиштӹнӓ Сталин гӹц пасна "туан кого сӓндӓлӹк - вескид сӓндӓлӹк" темӹ ситӓлык тӹкӓлмӹ. Вескид сӓндӓлӹк со кроза дӓ "цӓшӓн дӓ сулыкдымы" СССР вӹкӹ шыралташ йӓмдӹ. Тӹ ивлӓнок эдемвлӓ миллионвлӓ дон ГУЛАГвлӓшкӹ колтымы ылыт, халыквлӓ географин карта гӹц ямыныт, поэтвлӓ "халыквлӓн кого тӓнглӓн" одывлӓм сиренӹт. Кырык марынвлӓ веле агыл, весӹвлӓӓт. Дӓ, келесӓш келеш, мӹнь кӹзӹт нӹнӹм вуйнаматеш ам лык. Мораль гишӓн веле ӓшӹндӓрӹктӓлнем.
Кокшы тӱнымбал вырсы поэзилӓннӓ кого импульсым пуэн. Поэтвлӓнӓ ӹнде ӱлнӹшрӓк профильӹм айыренӹт - герой салтак гишӓн сиренӹт. Но тенге гӹнят ик корныш пырен, клишевлӓ доно, Сталинӹмӓт макталташ мондыделыт. Г. Матюковскин творчествыжым моло анжалаш гӹньӹ, фронт тематика 1990-шы ивлӓ яктеок якшар шӹртӹ доно шыпшылтеш. Тидӹ худам шаныдеок пӓлдӹртӹмӹ ли.
Сталинӹн колымыжы паштек, тӹдӹ гишӓн лыдышвлӓм сирӓш цӓрнӹмӹ. Вӓрешӹжӹ советский романтизм шӱлӹшӓн лыдышвлӓм сирӹмӹ, кышты цӓшӓн колхоз ӹлӹмӓш, цӓшӓн яратымаш дӓ вырсы гӹц сӓрнен толшы геройвлӓ анжыкталтыт. Лишнӹш, пашкудыштыш кулак ӓль середняк тышманымат кымлышы ивлӓнок мӹндӹр вӓрӹш поктыл колтымы. Цӓшӓн ӹлӹмӓшӹм чангаш ӹнде иктӓт дӓ нимат ак ӓптӹртӹ. 1940-шӹ ивлӓн неволя СССР-ыш ушымы сӓндӓлӹквлӓштӹш халыквлӓӓт (Вадывел Украинышты, Вадывел Ош Русиштӹ, Молдавиштӹ, Балти сӓндӓлӹквлӓштӹ) поэтвлӓнӓн лыдышвлӓштӹ цӓшӓн ӹлӹмӓшӹм ӹлӓш тӹнгӓлӹнӹт.
1957-шӹ ин тӹлзӹшкӹ пӹтӓриш ракетӹм колтымы. Кого сӓндӓлӹк кого сӹнгӹмӓшӹм айя. 1960-шы ивлӓн поэтвлӓнӓ жеп гӹц ак кодеп, нӹнӹ у геройым моныт, космический эдемӹм, кыдылан туан сӓндӓлӹкӹштӹжӹ, мӱлӓндӹ вӹлнӹжӓт вӓк тор, тӹдӹ космосыш кырма дӓ шӹдӹрвлӓ тӹдӹлӓн пытькалтат. Тидӹ совецкий поэзиштӹ воксеокат у агыл - тидӹ гишӓн Балти тангыж гӹц Сахалин якте сиренӹт.
1960-шы ивлӓ советский культурышты "лым шылымы" ӓль "и шылымы" ивлӓ семӹнь пӓлӹмӹ ылыт. Пиш ӹжӓл, мӓмнӓн культурыштына, тенгеок сӹлнӹшаяштынаат ти ивлӓ келгӹ кишӓвлӓжӹмок кодыделыт. Но поэтвлӓнӓн лыдышвлӓштӹштӹ лиризм раскыдыракын каеш, эдемвлӓм вӹлецӹн веле анжыктат гӹнят, халыкнан характержӹм, сӹлнӹжӹм пейзаж дон кӹлден, анжыктымы.
1960-шы ивлӓ эртенӹт дӓ 1970-шӹи толшашлык. Ти ин Ленинӹн шӱдӹ иӓш юбилейжӹ ылын. Ти лӹм доно мӓмнӓн цилӓ поэток, манаш лиэш, лыдышым сирен. Таманяр иэш мондымы Ленинӹн образжы поэзиштӹнӓ угӹц ӹлӹжӹн. Лениана гӹц пасна 1970-шы ивлӓн поэзиштӹнӓ цӓшӓн колхоз ӹлӹмӓш пакыла анжыкталтеш, космический эдем ӹнде изин-олен мондалтын, тӹдӹ нырыш дӓ фермӹш толын, халаш кен, стройкышты дӓ заводышты пӓшӓлен, Сибирьӹш, БАМыш кыдалыштын.
1930-40-шӹ ивлӓн сирӓш тӹнгӓлшӹ поэтвлӓнӓ 1970-шӹ ивлӓн, яжо ӓпшӓтлӓ ӹшкӹмӹштӹм анжыктенӹт дӓ шукы лыдышым таптенӹт. Лыдышвлӓм таптымашты нӹнӹн мастарлыкышты, лӹмӹнок, 1980-шы ивлӓн тӹнгӓлтӹшӹштӹ цаклалтеш. Йыл пӱмӹ лин, Цикмӓ (Козьмодемьянск) хала 1984-шӹ ин 400 им темен. Ти лӹм доно поэтвлӓнӓ поэзин ӓпшӓткудыштыш вахтыш вуйта шагалыныт, сарла дон молот вӓреш пыным кидӹш нӓлӹн, шокшым кӓргӓлтен - вуйта нӹнӹ ӹшке лоштышты соцсоревнованим тӹнгӓлӹнӹт. Халана дӓ тенгеок вӹдеш ямшы Йылна гишӓн сек яжон сирӹшӹлӓн преми пуалтеш. Пумы ӓль агыл - тидӹм ам пӓлӹ. Тидӹ гишӓн агыл шая, а поэзи гишӓн.
1985-шӹ ин перестройка, уэмдӹмӓш процесс тӹнгӓлӓлтӹн. Тӹ годшен шукы вашталтын, политикӹштӓт, ӹлӹмӓшӹштӓт, моральыштынаат. Ӓнят утлаок шукы - эдемӹн шамжы ти вашталтмашвлӓ паштек тӹшленӓт вӓк ак шокты. Тошты идеалвлӓм ӧрдӹшкӹ шӹкӓлмӹ, вӓрешӹштӹ увлӓ толыныт. Молнам сирӹшӹ поэтвлӓ, лин кердеш, лыдышвлӓнӓ ӹнде ак келеп манын кердӹт, ӓль мӹнгешлӓ - шӹдӹ пар доно шукырак веле сирӓш цацат. Мам ит попы, вет нӹнӹ мадын колтышывлӓ ылыт. Нӹнӹн идеалвлӓштӹ охоницӓ гань лаштыквлӓэш шӓлӓнен кенӹт.
Тенгежӹ гӹнь, поэзиштӹнӓжӹ ма кодын? Поэзиштӹнӓ 1980-шы ивлӓнок у корнывлӓ каяш тӹнгӓлӹнӹт, у лӹмвлӓ толыныт дӓ 1920-30-шы годшаш поэзин традицивлӓм ӧрдӹжӹш шӹкӓлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц В. Григорьевӹн, Петухов, Виталий Альбертовичӹн, Самойлов Владиславын, Ондрин Валькан лӹмвлӓштӹм пӓлдӹртӹмӹлӓ. 1980-шы ин поэзишкӹнӓ пӹтӓриш поэтесса ашкылтен. Лӹмжӹ Диана Маликеева.
1990}-шы ивлӓ поэзишкӹнӓ пиш шукы ум канденӹт. Пӹтӓриок тидӹм "У сем" журнал доно кӹлдӓш келеш, кыды 1990-шы ин лӓктӓш тӹнгӓлӹн. Вара идеологидӹмӹ шӱлӹш. Тидӹ велдӹк поэтвлӓ, нелӹ гӹнят, ӹшке вӓк тӱлен, книгӓвлӓштӹм лыкташ цацат. Тенге ӹштӹмӹштӹлӓн таум келесӹмӹ шоэш. Кырык мары поэзиштӹ лач ти ивлӓн веле лачокла поэзим сирӓш тӹнгӓлмӹ, манына гӹнь, самынь ана ли. Ти поэтвлӓн лыдышвлӓштӹм лыдат дӓ йӓнгетӹм кӓндӓрет. Лачокла поэзи техень и лишӓшлык агыл ма - идеологидӹмӹ, иктӹлӓнӓт ярал лиӓш цацышы агыл, ирӹк шӱлӹшӓн, вычыдымы шанымашвлӓм анзыкы лыкшы, туан йӹлмӹнӓ верц шалгышы, экспериментвлӓм ӹштӹлшӹ, вес халыквлӓн поэзи вӹкӓт анжышы.
Тенге сирен, анзыцырак сирӹшӹ поэтвлӓм худаэш моло лыкта шанымаш уке. Нӹнӹ ӹшке жепӹштӹм ӹленӹт дӓ махань тӹ ивлӓ ылыныт - тидӹм пӓленӓ. Но кӹзӹт сирӹшӹ поэтвлӓлӓннӓ, мам ит попы, нелӹрӓк лин. Нӹнӹ лыдышвлӓм сирӓт, шукынжок яжо лыдышвлӓм, но книгӓ семӹнь лыкташ йӧн уке. Тидӹжӹ нӹнӹн кымылыштым валтен кердеш. Тенгежӹ, ӓнят, лыдышвлӓм хыть копи семӹнь лыктын, лыдшывлӓ лошты шӓрӹмӹлӓ? Дӓ оксам поген, ти антологи гань модерн кырык мары поэзи антологим лыкташ дӓ и йӹде сек яжо поэтлӓн грантым пуаш? Тенге сирен, нимат ум шӹм пӓлдӹртӹ - тенге вес халыквлӓ ӹштӓт дӓ ти корны донок мӓлӓннӓт кеде ак ли. Ӹнянӹмӹ шоэш, толшаш жепӹн кырык мары поэзи гишӓн вес вӓреӓт пӓлӓш тӹнгӓлӹт дӓ кӱ пӓлӓ, ӓнят иктӓ поэтнӓ иктӓ-махань престижӓн премимӓт вӓк нӓлеш лиэш. Сирӓш веле келеш, лыдышвлӓм дӓ яжовлӓм.
Антологим лыкташ спонсорвлӓ палшенӹт: Суомиштӹш М. А. Кастрен Ушем, Кырык сирӹштӹшӹ кыды-тидӹ коммерсант, вара вес вӓре ӹлӹшӹ кырык марынвлӓ дӓ мары культурын тӓнгвлӓжӹ: Суасламарыштыш Мары Культура Центр, Эстон-Мары Ушем, Валерий Аксаков - Шупашкар, Валериан Аликов - Таллинн, Галина Аликова - Витебск, Андрей Богомолов - Санкт-Петербург, Эха Вилуоя -Таллинн, Юлия Куприна - Вантаа, Яак Прозес - Таллинн, Геннадий Трофимов - Таллинн, Виталий Яшмолкин - Таллинн.
Ажедмӓшвлӓ.
К
К
М
Кырык мары поэтвлӓ.
К
К
Кырык мары кымдем.
Кырык мары район Мары Элын картыштыжы
Кырык мары кымдем (,) — Вуйхалажы Цикмӓ.
Вургымла Йыл сир: Ӓвӓсир, Виловат, Йоласал, Йылйӓл, Картук, Кӱшӹл Пӹнгель, Кого сола, Макарсир, Микрӓк, Носола, Пайскырык, Пӹзӹкныр, Шактенваж, Кӓтӓ Шошмар, Шӹндӹрйӓл, Эмӓн, Яштуга.
Кырык сирӹштӹшӹ корнывлӓ.
Архивӹштӹ пыргед шӹнзен, Цикмӓ (Козьмодемьянск) уездӹштӹшӹ корнывлӓ гишӓн теве техень материалым момы (ЦГА РМЭ ф.3, оп. 1, д.54). Пӓлдӹртӹмӹлӓ, нӹнӹм перви тракт маныныт. Ынгылдарымашым пуэнӓ: "Тракт - улучшенная грунтовая дорога, соединяющая важные населенные пункты; имела станции (постоялые дворы и верстовые столбы). По тракту шли регулярные перевозки пассажиров, грузов и почты (почтовые тракты с почтовыми станциями)". Уезд мычкы губерня статусан техень трактвлӓ эртенӹт: Москва почтовый, Москва-Вичӹ (Вятка) торговый дӓ Йӓдӹрнӓ. Ти корны-трактвлӓ гишӓн ынгылдарымашым пуде ак ли. Москва почтовый тракт эче вес семӹньжӹ Кого Азан корны, Сибирь тракт лӹмвлӓм намалын, марлажы тӹдӹм эче Кӹтьӹригорны маныныт. Лачокшым гӹнь, Кӹтьӹригорны Йыл тӹр мычкы эртен: Шурдӹнг – Ямангаш – Похросола – Цикмӓ, варажы Юркинӓ слобода гӹц алык тӹр мычкы кеен. Но ти корны гишӓн эче шукыжымок ана пӓлӹ. Шамак толшеш, Омыклидӹштӹ постоялый двор лин, тӹдӹ ти корны доно кӹлдӓлтӹн ылын вӓл? Вара Сумкашкы пырен ӓль Лап Ямангаш гӹц тӧрӧк Похросолаш эртен. Кыштырак ылын почтовый станци? Кырык сир гӹц Йӱрнӹш кышецӹнрӓк почтым Йыл гач ваштенӹт? Вет тӹдӹ Шурдӹнг уездӹш пырен. Теве Похросола гӹц Цикмӓш телӹм тӧрӧк Йыл мычкы каштыныт.
Юркина слобода гӹц алык тӹр мычкы корны кышкевек шыпшылтын: Шӹндӹрлап якте, ӓль палнырак кырык вӹкӹ кузен.
Ти корнывлӓ гишӓн энциклопедический словарьыштат нимат сирӹмӹ агыл, лач пӓлдӹртӹмӹ: Сибирь трактым “Владимирка” лӹм доно XVIII курым мычашты ӹштӓш тӹнгӓлмӹ. Векӓт, иктӓ XIX курым тӹнгӓлтӹшӹн когогорным Йыл тӹр гӹц паланрак ӹштӹмӹ, тӧремдӹмӹ, тенге тӹдӹ Цикмӓ гӹц палнырак эртен, Виловатышты почта станци лин, тишецӹн Цикмӓ дон Йӓдӹрнӓ трактвлӓ тӹнгӓлӓлтӹнӹт, кок векӹлӓ почтым, эдемвлӓм, грузым шыпштенӹт. Тишкок Москва-Вичӹ торговый тракт ушнен, тенге Вичӹ (Киров) вецӹн грузым, эдемвлӓм дӓ уездный центр гӹц Кумьяш, почтым шыпштенӹт. Эче вес трактвлӓ линӹт: Цикмӓ- Цӓрлӓ, Цӓрлӓсанчур – Шавашар, тӹдӹ Чебоксарский маналтын дӓ Кӹлемар, Мадар, Куплонга дӓ Йӓнчӓш (Ермучаш) солавлӓ гач эртен. Нӹнӹн значеништӹ изирӓк лин. Пӓлдӹртӹмӹлӓ, Йыл тӹр солавлӓ гӹц Цикмӓш тошты семӹньок Кӹтьӹригорны мычкы каштыныт. Хала лишнӹшӹ солавлӓн корнышты кӹзӹтшӹ гӹц когонжок айыртемӓлтде, пасна корнывлӓ линӹт гӹнят, кӹзӹт нӹнӹ гишӓн ӓшӹндӓрӹшӹжӓт чӹдӹ. Лач теве Сӧрмӓнӓнгӹр лишнӹшӹ “аламӓнгӹ“ веле ӓшӹндӓрен пуа - тишецӹн перви тракт эртен. Е.Королеван шая семӹнь, Паратмар гӹц педучилище якте ялгорны шыпшылтын дӓ кӹзӹтшӹ этнографический музей лишӹц эртен. Теве Кого Йынгы волостьыш пырышы солавлӓн уездӹн ӹрдӹ халаш кашташ пасна ӹшке корнывлӓштӹ линӹт. Тенге Пӹнгельмычаш, Порандай дӓ Пайскырык велнӹшӹ солавлӓ гӹц Вӹржӹкӓн дӓ Нырйӓл гач Пӧтныр (перви тенге попенӹт дӓ сиренӹт) лапыш валенӹт, Москва тракт дон Кого Йынгы гач Йолобканыш ванженӹт, тӹшецӹн Сосновка гач Цикмӓ трактыш лӓктӹнӹт. Пырастай дӓ Йынгы Парнингӓш гӹцӓт Сосновка гачок каштыныт. Кырык сирӹштӹ Козьмодемьянск уездӹн сек мӹндӹр вӓржӹ Цигӓнсола йӹр ылшы сола кымдемвлӓ ылыныт дӓ халаш кашташ тӹдӹн ӹшке корныжы ылын, кыды Сивигорны маналтын, тӹдӹм рушлажы Сумский манашат лиэш - вет тӹдӹ пӹтӓри Каширкӓ (рушлажы Сумка) ӓнгӹрӹн шалахай сиржӹ, Цигӓнсола шайыцын, эртен. Изивӓкш доны вургымла сирӹш ванжен дӓ Парнингӓш векӹлӓ лап мычкы шыпшылтын, Пӹнгель гач Микорсола ванжен, Пӹнгельйӓл дорцын Якшарсирӹш кузен, пакылажы Копон, Похросола, Троицкий Посад гач Цикмӓ трактыш лӓктӹн. Телӹм халашкы Похыросола гӹцӹн тӧрӧк Йыл мычкы каштыныт. Сивигорны Шур лап дон Пӹнгельйӓлӹм ушен, эче эртӹшӹ курымын 60-шы ивлӓнӓт Пӹнгельйӓл гӹц Шурыш каштыныт, шудым шыпштенӹт. Иктӹм пӓлдӹртӹмӹлӓ, плотинӓм пӱмӹ доно Сивигорнын лаштыкшы вӹд лӹвӓлнӹ лин шӹнзӹн. Макарсир дон Парнингӓш гӹц ти корны донат, Пайскырык гачат каштыныт. Пӓлӹмӓн, ти корнывлӓ гӹц пасна весӹвлӓӓт линӹт. Шамак толшеш, Шошмар гӹц Йоласалыш корны Цигӓнсола, Макарсир, Аматисола, Исуткан дӓ Шӱдермӓр гач эртен. Теве Пайскырык гӹц Шурдӹнгӹш корны Аматисола, Макарсир, Цигӓнсола, Тӹгӓйсола гач Кого Шошмар лишӹцӹн Агыля ӓнгӹр дон Агыля ныр дӓ шӹргӹ гач Москва тракт когорныш лӓктӹн. Кыце трактвлӓм, тенгеок мол корнывлӓмӓт сола обществывлӓ анженӹт: лаксывлӓм дӓ урмашвлӓм тӧрленӹт, кӹвер дон ванжаквлӓм, ӓнгӹр гач ванжаш сирӹм, ӓнгӹргорным кашташ яралым ӹштенӹт, ялын ванжаш вӹдеш когорак кӱвлӓм пиштенӹт, тура сиреш ташкалтышвлӓм капаен ӹштенӹт. Халык шошым йӹде ӹшке солаштыжат корным тӧрлен, урмашыш ма-шоным кӹшкен, рок доно мӱден шӹнден, ӧлицӓмӓт тӹвӹлӓн кычен. ӹлӹмӓш анзыкыла кеӓ, тенге тошты годшы ялгорнывлӓӓт, имнигорнывлӓӓт мондалтыт дӓ ямын миӓт.
Ажедмӓшвлӓ.
К
К
Кӓрш.
Кӓрш шамак тӹрлӹ йӹлмӹ доно.
К
Кӓтӓ Шошмар.
Кӓтӓ Шошмар — сола Кырык сирӹштӹ. Цикмӓ якте 67 уштыш. Ти соламок эче Кого Шошмар маныт. Сола лишнӹ Ловичӹ карем, Изисола карем, Кок ӓнгӹр ло карем лӹмӓн вӓрвлӓ ылыт. Первижок шошмарвлӓ Лысково лишнӹш Шоша ӓнгӹр дорцынла кӹзӹтшӹ вӓрӹш ӹлӓш ванженӹт. Седӹндоно солан лӹмжӓт Шоша лӹм доно кӹлдӓлтӹн. Шошмар XVI-XVIII-шы курымвлӓн Акпарс лужавуйын мӱлӓндӹшкӹжӹ пырен. 2001-шӹ ин Шошмарышты 187 эдем ӹлен.
Кӱшӹл Пӹнгель школ.
Кӱшӹл Пӹнгель школ — Вуйсылкаштыш школ, кӹзӹт питӹрӹмӹ. Вӓрешӹжӹ Ӹдӹр монастирӹм пачмы.
К
Кӹлемар кымдем.
Кӹлемар кымдем Мары Элын картыштыжы
Кӹлемар кымдем (,) — район Мары Элышты.
Районын административный покшалжы: Кӹлемар хала сӹнӓн посёлкы.
Географи.
Район Йошкар-Ола гӹц вадывелнӹрк вӓрлӓнӓ да пӹсманвлажӹм вадывелнӹ Йурнӹ, кечӹвӓлвел-вадывелнӹ дӓ кечӹалвелнӹ Кырык мары, ирвелнӹ Провой кымдемвлӓ дӓ кечӹвалвел-ирвелнӹ Суасламары Республика, йыдвелнӹ Вичӹ область доно кыча. Районын кымдецшӹ:.
Ӹлӹзӹ шот дӓ национальностьвлӓ.
2005 ин 1 январеш районышты ӹлен.
Солакудыло.
Солакудыло кӹзӹт льыскыдын виэнгеш, фермервлэн шот пиш чӹдӹ.
Ажедмӓшвлӓ.
Кӹлемар кымдем дон Кӹлемар хсп-ын сайтыш анжал.
Латансола.
Латансола — Ямангаш монгырыштыш сола, Микрӓк сола советӹш пыра. Сергей Алдушкин дон Вениамин Алдушкин артньыквлӓ тиштӹ шачыныт.
Латви.
Ла́тви, "Ла́тви Респу́блика", латышла.: "Latvija, Latvijas Republika") — Балти тангыж сирӹштӹш кугижӓнӹш. Ылӹзӹ шот — 2 217 053 эдем, (2012 и), вуйхала — Рига (721 000, 2006). Европын Ушемӹш дӓ НАТО-ш 2004-шӹ ин пырен. Шенген визын зонышты ылеш. Ышкевуяжы ти сӓндалӹк 1918 гӹц 1940-шӹ и якте виӓнгӹн. 1990-шӹ и якте совет кӹл лӹвӓлнӹ ылын, тидӹ паштек угӹц ӹшкевуяжы виӓнгеш.
Ажедмӓшвлӓ.
Л
Л
Лейбниц, Готфрид Вильгельм.
Готфрид Вильгельм фон Лейбниц (нем. "Gottfried Wilhelm von Leibniz"; 21 июнь (1 июль) 1646, Лейпциг, Германи — 14 ноябрь 1716, Ганновер, Германи) — немӹц философ, математик, юрист, дипломат.
Л
Леклезио, Жан-Мари Гюстав.
Жан-Мари Гюстав Леклезио (фр. "Jean-Marie Gustave Le Clézio"; 13 апрель 1940, Ницца) француз сирӹзӹ, лауреат премии Ренодо премин (1963) дӓ Сӹлнӹшаян Нобель премин (2008) лауреатвлӓжӹ.
Ажедмӓшвлӓ.
Л
Л
Л
Лессинг, Дорис.
Дорис Мэй Лессинг (англла: "Doris May Lessing"; марлан кемешкӹжӹ Тэйлор; 22 октябрь 1919, Керманшах, Перси) — англ сирӹзӹ-фантаст, феминистка, «Канопус Аргосышты» сери гӹц ылшы 5 романын (1979—1982) авторжы. Нобель премин 2007 иӓш лауреатшы. Атяжӹ офицер, ӓвӓжӹ медшыжар ылын. 1925 ин, кынам Дорис 6 иӓш ылын, толшаш сирӹзӹн семняжӹ Кечӹвӓлвел Родезиш ӹлӓш ванжен. Кӹзӹт ти сӓндӓлӹк Зимбабве лӹм доно ылеш, а тӹнӓм Кого Британин колонижӹ ылын.
Ажедмӓшвлӓ.
Л
Л
Л
Л
Леся Украинка.
Леся Украинка (укр. Ле́ся Украї́нка, лачокла лӹмжӹ Лариса Петровна Ко́сач-Квитка, укр. Лариса Петрівна Косач-Квітка, 25 февраль 1871, Новоград-Волынський хала — 1 август 1913, Сурами, Грузи) - украин поэтесса, сирӹзӹ, сӓрӹзӹ, драматург. Халык фольклорым шӹмлен, 220 мырым сирен нӓлӹн (юк доно), украин халык ӹлӹмӓштӹ активно пӓшӓм ӹштен.
Відома завдяки своїм збіркам поезій «На крилах пісень» (1893), «Думи і мрії» (1899), «Відгуки» (1902), поем «Давня казка» (1893), «Одно слово» (1903), драм «Бояриня» (1913), «Кассандра» (1903-07), «В катакомбах» (1905), «Лісова пісня» (1911) та ін.
Л
Лидӹмбал.
Лидӹмбал () — сола Кырык сирӹштӹ, Виловат сола согоньышты, кыды якте 8 уштыш лиэш. Ти солашты кого мӧр куштышы халык ӹлӓ дӓ тидӹ доно бизнесӹм ӹштӓ. Лидӹмбалны сирӹзӹ Пекпатыр (Андрей Григорьевич Алёшкин, 1915—1939), марынвлӓ лошты кымдан пӓлӹмӹ журналист Николай Михайлович Еропов (1951—1996), мырывлӓн авторжы Иван Иванович Светлов шачыныт.
Линдгрен, Астрид.
Астрид Линдгрен 1960-шы и кытлан
Астрид Анна Эмилия Линдгрен (швед "Astrid Anna Emilia Lindgren", ӹдӹр лӹмжӹ - "Ericsson", 14 ноябрь 1907, Виммербӱ сола, Кечӹвӓл Швеци — 28 январь 2002, Стокгольм) — тӱнымбал кымдык пӓлӹмӹ тетя сирӹзӹ. Сек пӓлӹмӹ книгӓвлӓжӹ "Кужы Цылкаан Пеппи", "Ваштарсир Эмиль", "Левӓш вӹлнӹш Карлссон", "Мио, Эргем Мио" дӓ "Лев ӧртӓн Шӱмбелем" ылыт. Линдгренӹн шачмы пӧртӹштӹжӹ тетя литература дон тетя культура центрӹм пачмы. Кырык марла "Кужы Цылкаан Пеппи" дон "Ваштарсир Эмиль" книгӓвлӓжӹм лыдаш лиэш.
Ваштарсир Эмиль Кырык дӓ Кожласирӹштӓт ӹлӓ.
Тӱнымбалны кымдан пӓлӹмӹ швед ӹдӹрӓмӓш сирӹзӹ Астрид Линдгренӹн (Астрид Линдгрен, 1907-2002) Эмиль лӹмӓн йортозы ӹрвезӓш гишӓн шайыштшы пӹтӓриш книгӓ кок и перви лӓктӹ. Косир дӓ цевер Ваштарсир лӹмӓн солашты ӹлӹшӹ цуштыри ӱпӓн ӹрвезӓшӹм, шанем, чӹдӹ агыл лыдшы ӹнде пӓлӓ. Эмиль гишӓн цилӓжӹ кым книгӓм сирӹмӹ дӓ ма яжожы, кырык марла кым книгӓге ик шӱлӹш доно лӓктӹнӹт, манаш лиэш: 2003-шы ин иквӓреш “Ваштарсир Эмиль” “Ваштарсир Эмиль” дон “Ваштарсир Эмильӹн у масаквлӓжӹ” лӓктӹнӹт, а 2004-шӹ ин кымшы книгӓ “Ваштарсир Эмиль тек соок ӹлӓ”. Астрид Линдгрен тетя сирӹзӹ семӹнь пишок кымдан пӓлӹмӹ, тӹдӹн пӓшӓвлӓжӹм шӹмлу утла йӹлмӹшкӹ сӓрӹмӹ дӓ когоэшнен келесӓш лиэш- Россий Федерациштӹ ӹлӹшӹ халыквлӓ логӹц мӓ, кырык марынвлӓ, тӹдӹн книгӓвлӓжӹм рушла йӹлмӹм шотлаш агыл гӹнь, сек пӹтӓри сӓреннӓ. Мӓ паштекнӓ тадарвлӓ ылыт. ӹнянем, лыдшывлӓ ”Пеппи кужы цылка”, ”Левӓш вӹлнӹ ӹлӹшӹ Карлссон” дӓ ”Сусу солаштыш тетявлӓ” пӓшӓвлӓжӹм яжон пӓлӓт. Астрид Линдгрен профессижӹ доно тымдышы ылеш. Пӹтӓриш книгӓжӹм 39-шӹ иӓшӹн сирен, кыды пӓлӹдеок кодын, но изиш варарак сирӹмӹ ”Пеппи кужы цылкажы” тӹдӹ гӹц пӓлӹмӹ сирӹзӹм ӹштен.
Малын Астрид Линдгрен гӹц техень пӓлӹмӹ лин?
- Ой-ой! Адат ӹнянӹ вет! Ти котилыкыштышывлӓн Эмильӹштӹ ӓрӓкӓм йӱн шӹнденӓт, цилӓ цӹвӹштӹм лыпшен пиштен. Ой-ой-ой! Ма вара ӹнде лиэш?“ (2 кн. ӹл. 84-85). Астрид Линдгрен Лина дон Шытыр Майан характерӹштӹм позитивный юмор гач анжыкта, тӹ годымок нӹнӹн кайышыштым ак вашталты, негативный черташты улы гӹнь, позитивныйышкы нӹнӹ ак ванжеп. Эдем махань ылын, тӹхеньок тӹдӹ кодеш. ”Ороды ылынат дӓ ородок кодат,- хынавлӓ кен колтымыкы, Эмильӹн ӓвӓжӹ Линалан маньы.” (2 кн. ӹл. 110). Кыце ужына, Эмильӹн ӓвӓвжӹ пиш тактичный ылеш, тенге йӓл анзылны, Линам мыскылен келесӹде. ӓнят тенге линӓт веле, Лина Эмильӹн ӓвӓжӹ вӹкӹ ӹш шӹдешкӹ. Пӓлдӹртӹде ак ли, Линдгрен эдемӹн характержӹм юмор гач веле агыл анжыкта. Ти шотышты Командора гишӓн сирӓлтӹмӹ шоэш. Кыце тӹдӹм автор анжыктен, тидӹ мӹлӓнем пишок мелешем. Командораат негативный персонаж ылын дӓ тӹхеньок курымешӹжӹ кодеш, мычашешӹжӹ лач ӹшке кӧргешӹжӹ (психологически) дӓ ӹшке кӹдежешӹжӹ (конкретно, физически) питӹргӓлтеш.
Эмиль протестуйышы эдем.
А ӹнде ӹшке Эмильӹм анжалына. ”Ваштарсирӹштӹ ик ӹрвезӓш ӹлен. Тӹдӹм Ваштарсир Эмиль маныныт. Тӹдӹ пиш пӹсӹ дӓ ахальы ылын, тӹнь ганет моло шамак колыштшы воксеокат ылде. Тенге гӹнят ахалаьы ылеш манын моло атат шаналты- тӹдӹ пишок пурыла кайын. Пуры гӹцӓт пурыла. Тӹнӓм, кынам саслыде. Эмильӹн сӹнзӓжӹ йӹргешкӹ дӓ кловой ылын, шӹргӹмыныжы мӧр гань якшаргы, а сар ӱпшӹ когонок цуштыри. Тӹдӹ ӹшкежӹ пишок пурыла кайын, Эмильӹм лач антьылешок шотлаш лиэш ылын. А шотлаш тӹнгӓлӓт гӹнь, самынялтат.” (1.кн. ӹл. 3). Тенге Линдгрен Эмиль гишӓн книгӓ тӹнгӓлтӹшӹштӹ сирӓ, но тӹ годымок толшашыжы гишӓнӓт ӓшӹндӓрӹктӓлеш: “Ти йортозы Эмиль тагынам перви Ваштарсир солашты Котилыкышты ӹлен. Кушмыкыжы, кыце тӹдӹ уезд вуйлатышыжы моло лин кердӹн- тидӹлӓн ӧрӹнжӓт ат ситӓрӹ. Мане, тӹдӹ гӹц уезд вуйлатышы лин дӓ, попат, яжо вуйлатышы. Попат, вуйта тӹдӹ туан смоланд йӹлмӹ доно попышы халыклан шукы пурым ӹштен. А акситешӹжӹ тӹдӹ солан сек косир пӱэргӹжӹ ылын. Кыце ужыда, изижӹ годым масакланыл сӓрнӹшӹ эдем гӹцӓт, кого лимӹкӹжӹ, шотан эдем лин кердеш. Шанем, тидӹжӹ пишок яжо.” (2 кн. ӹл. 3)
Эмиль ӹшке вуйжы доно шанышы ӹрвезӓш.
тӹдӹн кыце ӹшке анжалтышыжы, тенгеок ӹшке мененижӓт улы, йӓлӹн “тенге ӹштӹмӹлӓ, тӹнге ӹштӹмӹлӓ” манмы доно тӹдӹ ак ӹлӹ. Тидӹ гӹц пасна эргӓш пиш кого фантазиӓн- кечӹ йӹдеӓш ӹлӹмӓшӹжӹ утла ик сӹнӓн дӓ утла луды ӹнжӹ ли манын, мам вӓл тӹдӹ шанен ак лык? Но фантазивлӓжӓт эгостичныйвлӓ агылеп, тӹдӹ ӹшке гишӓнжӹ веле агыл, тенгеок Ида лӹмӓн изи шыжаржы гишӓнӓт шана, тӹдӹлӓнӓт сусум кандаш цаца. Эмильӹн шыжаржы уке ылын ылгецӹ, шанем, шукы масакшы ӹштӹдеок кодеш ыльы. Эмиль ма-шоным шанен лыкшы веле агыл, тенгеок тӹдӹ протестуенӓт кердеш, ӹшке мнениӓн ылешӓт, тӹдӹ нержӹмӓт шыпшедӹлеш, коговлӓн закон семӹнь ӹлӹмӹжӹ ак шо, тӹдӹлӓн тетявлӓн тӱнымбалышток ситӓлык яжо дӓ кӓньӹл. “Тетя тӱнымбал” дӓ “коговлӓн тӱнымбал” антитеза Эмиль дон ӓтяжы лоштыш кӹлӹштӹ раскыдын каеш. ӓтяжӹ коговлӓ доно ярыктымы правилывлӓлӓн эргӹжӹм тымдынежӹ дӓ седӹндонат, ӱшкӱж гань цаткыды, но нерӓн эргӹжӹлӓн наказани паштек наказани варештеш. Шӹренжок тӹдӹ пу пыжарымы мастерскойышты шӹнзӓ, тенге тӹдӹ наказанижӹм намалеш. Ма интересныйжы, тӹдӹм наказат, но тӹдӹ кымылжым когонжок акат валты, нигынамат ак ньыргыж дӓ кудышты пу фигурывлӓм пӹчкедӹл шӹнзӹмӹжӹ годым мам вӓл ум ӹштӓш лиэш шаныкален. Пу фигурывлӓм пӹчедӹмӓшӹштӓт мӓ фантазин реализыйымыжым ужына.
Эмиль кӧргӹштӹ коммерсантын вӹржӹ йога.
Книгӓн тӹнг персонажшы изинекок оксам ӹштӓш тыменеш, Сухаринерӹшкӹ моло кемӹкӹжӹ, мӹшкӹржӹ шужен колтенӓт мам ӹштӓ? Тӹдӹ мырывлӓм мыраш тӹнгӓлеш дӓ мырымыжы гишӓн кӱ вӹц, кӱ коклы ӧрем пиштен. (ӧре- тыгыды швед окса). Тенге Эмиль ӱӓн киндӹвлӓм нӓлӓш кыргыжеш дӓ булкымат, тортымат, мӱӓн вӹдӹмӓт нӓлӹн шӹндӓ. Икӓнӓ пашкуды солашты аукционым эртӓренӹт дӓ седӹ, Эмильӹнӓт тӹшкӹ кемӹжӹ шоэш. ӓтяжӹ тӹдӹм сагажы ак нӓлӓт, эргӓш аукционышкы кеӓш манын, оксам ӹштӓш лиэш, шанаш тӹнгӓлеш. Дӓ, седӹ, йӧнӹмӓт шанен лыктеш- тӹдӹ Лукас имнижӹм кышкыжеш дӓ когогорны капка докы лӓктеш, тӹштӹ капкам пачын-питӹрен, оксамат ӹштӓ. Варажы аукционышкы кыдалеш дӓ махань-шон масаквлӓжӹм ӹштӹлеш. Масаквлӓм веле агыл, Эмиль Свенссон махань-шон сделкывлӓм ӹштӹлеш, лимонадымат йӱн шокта дӓ изи Идалан цӓци хӓдӹрӹм, а ӹшкӹлӓнжӹ кечӹнь мынзышы Лотта лӹмӓн акшак цӹвӹм нӓлеш.
Геройын подвигшӹ.
Эмиль махань-шон масаквлӓм веле агыл ӹштӹлеш, “Ваштарсир Эмиль тек соок ӹлӓ” книгӓштӹ тӹдӹ подвигӹмӓт ӹштӓ- тӹдӹ Альфредӹм ытара. ӱштӹ телӹм, кынам йӹрвӓш поранвлӓ ӹфӹлӓт, келгӹ лым солавлӓм левӓш якте йожтен шӹнден, тӹдӹ Лукас лӹмӓн имнижӹм кӹцкӓ дӓ Альфредӹм доктор докы Мӧрсирӹшкӹ нӓнгеӓ. Лым корнывлӓм йожтен шӹнденӓт анзыкыла кеӓш пиш нелӹ, Эмиль дон Лукаслан шукы ясым тырхаш варештӹн дӓ мычашешӹжӹ, яра веле эче Мӧрсирӹшкӹ шот дӓ тенге доктор Альфредӹм ытара. Эмильӹн подвигшӹ гишӓн цилӓ уезд пӓлӓ, ӓятжӹ эргӹжӹн подвигшӹ доно пишок когоэшнӓ.
Эмиль йортозы эргӓш ылын гӹнят, тӹдӹ шукы пуры пӓшӓм ӹштен шокта: шонгывлӓн пӧртӹшкӹ Шартял сусум канда, тӹ пӧртӹн Командора лӹмӓн вуйлатышыжым ире вӹдӹшкӹ лыктеш. Командора шонгывлӓн пӧртӹштӹш ӹлӹзӹвлӓм пӹзӹрен, ясландарен урден, тӹдӹ диктатор дӓ деспот ылеш. Тидӹ доно Эмильнӓ когонжок ак келшӹ дӓ седӹндонат тӹдӹм наказаш шана дӓ Командора утла шык ылешӓт, пирӹ лаксакышкы ӹыкӹмжӹмок пыртен шӹндӓ.
Эмиль школышкы кашташ тӹнгӓлмӹкӹжӹ, тӹштӓт масаквлӓде кечӹвлжӹ ак эртеп, но школышты утла шукы масакым ӹштӓш ак яры ылмым, тӹдӹ ынгыла. Тӹ годымок, тӹдӹ шонгывлӓн пӧртӹм вуйта шефствошкы нӓлеш дӓ ӓрняштӹ таманяр гӓнӓ лыдын мыштыдымы шонгывлӓлӓн “Уездӹн увервлӓжӹ” газетӹм лыдаш кыргыжталеш.
Астрид Линдгрен кырык марла.
Л
Линна, Вӓйнӧ.
Вӓйнӧ Линна (фин. "Väinö Linna", 20 декабрь 1920, Урьяла — 21 апрель 1992, Кангасала) — финн сирӹзӹ, кого прозаик.
Кырык марла тӹдӹн "Пӓлӹдӹмӹ салтак" романжым сӓрӹмӹ.
Ажедмӓшвлӓ.
Л
Л
Лиссабон.
Лиссабон — Португалин вуйхалажы, тангыж порт (,).
Ӹлӹзӹвлӓ, йӹлмӹштӹ.
Лиссабон Португали сек кого халажы, тенге манмы "изи Лиссабонышты" 564 477 (2001), а "кого Лиссабон" агломерациштӹ 2,6 мил. эдем ӹлен. Лиссабон регионышты сӓндӓлӹкӹн нӹл пайыштыш ик пай халыкшы ӹлӓ. Ӹлӹзӹвлӓ гӹц 97%-шӹ португалвлӓ, молыжы эмигрантвлӓ ылыт. Лиссабонышты португалла попат, кыды роман йӹлмӹвлӓн группышкы пыра. Роман группышкы тенгеок латин, итальян, испан, каталон, француз, ретророман дӓ румын йӹлмӹвлӓ пырат. Йымын йылашты - католицизм.
Валгыды Йоргин кафедралжы, Castle of São Jorge
Л
Лист, Ференц.
Ференц Лист 1839-шӹ ин, артньык Хенри Лехманнын пӓшӓжы
Ференц (Франц) Лист (венгри: "Liszt Ferenc", герман: "Franz Liszt"; 22 октябрь 1811, Доборьян (Райдинг), Австри импери — 31 июль 1886, Байройт, Германи) — композитор, пианист, педагог, дирижёр, музыкыштыш романтизмын ик кого фигурыжы.
Лист XIX-шӹ курымын рӧднӓ (пиш кого)пианист-шӹ. Ти жеп пианизм концерт-влӓн пеледмӹ курымеш шотлалтеш. Кого талантан Лист ти процессвлӓн авнгардыштыжы лин. Тӹдӹ кого виртуоз ылын дӓ тидӹ кӹзӹтшӹ пианиствлӓлӓн ориентир семӓнь ылеш. Концертвлӓжӹм Лист 1848-шӹ и якте мадын. Композитор семӹнь музыкыш шукы ум пыртен: гармоним, мелодикым, формым дӓ фактурым. Инструментвлӓ доно мадмашты у жанрвлӓм - рапсоди дон симфони поэмым шанен лыктын. Лист кунствлӓн синтезым пропогандируен дӓ «ире кунстын» жепшӹ эртен манын попен, седӹндонат артньыквлӓн, архитекторвлӓн дӓ сирӹзӹвлӓн пӓшавлаштӹм музыкыштыжы кычылтын. Кунст эдемвлӓ лоштыш шӹдӹ ваштареш кредӓлӓш палша манын ӹнянен.
Биографижӹ.
Ференц Лист, 1886-шы ин, артньык Листрӧл
Ференц Лист 22 октябрьын 1811-шӹ ин Венгриштӹ, Шопрон комитатыштыш (область) Доборьянышты (немӹцлӓ ти лӹм Райдинг маналтеш) шачын. Ференц Листӹн ӓтяжӹ Адам Лист (1776—1826) Эстерхази кугижӓ доны «шарык шотлышы ылын». Шарыквлӓ Эстерхазивлӓн сек кого пайдаэшӹштӹ шотлалтыныт, седӹндонат ти прфесси кого шотышты ылын. Эстерхазивлӓ искусствывлӓм яратенӹт дӓ ӹшке йӹрӹштӹ ылшывлӓмӓт мотивиренӹт. Адам 14 иӓш якте кугижӓн оркестрыштыжы крипицӓм шактен. Ференц Листӹн ӓвӓжӹ Анна Лагер (1788—1866) Кремсышты (Австри) шачын. Ференц Листӹн- пӹтӓриш музыкы тымдышыжы ӓтяжӹ ылын.
Л
Литва.
Литва́ (лит. "Lietuva"), официальный лӹм — Литва Респу́блика (лит. "Lietuvos Respublika") — Европыштыш кугижӓнӹш, Балти тангыжын ирвел сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Йыдвелнӹ Латви, кечӹвӓл-ирвелнӹ Белорусси, кечӹвӓлвел-вадывелнӹ Польша дӓ Руш Федерацин Калиниград областьшы доно йӹгӹре ылеш. Европын Ушемӹш дӓ НАТО-ш 2004-шӹ ин пырен. Шенген визын зонышты ылеш. Кугижӓнӹш гербш ӹ — Витис (лит. Vytis), якшар нырышты ош имниэшкӹ. Халык йолажы — сары-ыжар-якшаргы. Вуйхалажы — Вильнюс. Ылӹзӹ шот — 3,5 миллион, кымдецшӹ—65 200 кm².
Л
Л
Лицкӹнер.
Лицкӹнер () — Кырык сирӹштӹ сола, перви тӹдӹ Ковӓш лужавуйын мулӓндӹш пырен. 2001-шӹ ин 45 эдем ӹлен. Виловат якте 5 уштыш.
Лицкӹныр.
Лицкӹныр — сола Кырык сирӹштӹ, Кожваж ангӹр тӹрӹштӹ. Виловат якте 5 уштыш лиэш. 2001-шӹ ин солашты 43 эдем ӹлен.
Лобанов, Ипполит Иванович.
Ипполит Иванович Лобанов — кырык мары поэт, 2-шы январьын 1951-шӹ ин Кожваж вел Немӹцсолаэш шачын. Кожваж тӹнгӓлтӹш школ дон Виловат школым пӹтӓрен, кыды паштек МарКугПедИ-ш тыменяш пырен.
Прозыжы.
Л
Ломбы.
Ломбы () — кого агыл ош пеледӹшӓн пушӓнгӹ (южгынамжы тӹшкер).
Лондон.
Лондон — Кого Британи Кугижӓ кымдемӹн дӓ Англин вуйхалажы.(англ. London, лат. Londinium. 2005-шӹ ин Лондонышты 7 421 228 эдем ӹлен. Кого Лондонышты цилӓжӹ 12 мил. эдем ӹлӓ. Европын кого халавлӓ логӹц иктӹжӹ.
Лотман, Юрий Михайлович.
Ю́рий Миха́йлович Ло́тман (Juri Lotman; 28 февраль 1922, Петроград — 28 октябрь 1993, Тарту, Эстони) — кымдан пӓлӹмӹ сӹлнӹшая шӹмлӹзӹ, культуролог дӓ семиотик.
Литература.
Л
Луйк, Вийви.
Вийви Луйк — эстон ӹдӹрӓмӓш сирӹзӹ. 6-шы ноябрьын 1946-шы ин Вильянди хала лишнӹ шачын.
Вийви Луйкын «Шӹмшӹ тыр шошым» романжы.
Пӹтӓриок келесӹмӹ шоэш, Вийви Луйк (шач. 1946 ин) кӹзӹтшӹ эстон сӹлнӹшаяшты кымдан пӓлӹмӹ сирӹзӹ ылеш. Тидӹ гӹц пасна, вес йӹлмӹвлӓш сӓрӹзӹвлӓ тӹдӹн пӓшӓвлӓжӹм шӹренок айырат. Луйкын пӓшӓвлӓжӹм Европын цилӓ йӹлмӹшкок сӓрӹмӹ манаш лиэш. Теве ӹнде, ти интересне сирӹзӹн пӓшӓжӹ доно кырык мары лыдшывлӓӓт пӓлӹмӹ лин кердӹт.
Тиштӹ автор гишӓн сирӓш ана тӹнгӓл, кыце дӓ кынам тӹдӹ сирӓш тӹнгӓлӹн- тидӹм лыдшы эртӹш ин Таллиннӹштӹ лӓкшӹ Эндел Ниркӹн «Эстон сӹлнӹшая» лӹмӓн книгӓ гӹц пӓлен нӓлӹн кердеш. Ти книгӓ кырык марла лӓктӹн.
«Шӹмшӹ тыр шошым» Вийви Луйкын сек яжо романешӹжӹ шотлалтеш. Кыце ти романым лыдмыла дӓ кыце ынгылымыла? Лӹмӹнок кырык мары лыдшылан, кыды текстӹн корнывлӓ шайык шӹлтен шӹндӹмӹ шанымашвлӓ докы эче тымень шоде. Тенге келесӹмӹлӓнем, шотеш пиштӹмӹ лыдшы ит йӓтлӹ. Лачокшымок келесӓш гӹньӹ, техень пӓшӓвлӓ пӹтӓртӹш жепӹн веле сӹлнӹшаяштына каяш тӹнгӓлӹнӹт.
Романым ынгылымашты кого рольым символвлӓ мадыт. Нӹнӹ логӹц сек шӹрен туан мӱлӓндӹм, Эстоним анжыктышы символвлӓ вӓшлиӓлтӹт: «Алык тӹреш шагальым дӓ лапышкыла анжаш тӹнгӓльӹм. Тӹдӹ мыч мӹнь тиш толынам. Тӹдӹн цилӓ монгырыштыжы мӹндӹр шӹргӹ шалген дӓ тӹдӹм кӱкшӹ пӹлгом леведӹн. Ялвлӓэм кӹлмен шӹнзӹнӹт, кидвурдывлӓэм цӹвӹшӹл нӓлӹн шӹнден. Шоэ дӓ йӹргешкӹ тӹшкӓӓн, проклинайымы, шуэн кодымы, кредӓлмӹ паштек нӓлмӹ мӱлӓндӹм анзылнем ужынам. Цӹгӓквлӓ кӱшкӓт-пӹлгом докыла, ӱлӹкӓт-рок докыла кузен-вален, пӹсӹн чонгештӹлӹнӹт. Цӹгӓквлӓ шимӹвлӓ ылыныт дӓ нӹнӹ шайылны ылшы пӹлгом пӹтӹдӹмӹ дӓ курымаш. Алык дон пӹлгом иквӓрешӹжӹ тамахань гӹнят охоницӓ гӹц ӹштӹмӹ картинлӓок кайыныт. Ти цевер картинӹн рамжы нуж тӹшкӓвлӓ дон лӱлпер ылын, кыдывлӓ лошты ӹрдӓнг шӹцшӹ пышкылшы кӹртниваштырвлӓ киэнӹт дӓ тамахань пичӹ мӓнгӹвлӓ вочык шалгенӹт.»
Анжална, «проклинайымы, шуэн кодымы, кредӓлмӹ паштек нӓлмӹ мӱлӓндӹ анзылнем киэн» фразым. Проклинайымы (вырсен кодымы), шуэн кодымы- ти шамак тӹ эстонвлӓн ышма гӹц лӓктӹн кердӹн, кыдывлӓ 1944-шӹ ин туан мӱлӓндӹштӹм шуэн коден, вес сӓндӓлӹквлӓш лӓктӹн кенӹт. «Кредӓлмӹ паштек нӓлмӹ»- тидӓт, жепӹм анжалаш гӹнь, тӹ инок лиӓлтӹн, якшар арми дон оккупируйымы мӱлӓндӹм тидӹ анжыкта. Тенге гӹнят, цӹгӓквлӓ сойток чонгештӹлӹт. Цӹгӓк- эстон халыкын символжы, эстонвлӓн сек яратымы кекӹштӹ. Цӹгӓкӹн символжы эстон сӹлнӹшаяшты ЬИЬ-шӹ курымын сирӹшӹ поэтесса Лидиа Койдулан лыдышвлӓштӹжок вӓшлиӓлтеш. Ти кекӹн символжым вес авторвлӓӓт ӹшке пӓшӓвлӓштӹштӹ кычылтыныт. Шамаклан, поэтесса Дебора Вааранди вырсы паштекшӹ Эстонижӹ гишӓн сирен, «цӹгӓквлӓӓт пӹжӓшӹм угӹц опташ тӹнгӓлӹнӹт» пӓлдӹртӓ.
В. Луйкын романыштыжы «Цӹгӓквлӓ шимӹвлӓ ылыныт дӓ нӹнӹ шайылны ылшы пӹлгом пӹтӹдӹмӹ дӓ курымаш.» шанымашым ынгылаш манын, Эстонин тистӹжӹн (флагшын) цӹрежӹм пӓлӹмӹлӓ. Ошы, шимӹ, симсӹ триколор-техень ылеш Эстонин тистӹжӹ. Ошы- эстон халык, шимӹ- халыкын мӱлӓндӹжӹ, симсӹ- курымаш пӹлгом.
«Охоницӓ гӹц ӹштӹмӹ картин»- тидӹ охоницӓ гӹц ӹштӹмӹ ирреальне сӓндӓлӹк, кыды хыть-кынамат пыдырген дӓ шӓпнен кен кердеш. Ти шанымашым поэт Йаан Каплинскин «Мӓ пиш шӹпӹн каштшашлык ылына» (Цикмӓ 1/95) лыдышыжы дон аллюзи семӹнь анжаш лиэш.
Вара эче ик деталь, тидӹжӹ ӹнде изи ӹдӹрӓшӹн реальне ӹлӹмӓш докыжы пишок лишӹл- тидӹжӹ ашкедмӹ корныжы сагаок ылеш: «Ти цевер картинӹн рамжы нуж тӹшкӓвлӓ дон лӱлпер ылын, кыдывлӓ лошты ӹрдӓнг шӹцшӹ пышкылшы кӹртниваштырвлӓ киэнӹт…». Пышкылшы кӹртниваштыр- тидӹ вырсы дӓ тюрмӓ атрибут.
ӹнде шуэн кодымы мӱлӓндӹ-сӓндӓлӹкӹн символвлӓм текстӹштӹ анжалына: «Аравагорны гач ванжымыла ылын, теве, вургымла монгыреш витӓ дон имни левичӹ кодыт, нӹнӹ охыр ылыт, намозым лыкмы агыл, капкавлӓ виш киӓт, кӹтӧм йӱктӹмӹ вӹдсӹнзӓн лап пуражы пыдавлӓ дон пыдален шӹндӹмӹ. Шалахайышты сирень дӓ жасмин тӹшкӓвлӓ вашт ӹлӹмӹ пӧрт кайын. Тӹдӹм тошты пӧрт вӓреш шӹндӹмӹ, йӹржӹ пушӓнгӹвлӓ дон декоративне тӹшкӓвлӓ кушкыныт, кыдывлӓм эче молнамшы хозавлӓок шӹнденӹт, кӱ гӹц ӹштӹм ташкалтышышты им анжыктымы „1939“, той амаса кӹлвлӓ йӹлгӹжӹнӹт, шукиӓш пеледӹшӓн косир йӹрӓнвлӓштӹ самшудывлӓ эче кушкын шоктыделыт, ош флоксвлӓ дӓ турквлӓн ала тигытпеледӹшвлӓ яргатан пеледӹнӹт, а тел макым тӓгӱ-ӓнят капаенӓт кен. Сиреньвлӓ лоштыш шӹнзӹшӹ беседкышты вӓкш кӱ гӹц ӹштӹмӹ стӧл тӓгӱм-ӓнят вычен, тӹдӹн йӹр тӧнгӹлвлӓ шӹнзенӹт. Кудвичӹштӹ, пеледӹш йӹрӓн покшалны, тистӹдӹмӹ флагшток шалген, пӧрт левӓш вӹлнӹ кӹдӹртӹш кӹртниваштырын мычашыжы шӧртньӹн йӹлгӹжӹн. Пӧрт шалген вуйта короп, кӱкшӹ, кӹрӓн, йӹлгӹжшӹ кӹлвлӓ дон.»
Цитатын тӹнгӓлтӹшӹштӹ шуэн кодымы кудвичӹ анжыкталтеш, 1939-шӹ ин шагалтымы пӧрт, ижӹ пиш символический ылеш- ти ин Риббентроп дӓ Молотов доно Ирвел Европым пайылымы планым ӹштӹмӹ. Вес интересне монгыр: пӧртӹм тошты тӧр вӓреш шӹндӹмӹ, кыце ужына- тиштӹ традицивлӓм шотеш пиштӹмӓш гишӓн сирӓлтеш. Сиреньвлӓ лошты шалгышы курымвлӓ доно тырхышы вӓкш кӱ гӹц ӹштӹмӹ стӧл пӧрт гӹц лӓктӹн кешӹ хозавлӓжӹм выча. Ош «флоксвлӓ дон яргата ала тигытпеледӹшвлӓ» антонимиӓт махань-шон ассоциацивлӓм шачыктен кердеш. Тистӹдӹмӹ флагшток- тидӹ |стонин ӹшкевуя виӓнгмӹжӹм ямдымы гишӓн попа дӓ «пӧрт короп гань шалген»- тидӹ символвлӓн аршашын короныжы.
Романым ынгылаш манын, тенгеок «метсавеннад» (шӹргӹ шӱмбелвлӓ) гишӓн пӓлдӹртӹмӹлӓ. Нӹнӹ оккупаци ваштареш лу и нӓрӹ активно шалгенӹт, шӹргӹвлӓштӹ ӹленӹт. Фольклор гӹц нӓлмӹ аллюзи «шӹргӹ ужеш, шӹргӹ колеш» романышты воксеокат вес ӓкӓн ылеш, тиштӹ тидӹ конкретизируялтеш. Шӹргӹ шӱмбелвлӓ, лачокшымат ужын дӓ колын кердӹнӹт.
Цилӓ тидӹ келесӹмӹ романым ынгылымашты сыравач семӹнь лин кердеш. Тидӹ гӹц пасна, пӓлдӹртӓш келеш, Вийви Луйкын романжы постмодернизм йӧн доно сирӹмӹ ылеш, тӹштӹ пиш шукы аллюзи, коллаж, ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓ, лыдыш лаштыквлӓ, радио увервлӓ, газетвлӓ гӹц текствлӓ вӓшлиӓлтӹт.
Образвлӓ логӹц лач ик персонаж гишӓн веле ӓшӹндӓрӓлмӹ шоэш- тидӹ библиотекарь Ильвес. Кырык марлаш ти лӹмӹм сӓрӓш гӹнь- Сырмы манаш келеш. Сырмы- эстон халыкын символжы, кеквлӓ логӹц цӹгӓк, йӓнвлӓ логӹц- сырмы. Сырмы- ышан, нелӹ годымат ӹлен лӓктӹн мыштышы, цаткыды, виӓн йӓн. Сирӹзӹ Ильвес дон книгӓм, библиотекӹм со иквӓреш анжыкта. Тӹдӹ эстон интеллигенцин символжы ылеш, кыды книгӓвлӓмӓт сагажок намалыштеш, мӹндӹр вӓрӹштӹ (пӓлӹ агыл кышты, но эстон интеллигенцин пуйырымашыжы шӹренжок Сибирь ылын) тӹдӹ лач книгӓвлӓм лыдын, ӓль лыдышвлӓм ӓшӹндӓрен веле ӹленжӓт лӓктӹн кердӹн. Но книгӓвлӓӓт шукы йиш лин кердӹт, автор пӓлдӹртӹнежӹ.
Романышты лач тӹнг персонаж укеӓт манаш лиэш, ма лиӓлтеш, тӹдӹ изи ӹдӹрӓшӹн шижмӓшӹжӹ, ынгылымашыжы дӓ анжалтышыжы гач пуалтеш. Тӹ жепӓш ӹлӹмӓшӹштӹ ма лиӓлтӹн, тидӹ гишӓн кого эдемвлӓн шайыштмышты гач пӓлен нӓлеш, кынамжы стӧл лӹвӓлнӹ шӹнзӹмӹжӹ годым тидӹм колеш ӓль иктӓ-махань вес ситуациштӹ тидӹ лиӓлтеш.
Вийви Луйкын йӹлмӹжӹ дӓ синтаксисшӹ пиш интересне ылеш. Шӹренок тидӹм глаголвлӓн жепӹм кычылтмашты цаклаш лиэш. Шамаклан: «Аравагорны гач ванжымыла ылын, теве, вургымла монгыреш витӓ дон имни левичӹ кодыт, нӹнӹ охыр ылыт…». Интересне стиль, автор лыдшым сагажы вуйта кандыштеш. Тидӹ иктӹ. Вара весӹ- ванжымыла ылын- тидӹжӹ толшаш жеп, витӓ дон имни левичӹ кодыт- кӹзӹтшӹ. Дӓ техень предложенивлӓ романышты шӹренок вӓшлиӓлтӹт. Эче иктӹм ӓшӹндӓрӓлӓш уты агыл, дӓ тидӹжӹ гӹнь, пиш керӓл ӓшӹндӓрӹктӹмӓш- оригинал текстӹштӹ эстон йӹлмӹн мульги диалект шӹренжок кычылталтеш. Сӓрӹзӹ семӹнь, мӹлӓмӓт ӓнят вӹтлӓмарывлӓн диалектӹм кычылтмыла ылын, но ти пӓшӓ когонжок куштылгы агыл. Тидӹ вӹтлӓмарывлӓн диалектӹм пӓлӹмӓшӹм тергӓ, мӹнь гӹцем веле агыл, тенгеок лыдшывлӓ гӹцӓт. Тенге гӹнят, кыды вӓрежӹ вӹтлӓмары шамаквлӓӓт вӓшлиӓлтӹт. Ынгылыдым шамаквлӓ улы гӹнь, мам нӹнӹ анжыктат, тидӹм А. А. Саваткован лӹмдерӹштӹ моаш лиэш.
Эче ик символический мӓгӓл, романыштыш лиӓлтмӓшвлӓ патькыш патькымы жепӹн пӹтӓт дӓ сӓрӹмӹ пӓшӓмӓт лач техень годымок пӹтӓрӹмӹ. Хельсинкиштӹ романыштыш ганьок шошымшы кечӹ анжыш дӓ халан парквлӓштӹжӹ шошымшы пеледӹшвлӓн кӹрӓникӓ-ыжар пӓртнявлӓштӹ лӓктӓш тӹнгӓлӹнӹт. Шошым толеш. XXI-шӹ курымын пӹтӓриш шошымжы.
Лукьянов, Василий Леонтьевич.
Василий Леонтьевич Лукьянов (20 февраль, 1861 и, Атьсола – 01 октябрь, 1940, Йоласал) – кырык мары халыклан сотым намалшы, литератор.
Биографижӹ.
В. Л. Лукьянов Шурдӹнгӹштӹ нӹл классан уезд училищем тымень пӹтӓрен, кыды паштек Микрӓкӹштӹ шукердӹ агыл пачылтшы нӹл классан школышты тӹмден. Тӹды –пӹтӓриш кырык мары артньык А. В. Григорьевӹн ӓтяжӹ доно пӓлӹмӹ ылын, кыды гач Йӱрнӹштӹш революционер К. И. Касаткин доно пӓлӹмӹ лин дӓ тенге революци пӓшӓшкӹ пижӹн. Халык лошты махань-шон листовкывлӓм шӓрен сӓрненӹт, дӓ ти листовкывлӓжӹ кырык марла ылыныт. Кугижӓ кӹл тӹдӹ паштек цартакын вӓнген дӓ пӓшӓш пыртыде. Лач Октябрь революци паштек веле тымдымы пӓшӓш тӹдӹм нӓлӹнӹт. Лукьянов тествлӓжӹм рушла веле агыл, марлаат сирен. Сирӹмӹжӹ логӹц Акпарс гишӓн легендыжы айыртемӓлтеш. Тенгеок кырык марын пӹтӓриш тымдышы ӹдӹрӓмӓш Прасковья Васильевна Кириллова гишӓн ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓжӹ интересӹм понгыжтарат. Кырык сирӹштӹ Лукьяноввлӓн йыхышты кымдан пӓлӹмӹ ылеш.
Л
Л
Лӧннрот Элиас.
Лӧннрот Элиас (финнлӓ "Lönnrot Elias", (9-шӹ апрель 1802-шы и - 19-шӹ март 1884-шӹ и) — финн фольклорист, йӹлмӹзӹ, "Калевала" эпосым погышы.
Ажедмӓшвлӓ.
Л
Лӱлпӹ.
Лӱлпӹн ботаник иллюстрацижӹ
Лӱлпӹ () — куги йыхыш пырышы пушӓнгӹ аль тӹшкӓ. Цилӓжӹ 30 нӓрӹ тӹрлӹ лӱлпӹ йиш улы.
Этмиолгижы доно финн-угр йӹлмӹвлӓн важ гӹц ылеш. Финнлӓ: "leppä", эстонла: "lepp".
Мадонна (мырызы).
Мадонна — лачокла лӹмжӹ "Madonna Louise Veronica Ciccone" (ш. 16 август 1958 Бэй Сити, Мичиган, Америкын Ушымы Штатвлӓжӹ) — поп мырызы, танцуйышы, продюсер, тетя сирӹзӹ дӓ актриса. Коклы и гӹц шукырак поп культурын идолжы. Ӹшкеирониӓн дӓ ушемкымдемӹштӹш ядмашвлӓм тӹкӓлшӹ мырызы семӹнь пӓлӹмӹ. Кынамжы папрацци прессымат критикуя, седӹндонат пресса тӹдӹм пишок вӓнгӓа.
Мадрид.
Мадрид (исп.: "Madrid") — Испани Кугижӓ кымдемӹн вуйхалажы. Испанин сек кого халажы, техень лӹмӓнок провинцин вуйхалажат ылеш, кыды Ареа-Метрополитана лӹм доно пӓлӹ. Индустрин, политикын дӓ культурын кого ӹрдӹжӹ. Мадридыштӹ 3,213 мил. ӹлӹзӹ (2008).
М
Май.
Беррий герцогын "Цевер жепшая" Йымым ыдылмы книгӓштӹжӹ майым тенге анжыктымы, XV к.
Май (латинлӓ: "Majus") — Григориан календарьын вӹзӹмшӹ тӹлзӹжӹ. Лӹмжӹ Майя Йымытар гӹц толеш. 31 ик кечӓн.
Майоров-Шкетан.
Майоров-Шкетан ("Майоров Яков Павлович", 17 Шыжа 1898 — 16 Ага 1937) — марий драматург дӓ поэт. Ӧршасола кымдемӹштӹ, Тошты Крещен солаышты хресӓнь йыхышты шачын. Драмывлӓжӹ логӹц сек пӓлӹмӹжӹ "Эх, ӓтижӓт-ӓвижӓт!" ылеш. Шкетанын лӹмжӹм Йошкар Олаштыш Мары Национальный театр дӓ бульвар намалыт.
1991 ин Тошты Крещен солашты Шкетан лӹмӓн тоштер-пӧртӹм пачмы.
М
Майсир.
Майсир () — сола Кырык сирӹштӹ, Аказ лужавуйын мулӓндӹштӹжӹ. Виловат якте 7 уштыш. 2001-шы ин солашты 34 эдем ӹлен.
Макарсир.
Макарсир — сола Кырык сирӹштӹ. Акпарс мулӓндӹш перви пырен. 2001-шы ин ти солашты 185 эдем ӹлен. Кырык сирӹн вуйхалажы якте 52 уштыш.
Максим Горький.
Макси́м Го́рький (шачынжок Алексе́й Макси́мович Пешко́в; 16 (28) март 1868, Угарман хала, Руш Эл импери — 18 июнь 1936, Горки, Москва область, СССР) — руш сӹрӹзӹ (кыдыжы важвлӓжӹ эрзӓ халык гӹц ылын маныт), прозаик, драматург. XIX и XX-шы курымвлӓ лошты пиш кымдан пӓлӹмӹ сирӹзӹ, кыды цӓрӓялан эдевмлӓм пӓшӓвлӓштӹжӹ анжыктен. Шукы пӓшӓжок революци шулӹшӓн. Философи анжалтышыжы доно социал-демократвлӓ докы лишӹл ылын. Кугижӓ режимлӓн оппозиштӹ ылын. Тунымбалны кымдан пӓлӹмӹ пролетариат эстетикан сирӹзӹ. Большевиквлӓн революци докы скепсис доно анжен, но большевиквлӓн режим годым культуры пӓшӓм ӹштен шалгенӓт (Петроградышты "Всемирная литература" книгӓ лыкмашты) дӓ вескид сандалӹквлӓ гӹц (Мариенбад, Сорренто), толмыжы паштек, соцреволюци вӹкӹ анжалтышыжым вашталтен. Максим Горьки пӹтӓриш мары сирӹзӹвлӓлӓн кого пример ылын, тӹдӹн пӓшӓвлӓжӹм кырык марлаат сӓрӹмӹ.
Горький кырык марла:.
Г
Мандельштам, Осип Эмильевич.
Осип Мандельштам 15 январьын 1891-шӹ ин Варшавеш шачын. Атяжӹ, Эмилий Вениаминович (Эмиль, Хаскл, Хацкель Бениаминович) Мандельштам (1856—-1938), перчаткывлӓм ӹштӹшӹ мастар ылын дӓ Пӹтӓриш гильдин купец статусым намалын, седӹндонат, еврей ылын гӹнят, лач ик вӓрӹштӹ веле агыл ӹлен кердӹн. Авӓжӹ, Флора Осиповна Вербловская, музыкант ылын.
1897шӹ ин Мандельштамвлӓ Петербургыш ӹлӓш ванжат. Осип Тенишевӹн училищештӹжӹ тыменьӹн (1900 - 1907 ивлӓн), кыдым ты жепӓш Петербургышты пиш прогрессиывнӹ тыменьмӹ вӓреш шотлымы. Осип изижӹ годшенок Петербургын архитектурыжым ӧрӹн анжен, тӹдӹм миражанеш шотлен. 1908—1910-шы ивлӓн Мандельштам Сорбонне дон Гейдельберг университетвлӓштӹ тыменьӹн. 1911-шӹ ин Петербург университетӹш пыраш куштылгырак лижӹ манын Мандельштам лӱтеран йымы йылаш ванжа, но тидӹм практикуйыдеок кода. Тӹ инок 10 сентябрьын Петербург университетӹн истори-филологи факультетӹн студенжӹ лин, кышты жепӹн-жепӹн 1917-шӹ и якте тыменьӹн.
Поэзиш толмыжы.
Поэзишкӹ М. символист семӹнь толын. Примереш тӹдӹ Поль Верлен дон Фёдор Сологубым дӓ тенгеок Фёдор Иванович Тютчевӹм нӓлӹн. 1912-шы ин акмеиствлӓн группышкы пырен. Акмеизмӹштӹ тӹдӹ хаосын (пӧрттӱн) аполгижӹн гармонически иктӹшкӹ ушнен кердмӹжӹм дӓ яжон организуялтшы космосым (архитектурым) ужын. Символизмым тӹдӹ иррациональныеш, раскыды агыл чиӓӓнеш шотлен. Акмеизм докы мелӹн ылшы Анна Ахматова дон Николай Гумилёв доно яжо тӓнг ылын дӓ ти тӓнглӹмашӹм ӹлӹмӓшӹжӹн цӓшеш вӓк шотлен. Ти периодын поэзиштӹш кӹчӓлмӓшвлӓн кӹцкӹжӹ «Кӱ» (Камень) лӹмӓн пӹтӓриш лыдыш погемикшӹ лин, кыды кым гӓнӓ лӓктӹн: 1913, 1916 дӓ 1922.
Пӹтӓриш Тӱнымбал вырсы дон революцивлӓ годшаш поэзижӹ.
1916 – 1920-шы ивлӓ лошты сирӹмӹ лыдышвлӓжӹм поэт 1922-шы ин лӓкшӹ «Tristia» лӹмӓн книгӓшкӹ поген. Ти лӹм латин йӹлмӹ гӹц ылеш, Овидий доно кӹлдӓлтӹн дӓ кырык марла (Ойхӓн лыдышвлӓ) манын сӓраш лиэш. Ти лыдыш погемикӹм поэт «Н. Х.» (Надежда Яковлевна Хазина), вӓтӹжӹ лӹмеш сирен дӓ лыдышвлӓштӹжӹ кыце тӹдӹ акмеизм (рациональный) гӹц ӧрдӹшкӹ, иррациональный монгырыш карангеш, шукы йиш ассоциациӓн поэтикы докыла кемӹжӹм ужына. Иррациональный Мандельштамын поэтикыштыжы соок трагикы доно кӹлдӓлтеш.
1920-шы ивлӓн сирӹмӹ лыдышвлӓштӹжӹ пиш шӹрен махань-шон аллюзивлӓм цакленӓ. 1925 – 1930-шы ивлӓ лошты Мандельштам лыдышвлӓм сирӓш цӓрнӓ, прозым сирӓ. 1923-шы ин сирӹмӹ ӹшке ӹлӹмаш негӹцеш сирӹмӹ «Жепӹн шужгымыжы» (Шум времени) паштек Гогольын мотввлӓэш «Египетӹн маркыжы» (Египетская марка, 1927) лӓктӹн. 1928-шы ин «Лыдышвлӓ«» лӹмӓн книгӓжӹ лӓктӹн. Тенгеок «Поэзи гишӓн» пӓшӓжӓт ти инок сотым ужын.
Осип Мандельштам 1934-шӹ ин НКВД-н лагерьӹштӹ
1930-шы ивлӓ.
1930-шы ин Осип Мандельштам угӹц лыдышвлӓ докы пӧртӹлеш, тӹштӹ тӹдӹ демонстративно совет реали дӓ тӹ жепӓш культура традицивлӓм кӹреш дӓ ӹшке вӹкӹжӹ у культурым ӹштӹшӹн миссижӹм нӓлеш, кыдым «ноль» гӹц дӓ «тылгӱ«гӹц тӹнгӓлеш, кыды анзыц ылшы поэтвлӓн пӓшӓвлӓштӹмӓт вӓк, такешеш веле шотла. Культура доно цеверлӓсӹмӹжӹм лыдыш форман программный эссештӹжӹ «Шая Данте доно» (1933) ужына. Тӹштӹ шамаклан, - ужын керддӹмӹ советский официоз дӓ Сталин ваштареш сирӹмӹ эпиграммым: «Мӓ сӓндӓлӹкнӓн туан агыл ылмыжым шижӹн ӹленӓ...» лыдаш лиэш. Тидӹ паштек Мандельштамым Чердынь ссылкыш колтат, тӹшец Воронежӹш ваштат (1934-1937). Воронежӹштӹ ылмыжы годым тодыл шумы шаман дӓ церлӓнӓш тӹнгӓлшӹ поэт мам келесӓш шанен ылен, ӹшке лыдышвлӓштӹжӹ цилӓ келесен шокташ цацен. 1937-шӹ ин майын поэтлӓн Воронеж гӹц кеӓш разрешеним пуат, но ик иштӹ угӹц арестуят дӓ Мӹндӹр Ирвел колтат. Осип Мандельштам 27-шӹ декабрьын 1938-шӹ ин тиф доно Владперпунктышты колен (Владивосток). 1956-шӹ ин реабилитируйымы лин.
Я лишился и чаши на пире отцов,
Запихай меня лучше, как шапку, в рукав
Чтоб не видеть ни труса, ни хлипкой грязцы,
Чтоб сияли всю ночь голубые песцы
Уведи меня в ночь, где течет Енисей
Потому что не волк я по крови своей
М
Манн, Томас.
Па́уль То́мас Манн (нем: Paul Thomas Mann, 6-шы июнь 1875, Лӱбек, Германи, — 12-шы август 1955 Цӱрих, Швейцари) — немӹц сирӹзы, эссеист, прозаик, Сӹлнӹшаяштыш Нобель премин лауреатшы 1929.
Важвлӓжӹ дон изи годшашыжы:.
Пауль Томас Манн, йыхыштын сек пӓлӹмӹ эдемжӹ. Ти йых сирӹзӹвлӓ доно пӓлӹ. Улан л-бек купец Томас Йоханн Генрих Маннын йыхыштыжы шачын, кыды хала сенаторын должностьыштыжы ылын. Томасын ӓвӓжӹ, Юлия Манн, шачынжы да Сильва-Брунс, Бразили гӹц лӓкшӹ йых гӹц ылын. Маннвлӓн йыхышты кого ылын. Томасын кок шӱмбелжӹ дон шыжаржы ылын. Томасын ӹзӓжӹ Генрих Манн (1871—1950), шоляжы Виктор (1890—1949) дӓ шыжарвлӓжӹ Юлия (1877—1927 дон Карла (1881—1910. Маннвлӓн йыхышты паян ылын седӹндонат Томас Манн нуждам пӓлӹдеок кушкын дӓ тыменьӹн.
Романвлӓжӹ.
М
М
М
Маннергейм, Карл Густав Эмиль.
Карл Густав Эмиль Маннергейм (финнлӓ Carl Gustaf Emil Mannerheim), 4 июнь 1867, Аскайнен — 27 январь 1951, Лозанна, Швейцари) — барон, финн вырсы эдем. Фельдмаршал (19 май 1933 и гӹц фельдмаршал, 4 июнь 1942 и гӹц Суомин маршалжы, 4 август 1944 и гӹц 11 март 1946 якте Суомин 6-шы президентжӹ.
М
Марсельеза (мыры).
Руже де Лиль пӹтӓриш гӓнӓ Марсельезым мыра. Исидор Пилсӹн картинжӹ
Марсельеза (фр. "La Marseillaise" — «марсель ӹдӹр») — Рӧднӓ француз революцин сек пӓлӹмы мырыжы, кыды гӹц пӹтӓрижӹ революционервлӓн гимнӹштӹ, варажы цилӓ сӓндӓлӹкӹн гимнжӹ лин. Лач пӹтӓрижок М. Рейн армин вырсы маршыжы маналтын. Ти маршым 25-шӹ апрельӹн 1792-шы ин вырсы инженер Клод Жосеф Руже де Лиль сирен, лач тӹ кечӹвлӓн манаш лиэш, кынам революциштӹ шолшы Франци Богеми дон Венгрин кугижӓлӓнжӹ вырсым увертарен. Тӹ инок 30-шы июльын ти мыры доно доброволецвлӓ гӹц шалгышы Марсель батальон Парижӹш маршируен пырен.
24-шӹ ноябрьӹн 1793-шы ин Конвент Марсельезым Францин кугижӓнӹш куат??? мырешӹжӹ айыра. Марсельезылан махань-шон режимвлӓ дон и мӱӓк – качакым тырхаш вӓрештӹн. 1848-шӹ и паштек, кынам революцин коэвлӓжӹ Европа кымдык лыпшалт кенӹт, М. ирӹк верц кредӓлшӹвлӓн мырышкы сӓрнӓлтӹн, тӹдӹм Италиштӓт, Венгриштӓт, Польшыштат мыренӹт. 1871-шӹ ин Париж Коммунын рӓдвлӓштӹ кредӓлшӹвл- мыреннӹт. Остатка гӓнӓ ти мырым Вишин режимжӹ (1940 – 1944) годым мыраш цӓрӹмӹ ылын. Ти периодын Маршал, мӓ тиштӹ ылына! мыры Францин куатмырыжы ылын.
Рушла М.-м Пӓшӓзӹ Марсельезым француз йӹлмӹ гӹц сӓрӹмӹ агыл. Тӹдӹм П. Л. Лавров 1875-шӹ ин сирен. Февраль революци годым 1917-шӹ ин ти М.-ым Интернационал сага Руш Империн куатмырыжы семӹнь мырымы.
Кырык марла мырын текстӹм 1924-шӹ ин Москвашты лыкмы ”Когорак тыменьшӹвлӓлӓн лыдашышты” книгӓ гӹц нӓлмӹ. Сарӹзӹвлӓжӹ, векӓт, Эпин дон Григорьев-Эмӓш ылыт.
М
Март.
Март. Беррий герцогын «Цевер жепшая» книгӓштӹ мартым тенге анжыктымы, XV к.
Март (латинлӓ: "mensis Martius") — Ӓкрет Римыштыш вырсы йымы Марс (мифологи)) лӹмеш — Григориан календарьын кымшы тӹлзӹжӹ, Ӓкрет Римӹштӹ ти тӹлзӹ им тӹнгӓлӹн. Ӓкрет Римышты март вырсывлӓм тӹнгӓлӓш ашнен маныныт. Ти тӹлзӹштӹ 31 кечӹ. Алык марынвлӓ ти тӹлзӹлӓн уӓрня лӹмӹм пуэнӹт. Кырык мары йӹлмӹшкӹ «март» руш йӹлмӹ гӹц, а тӹшкӹжӹ Византи гач толын. Ӓкрет Руш Элышты XV курым якте ин пӹтӓриш тӹлзешӹжӹ шотленӹт, 1700 и годшен кымшы ылеш.
Мары Эл Республик.
Мары Эл Республика (,) — Россий Федерацин лаштыкшы, Тӹдӹ Йылкымдемӹн Федерал йӹрвелӹш пыра.
Киров, Угарман областьвлӓ, Татарстан дӓ Суасламары Республикывлӓ доно йӹгӹре ылеш.
Географи вӓрлӓнӹмӓш.
Мары Эл Ирвел-Европысо тӧрвӓрын ирвел монгырыштыжы, Йылын покшал йогыныштыжы вӓрлӓнӓ.
Республикын когорак лаштыкшы Йылын шалахай сирӹштӹжӹ ылеш.
Шалахай сирӹн вадывел лаштыкшым купан Мары лапвӓр нӓлеш. Республикин вадывел монгырыштыжы Йылышкы кого йогы Вӹтлӓ йоген пыра. Лапвӓрын ирвел монгырыштыжы Йылын шалахай вел гӹц йоген пырышы ӓнгырвлӓ ылыт, нӹны шокшывел тайыл гӹц, Виче арка гӹц йоген эртат: Изи Какшан, Изи Кундыш да Кого Ошла ӓнгырялвлӓ доно, Кого Какшан, Кого Кундыш дӓ Ӹрде ӓнгырялвлӓ доно. Нӹнӹн вӓрланӹмӹ кымдыкышты шукы шӹргӹ дон йӓр.
Республикин ирвел монгыржы Виче арка (кӱкшыц 275 м якте) тураште вӓрлӓнӓ. Тӹштӹ мӱлӓндӹ порволымо вершӧрын тӱрысшӧ ылыт, адакшым млӓндӱмбал ӓнгырвлӓ лопкыт дӓ корем доно шелышталтын. Нӹнӹн лошты Вичӹ вӹдкымдем ӓнгӹрвлӓ: Немда, Лаж, Талман, Шӱкшан дӓ молы ӓнгӹрялвлӓ доно, адакшым Пувӱд, Вӱрзӹмвӹд, Шошма; Йыын шалахай монгыр гӹц йоген пырышыЭлнет ӓнгырял, Шора, Йыр дӓ Ӱшӱт ӓнгӹрялвлӓ доно.
Йылын вургымла сирӹштӹжӹ 14 гӹц республикын лач ик районжы, Кырык мары район, вӓрлӓнӓ. Тӹдӹ Йылвел кӱкшӹ вӓрӹн йыдвел тӹрӹм налеш. Тӹштӹ Юлыш Шур, Сумка, Йынгы, Арйынгы, Шӹндӹр ӓнгӹрялвлӓ йоген пырат.
Йылышты республикы кӧргӹштӹ Шывашар дон Куйбышев вӹдаралымвӓрвлӓ вӓрлӓнӓт.
Халавлӓ.
Халавлӓ: Юлсер-Ола, Провой, Цикмӓ (Чыкма).
Халык шот: 716,9 тӹж. эдем (2005, 2002 ин 725,0 тӱж.). Чак ӹлымаш: 30,9 эдем/км² (2005), хала халык шот: 63,1 % (2005).
Йошкар-Олашты, Юлсер-Олашты, Йошкар-Ола сага вӓрланӹшӹ икманяр солашты дӓ республикын вадывелӹштӹжӹ рушвлӓ шукырак ылыт. Соласе вӓршӧрлаште марынвлӓ шукынрак ӹлат, Кырык мары районышты — йӹлмӹ да урат (культура) шотышты алык марывлӓ гӹц айыртемӓлтшӹ кырык марывлӓ. Провой кымдемӹштӹ икманяр суасламары сола улы. Тадарвлӓ тӹнгжӹм Йошкар-Олашты, Юлсер-Олашты, тенгеок Поранча дӓ Марий Тӱрек районвлӓштӹ ӹлат.
Эртӹмгорны.
Финн-угр полкошамыч ӓкрет годсек кызытсе касвел, йӱдвел дӓ покшел Российын ужаштыштыже вӓрлӓнен ылеве. Марий Эл вӓрлӓныме вӓрыштыже шуко ӓкрет годсо арвервлак кодыныт, кудо икымше тӱжемийлашке мӓмннӓ курымашлык (Кристос шочмо) деч ончыч пурат. Шке лодкален возымо тиштым йомдарымылан да суас акрет годсо кагазвлак Озаҥ кучымаш жапыште пытарымылан кӧра шукырак увервлак покшел Юлышто руш курымсерышвлак дене кылдалтын.
Марийшамычым эн ондак VI курымышто лишне гот калыкын эртымгорнызо Иордан Merens семын палемден. Вара X курымышто казар курымсерышче марийшамычым Ц-р-мис семын палемден. Тыге рушвлак нунын дек ончыл (касвел) марийшамычым (мӓрӹ) «меря», шеҥгел (эрвел) марийшамычым (марий) «черемис» лӱмден тӱҥалыныт. Тыгак суасшамыч марийкалыкым «сярмысь» але «чирмеш» лӱмденыт. Тиде жапыште марийвлак пошкудо Йыл Суас Кугижаныш (Волжская Булгария) дене, кудо кызытсе Татарстан олмышто верланен ыле, лишыл кылым кученыт. Тудым 1236 ийыште Бату-онын саркалык кырен шалатен. Тиддеч вара Шӧртньӧ Урда лиймеке марийвлак нунын дене сай кылым кученыт. XIII—XV курым коклаште марийшамыч Шӧртньӧ Урдаш да Озаҥ онлыкыш пуреныт.
IX курым гыч марий калык эрвелыш кайыше Кийып Рушысо славяншамыч дене кылдалт шогат. Нуно марий мландыш пуреныт да икмыняр ожно марий ола олмылаште илаш тӱҥалыныт (Галич Мерский, Ростов), тыгак у олам шынденыт: Ярославль, Суздаль, Владимир, Нижний Новгород (Угарман). Эркын-эркын касвел марий Кристиан тыныш пурымеке славянлаҥдат, Кристос тыныш пуртымаш ваштареш шогышо еҥвлак куржат эрвелыш, марий мландын кӧргыш. Кокла курымлаште марий кундемыште руш-суас вашпижмаш (руш ден суас калыкын вашпижмашыже) чӱчкыдын лиеда (тыглай паша лиеш). Тидегунам марий калык суас велне лиеш. Кужу жап суас ден марий калыкшамыч сеҥышыш лектыт, варажым Шучко Йыван ончылгоч шонен пыштыме да руалтен налме сарым тӱҥалеш: 1546 ийыште курыкмарий калыкын мландыже (Юлын пурла серже) Моско йымак логалеш, 1552 ийыште Чар саркалык Озаҥ-олам налыт, да олыкмарийвлак йозакым Москолан тӱлаш тӱҥалыт. Варажым шонен пыштыме колонизаций тӱҥалеш: тыге 1557 ийыште негызым пыштыме Шавашар олалан, 1583 ийыште — Цӹкмӓлан, 1584 ийыште — Царлалан (кызытсе Йошкар-Ола). Марий мландыште тиде жапыштак Шанцара, Яраҥ, Вӱрзым, Малмыж руш карманвлакыш савырненыт. 1552 иймучаш гыч марий мландыште тушман ваштареш утарыше кредалмаш ылыжын. Руш курымсерышчешамыч тиде 30 ий наре шуйнышо кредалмашым «черемис-влакын сарышт» лӱмденыт. Тунам шуко марий тӧратушка да тыглай калыкын пелыштыже марий калыкын эрык верч пытен. Шуко онвлаклан Тӱркийыш да Крымыш куснаш логалын.
Кристиан тынеш виеш пуртымылан кӧра марийшамыч суртым-ялым коден вес верыш лектын каят да тушто илаш тӱҥалыт. Пӧтыр Икымше годым марий калыкым саркызматыш (армийыш) налаш тӱҥалыт, вер-шӧрын шанче шымлымаш эртаралтеш, марий йылмын икымше кириллик йӱкпале негызеш возымаш лектеш. Икымше кириллице негызеш марий йылмылончым Вениамин Пуцек-Григорович 1792 ийыште савыкта. Марий калыкын илышыже пеш неле кодеш, садлан шукырак марийшамыч Пугачовын шогымашым эҥертыныт.
1872 ийыште Озаҥ халаште туныктышо семинарий почылтеш, кушто Йыл кундемысе чыла калыкым, тидын шотышто марий калыкымат, туныкташ шонен пыштыме ыле. Тиде марий калыкын илышыштыже кугу ошкылым ончыко ышташ полшен. Марий школвлак почылтыт, марий кнагавлак савыкталтыт, тидын шотышто тунемме кнагавлакат. 1917 ийысе Пургыж революций кугыжан кучемым сӱмырен. Ынде марий калыкланат моло ден тӧр кертыжан (равноправный) лияш, шке вийым чумырен, эрыкыш, волгыдо илышыш лекташ корно почылтын. 1917 ий Сорла тылзыште Ӱпӧ губернийын Пӱрӧ халаштӹже икымше Марий Погын эртен. 4 Кылме тылзын 1920 ий ийыште Марий аптоном вел ышталтын. 5 Чатлама тылзын 1936 ийыште Марий АССР-ыш савырыме. 1990 ий гыч Марий Эл Республик лиеш. 1920 ийлаште кок иктӧркертыжан йылме шырым шынденыт: олыкмарий йылме да курыкмарий йылме. Тыгодым марий йылмыште тыгак кугу кундемойвлак уло (касвел-йӱдвел, малмыж, эрвел) да шуко верысе кутыртыш. 1930 ийлаште, моло калык республиквлак дене тӧр, чыла марий интеллигентвлакым пытарен улыт. Эркын-эркын марийвлак республикыште шагалемын толеш, марий йылме политик пызырымашлан кӧра руш йылме дене вашталтыме.
Интраструктур.
Республикыште вес республик ушен шогышо 1 аэропорт уло. Тидын деч посна кӱртньыгорно вокзал, кок аптовокзал улыт, 14 кӱртньыгорно станций, 51 корнызо аптостанций, пурла Йыл сирыштӹ Цӹкмӓ халаште эҥерпорт, 4 верысе порт да баржавлакым ястараш тӱрлӧ ӱзгарлык.
Пуш-карап коштымаш Йылыштӹ да Вӹтлӓштӹ.
Йӧнозанлык.
Тӱҥ йӧнозанлык укшвлак — машиным чоҥымаш да кӱртньым келыштарымаш (тӱрлӧ ӱзгар да арвервлак, аптоматизаций йӧнык да чодыра келыштарыме арвервлак, сатулымаш да кочмывер арвервлак, машинавлак вольык ончашлан да кочкаш ямдылашлан, чодра, пум келыштарыме да челлулоз-кагаз йӧндартыш, куштылго да йӧрвар (шыл-шӧр) йӧндартыш.
Эн кугу ыштыквервлак: ТАУ «Йошкар-Оласе шылкомбинат», Марий машинчоҥышо завод, Пелвӱдышӧ ӱзгар завод, Йошкар-Оласе чодыра озанлыклан машинам чоҥышо заводвлак, механик завод (велосипедвлак; Йошкар-Ола), завод «Электроавтоматика» (Йошкар-Ола), Марий челлулоз-кагаз комбинат (Юлсер-Ола), АУ «Марбиофарм» (эм), Шке ыштыме коваште завод.
Тӱҥ йӧнозанлык рӱдер-влак — Йошкар-Ола, Юлсер-Ола, Цӹкмӓ, Провой.
Мары йӹлмӹ.
Мары йӹлмӹ () — ик финн-угр йӹлмӹвлӓ гыц. Кучылтымо марывлӓ коклаште, тӹнг шотышты Мары Элыштӹ да Пошкырт Элыштӹ.
Финн тӱшкемыш (балтофинн, саам, мордва, удмурт да коми йӹлмӹвлӓ доно иквареш) пыра. Мары Эл гыц пасна тенгеок Вичӹ вӹдкымдемӹштӹ да ирвел монгырышты, Урал якте шарлен. Мары йӹлмӹштӹ кок тынг йӹлмӹ улы: кырык мары, тӹнг шотышты Йылын Кырык сирӹштӹ да кожла сирӹштӹ шарлен, да алык мары, алык сирӹштӹ веле (Йошкар-Ола лишнӹ) шарлен; алык мары йӹлмӹш тенгеок ирвел хытыртышвла пырат.
Мары йӹлмӹштӹш глагол.
Мары йӹлмӹштӹш глагол
«Кӹзӹт лиӓлт шалгышы ӓль анзыкыла лишӓшлык действим анжыктышы глаголвлӓн формышты иканьок ылеш, седындон техень форман глаголвлӓм ____________ жеп маныт.»
«Икшӹ эртӹшӹ жеп 1 спряжеништӹш глаголвлӓэш лицӓ мычашвлӓм, а 2 спряжеништӹш глаголвлӓэш _____________ суффиксӹм ушымы доно ӹштӓлтеш.»
«Кокшы эртӹшӹ жеп 1 спряжени глагол важеш - ын, (-ӹн), - н, 2спряжени глагол важеш _____________ суффиксвлӓм ушымы доно ӹштӓлтеш.»
8. Таблицышты махань шамак ак ситӹ?
Кокшы эрт. ж.+_____________________ = шукы ежӹнгӓн (составной эртӹш жеп
Полковник Урмановын частьшы ти жепӹн Мотомари халашты шалген.
Шӹргӹ тӹнгӹн, кӹлмен шагалын, пингӹдӹн – пингӹдӹн амала.
Витя дон Галя молнам ӓвӓштӹ сага ӹлӓт ыльы.
Тетрадьым анжен – анжен, Григорий Петрович янгылыш.
(Йоласал школыштыш мары йӹлмӹм тымдышы Данилован материалжы негӹцеш изиш вашталтен, Википедилӓн ярыктен, пумы).
Ажедмӓшвлӓ.
http://mrcpk.marsu.ru/works_iso/2007-08-20-elasy/danilowa/document/5-9test.doc
Мары йӹлмӹштӹш лексика.
Мары йӹлмӹштӹш лексика
1. Айырымы шамак махань значени доно кычылталтын?
2. Айырымы шамак махань значени доно кычылталтын?
3. Айырымы шамак махань значени доно кычылталтын?
4. Айырымы шамак махань значени доно кычылталтын?
5. Пумы шамаквлӓ логӹц омонимым пӓлӓш.
6. Пумы шамаквлӓ логӹц омонимӹм пӓлӓш.
7. Пумы шамаквлӓ логӹц омонимӹм пӓлӓш.
8. Пумы шамаквлӓ логӹц омонимӹм пӓлӓш.
13. Кыды шамак синонимвлӓ лошкӹ ак пыры, анжыкташ.
14. Кыды шамак синонимвлӓ лошкӹ ак пыры, анжыкташ.
15. Кыды шамак синонимвлӓ лошкӹ ак пыры, анжыкташ.
16. Кыды шамак синонимвлӓ лошкӹ ак пыры, анжыкташ.
17. Пумы шая сӓрӓлтӹшвлӓ логӹц фразеологизмым пӓлӓш.
18. Пумы шая сӓрӓлтӹшвлӓ логӹц фразеологизмым палаш.
19. Фразеологизм махань значени доно кычылталтын?
19. Фразеологизм махань значени доно кычылталтын?
(Йоласал школыштыш мары йӹлмӹм тымдышы Данилован материалжы негӹцеш изиш вашталтен, пумы).
Мары йӹлмӹштӹш лӹм шамак.
Мары йӹлмӹштӹш лӹм шамак
1. Махань шая лаштыкым лӹм шамак маныт?
А. Хӓдӹрӹм анжыктышы дӓ кӱ? ма? ядмашвлӓэш вӓшештӹмӓшӹм пушы шая лаштык.
Г. Собственный дӓ нарицательный лин кердеш.
1) А Б Г 2) А В Г 3) А Б В 4) А Б В Г
2. Лӹм шамак махань ядмашвлӓэш вӓшештӓ?
3. Махань шая лаштыкым лӹм шамак маныт?
4. Пӓлдӹртӹмӹ шамак махань шая часть ылеш?
М. Шкетан — мары литературын классикшӹ.
5. Пумы лӹм шамакын составшым пӓлӓш.
Эдемӹн культурыжы шукы йӹлмӹм пӓлӹмӹ донат ӓклӓлтеш.(П. Апакаев.)
6. Пумы лӹм шамакын составшым пӓлӓш.
7. Пумы лӹм шамакын составшым пӓлӓш.
Финляндиштӹ школвлӓ ӹшке амасаштым августын кымшы ӓрнян пачыт.
9. Пумы лӹм шамакын составшым пӓлӓш.
ӹрвезӹвлӓ нӹлӹтын проулка мычкы каремӹш кыргыжыт.
10. Тенге келесӹмӹ тӧр ылеш ма?
А. Гласныеш дӓ г, й, л, м, н, р согласныйвлӓэш пӹтӹшӹ лӹм шамаквлӓштӹ единственный числашты 3-шы лицӓшты -жы суффикс лиэш.
Б. Мол согласныеш пӹтӹшӹ шамаквлӓшты -шы суффикс лиэш.
11. Кыды вариантышты 3-шы лицӓ единственный числа лӹм шамакын лицӓ суффикс тӧр ушалтын?
1) 1А 2) 1А 3) 1Б 4) 1А
12. Кыды вариантышты 3-шы лицӓ единственный числа лӹм шамакын лицӓ суффикс тӧр ушалтын?
1) 1А 2) 1Б 3) 1Б 4) 1А
13. Кыды вариантышты 3-шы лицӓ единственный числа лӹм шамакын лицӓ суффикс тӧр ушалтын?
1) 1Б 2) 1А 3) 1Б 4) 1А
А. Шамак тӹнгӹш суффиксӹм ушымы доно
1) А Б В 2) Б В Г 3)А Б Г 4) А В Г
15. –зы (--зӹ), --эшкы (--эшкӹ),--ла (лӓ), --эр (--ер) суффиксвлӓ махань шая частьым ӹштӓт?
16. Суффикс доно ӹштӓлтшӹ лӹм шамакым пӓлӓш.
17. Шамаквлӓ ушалтмы доно ӹштӓлтшӹ лӹм шамакым пӓлӓш.
18. Лӹм шамакын махань морфологический пӓлӹкшӹм сирӹмӹ агыл?
Сӓндӓлӹклӓн—лӹм шамак, т.ф.—сӓндӓлӹк, ------------, нарицательный, дательный падеж, ед. ч., дополнени.
19. Лӹм шамакын махань морфологический пӓлӹкшӹм сирӹмӹ агыл?
Солаланна—лӹм шамак, т.ф.—сола,------------, нарицательный, дательный падеж,ед. ч., мн.ч., 1-шӹ лицӓ, дополнени.
20. Лӹм шамакын махань морфологический пӓлӹкшӹм сирӹмӹ агыл?
Йылыш—лӹм шамак, т.ф.—Йыл, ӹлӹшӹ агыл,-------------, ажедшӹ (направительный) падеж, ед. ч., обстоятельство.
21. Лӹм шамакын махань морфологический пӓлӹкшӹм сирӹмӹ агыл?
ӓвӓмӹн—лӹм шамак, т.ф.—ӓвӓ, ӹлӹшӹ,-------------, родительный падеж, ед, ч., определени.
(Йоласал школыштыш мары йӹлмӹм тымдышы Данилован материалжы негӹцеш изиш вашталтен, Википедилӓн ярыктен, пумы).
Ажедмӓшвлӓ.
http://mrcpk.marsu.ru/works_iso/2007-08-20-elasy/danilowa/document/5-9test.doc
Мары йӹлмӹштӹш наречи.
Мары йӹлмӹштӹш наречи
1. Махань шая лаштыкым наречи маныт?
1) А Г 2) Б В 3) А Б 4) В Г
1) А Б 2) А В 3) Б В
3. Кыды предложеништӹ «шошым» наречи ылеш?
2. Шошым мӹлӓнем 13 и лиэш.
4. Кыды предложеништӹ «тӧр» наречи ылеш?
1. Шӹргӹ лошты тӧр пушӓнгӹ кушкеш.
2. Пилӹм годым, пилӓм тӧр кычы.
3. Тӧр корны доно кеӓш куштылгы.
5. Яжон, тирӹн, кымык, геройла, вуйын пачын,йалын наречивлӓ махань разряд ылыт?
3. ӓмӓл (причина) дон цельӹм анжыктышы
6. Тишкӹ, анзылны, лӹвӓц, тӱцӹн, мӹндӹркӹ, вӹлкӹ, наречивлӓ махань разряд ылыт?
7. Мерӓ дон степеньӹм дӓ шотым анжыктышы, наречим пӓлӓш.
8. Амӓл дон цельӹм анжыктышы наречим пӓлӓш.
9. Суффикс доно ӹштӓлтшӹ наречим пӓлӓш.
10. -н, -ла, -нек, -шен,-ге. суффиксвлӓ махань шая лаштыкым ыштӓт?
11. Шукы ежӹнгӓн (составной) наречим пӓлӓш.
14. Изин олен, кытын тореш, мӹнгеш анеш, вуя вуя наречивлӓ кыце сирӓлтӹт?
15. Ик гӓнӓ, нер юкын,кечӹ гач, пел кечеш наречи значениӓн кылдышвлӓ кыце сирӓлтӹт?
16. Ӓнят кышты, кышты шон, керек кынам, хоть кыце наречивлӓ кыце сирӓлтӹт?
17. Пӓшӓм яжон ӹштет гӹнь,нигынамат намысышкы ат пыры. (Х.ш.)
18. Такешок саслышын, керӓл годым юкшы ямеш. (Х.ш.)
19. Ыржам шошым ак ӱдеп. (Х.ш.)
20. Олма, олмавужы гӹц мӹндӹркок ак вац. (Х.ш.)
(Йоласал школыштыш мары йӹлмӹм тымдышы Данилован материалжы негӹцеш изиш вашталтен, Википедилӓн ярыктен, пумы).
Ажедмӓшвлӓ.
http://mrcpk.marsu.ru/works_iso/2007-08-20-elasy/danilowa/document/5-9test.doc
Мары йӹлмӹштӹш шот шамак.
Мары йӹлмӹштӹш шот шамак
1. хӓдӹр шотым,шотлымы годым тӹдӹн порядокшым дӓ числам
2. Пӓлдӹртӹмӹ шамак махань шая лаштык ылеш?
Шӹм ладемӓн гармонем, мырым мырал колтемӓ! (П. Першут.)
3. Пӓлдӹртӹмӹ шамак махань шая лаштык (часть) ылеш?
Кыдал ытлышы моренӹн ялжы кӓндӓкшӹ. (Х.ш.)
4. Пӓлдӹртӹмӹ шамак махань шая лаштык ылеш?
ӹзӓм армиш кемӹлӓн пел иӓт шон колтыш.
5. Тенге келесӹмӹ тӧр лиэш ма?
А. Ежӹнгӓн шот шамаквлӓ кок важан ылыт.
Б. 11 гӹц 19 якте дӓ лум, шӱдӹм анжыктышы шот шамаквлӓ ежӹнгӓн ылыт.
1) А веле тӧр 2) Б веле тӧр 3) коктыге тӧр 4) коктыге самынь
6. Тенге келесӹмӹ тӧр лиэш ма?
А. Составной шот шамаквлӓш проставлӓӓт, ежӹнгӓнвлӓӓт пырен кердӹт.
Б. Составной шот шамаквлӓ кок ӓль шукырак шамакан ылыт.
1) А веле тӧр 2) Б веле тӧр 3) коктыге тӧр 4) коктыге самынь
13. Пумы правилышты махань шамак лишӓшлык?
«Шот шамак + иӓш» сочетани термин семӹнь кычылталтеш гӹнь,---------- сирӓлтеш.
14. Пумы правилышты махань шамак лишӓшлык?
«Ежӹнгӓн шот шамаквлӓ иквӓреш ӓль------------ сирӓлтӹт».
15. Пумы правилышты махань шамак лишӓшлык?
«11 гӹц 19 якте дӓ тенгеок 10,100 шамаквлӓ ежӹнгӓн ылыт, седӹндон нӹнӹм ------------ сирӓт»
16. Шот шамакым морфологически ланзылымашты махань пӓлӹкшӹм сирӹмӹ агыл?
Кок (кек)—ш.ш., т.ф.—коктыт, проста, -----------, цела шот шамак, кӹтӹк форман, определени.
17. Шот шамакым морфологически ланзылымашты махань пӓлӹкшӹм сирӹмӹ агыл?
Вӹзӹмшӹ (пӧрт)—ш.ш., т.ф.—вӹзӹмшӹ, простой, -----------, цела шот шамак, определени.
18. Шот шамакым морфологически ланзылымашты махань пӓлӹкшӹм сирӹмӹ агыл?
(Ялжы) кӓндӓкшӹ—ш.ш., т.ф.—кӓндӓкшӹ, проста,-----------, шотлымы шот шамак, проста, кужы форман, -------------.
19. Шот шамакым морфологически ланзылымашты махань пӓлӹкшӹм сирӹмӹ агыл?
Коклы иктӹм—ш.ш., т.ф.—коклы иктӹ, -----------, шотлымы, цела шот шамак, в.п., дополнени.
(Йоласал школыштыш мары йӹлмӹм тымдышы Данилован материалжы негӹцеш изиш вашталтен, Википедилӓн ярыктен, пумы).
Ажедмӓшвлӓ.
http://mrcpk.marsu.ru/works_iso/2007-08-20-elasy/danilowa/document/5-9test.doc
Мары сирӹзӹвлӓ.
М
М
Мары халык выргем.
Кырык Мары ӹдӹрӓмӓш выргемӹм яжо нӹжгӓ викӓн мыры доно веле тӓнгӓштӓрӓш лиэш.
Перви кырык мары ӹдӹрӓмӓшӹн чимӹ хӓдӹрвлӓжӹ техеньӹ ылыныт: тыгыр, запон, ӹштӹ, шарпан, савыц, ӹштӹр, йыдал, шавыр, мӹжӓр, ыжга, нашмак (марлан кешӹ вӓтӹн вуеш чимӹ сӹлнӹ ӹзгӓр).
Тыгырым комы вӹцкӹж мӹнер гӹц ыргенӹт, а шокш мычашеш тӹрӹм тӹрленӹт. Тыгыр вӹлӓн запоным пижӹктенӹт. Запон пачеш тӹрленӹт, плетонымат кычыктеныт. Онгжым волавлӓ (лентӓвлӓ) дӓ плетонвлӓ доно олмыктенӹт. Тыгыр вӹлӓн шанавӹл гань шукы цӹреӓн цевер ӹштӹм ӹштӓлӹнӹт. Техень ӹштӹм парсын шӹртӹвлӓ гӹц коэнӹт. Шайылан, кӹдӓлеш, запон кӓндӹрӓм булавкывлӓ доно пышкылыныт. (Келесӓш келеш: первижок булавкывлӓ, полдышвлӓ ылделыт, седӹндон нӹнӹ вӓреш пашкарвлӓм кычылтыныт).
Кырык мары лошты вӹлвӓл выргемеш шавыр дон мӹжӓр шотлалтыныт. Кудылошты кашташ шавырым ӹшке комы мӹнер гӹц, а айо годым чиӓш сатин гӹц ыргенӹт.
Шӹжӹм-шошым чиӓш мӹжӓрӹм ӹштӹрӓш гӹц ӹштенӹт, а телӹм кашташ ваткан мӹжарӹм дӓ ыжгам йӓмдӹленӹт.
Кыце ӹдӹрӓмӓшвлӓ, тенгеок- пуэргӹвлӓӓт телет-кӓнгӹжет ялым пидӹнӹт. А йыдалжым ни гӹц ӹштенӹт. Кырык мары ӹдӹрӓмӓш ял вургеш шим ӹштӹрӹм пидӹн, а лапаэш ошым. А пуэргӹвлӓ ош ӹштӹрӹм пидӹнӹт.
Айо годым кырык мары ӹдӹрӓмӓш халык выргемжӹм чиэн шагалеш гӹнь, цудеет веле: тӹдӹ цевер пеледӹшлӓ каеш, тӹдӹм анжен, шӱмешӓт сусу ӹшкеок ӹлӹжеш.
М
М
Мары халыкын историжӹ.
Кырык мары дон алык мары.
1920 ин 20–24 июль. Мары коммуниствлӓн пӹтӓришӹ Всероссийский конференци эртен, кышты Мары автономный областьым ӹштӓш тӹнгӓлмӹ гишӓн шая кеен.
1920 и 4 ноябрь. Мары автономный областьым ӹштӹмӹ гишӓн декрет лӓктӹн.
1921 и 1 март. Козьмодемьянский уезд Нижегородской губерня гӹц МАО-н составыш пыра.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ черемисвлӓн кым этнический группа гишӓн XVI курымаш «Казанская история» книгӓштӹ келесӹмӹ: «... в Казанских землях проживают две черемисы, объединяющие три народа: горная, луговая, кокшайская и ветлужская». Кырык марын дӓ алык марын черемисвлӓ гишӓн вес источниквлӓштӓт сирӹмӹ гӹнь, Какшан дон Вӹтлӓ сирӹштӹ ӹлӹшӹ марынвлӓ гишӓн ти источниквлӓштӹ веле келесӹмӹ. Мары халыкын ӹлӹмӓшӹжӹм, овуцажым яжон пӓлӹшӹ летописец веле нӹнӹн айыртемвлӓштӹм ланзылен сирен коден кердӹн.
Ӓнят, пӹтӓри кырык марынвлӓн кого тьотя-папавлӓштӹм веле «черемисвлӓ» маныныт? Йыл мычкы Шур ӓнгӹр гӹц кӱшкӹлӓ ӹлӹшӹ марынвлӓм «черемиса нагорная верхняя», а Казань ханствышты ӹлӹшӹ марынвлӓм «черемиса нагорная нижняя» маныныт. 1497 иӓш Дженкинсонын картышты нӹнӹн мӱлӓндӹштӹ, Казань ханствыш пырен гӹнят, пунктир доно айырен нӓлмӹ. Тенге, векӓт, нӹнӹн ӹшке вуя ӹлӹмӹштӹм пӓлемдӹмӹ.
Истори анжыкта: кырык мары дӓ алык мары халык Руш государствыш ушнымы жепӹнӓт ӹшке лоштышты айыртемӓлтӹнӹт. Тидӹн гишӓн, шамак толшеш, А.Бахтин «XV–XVI века в истории марийского края» (Йошкар-Ола, 1998, с. 45–48) книгӓштӹжӓт пӓлдӹртӓ.
Иван IV кугижӓн сек лишӹл эдемжӹ, тӹ жепӓш ик кого государственный деятельжӹ А.Курбский, марынвлӓ гишӓн сирен коден: «... они жили самостоятельною жизнью, не были ничьими подданными и всячески старались сохранить свою политическую самостоятельность...» Тишец шанымаш шачеш: Казань ханство лач марынвлӓ шотеш веле ӹлен. Кынам рушынвлӓ Кырык сирӹм роалтен нӓлӹнӹт, ти ханствылан ӹлӓш шукы кодде.
Исторический документвлӓм шотыш нӓлӹн дӓ нӹнӹм пыт терген лӓктӹн, тӹжем и лошты икманяр геноцид жепӹм пӓлдӹртӓш лиэш, кынам тьоти-папивлӓнӓ тошты ӹлӹмӹ вӓрӹштӹ гӹц, ӹшкӹмӹштӹм халык семӹнь переген кодаш манын, вес вӓре ӹлӓш ванжышашлык, шӹлӹн кешӓшлык ылыныт.
1. IX–XI курымвлӓ. Ти жепӹн Руш государство формируялтын, пасна княжествывлӓм иктӹш цымырымашты церкӹ утлаок когон кредӓлӹн. Тенге православный государствышты вес йымылан ӹнянӹшӹвлӓлӓн ӹлӓш нимахань йӧн лиде. Рязанский, Московский, Владимирский, Ярославский дӓ Костромской губернявлӓн мӱлӓндӹвлӓштӹ ӹлӹшӹ городецкий дӓ дьяковский культуран халык (нӹнӹ кырык мары халыклан негӹц линӹт) ирвекӹлӓ шӹлеш. Икманярыжы Йыл вес сирӹш ванжа, тӹштӹжӹ азелинский культуран халык доно ярла. Г.Архипов дон А.Халиков сирӹмӹ семӹнь тенге алык мары халык шачын.
2. XVI курым гӹц тӹнгӓлӹн, черемис вырсывлӓ годым кырык марылан ӹшке ӹлӹмӹ вӓрӹштӹжӹ ӹлен лӓктӓш йӧн уке лин. Ти жеп гишӓн А.Бахтин теве кыце сирӓ: «Ожесточение дошло до того, что в восставших районах каратели выжигали селения, нарушали хозяйство и убивали все взрослое мужское население, а женщин и детей уводили в плен и обращали в холопов».
Кырык мары халыкын Руш государствыш пурынок пырымы гишӓн тагынамок миф шачын, кыдым 1546 ин кырык мары каштанвлӓ Москваш миэн толмы доно кӹлдӓт. ӓнят, тидӹн семӹньок Акпарс преданилӓн шачаш йӧн лин. Кӹзӹт яктеӓт раш пӓлӹ агыл, ма гишӓн ти вӓшлимӓштӹ лачокшымок попенӹт, махань шанымашыш кок монгырге шоныт.
1552 ин 20 декабрьын Шурдӹнг халашты наместникӹм пуштмы, ти событи доно историквлӓ (А.Бахтин дӓ молат) «Эпоха черемисских войн, 1552–1592 гг.» тӹнгӓлӹн маныт. А пуштшывлӓ лошты Акпарсын йыхшы лин. Кырык марынвлӓ политический ирӹк верц пыт кредӓлӹнӹт. Тенге гӹнят, мифӹм шотыш нӓлӹн, алык марынвлӓ кырык марынвлӓм рушынвлӓлӓн выжалалтшы семӹнь шотлаш тӹнгӓлӹнӹт. Мамич-Бердейӹм рушынвлӓлӓн кычыктен колтымашат кок марынвлӓ лошты кӹлӹм цаткыдемдӓш палшыде. Кӱ тенге ӹштен – кырык марын, суасламарын, мордва – лачокок пӓлӹ агыл. Документвлӓ семӹнь Мамич-Бердей кырык марын дӓ суасламарын семняэш Йӓдӹрнӓ хала лишнӹ шачын кушкын, вара рушынвлӓ ваштареш халыкым кӹньӹлтен дӓ национально-освободительный движенин вуйлатышы лин.
3. XVIII курым – христианский верӓш неволя пыртымы жеп. «Из экстрата сенатской комиссии А.И.Свечкина о действиях священнослужителей и положении нерусских крестьян в годы массовой христианизации» (1765) документ перегӓлт кодын, кышты келесӹмӹ, кыце йымын эдемвлӓ марынвлӓм, суасламарынвлӓм орландаренӹт, зораенӹт, кыце-шон мыскыленӹт. Указ семӹнь руш верӓш ванжышывлӓлӓн вознагражденим дӓ кым иэш налогым тӱлӓш льготым пушашлык ылыныт. Лачокшым гӹнь нӹнӹ гӹцӓт цилӓ кравенӹт: тоны урдымы вольыкым, мӱм, пӹрцӹм, пайым, шӹшерӹм дӓ молымат. Марынвлӓ рушла ынгылыделыт, молитвам пӓлӹдӹмӹ, хрестен мыштыдымы велдӹк ӹжӓлӓйӹдеок нӹнӹм шинӹт, пӧртӹштӹм пыдыртенӹт, окня дон амасавлӓм роэнӹт, камака трубавлӓм шӓлӓтенӹт. Когонок незервлӓжӹм сагашты тӓрзеш нӓнгенӹт. Техень пӹзӹрньӹкӹм ужын, шукынжок шӹргӹшкӹ шӹлӹнӹт, вес ӹлемвлӓм чангенӹт. Тенге Е.Пугачевын восстани годымат сек пӹтӓриок попвлӓм пушташ цаценӹт.
Пӓлдӹртӓш келеш: кырык марынвлӓ дон алык марынвлӓ икӓнӓ-иктӹ гӹц каждый ӹшке семӹньӹштӹ ӹленӹт. Шамак толшеш, кымалмы овуцамат иквӓреш эртӓрӹделыт. 1524 ин марынвлӓ Йылышты 150 тӹжемӓн руш флотым сӹнген нӓлӹнӹт. ӓнят, ти кого кредӓлмӓшӹжӹ Чертово городище (Орланер) кырык доны, военный форпост гӹц изиш ӱлнӹрӓк, лиӓлтӹн.
Кырык марынвлӓн общественно-политический центрӹштӹ Цепель хала ылын, а нӹл уштышаш вӓрӹштӹ, Арпӹнгель сирӹштӹ, Кого Йымын резиденцижӹ вӓрлӓнен, кышты и йӹде 11 сентябрьын вӹц вӓре йымылан кымалыныт. Тӹнӓмок кырык марынвлӓ дон алык марынвлӓн цӧклӹмӹ овуцавлӓӓт айыртемӓлтӹнӹт. Каждый семня, ӹшкежӹ кен ак керд гӹнь, мӹнер лаштык, кӓндӹрӓ коэм гӹц ӹштӹмӹ йымын пӓлӹкӹм колтен. Йымы пӓлӹжӹ манын, тӹшӓк ӹшке тамгаштым тӹрленӹт. Кӹзӹтшӹ жепӹн ти кымалмы вӓрӹш лишӹл сола гӹц кырык марынвлӓ дӓ нӹнӹн йых гӹц ылшы суасламарывлӓ, рушынвлӓ толыт.
XVI курым гӹц тӹнгӓлӹн, алык марынвлӓн мӱлӓндӹштӹ ӓпшӓт¬пелӓк (Медведево район), Йылйӓл (Звениговский район), Йылйӓл (Кировский область, Кикнурский район) дӓ вес вӓреӓт кырык марын солавлӓ шачыныт.
Иктешлен келесӓш гӹнь, мӓмнӓн тьотя-папивлӓнӓн ирвелӹш, вадывел-йыдпелвел мӱлӓндӹш ӹлӓш ванжымышты доно ӹшке верӓм, овуцам, традиционный культурым рушангмаш гӹц переген коденӹт.
1920 и гӹц кырык мары дон алык мары халык лоштышы отношени совсемок вашталтеш. 1920 ин 20–24 июльын мары коммуниствлӓн пӹтӓришӹ Всероссийский конференци эртӓрӓлтеш, кышты мары сӓн¬дӓлӹклӓн автономим ӹштӹмӓш гишӓн шая кеӓ, дӓ тӹнӓмок ядмаш шачеш, кышты лишӓшлык тӹдӹн столицӹжӹ: Краснококшайскышты ӓль Козьмодемьянскышты.
Кырык марынвлӓ Козьмодемьянск халам столицеш ӹштӹмӹ верц пыт шалгенӹт. Малын? Ти хала Краснококшайск гӹц кок пачаш когорак ылын, Йыл тӹрӹштӹ кого портеш шотлалтын. Е.Чириковын сирӹмӹ семӹнь ти халам «столицей царства черемиссов» маныныт. Алык марынвлӓ тидӹ ваштареш линӹт. Лачокшымок, Козьмодемьянск хала столицӓ лимӹкӹ, алык мары мӱлӓндӹлӓн виӓнгӓш йонӓт чӹдӹ лиэш ылын.
Ти жеп гӹц Краснококшайск дон Козьмодемьянск лошты, алык марынвлӓ дон кырык марынвлӓ лошты кӓргӓшӹмӓш, ваштареш шалгымаш тӹнгӓлӓлтеш. Шотеш нӓлмӹлӓ: алык марынвлӓ шот доно кырык марынвлӓ гӹц шукын ылыныт, седӹндоно общественно-политический ядмашвлӓмӓт решӓш нӹнӹлӓн куштылгырак ылын; нӹнӹ кырык марынвлӓн шанымашым шотыш нӓлделыт.
Краснококшайск тергӹмӹ, пачкатан келесӹмӹ паштек 1921 ин 27 январьын кырык марынвлӓ Нижегородский губерняш пырышы Козьмодемьянский уездӹм МАО-н составыш ваштымаш гишӓн актым подписӓенӹт. Тенге 1921 ин 1 март гӹц ти уезд МАО составыш ванжа. Тенге гӹнят Ямангаш волость 1924 и яктеок эче Нижегородский губернян Васильсурский уездеш кодын. Историштӹ рушлажы «горномарийский вопрос» проблема шачеш. 1922 ин А.Григорьев, кырык мары дон алык мары лоштышы конфликтӹм решӓш манын, Москваш, РКП(б) ЦК-ӹш дӓ ВЦИК-ӹш, кеӓ.
1922 ин мары мӱлӓндӹш Н.А.Кубяк вуйлатымы доно РКП(б) ЦК-ӹн комисси толеш. 1922 ин 10 февраль гӹц РКП(б) ЦК-ӹн Оргбюро решени семӹнь А.Григорьевӹм Москваш шӱдӓт дӓ РКП(б) ЦК-ӹн агитотделын инструктореш шагалтат. 15 январь гӹц «Тӧр» газетӹм лыкташ цӓрӓт.
Тенге 1922–1924 ивлӓн кырык мары халыклан сек нелӹ жеп толын. Тӹнӓм кырык мары йӹлмӹ доно ни газет, ни журнал, ни учебник пецӓтлӓлтде. Тенге гӹнят кырык марынвлӓ логӹц интеллигенци ӹшке халыкшы, традицижӹ, йӹлмӹжӹ, культурыжы верц тыргыжланен, пыт кредӓлӹн дӓ ӹшке шанымашыжым кердмӹжӹ семӹнь ӹштен шокташ цацен. 1924 и гӹц Москва кырык мары халыкын шамакшым шотыш нӓлеш. Векӓт, нӹнӹ ӹняндӓрен кердӹнӹт: 1551 ин кырык марынвлӓ пурынок руш халык докы ушненӹт. Тенге ӹнде 1924 и гӹц Москвашты кырык мары йӹлмӹ доно учебниквлӓ лӓктӓш тӹнгӓлӹт, а кок иштӹ Козьмодемьянскышты «Кыралшы» газет пецӓтлӓлтеш. Маргосиздатын Кырык мары филиалжы 1927 ин пачылтын гӹнят, книгӓвлӓм кырык марла пецӓтлӓш кок и гӹц веле тӹнгӓлӹнӹт. 1930 и гӹц «У сем» журнал лӓктӓш тӹнгӓлӹн.
1931 ин 10 октябрьӹн Козьмодемьянский дон Йӱрнӹ кантонвлӓм ушен, Кырык мары районым ӹштӹмӹ. Тидӹжӹ кырык мары халыклан сек кого сӹнгӹмӓш лин.
1925 ин просвещени пӓшӓзӹвлӓн II съездӹштӹ пӹтӓришӹ гӓнӓ кок йӹлмӹм иктӹш ушымаш гишӓн ядмашым лӱктӓлмӹ, вес ин III съездӹштӹ В.М.Васильев цилӓ мары халыклан ынгылаш лимӹ ик мары йӹлмӹм ӹштӹмӹ гишӓн попен. Но съезд ти предложеним шотыш нӓлде. Техень нелӹ ядмашым съезд утла куштылгы йӧн доно решӹмӓшеш шотлен дӓ кырык мары йӹлмӹ дон литературым пасна виӓнгдӓш керӓлеш шотлен.
1926 и гӹц ти ядмашымок таманяр гӓнӓ Мароблисполкомын сессивлӓштӹ, партин пленумвлӓштӹ дӓ конференцивлӓштӹ, тенгеок 1937 ин январь тӹлзӹн эртӓрӓлтшӹ пӹтӓришӹ языковой конферециштӹ лӱктӓлмӹ. Тенге гӹнят цилӓ тошты семӹньок кодын.
Тенге Мары республикӹштӹ кок культурный центр ылын: Йошкар-Ола алык марынлан дӓ Козьмодемьянск кырык марынлан. Но 1953 ин Йошкар-Олашты декабрь тӹлзӹн Мары научно-исследовательский институтышты йӹлмӹ шотышты эртӓрӓлтшӹ конференциштӹ ик литературный йӹлмӹм ӹштӹмӓш гишӓн решеним лыкмы. 1954 и гӹц Козьмодемьянск халашты кырык мары йӹлмӹ доно «Ленин корны» газет веле лӓктӹн. Тидӹжӹмӓт руш йӹлмӹ доно лӓкшӹ «Ленинский путь» газет гӹц веле сӓренӹт.
Революци якте халык дӓ тӹдӹн йӹлмӹ шотышты «население» дӓ «наречие» шамаквлӓм кычылтыныт. Украин йӹлмӹм «малороссийское наречие великорусского языка» маныныт.
Икманаш, 1953 ин эртӓрӹмӹ йӹлмӹ шотышты конференцин решенижӹ политический характерӓн лин, тӹдӹн нимахань научный негӹц ылде дӓ нимахань научный ынгылдарымашым пуде. Кӱшнӹ анжыктымы литература республикӹш кок-кым экземпляр доно веле толын. Шамак толшеш, «Языки народов СССР» книгӓ МарНИИ-н дӓ авторын библиотекӹштӹжӹ веле ылын. Седӹндоно техень книгӓвлӓ ылмы гишӓн КПСС обкомышты, МАССР Верховный Советӹштӹ веле агыл, ученыйвлӓжӓт цилӓнок пӓлӹделыт.
«Хрущевский оттепель» манмы жеп гӹц эдемвлӓлӓн изиш ирӹк лиэш, общественный ӹлӹмӓшӹштӹ демократизаци тӹнгӓлӓлтеш. Паспортым нӓлмӹкӹ, эдем пӓшӓм дӓ ӹлӹмӹ вӓрӹм ӹшке айырен кердӹн. 1960-шы ивлӓ гӹц кырык мары халык логӹц Саратов дӓ Волгоград областьвлӓш киндӹм цымыраш кашташ тӹнгӓлӹт. Тенгеок Чебоксарышты, Горькиштӹ дӓ вес халавлӓн махань-шон предприятивлӓштӹ пӓшӓленӹт. Тӹшӓкок ӹлӓш кодыныт. Ти жеп гӹц кырык марынвлӓ угӹц алык марынвлӓ доно ярлаш тӹнгӓлӹт, пӓшӓ вӓрӹм кӹчӓлӹн, Йошкар-Олаш, Медведевский, Оршанский дӓ вес районвлӓш ӹлӓш ванжат. Йошкар-Олаштышы институт дон техникумвлӓм пӹтӓрӹшӹвлӓмӓт алык мары солавлӓш пӓшӓм ӹштӓш колтат. Нӹнӹжӹ тӹштӹ семням воят, соэшок ӹлӓш кодыт.
Кырык мары дон алык мары лоштышы вӓш кӹл дӓ иктӹ-весӹ доно ярлымаш ӹнде тӹжем и утла шыпшылтеш. Тенге гӹнят кӹзӹт яктеӓт нӹнӹн лошты цилӓ шотыштат кӹл перегӓлт кодын. Ма ӧрӹктӓрӓ, Кырык сир гӹц алык марыш ӹлӓш ванжышывлӓ алык марынвлӓм кырык марын докы лишӹлемденӹт, тӹнӓмок Кырык сирӹштӹшӹ марынвлӓ алык мары гӹц пакыла айырлен миэнӹт: выргем вашталтын, йӹлмӹштӹштӹ тошты шамаквлӓ йӹле мондалтыныт, овуцавлӓмӓт вес семӹнь эртӓренӹт. Шамак толшеш, йӹлмӹштӹнӓ алфавитӹштӹ анжыктыдымы кок юк перегӓлт кодын, нӹнӹм условно тенге анжыктенӓ (рушлажы – гортанная смычка): кк (ӹк-кӹ – ане; ок-ку ӹштӓш – кӱш тетям лӱктӓлӓш); губной вибрант – vr (vr ӱкӓ, vr ӱки – ышкал, vr ӱӓ, vr ӱи – шӹшер). Техень кырык мары айымашвлӓм алык марынвлӓ акат пӓлеп: шукш вилмӹ кечӹ (30 март), киндӹ спас (1 август), тылым айымы кечӹ (10 август).
Остаткаэш иктешлен келесӹмӹ шоэш: у Российӹн Конституцижӹ семӹнь каждый эдем ӹшкӹмжӹм сакой халыкеш шотлен кердеш, хоть рушын, алык марын ӓль кырык марын манжы.
М
Мары йӹлмӹштӹш местоимени.
Мары йӹлмӹштӹш местоимени
1. Махань шая лаштыкым (частьым) местоимени маныт?
А. Хӓдӹрӹн пӓлӹкшӹм, хӓдӹрӹм, шотым анжыктышы.
Б. Лӹм шамак, пӓлӹк шамак, шот шамак вӓреш кычылталтшы.
Г. Кӱ? Ма? Махань? Мам ӹштӓш? ядмашвлаэш вӓшештӹшӹ.
1) А Б 2) Б Г 3) В Г 4) А Г
2. Местоимени махань шая лаштык вӓреш кычылталтеш?
1. лӹм шамак, пӓлӹк шамак, шот шамак
1. Кӱ? Ма? Махань? Маняры? Кыды?
9. Пумы правилышты махань шамак лишӓшлык?
«Иктӓ,-ӓнят,-гӹнят частицывлӓ доно ӹштӓлтшӹ неопределённый местоименивлӓ----------- сирӓлтӹт».
11. Пумы правилышты махань шамак лишӓшлык?
«Хоть-, керек-,-шон частицывлӓ доно ӹштӓлтшӹ пӓлемдӹшӹ (определительный) местоименивлӓ ---------------- сирӓлтӹт».
13. Местоименим морфологически ланзылымашты разрядшым пӓлӓш.
Мӓлӓннӓ—мест.,т.ф.—мӓ, ------------, мн. ч.,1 л., д. п., -нӓ притяжательный суффикс, дополнени.
14. Местоименим морфологически ланзылымашты разрядшым пӓлӓш.
Мӹньӹн—мест., т.ф.—мӹнь, ------------, ед. ч., 1 л., р. п., определени.
15. Местоименим морфологически ланзылымашты разрядшым пӓлӓш.
Тӹдӹ—мест., т.ф.—тӹдӹ, -------------, ед. ч., 3 л.., и. п., подлежащий.
16. Местоименим морфологически ланзылымашты разрядшым пӓлӓш.
Тӓмдӓм—мест., т.ф.—та, -------------, мн. ч., 2 л.., в.п., дополнени.
(Йоласал школыштыш мары йӹлмӹм тымдышы Данилован материалжы негӹцеш изиш вашталтен, Википедилӓн ярыктен, пумы).
Ажедмӓшвлӓ.
http://mrcpk.marsu.ru/works_iso/2007-08-20-elasy/danilowa/document/5-9test.doc
Матюковский, Геннадий Иванович.
Геннадий Иванович Матюковский (1926-1994) - поэт.
Коклы утла книгӓн авторжы, Мары АССР-ын халык поэтшӹ (1980), Мары АССР-ын Государственный премин лауреатшы (1972), РСФСР культурын заслуженный пӓшӓзӹжӹ (1986). 1926 ин 14 февральын Кырык мары районыштышы Кыльыкал солашты хресӓнь семняэш шачын.
Г. Матюковскийын наградывлӓжӹ: Знак Почёта орден (1951) II степенян Отечественный война орден (1985)
Биографижӹ.
14 февральын Кыльыкал солашты шачын. Школ паштек Н.К.Крупская лӹмӓн МарКугПедИ-ш тыменяш пырен.
• 1942 и – пединститутыш тыменяш пыра
• 1943-1947 ивлӓ – армиштӹ служымаш
• 1944 и – «Сӹнгӹмӓшӹн корны дон» романым сирӓ
• 1947-1950 ивлӓ - пединститутышты пакыла тыменеш
• Г. Матюковский Литературный институт сагашы
• высший литературный курсышты 1965-1967 ивлӓн тыменьӹн
• 1950 ин Мары научно-исследовательский институтышты пӓшӓлӓш тӹнгӓлӹн
• 1968 ин Мары АССР писательвлӓн ушемӹн ответственный секретарьжы лин, 1970 ин – правленин председатель
• 1953 и гӹц – профессиональный писатель
• «Сӹнгӹмӓшӹн корны дон» романым 1945, 1983, 1984 ивлӓн сирӹмӹ. Тӹнг геройвлӓ - Мишук Ошпатров дӓ Нина. Действи война тӹнгӓлмӹ кечӹн сӱӓн доно тӹнгӓлеш, фронтышты, партизанский отрядышты кредӓлмӓш, тылыштышы ӹлӹмӓш, война паштекшӹ колхоз ӹлӹмӓш анжыкталтеш.
• Пӹтӓриш мары опера - «Акпатыр» опера (1963) Оперын авторжы – композитор Эрик Сапаев. Либреттом сиренӹт: Геннадий Матюковский, Михаил Якимов, Осмин Йыван.
1943-шы ин Якшар Армиш нӓлӹт. Мӹндӹр Ирвелнӹ служен. Япон ваштареш кешӹ вырсышты кредӓлӹн. Вырсы паштек институтым пӹтӓрен дӓ МарНИИ-штӹ шӹмлӹзӹ ылын, вара Сирӹзӹвлӓн Ушемӹш ванжен. 1953-шы и годшен сирӹзӹ дон журналист пӓшӓм ӹштен: "Марий Коммунышты", "Марийская правдашты" дӓ "Ленин корнышты" пӓшӓлен. 1968-шӹ ин Мары Сирӹзӹ Ушемӹм вуйлатен.1973-1974-шӹ ивлӓн "Пачемыш" журналын тӹнг редакторжы ылын Писатель ушемӹн членжӹ (1949), халык писатель (1986).
Пӓшӓвлажӹм бурят, венгр, киргиз, мордва, ош руш, руш, тадар, удмурт, узбек, финн, эстон дӓ вес йӹлмӹвлӓшкӹ сӓрӹмӹ.
Матюковский ӹшкежӹ финн эпос "Калевала" дон "Евгений Онегинӹм" кырык марлашкы сӓрен.
Мырывлӓжӹ.
• Шӱдӹ уштыш тидӹ такеш вел
• Г. Матюковский ӓшӹндӓрен: «Школышты тыменьмем годым литература корныш кого мары поэт Никандр Ильяков ажедӹ дӓ виден пыртыш».
• «Война веремӓн кого палшыкым К. Беляев пуш: «Родина верц» альманахын редактор семӹнь мӹньӹн шукы сирӹмемӹм тӹшкӹ пыртыш, «Сӹнгӹмӓшӹн корны дон» пӹтӓриш сборникым лыкты».
• «Кого война гӹц варашы сирӹмӓштем М. Казаков доно творчествышты дӓ ӹлӹмӓшӹштӹ тӓнгвлӓ ылмына кого палшык, йӓнгӹм кымылангдышы ыльы».
Маюк-Егоров, Алексей Иванович.
Маюк-Егоров Алексей Иванович (19-шӹ февраль 1905-шӹ и - 1938) — пӹтӓриш мары режиссёр. Изи Шӹндӹр солаэш шачын. Мары Национальный театрышты тӹнг режиссер ылын. Репрессируйымы лин.
М
Медведев, Дмитрий Анатольевич.
Дми́трий Анато́льевич Медве́дев (14-шӹ сентябрь, 1965-шӹ и, Ленинград) — руш кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Россий Фeдeрацин кымшы Прeзидeнтжӹ, кыдым 2-шы мартын 2008-шӹ ин айырымы.
14-шӹ ноябрь 2005-шӹ ин – Россий Фeдeрацин Правитeльствым Вуйлатышын пӹтӓриш палшыкалышыжы, национальный проeктвлӓн кураторжы. 10-шы дeкабрьын 2007-шӹ ин Прeзидeнт айырымаш анзыц тӹдӹн кандидатурыжы вeрц юкыштым «Единая Россия», «Справедливая Россия», «Гражданская сила», Аграрная партия России партивлӓ пуэнӹт. Россий Фeдeрацин тӹнӓмшӹ президентжӹ Владимир Путинӓт Мeдвeдeв вeрц ылын. 2-шы мартын 2008-шӹ ин 70,28 % (52 530 712) юкым погeн Россий Фeдeрацин Прeзидeнтeш айырымы лин. Инагурацижӹ 7-шӹ майын 2008-шӹ ин эртeн.
Мeдвeдeвӹн важвлӓжӹ.
14-шӹ сентябрьын 1965-шӹ ин Ленинградышты шачын. Купчино лӹмӓн амалымы районышты кушкын. ӓтяжӹ — Анатолий Афанасьевич Медведев (ш. 19-шӹ ноябрь, 1926—2004), Ленсовет лӹмӓн Ленинградыштыш технологи институтын профeссоржы (кӹзӹт ти институтСанкт-Петербургыштыш кугижӓнӹш технологи институт маналтеш). Курск губeрни гӹц лӓкшӹ хрeсӓнь сeмня гӹц.
Ӓвӓжӹ — Юлия Вениаминовна (21-шӹ ноябрьын 1939-шӹ ин шачын), А. И. Герцен лӹмӓн Пeдинститутышты тымдeн, вараракшы Павловск халашты экскурсовод ылын. Тӹдӹн важвлӓжӹ Бeлгород область гӹц ылыт.
Тымeньмӓш дӓ студeнт ивлӓжӹ.
Дмитрий Мeдвeдeв кӹдӓлӓш школ паштeк унивeрситeтӹштӹ юриспрудeнцим цацeн, ӧркӓнӹдe тымeньӹн, спорт доно тӓнг ылын. Унивeситeтӹм 1987-шӹ ин тымeнь пӹтӓрeн дӓ аспирантурыш тымeняш пырeн, кыдым 1990-шы ин тымень лӓктӹн. Сӓмӹрӹкшӹ годым хард (нeлӹ) рок доно интeрeсуялтын, тӹдӹн тeхeнь яратымы группывлӓжӹ ылыныт: Depp Purple, Black Sabbath дӓ Led Zeppellin; ти группывлӓн пластинкывлӓштӹм коллeкционируя. Depp Purple группыжын гӹнь, цилӓ мырыжок коллeкциштӹжӹ улы. Тeнгeок руш рок-группывлӓмӓт, лӹмӹнок Чайф-ым колыштeш. Студeнт ивлӓжӹн хоббижӹ сeмӹнь фотографи ылын.
Кӹзӹтшӹ жeпӓш ылмаш, модeрнизаци.
М
Мерӓ йӹлмӹ.
Мерӓ йӹлмӹ — колышы финн-угр йӹлмӹ, кыдым украин профессор А.Ткаченко шӹмлен.
Микеш, Келемен.
Келемен Микеш ("Mikes Kelemen", 1690-1761) — Хaлыклaн сотемдӓрӹмӹ период гӹц aнзыцырaк сирӹшӹ aвторвлӓ логӹц сек яжоэш Ракоцин секретaрьжы Келемен Микеш гишӓн сирӓлтӹде aк ли. Тӹдӹ ӹшке хозaжылaн курымжы ӹнян ылын дӓ эмигрaци ивлӓнӓт, Фрaнци дон Турциштӹ ылмыжы годымaт тӹдӹм кодыде. Туaн мӱлӓндӹжӹ гӹц лӓктӹн кемӹкӹжӹ шӹм иштӹ тӹдӹ сирмӓшвлӓм сирӓш тӹнгӓлӹн дӓ ӹлӹмӓш мычaш яктежок вӓк, 1758-шӹ и якте нӹнӹм сирен. Цилӓжӹ 270 сирмӓш цымырaлт кодын. Aвтор сирмӓшвлӓжӹм пецӓтлӓшӹжӓт шaныде ылын, тӹдӹ лaч йӓнгжӹм кӓндӓрӓш мaнын веле сирен. Aдресaтшымaт вӓк шaнен веле лыктын. Тӹдӹ сирмӓшвлӓжӹм трaнсильвaни дворян ӹдӹрлӓн сирен. Тенге ӹштӓш импульсым фрaнцуз мaдaм Де Севигнен сирмӓшвлӓжӹ пуэн кердӹнӹт. Тенге Микеш венгр прозышкы ирӹкӓнрӓк сирӹмӹ стильӹм кaнден, мaнын кердӹнӓ, кыды сирӹмӹ нормывлӓм пыдыртaш тӹнгӓлӹн. Поэзиштӹ тӹ годымок курук-лыдышвлӓ кымдaн шӓрлен кенӹт ылын.
Микеш мa гишӓн шaнен, тӹдӹм и сирен, кынaмжы пиш импульсивне шaнымaшвлӓ вӓшлиӓлтӹт, кынaмжы интимневлӓ. Фиктивно сирӹмӓш фaнтaзилӓн яжо ылын, шaмaквлӓ кынaмжы пышкыдын шaктaт, кынaмжы тыл гaнь пижӹн кеӓт. Вес стильвлӓштӹ техень ирӹкӓн формывлӓм кычылтaшыжaт aк ли эче ылын. |мигрaциштӹ ӹлӹшӹ Микеш, шижӓлтеш туaн мӱлӓндӹжӹм цилӓ шӱмжӹ дон ярaтен дӓ сирмӓшвлӓжӹмӓт "грaфиня |. П."-лӓн aгыл, a туaн мӱлӓндӹжӹлӓн сирен. Ти туaн мӱлӓндӹ сирӹзӹлӓн воксеокaт aбстрaктне ынгылымaш aгыл, тӹшкӹ цилӓ пырa- родньыквлӓ, тӓнгвлӓ, лишӹл шaчмы вӓр, кырык лошты шӹнзӓлтӹшӹ изи хaлa, тӹштӹш вольыквлӓ, пеледӹшвлӓ дӓ сиремӓт. "Тенге Родосым ярaтем, туaн Зaгониэмӓт вӓк монден aм керд" мaнын Микеш сирӓ. (Родос хaлaшты (острокышты) Ракоци эмигрaциштӹ ылын. Кӹзӹт ти острок Грецин территорижӹ, тӹ жепӹн тӹдӹ Турци дон оккупируйымы ылын. В.A.).
Сирмӓшвлӓм сирӹмӓштӹ ик интересне момент улы. 1759-шӹ ин Гaбсбургвлӓ Микешлӓн туaн сӓндӓлӹкӹшкӹжӹ сирмӓшвлӓм сирӓш рaзрешеним пуaт. Тидӹ пaштек тӹдӹ фиктивне сирмӓшвлӓжӹмм сирӓш тӧрӧк цӓрнӓ. Пӹтӓрижӹ Микешӹн сирмӓшвлӓжӹм сирмӓшвлӓ семӹнь веле aнжымы- нимaхaнь сӹлнӹшaя жaнр семӹнят aгыл. "Сирмӓшвлӓм шукынжок сирӓт. Но кынaм сирмӓшвлӓм йӓлӓт кого интерес дон лыдыт, тенге шоэн веле сирӓт. Кыдыжын текствлӓштӹ кукшывлӓ, сaнзaлдымы дӓ тотдымывлӓ ылыт. Кыдыжы, мӹнгешлӓ, изи детaльжымaт тенге сирмӓшӹштӹштӹ aнжыктен мыштa, нӹнӹм лыдшы лыдеш дӓ йӓнгжӹм кӓндӓрӓ."
Миккели.
Миккелин Кого церкӹжӹ, 1897-шӹ ин шагалтымы, архитекторжы Йосеф Стенбӓк
Миккели — хала Суомиштӹ (финнлӓ: "Mikkeli", шведлӓ: "Sаnt Michel") — Хроникышты пӹтӓриш гӓнӓ 1323 ин ӓшӹндӓрӓлтеш. Хала статусым 1838-шӹ и годшен намалеш. Халашты 48 697 ӹлӹзӹ дӓ халан территорижӹ 2 124,62 км 2 йӓшнӓ. Халашты 700 йӓр нӓрӹ. Миккелин пашкуды халавлӓ: Хирвенсалми, Юва, Кангасниеми, Пиексамӓки, Пуумала дӓ Рийстина ылыт. Хала Саймаа йӓрӹн сирӹштӹжӹ шыпшылт вазын.
Истори.
Ми́ккели швед дӓ революци тӹнгӓлтӹшӹшток руш Санкт-Михель лӹмӹм намалын. Ӹшке важвлӓжӹм 11 курымышкок колта — тӹнӓмок пӓлӹмӹ, кого ӓкӓн ирвел Финляндин торгейӹмӹ центр ылын. Миккели финн гӹц сӓрӹмӹкӹ (швед лӹм Санкт-Михель) — "Святой Михаилын хала". Миккели 1809 ишӹ руш-швед вырсы дӓ Финляндим Руш государствы докы Кого Финлянди княжество семеш пыртымыкы лин.
Император Николай I доно 7-шӹ мартын 1838 ин лин. Стройымаш проектӹм Карл Энгельлӓн пуэнӹт. Хельсинки хала ганьок, архитектор ампир стильым айырен. Кӹзӹтшӹ халашты ӹлӹзӹвлӓ Торгейӹм площадь да губернин вуйлатышы пӧрт доно, кыдым 1843 ин ӹштен пӹтӓрӹмӹ, пиш когон когоэшнӓт. Финляндин историштӹ Миккели кого дӓ керӓл вӓрӹм нӓлеш — 1939-1940 дӓ 1941-1944 ивлӓн вырсы годым тӹштӹ Финлянди вин штаб ылын. Тӹ веремӓвлӓм ӓштӹмӓш музейвлӓштӹ кодын.
Культура ӹлӹмӓш.
Миккелиштӹ театр, хала оркестр, Кунст музей ӹштӓт. Кӓнгӹжӹм классик музыкын фестивальым, шӹжӹм Миккельӹн балет айом дӓ телӹм Пӓшӓзӹ халыкын театр кечӹвлӓм эртӓрӓт. Ти театр кечӹвлӓм пӹтариш гӓнӓ 1976-шы ин эртӓрӹмӹ. Халашты вады йӹде ӹштӹшӹ техникум улы, кышты фотографвлӓм йӓмдӹлӓт. Тел Вырсы паштек Совет Ушемлӓн кодымы территоривлӓштӹш церкӹ документвлӓ Миккелин архив-штӹ перегӓлтӹт.
Микорсир.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Шур сола советӹштӹ Ӓвӓсир дон Этьвайныр лишнӹ, кок уштыш нӓрӹ кечывӓлвелнырӓк вӓрлӓнен.
Истори.
Ти солам Микорсола гӹц у мулӓндӹш толшы Микоркинвлӓн йых гӹц ылшывлӓ 1929-шӹ ин ӹштеныт, седӹндоно этимолгижӓт Микор доно кӹлдӓлтӹн. Шур монгырышты ылышы когорак эдемвлӓ кӹзӹтӓт эче Микор Павылым (1888—1974) ӓштӓт. Солашты 1950-шӹ ивлӓ якте ӹленӹт, варaжы тӹшец Ӓвӓсирӹш ванженӹт.
Микрӓк.
Валгыды Йозым ӹштӹшӹ Миколайын церкӹжӹ Микрӓкӹштӹ
Микрӓк () — сола Кырык сирӹштӹ. Документвлӓштӹ 1875-шӹ ин анжыкталеш. 2001-шӹ ин Микрӓкӹштӹ 382 эдем ӹлен.
Культура.
Солашты музыка школ дон Культура порт улы.
Транспорт.
Цикмӓ — Митрисола автобус Микрӓк вашт кеӓ.
Микрӓк вел солавлӓ.
Микрӓк вел солавлӓ — Микрӓк сола согоньыш пырышы солавлӓ.
Ажедмӓшвлӓ.
Мары Эл карта марла
http://mariuver.info/files/map_mari_el.pdf
Микрӓк музыка школ.
Микрӓк музыка школым — 1962 ин пачмы. Ты ин Йошкар-Ола гӹц Микрӓкӹш пӓшӓлӓш Тамара Андреевна Ягельдина толын. Тӹдӹ ӹшкежӹ Куженгер районеш шачын-кушкын. Кӓршӹм шакташ Йошкар-Олаштыш музыка училищӹштӹ тыменьӹн. Тымдышыжы А.Р.Сидушкина лин. Тӹдӹ ӹшкӹмжӹн тыменьшӹжӹм, Ягельдинам, Микрӓк солашкы тетявлӓм кӓрш доно шакташ тымдаш колтен. Ягельдинан вуйлатымы Микрӓк музыка школын кӓрш ансамбльжы пӹтӓри изирӓк ылын, вара и гӹц иш кушкын, шукемӹн дӓ шукы и Микрӓк велӹм лӹмлештӓрен. 1970-шы ин Т.А.Ягельдиналан «Заслуженный работник культуры Марийской АССР», а 1993 ин – «Заслуженный работник культуры России» кӱкшӹ лӹмвлӓм пуэнӹт. Тамара Андреевна Ягельдина кӹзӹтӓт яратымы пӓшӓжӹм Йошкар-Олаштыш 1 ӓ-ан Марий искусство школ-интернатышты ӹштӓ. Тӹдӹн тымень-шӹвл-ажӹ сандалыкна мычкы шӓрленӹт дӓ вес сӓндӓлӹквлӓштӓт ӹлӓт. Шукы жеп Микрӓк музыка школышты тетявлӓм кӓрш доно шакташ Т.А.Ягельдинан тыменьшӹжӹ Веткина Юлия Алексеевна тымден.
Микрӓк солан кӓрш ансамбльжы.
Микрӓк солан кӓрш ансамбльжы — Микрӓк вел кӓрш мастарвлӓн ансамбльым 1936 ин цымырымы. Ансамбльын вуйлатышыжы Федор Ильич Ашпатров лин. Тӹдӹ ӹшкежӹ Микрӓк вел Симаксир солаэш шачын. Ансамбльышты 25 кӓршӹзӹ ылын, Микрӓк школын тӹнӓмшӹ тымдышывлӓжӓт ансамбльыш пыреныт. Ансамбль шукы смотрышты, концертвлӓшты ӹшке мастарлыкшым анжыктен. 1948 ин Москвашты Солавлӓштӹш художественный самодеятельный Российын смотрышты эртен дӓ тӹштӹ Микрӓк кӓршӹзӹвлӓн ансамблят ылын, мактымы наградывлӓм канден. 1954, 1965-шы ивлӓн тенгеок ансамбль Москваш, Кремльыштыш съездвлӓн дворецӹш каштын. Концерт эртӹмӹкӹ, Кремль театрын тӹнг режиссержы И.Н.Туманов «Кышты тӓ техень цевер пеледӹш ӓршӓшӹм монда?» манын келесен. Техень цевер выргемӓн, рӹжлӹ сӓмӹрӹк ӹдӹрвлӓ, мастар кӓршӹзӹвлӓ, жюрилӓн пишок сарасенӹт. 1973 ин кого мастарлыкшым анжыктымы гишӓн Микрӓк ансамбльлан Олык Ипай лӹмеш лауреат лӹмӹм пумы. 1973 и ансамбльлан эче ик сӹнгӹмӓшӹм канден. Тӹдӹ Угарман халашты эртӓрӓлтшӹ Всероссийский смотрышты ылын. Тӹлец пасна Москвашты Кремль дворецӹштӹ сезоным питӹрӹмӹ концертӹштӹ мастарлыкшым анжыктен.
Минна Кант.
Минна Кант — финн сирӹзӹ. (19-шӹ март 1844-шӹ - 12-шы май 1897-шӹ и, "Minna Canth, Ulrika Wilhelmina Johnson") — Феминизм философиӓн пӓшӓвлӓм сирен. Кырык марла Анна-Лийза лӹмӓн книгӓжӹ 2006-шы ин лактӹн.
К
Михайлов, Кирилл Андреевич.
Кирилл Михайлов — ирвел (Башкир) мары ечӹзӹ, кыды Ванкуверыштӹш тел Паралимпиадышты (2010) 3 шӧртньӹ медальым сӹнген нӓлӹн. Руш Эл Федерацин Премьер-министржӹ Путин Владимир тӹдӹлӓн кымылангдымы сирмӓшӹм колтен.
Мицкевич, Адам Бернард.
А́дам Берна́рд Мицке́вич (полакла: "Adam Bernard Mickiewicz"; 24 декабрь 1798, Заосье Новогрудок лишнӹ, Литва губерни, кӹзӹт Ош Руш Эл — 26 ноябрь 1855, Константинополь) — полак дӓ ош руш поэт-романтик, халыкым ирӹкӹш лыкташ цацышы йенг. Полак дӓ ош руш сӹлнӹшаявлӓм виӓнгдӹмӓштӹ кого рольым мадын.
М
М
М
Модернизм.
Шарль Бодлер. Карж Этьенӹн картинжӹ
Райнер Мария Рильке, фото, 1900 и кытлан
Модернизм (фр.: "modernisme", лат.: "modernus" ”кӹзӹтшӹ жепӓш”) — XX-шы курымын тӹнгалтӹшӹн культура аренышкы толшы йогымаш. Ти жепӹм культурын историштӹжӹ (”измвлӓн”) жеп семӹнь пӓлӓт: импрессионизм, экспрессионизм, дадаизм, футуризм, сӱрреализм дӓ молат. Модернизм ӹлянӓшӹжӹ, 1860-шы ивлӓнок ӹлянен, кынам француз поэт Шарль Бодлер (Charles Baudelaire, 1821-1867) ”Модерн ӹлӹмӓшӹн артньыкшы” (Le Peintre de la vie moderne) артикльжым сирен, кыды модерниствлӓн манифeстӹшкӹштӹ сӓрнӓлтӹн. Но кымдан шӓрлен кеӓш манын, Модернизмлӓн XX-шы курым тӹнгӓлтӹш дӓ ”измвлӓн” культуры нырышкы толмышты якте вычаш варештӹн.
Модернизм вӹкӹ шукы семӹнь анжат. Техника монгырым анжаш гӹнь модернизм шӱлӹшӓн кунст пашӓвлӓ симультантан, тӓнгӓштӓрӹмӓшӓн да маxань-шон монтажан ылыт, тӹ годымок модернизмӓн пӓшӓвлӓштӹ ӹлӹмӓш вӹкӹ парадоксын тӹгӹржӹ вашт анжат, нӹнӹ проставлӓ агылеп, лачоклам анжыктымаш ӹмӹлеш кодеш, дегуманизаци шижӓлтеш. Модернизм йӧн доно сирӹмӹ cӹлнӹшаяшты традициштӹ ылшы шайыштмы структура пыжгаялтын, сирӹмӹ пӓшӓн тӹнг элементвлӓжӹ махань-шон аллюзивлӓ, вес семьӹньжӹ йиждӹмашвлӓ, мифвлӓн архетипвлӓ дӓ символвлӓ гӹц шалгат. Модерн сӹлнӹшая нарраторлан (шайыштмашым нӓнгешӹлӓн) хронологи дон фактвлӓмӓт лыгаш ирӹкӹм пуа.
Артӱр Рембо 1872 и кытлан
Модернизм Франциштӹ.
Сӹлнӹшаям анжалаш гӹнь, Модернизм сек келгӹ кишӓвлӓм поэзиэш коден дӓ тидӹжӹ сек пӹтӓриок XIX-шӹ курымын мычашты Франциштӹ лиӓлтӹн. Бодлер гӹц пасна раскыды дӓ виӓн модерниствлӓэш Поль Верлен (Paul Verlaine, 1844-1896), Артур Рембо (Arthur Rimbaud, 1854-1891) дӓ Жулиам Аполлинер (Guillaume Apollinaire, 1880-1918) шотлалтыт. Модернизм йӧнӓн прозаиквлӓ логӹц сек кымдан пӓлӹмӹ Марсель Пруст (Marcel Proust,1871-1922), кыды ”Ямдымы жепӹм кӹчӓлмӓш” кӹжгӹ романым сирен, Альберт Камӱ (Albert Camus, 1913-1960) дӓ Симон де Бавуар (Simone de Beauvoir, 1908-1986) ылыт.
Немӹцлӓ сирӹшӹ модерниствлӓ.
Немӹцлӓ сирӹшӹ модерниствлӓ логӹц сек палӹмӹвлӓ поэт Райнер Мариа Рильке (Rilke Rainer (René) Maria, 1875-1926), прозаиквлӓ Франц Кафка (Franz Kafka, 1883-1924), Томас Манн (Thomas Mann, 1875-1955), Роберт Мусил (Robert Musil, 1880-1942) дӓ драматург Бертольт Брехт (Bertolt Brecht, 1898-1956) ылыт. Кокшы Тунымбал вырсы паштекшӹ авторвлӓ логӹц Генрих Болльым (Heinrich Böll, 1917-1985), Зигфрид Ленцӹм (Siegfried Lenz, 1926) дӓ Гунтер Грассым (Günter Grass, 1927) пӓлдӹртӹмӹлӓ.
Англла сирӹшӹ модернист-сирӹзвӹлӓ.
Англла сирӹшӹ модернист-сирӹзвӹлӓ: Джеймс Джойс (James Joycey, 1882-1941, ”Одиссей” романжы, 1922), Вирджиниа Вульф (Virginia Woolf, 1882-1941), Т. С. Элиот (T.C. Eliot, 1888-1965), Самуил Бӓкет (Samuel Beckett, 1906-1989), американвлӓ: ир поэт- модернист Волт Вайтман (Walt Whitman, 1819-1892), прозаиквлӓ - Ф, Скотт Фицджеральд (F. Scott Fitzgerald, 1896-1940), Уильям Фолкнер (William Faulkner,1897-1962), Эрнест Хемингуэй (Ernest Hemingway,1899-1961), Бернард Маламуд (Bernard Malamud, 1914-1986), Йосеф Хеллер (Joseph Heller, 1923) дӓ Пилип Рот (Philip Roth, 1933), поэт Валлас Стевенс (Wallace Stevens, 1879-1955), драматургвлӓ Теннесси Уильямс(Tennesse Williams, 1914-1983) дон Эуген О Нэйль (1888-1953).
Модернизм тӱнымбал культурышты.
Модернизм тӱнымбал культуреш, лӹмӹнок сӹлнӹшаяэш пиш келгӹ кишавлӓм коден. Финн-угр литературывлӓм анжалаш гӹнь Модернизм йӧнӹм эстон, финн дӓ венгр сӹлнӹшаявлӓштӹ эче 1920-шы ивлӓнок кычылташ тӹнгӓлмӹ. Эстон модерниствлӓ логӹц Мариа Ундерӹм (Marie Under, 1883-1980), Хенрик Виснапуум (Henrik Visnapuu, 1890-1951) Уку Маасингым (Uku Maasing, 1909-1985), Яан Каплинским (Jaan Kaplinski, ш. 1943), финнвлӓ логӹц шведлӓ сирӹшӹ поэтесса Эдит Сӧдерграным (Edith Södergran, 1892-1923), Катри Валам (Katri Vala, 1901-1944), Ууно Кайласым (Uuno Kailas,1901-1933) Пентти Саарикоским (Pentti Saarikoski, 1937-1983), шведлӓ сирӹшӹ Клас Андерссоным (Claes Andersson, ш. 1937), венгрвлӓ логӹц Эндре Адь (Ady Endre, 1877-1919) дон Аттила Йожефӹм (Attila József, 1905-1937) пӓлдӹртӹмӓн. Кӹзӹтшӹ гӹнь ти литературывлӓштӹ кыцe прозаиквлӓ, тенгеок поэтвлӓӓт лач Модернизм йӧн доно веле сирӓт
Модернизм мары сӹлнӹшаяшты.
Мары сӹлнӹшаяшты Модернизм вӹкӹ кужы жеп тӹрӹн анженӹт, тенге гӹнят тӹдӹ туан литературыштына ӹлянен да виӓнгеш. Кырык мары сӹлнӹшаяшты модернизмӹн кишӓвлӓжӹм раскыдын поэзиштӹ, лӹмӹнок Ондрин Валькан (ш.1954), этнофутурист Валери Микорын (1960-2016) дӓ Владислав Самойловын (ш.1963) лыдышвлӓштӹштӹ ужына. Прозаиквлӓ логӹц модернизм йӧн доно Петухов Витали (ш.1954) сирӓ. Алык мары поэзиштӹ сек яргата модернистеш Валентин Колумбым (1937-1974) шотлат. Тӹдӹ гӹц пасна Иванова Альбертина (ш. 1954) дон Зоя Дудинан (ш. 1963) лыдышвлӓштӹ модернизм шулӹшӓн ылыт.
Руш модернизм.
Руш сӹлнӹшаяшты модернизм 1900-1917-шӹ ивлӓн пеледӹн, но революци паштек пӹснен дӓ совет кӹлӹн урын валымыкыжы руш сирӹзӹвлӓ угӹц Модернизм йӧнӹм активно кычылтыт.
М
М
Моляров, Иван Яковлевич.
Иван Яковлевич Маляров (1843 и, Сухин сола – XX-шы курымын тӹнгӓлтӹш, варжӹ пӓлӹ агыл).
Биографижӹ.
Ӹшкедурешӹжӹ лыдаш-сирӓш тыменьӹн. 1860-шы ивлӓн Пӹзӹкнырышты школым пачмыкы тетявлӓм тымдаш тӹнгӓлӹн, рушла гӹц кырык марла сӓрен, туан халыкын овуцавлӓжӹ докы келгӹ интересӹм лыктын. Махань-шон артикльвлӓм сирен дӓ Азан епархин журналыштыжы пецӓтлен. Кырык марынвлӓ доны экспедици доно каштшы А. Хейкель дон А. Рейнхольм финн шӹмлӹзӹвлӓлӓн материалвлӓм погаш палшен. И. Н. Смирнов тӹдӹ гишӓн тенге сирен коден: «марынвлӓ логӹц тӹдӹ пӹтӓришӹ эдем, кыды ӹшке халыкын историжӹ доно интересуялтеш». Ма яжожы, Маляров шукыжымок рушла веле сирен гӹнят, тенгеок марлаат сирен дӓ шайыштмаш тексвлӓжӹмпецӓтлен лыкташ йам-дӹ ылыныт. Марла сирӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ пецӓтлӹмӹ лит ылын ылгецӹ, тӹдӹм пӹтӓриш мары сирӹзеш шотленӓ ыльы дӓ кырык мары литературын шачмыжымат XIX-шӹ курымыш ваштенӓ ыльы.
М
М
Моргауш район.
Моргауш район (,) — Суасламарыштыш район, Кырык мары кымдемӹн кечӹвалвел пашкудыжы. Административ центржы: когосола Муркаш.
Географижӹ.
Кырык мары кымдем гӹц пасна Моргауш район Суасламарыштыш техень районвлӓ доно йӹгӹре ылеш: Шавашар район, Аликово дӓ Йӓдӹрнӓ. Районын кымдецшӹ:.
Историжӹ.
Районым 10 февральын 1944-шӹ ин формируйымы.
Ӹлӹзӹвлӓ.
1 январеш 1999 иэш 37,5 тӹж. эдем дӓ 2005 иэш — 36,8 тӹж. эдем шотлалтын. Район сола район ылеш. Районышты цилӓжӹ 177 сола дӓ ӹлем. Кырык мары солавлӓ доно тӓнгӓштӓрен, нӹнӹ когорак ылыт, икпоратка шотшы 200 эдем гӹц шукырак. 98%-жы- суасламарынвлӓ ылыт.
Мордови Республика.
Мордови Республика, "Мордови" — Россий Федераци кӧргӹштӹ ылшы Республика, Россий Федерацин субъектшӹ, Йыл федерал йӹрвелӹшкӹ пыра. Республикым ӹштӹмӹ кечӹ: 10-шы январь 1930-шы и. Вуйхалажы – Саранск. Пӹсмӓнвлӓжӹм йыдвелнӹ Угарман область, йыдвел-ирвелнӹ Суасламары Республика, ирвелнӹ Ульяновск область, кечӹвӓлвелнӹ Пенза область дӓ вадывелнӹ Рязань область доно кыча.
Вӓрлӓнӹмӓшӹжӹ, географижӹ.
Ирвел-Европын тӧр вӓрӹн ирвелнӹжӹ вӓрлӓнӓ. Вадывел лаштыкшы Ока-Донын тӧр вӓрӹштӹжӹ, покшал дон ирвел районжы Йыл лишнӹш Кӱкшикӓштӹжӹ шыпшылт вазыныт. Республикын сек кӱшӹл варжӹ - 324 м тангыж гӹц кӱшнӹрӓк. Мордовиштӹ 114 йогы йога. Мокша дон Шур нӹнӹ логӹц сек коговлӓ ылыт. Республикышты 500 йӓр нарӹ улы. Нӹнӹ логӹц Инерка дон Татарка сек коговлӓ.
Климат.
Континент кӧргӹштӹш климат, январьын кӹдӓлӓш температурыжы −11 °C, июльын +19 °C. Иӓш юр дон лым ≈450-500 мм.
Истори.
16-шы июльын 1928-шӹ ин Мордови йӹрвелӹм ӹштӹмӹ, кыдым 10-шы январьын 1930-шы ин Мордовин Автономи областьыш сӓртӹмӹ. 20-шы декабрьын 1934-шӹ ин Мордови АССР-ым ӹштӹмӹ, 1991-шӹ и годшен Мордови ССР, 1993-шӹ и гӹц тӹдӹ — Мордови Республика лӹмӹм намалеш.
Ӹлӹзӹ шот, халыквлӓ.
2002-шы ин эрзавлӓ дон мокшавлӓн шот 283 861 (31,9 %), рушынвлӓн - 540 717 (60,8 %), тадарвлӓн - 46 261 (5,2 %), украинвлӓн - 4 801 (0,5 %), молывлӓн -13 126 (1,5 %) ылын.
Халазывлӓн шот: 60,3 % (2009) (59,2 % — 2006, 58,9 % — 2005).
М
Мумитрольвлӓ.
Мумитрольвлӓ гишӓн ӹнде марлаат лыдаш лиэш.
Шергӓкӓн лыдшы, кыце изивлӓ, тенгеок коговлӓжӓт! Мумитрольвлӓ гишӓн пӹтӓриш книгӓм сирӹмӹ годшен ӹнде 60 иӓт шон колтен. Ти книгӓштӹ тӓмдӓм Мумитроль дӓ тӓнгвлӓжӹ доно пӓлӹмӹ лиӓш ӱжӹнӓ. Нӹнӹ сага махань-шон пӓлӹдӹмӹ корнывлӓшкӹ кедӓ дӓ верцӹнӹштӹ шытыр лидӓ. Тенгеок цевер Мумилап доно пӓлӹмӹ лидӓ, кышты соок ӓнгӹр ладнан йога, пӹлгом симсӹн каеш, аяр сек сотын анжа, сек цевер пеледӹшвлӓ пеледӹт дӓ сек яжо тӓнгвлӓ ӹлӓт. Тӹштӹ соок хынавлӓм вычат дӓ нӹнӹжӹ пуры ылыт гӹнь, стӧл лошкат шӹндӓт, левӓшӹмӓт пуат дӓ толшашышты яжо тӓнг лит. Ти книгӓштӹ кышты лачок, кышты ямак, тидӹм пӓлен нӓлӓш манын, тӓмдӓм, шергӓкӓн лыдшывлӓ, лыдаш ӱжӹнӓ. Лыдмы жепдӓ кӓньӹл лижӹ дӓ пуры шанымашвлӓ дон ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм кандыжы! Тене декабрь тӹлзӹн спонсорвлӓн палшымы доно, кыдывлӓн лӹмӹштӹм книгӓштӹ анжыктымы, “Комета толеш“ лӹмӓн книгӓм лыкмы, кышкы техень книгӓвлӓм пыртымы: “Мумитрольвлӓ дон полой вӹд”, “Комета толеш“ дӓ “Йозы шляпӓ”. Книгӓштӹ цилӓжӹ 374 ӹлӹштӓш. Книгӓм “Сарта” книгӓ лыкмаш лыктын.
Оригинал текствлӓ дон иллюстрацивлӓ: Tove Jansson, Småtrollen och den stora översvӓmningen, 1945, Kometen kommer, 1946 (1968), Trollkarlens hatt, 1948.
Туве Янссон (Tove Jansson).
"Анжы: Туве Янссон"
Туве Янссон (1914-2001) артньыквлӓн семняштӹ шачын. ӓтяжӹ, Виктор Янссон, Суомиштӹш швед, профессижӹ доно скульптор ылын. ӓвӓжӹ артньык дӓ иллюстратор Сигне Хаммарстен-Янссон. Тувен кок шоляжы ылын - Пер Улоф дон Ларс. Тетя годшаш богема артньыквлӓн семняштӹ кыце Хельсинкиштӹ ӹлен, тидӹ гишӓн сирӹзӹ Bildhuggarens dotter (Скульпторын ӹдӹржӹ,1968) пӓшӓштӹжӹ сирен. янссонвлӓн семняштӹ кӓнгӹжӹм и йӹдеок архипелагышты эртӓрен. Туве тангыжым пиш яратен дӓ тидӹ Мумилапыштат мондымы агыл.
Туве изижӹ годшенок артньык линежӹ ылын. Школым тӹдӹ луатвӹциӓшӹн пӹтӓрен дӓ рисуяш Стокгольмышты, Хельсинкиштӹ дӓ Парижӹштӹ тыменьӹн. Европа мыч шукы сӓрнен. 1930-40-шӹ ивлӓн кымдан пӓлӹмӹ “Гарм” газетӹштӹ пӓшӓлен дӓ тӹ жепӓш Финляндин политика доно кӹлдӓлтшӹ карикатурывлӓм вазен.
Мумитрольвлӓ гишӓн шайыштшы книгӓвлӓ тӱнымбалны кымдан пӓлӹмӹвлӓ ылыт. Кырык марла лаштыкын-лаштыкын, 1990-шы ивлӓнок сӓрӹмӹ ылыт, но книгӓ семӹнь лач кӹзӹт веле лӓктӹт. Кӹзӹт якте ти книгӓвлӓм 40 нӓрӹ йӹлмӹшкӹ сӓрӹмӹ. Мумитроль книгӓ серин пӹтӓриш пӓшӓжӹ “Изи трольвлӓ дон полой вӹд” (Småtrollen och den stora översvӓmningen, 1945) маналтеш. Ик иштӹ 1946-шы ин вес книгӓ “Комета толеш“ (Kometjakten) лӓктеш, кыдым автор 1968 ин угӹц сирӓ. Кырык марла сӓрӹмӹ пӓшӓ книгӓн кокшы версижӹ. Тидӹ паштек техень лӹмӓн книгӓвлӓ лӓктӹнӹт: “Йозы шляпӓ” (Trollkarlens hatt, 1948), “Мумиӓтян пуры пӓшӓжӹ” (Muminpappas bravader, 1950), “Кыце тидӹ лиӓлтӹн?” (Hur gick det sen?, 1952), “Лӱдӹшлӓ Кӓнгӹж ӹрды” (Farlig midsommar, 1954), “Мумитрольвлӓн тел” (Trollvinter, 1957), “Кӱ вӓл Кним ӹжӓлӓя#леш?” (Vem ska trösta knyttet?, 1960), “Ужаш лидӹмӹ тетя” (Det osynliga barnet, 1962), “Мумилап ноябрьын” (Sent i november, 1970) дӓ “Лӱдӹшлӓ рейс“ (Den farliga resan, 1977).
Янссонын персонажвлӓжӹ махань-шон лиӓлтмӓшвлӓшкӹ вӓрештӹт, лӱдӹшвлӓм эртӓт, иквӓреш лин, нӹнӹм сӹнгӓт дӓ соок соты корнышкы лӓктӹт. Сирӹзӹн геройвлӓжӹ цилӓнок мӓ логӹцӹннӓ, эдемвлӓ логӹцӹн ылыт: иктӹвлӓжӹ соок пурывлӓ, весӹвлӓ шаныкален каштшывлӓ, юморанвлӓ, кымшывлӓ туркавлӓ, нерӓнвлӓ, нӹлӹмшӹвлӓ эгоиствлӓ, вӹзӹмшӹвлӓ наивныйвлӓ, кудымшывлӓ шыквлӓ дӓ ӹшкӹлӓнӹштӹ келгӹ лаксакым капайышывлӓ... Дӓ седӹ, кыце пуры ямаквлӓштӹ лишӓшлык- пуры соок худам сӹнгӓ.
Шанем, кырык марла лыдшы “Комета толеш“ книгӓм мелӹнок лыдаш тӹнгӓлеш дӓ тӹдӹн персонажвлӓжӹ сага корнышкы лӓктеш, а тӹштӹ ма вӓл уке? Тангыж дон тӓрлидӹ гӹц тӹнгӓлӹн, махань-шон лиӓлтмӓшвлӓӓт вычат.
Муса Джалиль.
Муса Джалиль (тадарла: "Муса Җәлил, Musa Cəlil, موسا ﺟﮫليل") — лачокла лӹмжӹ Муса Мустафович Залилов (тат.: "Муса Мостафа улы Җәлилев, Musa Mostafa ulı Cəlilev"; 2 (15) февраль 1906, Мустафино, кӹзӹт Оренбург область — 25 август 1944, Берлин) — тадар совет поэт, Совет Ушемӹн геройжы (1956).
Д
Д
Мухин, Николай Семёнович.
М
Мӱллер, Герта.
Герта Мӱллер Лейпциг книгӓ йӓрмингӓштӹ 2007 ин.
Ге́рта Мӱллер (нем.: "Herta Müller", 17 август 1953, Ницкидорф (Nitzkydorf), Банат, Румыни) — немӹц сирӹзӹ, ушемкымдем йенг. Сӹлнӹшаян Нобель премин сирӹзӹ лауреат, премим пумы годым тӹдӹ гишӓн тенге келесӹмӹ: «поэзиштӹжӹ концентраци доно, прозыштыжы шӱмжӹ вашт мерцен ӹлӹшӹвлӓ гишӓн сирӓ».
Сирӹзӹ гишӓн.
М
М
М
М
Немӹцсола.
Немӹцсола — Ӓкцӓн ӓнгӹр карем лишнӹ вӓрлӓнӓ. Виловат якте 5 уштыш. 2001-шӹ ин солашты 106 эдем ӹлен. Солашты поэтвлӓ Леонид Калинов дон Ипполит Лобанов, Йошкар Олан тӹнг архитекторжы Вениамин Мамуткин шачыныт.
Никольский, Николай Васильевич.
Никольский Николай Васильевич (1878—1961) — Историк, этнограф, истори шӹнцӹмӓшвлӓн докторжы, профессор.
Нужанал.
Нужанал — Йоласал сола кӓнгӓшыш пыра. Йоласал якте 5 уштыш.
Историжӹ.
Тошты марын кудыло пӓшӓжым куштылгемдӓш манын, ма-шон …-влӓм кӹртни гӹц йӓмдӹлен.
1696-шы ин Кугижӓ указым лыктын: нимат кӹртни гӹц йӓмдылӓш ак яры, айыртемӹнок изи халыквлӓн мастарлыкышты пӹслӓнӓш тӹнгӓлеш.
19-шӹ курымын кокшы пелӹнжӹ промысел семӹн6 ювелир хӓдӹрвлӓм мыштышы мастарвлӓ лӓктӹн миэнӹ. Айыртемӹнок мастарвлӓ цепошкавлӓм йӓмдӹленӹт.
Изи пробан Алпак манмы шим цепошкам ӹштӹмӓштӹ кычылтыныт, материаллан ши оксам шылатен, чыканленӹт. Цепошкавлӓм, кидшолвлӓм дӓ вес тӹрлӹ ювелирны хӓдӹрвлӓм Угарман йӓрмингӓштӹ выжаленӹт, тенгелӓ кырык марын мастарвлӓн кидпӓшӓштӹ Кавказ якте шӓрлен.
Кырык марынвлӓ ши ювелир хӓдӹрвлӓм пиш ӓклӓт дӓ шукынжынок шӱндӹк пындашышты реликви семӹн6 урдат.
Нырйӓл.
Нырйӓл — Кого Йынгы ӓнгӹрӹн шалахай сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Эмӓнсола якте 7 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 146 эдем ӹлен. Нырйӓлӹштӹ шӹмлӹзӹ Сергей Гаврилович Эпин (1886—1937) шачын. Ти солашты Мары Элын пӹтӓриш президентжӹ Владислав Максимович Зотин ӹлӓ.
Оврашныр.
Оврашныр () — Шур монгырыштыш сола, Ӓвӓсир сола якте 5 уштыш. Солам 1920-шы ивлӓн Йоласал лишнӹш солавла гӹц толшы фамилиӓн хресаньвлӓ ӹштенӹт. Шур поселенин покшалжы - Макарсир якте 14 уштыш. Оврашнырвлӓ Ӓвӓсирӹштӹш Шур школышты тыменьӹт дӓ тӹштӹш лапкавлӓш, почтыш каштыт. Солашты шукынжок пенсионер ылыт. Весӹвлӓжӹ фермер ылыт. 2001-шӹ ин солашты эдем ӹлен, нӹнӹ логӹц пуэргӹ дӓ ӹдӹрӓмӓш. Оврашнырышты кырык мары композитор Владислав Куприанов изижӹ годым ӹлен. Сола вуйышты Ӓвӓсирӹшкӹлӓ кемӹ корны вӹлны тошты кырык мары архитектура семӹнь чангымы кӹлӓт шӹнзӓлтӓ.
Озьорка вел солавлӓ.
Озьорка вел солавлӓ — Озьорка сола согоньыш пырышы солавлӓ.
Окасола.
Окасола — Тышнал доны вӓрлӓнӹшӹ первишӹ сола, кыды гӹц 1950-шӹ ивлӓн вӓржӹ веле кодын. Ылӹзӹвлӓ тӹшец Поленгӓ солашкы ӹлӓш ванженӹт. Аказ лужавуйын мулӓндӹшкӹжӹ пырен. 1890-шы ин солашты 39 эдем ӹлен, 9 порт шӹнзен.
Октябрьский вел солавлӓ.
Октябрьский вел солавлӓ — Октябрьский солар согоньыш пырышы солавлӓ.
Олмаву.
Олмаву () — Роза йыхыш пырышы ӹлӹштӓшӹм вилӹшӹ пушангӹ дон тӹшкӓвлӓ. Олмавлӓ йӹргешкӹ ӓль кужикӓ-йӹргешкӹ форман шапы, шапикӓ-мӱӓкӓ дӓ мӱӓн лин кердӹт. Олмаву йыхыш цилӓжӹ 36 йиш пыра (1976 и), сек шӹренжок тоны куштымы ("Malus domestica") олмаву вӓшлиӓлтеш, кыдын сортвлӓжӹ мулӓндӹ вӹлнӹ сек шӹрен вӓшлиӓлтӹт, шамаклан китай олмаву ("Malus prunifolia") дон лап олмаву ("Malus pumila").
Олык Ипай.
Олык Ипай (лачокла лӹмжӹ Ипатий Степанович Степанов, 24 март 1912, Тойметсола, Морко кымдем -1937) — алык мары поэт.
Мары литературын ярагата шӹдӹржӹ, кыце пӹсӹн пӹлгомышты кайын колтен, тенгеок пӹсӹн тӹдӹ йӧрен. Ти поэт мары поэзим модернизируен, лыдышвлӓн формышты дон ритмикыштым ваштлатен, тӹдӹ сонетвлӓм, триолетвлӓм, октавывлӓм, терцинывлӓм сирен. Литературыштыш процессвлӓм тӹдӹ яжон пӓлен, кыце руш тенгеок вадывел авторвлӓн пӓшӓвлӓштӹмӓт лыдын. Модернист манын сирӹшӹм гӹнят, Олык Ипайын лыдышвлӓжӹ агитаци дӓ пропаганда шӱлӹшӓн ылыт, тидӹ гишӓн Рая Бартенсӓт ӹшке книгӓштӹжӹ пӓлдӹртӓ. Тӹ годымок, ти поэт мары халыкын историжӹмӓт келгӹн пӓлен дӓ ӹшке семӹньжӹ ынгылен, ”Пирӹ” дон ”Айдар” лӹмӓн кок поэмым сирен.
Олык Ипай ӹшке годшаш реаливлӓ гишӓн шӹренок сирен дӓ ”колхоз” тематика поэзиштӹжӹ кымда вӓрӹм йӓшнӓ, тӹ годымок ти тематика доно сирӹмӹ лыдышвлӓштӹжӹ критиквлӓ тӹдӹлӓн алтазыкымат и моныт. Шамаклан ик лыдыштыжы ныр гишӓн сирӹмӹжӹ годым, “шӹжӹ ныр охырын шалга” манын сирен. Тидӹм критиквлӓ муссируяш тӹнгӓлӹнӹт дӓ поэт йориок колхоз нырым охырым анжыкта манын, шӹдӹн сиренӹт.
Техеньӹрӓкок эче вес фактым моаш лиэш. Вес лыдышыштыжы поэт халык мырым кычылт, ”кечӹ лӓктӹ шӧртньӹ гань, той гань лиӓт, валышат” сирен. Критиквлӓ тидӹм поэт совет кӹлӹм ваштылеш дӓ Кого Революцин шӧртньӹ цӹрежӹм той цӹрешкӹ вашталтен манын сиренӹт.
Тенге Олык Ипайым 10-шы августын 1937-шы ин кычен кеӓт. Авторын 8 тетрадьшым дӓ 126 ӹлӹштӓшӓн машинкы доно пецӓтлӹмӹ текстшӹм конфискуят. Рая Бартенс Олык Ипайын ”Мланде пеледеш” поэма гӹц лаштыкым, ”Шӹжӹ тӱс”, ”Тел”, ”И. Т. Трофимофлан”, ”Шӹжӹ кечӹн”, ”Ошвуйвеледӹшӹм тӹнь кӹрӹц…”, ”Мыры дон мырызы гишӓн” дӓ ”Поэт С. Г. Чавайнлан” лыдышвлӓжӹм сӓрен.
Мане, тӹ ивлӓ годшен 70 и утла эртен. Ти нӹл сирӹзӹн ӹлӹмӓш корныштым анжал, кӹзӹтшӹ сӹлнӹшая нырыштына пӓшӓлӹшӹвлӓ махань иктешлӹмӓшвлӓм ӹштен кердӹнӓ?
Седӹ, ти шотышты шукы йиш ядмаш дӓ анжалтыш лин кердеш, но мӹнь ӹшкежӹ гӹнь кок мӓгӓлӹм анзыкы лыкнем: вес эдем вӹкӹ мокшым йылатыде анжымашым дӓ туан сӹлнӹшаянам уэмдӓш, модернизируяш цацымашым.
Ӹнянӹмӹ шоэш, марынвлӓ изин-олен вес марынын иктӓ-махань кӱкшӹцӹшкӹ шомыжылан сусу лиӓш тымень шона, тӹдӹ иктӓ-кышкы шон гӹнь, тӹдӹн лӹвӓлнӹ кишӹ ковержым ял лӹвецӹнжӹ шыпшыл ана нӓл, шайыцын толын, тупышкыжы кӹзӹм ан шырал пу дӓ ӧрдӹштӹ лин, худа пи гань вӹкӹжӹ ана опты, анзылныжат, коктешлен, иронивлӓ доно ана попыл.
Шамак толшеш, мӹнь ӹшкежӹ журналист Айзенворт гань йӓл мам чиӓт дӓ мам качкыт, тидӹ паштек оролышы лимем ак шо. Эдемӹн техень качествыжы йӹрнӹктӓрӓ вӓк.
Тӹ годымок, Олык Ипай вӹкӹ ӹшке жепӹнжӹ ик семӹнь анжыделыт, тӹдӹм критикуенӹт гӹнят, тӹдӹн мары литературым уэмдӓш цацымыжы мӹлӓнем импонируя. Кӹзӹтшӹ жепӹн мары литературыштына шукырак модернист, шукырак сӓмӹрӹк лӹм лиэш ылгецӹ, кыце туан сӹлнӹшаяна ӹлӹж кеӓ ыльы!
Ондрин Валька.
Ондрин Валька (лачокла лӹмжӹ Валентин Андреевич Афанасьев, 27 февраль 1954-шӹ и, Йынгы-Кушыргы) — 1971-шӹ ин Йоласал школым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ Ленинградыш кен, тӹштӹ техникеш тыменьӹн. Кӱшӹл пӓлӹмӓшӹн дипломым Волгоградыштыш юридический институтышты нӓлӹн. Йошкар Олашты ӹлӓ.
Сирӓш 1970-шы ивлӓн тӹнгӓлӹн, лыдышвлӓ дон кӹтӹк прозым сирӓ. Пӓшӓвлӓжӹм «Йӓмдӹ ли», «Жерӓ», «Кугарня»,«Марий Эл», «Молодежный курьер» газетвлӓштӹ дӓ «У сем», «Пачемыш» дӓ «Ончыко» журналвлӓштӹ пецӓтлӹмӹ. Сек яжо лыдыш книгӓжӹ Шамак маналтеш (1996). Масакан «Икӓнӓ Опанас…» книгӓжӓт лыдшывлӓ лошты интересӹм понгыжтарен. Ондрин Валькан лыдышвлӓжӹм комилӓ, рушла дӓ финнлӓ сӓрӹмӹ.
Осипсола.
Осипсола () — Аказын мулӓндӹштӹжӹ кишӹ сола, Виловат якте 1 уштыш. 2001-шы ин Осипсолашты 38 эдем ӹлен.
Осло.
Осло — Норвегин вуйхалажы. Халашты 580 229 (2009) ӹлӹзӹ, нӹнӹ логӹц 25 % (139 878) вес сӓндӓлӹквлӓ гӹц толшы эмигрантвлӓ ылыт. Осло Норвегин политика, экономика дӓ культура покшалжы.
О
Охонянсола.
Охонянсола () — Изи Шӹндӹр ӓнгӹрӹн шалахай сирӹштӹжӹ, Аказ лужавуйын мулӓндӹштӹжӹ шыпшылт вацшы сола. Виловат якте … уштыш. 2001-шы ин солашты 65 эдем ӹлен. Охонясолашты журналист Зосим Петрович Марьтянов шачын.
Ошкан Васли.
Ошкан Васли ("Василий Яковлевич Симолкин") — 1920 ин 4 апрельӹн Вӹржӹкӓн солашты хресӓнь семняэш шачын. Андак Сарапай солашты тӹнгӓлтӹш, вара Пӧртныр шӹмиӓш дӓ Йоласал школвлӓм тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Цикмӓ халаштышы педтехникумыш тыменяш кеӓ. Педтехникумышты тӹнӓм Ф.Д. Данилов (Важмар) вуйлатымы доно сӹлнӹшая йӹргец ыштен. Йӹргецӹш каштшывлӓ лыдышвлӓм, шайыштмашвлӓм, очерквлӓм сирӓш тыменьӹнӹт. Пӹтӓри нӹнӹ ӹшкӹмӹштӹн пӓшӓвлӓвлӓштӹм «Тылип» лӹман кид доно сирӹмӹ журналеш лыктыныт, а варажы «Комсомол юк» газетеш, «У сем» журналеш пецӓтлӓш тӹнгӓлӹнӹт. Шукынжок ти йӹргецӹш каштшы ӹрвезӹвлӓ вараракшы пӓлӹмӹ литераторвлӓ линӹт. Нӹнӹ лошты Василий Симолкинӓт ылын.
Педтехникумым тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, тӹдӹ Ямангаш солаш толеш, школын директор семӹнь пӓшӓм ӹштӓ. Но сӓмӹрӹк ӹрвезӹ, шукырак пӓлӹмӓшӹм нӓлӓш дӓ яжорак специалист лиӓш шанен, 1939 ин Мары Кугижӓнӹш пединститутыш тыменяш пыра. Шанымыжым веле ӹштен ак шокты – Кого Ӓтямӱлӓндӹ вырсы ӓптӹртӓ. Кокшы курсышты тыменьшӹ студентӹм, токыжы анжалаш толын шоктыдеок, вес тангвлажӹ доно иквӓреш фронтыш нӓнгенӹт. 1941 ин, вырсын пӹтӓриш кечӹвлӓнок, лӱдӹшлӓ кредӓлмӓштӹ тӹдӹн курымжы кӹрӹлтӹн.
Василий Ошкан когонжок поэт семӹнь пӓлӹмӹ ылеш. Пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм тӹдӹ педтехникумышты тыменьмӹжӹ годымок сирӓш тӹнгӓлӹн. Нӹнӹ «У сем» дон «Якшар знамя» журналвлӓэш, «Пеледшӹ сӓндӓлӹк» альманахеш пецӓтлӓлтӹнӹт. Икманяры сирӹмӹжӹ ӹшке жепӹштӹжӹ школ хрестоматиш пыртымы ылын, тенгеок «Тулан жап годым» («Тылан жеп годым», 1975), «Цӓшӓн шӹдӹр» (1994) коллективный сборниквлӓэш, «Патыр курым» (1980) антологиэш пецӓтлӓлтӹнӹт. Василий Ошкан кымлышы ивлӓн сирӹшӹ вес поэтвлӓ семӹньок туан сӓндӓлӹкнӓм мактен, соты ӹлӹмӓшӹм чангаш манын, сӓмӹрӹк лыдшывлӓм пыт тыменяш дӓ пӓшӓлӓш ӱжӹн.
О
О
Пазмань, Петер.
Петер Пазмань (венгрла: Pázmány Péter; 1570, Орадя, Румыни — 1637, Братислава, Словаки) — кардинал, сирӹзӹ, философ, оратор.
Барокко жепӹн прозам сирӹшӹвлӓ логӹц Эстергомын архиепископшы кардинал Петер Пазмань кымдан пӓлӹмӹ ылеш. Тӹдӹн карьерыжы йӹлгӹжшӹ ылын: 1587-шӹ ин тӹдӹ езуитӹш сӓрнӓлтеш, шӹжӹм 1616-шы ин тӹдӹм Эстергомын архиепископ дон кугижӓнӹшӹн канцлереш айырат дӓ 1629-шӹ ин тӹдӹ кардинал лиэш. Тӹдӹ 1593-97-шӹ ивлӓ лошты Римӹштӹ тыменьӹн дӓ бароккон негӹцвлӓжӹ гишӓн пӓлен нӓлӹн. Пазмань Габсбургвлӓн кудвичӹ докы лишӹл ылын дӓ тӹдӹлӓн служен гӹнят, туан халыкшын интересшӹ верц шанаш нигынамат мондыде. Седӹндонат Вена доно соредӓлмӓшвлӓӓт ылыныт. Шонгеммӹкӹжӹ тӹдӹ Трансильваништӹ герцог кымдем доно вуйлатен дӓ шукы университет, школ, типографи дӓ библиотека тӹдӹ годым пачмы линӹт.
Пазмань прозаик семӹнь теологи дон философи пӓшӓвлӓм сирен, венгрла у терминвлӓм шанен лыктын. Тӹдӹ авторитетӓн эдем ылын дӓ туан халыкым тымдымашты, у корнывлӓ доно анзыкыла кемӓштӹ тӹдӹн анжалтышвлӓжӹм кужы жеп шотыш нӓлмӹ.
Пазмань туан йӹлмӹжӹм яжон кычылт мыштен, риторикылан кого вниманим айырен, хытырен мыштымаш- тидӹ кунст, тӹдӹ манын. Тидӹм, шамаклан, тӹдӹн кужы конструкциӓн предложенивлӓжӹ анжыктат. (Нӹнӹ кужы ылыт гӹнят, нелӹвлӓ агылеп.) Барокко стиль доно сирӹмӹ текствлӓшкӹжӹ автор индивидуальне сӹнвлӓм пырта, Библиштӹш тематикӹм моло кычылтеш гӹньӹ, тӹштӹ тамахань драматика шижӓлтеш.
Пазманьын йӹлмӹжӹм протестант коллегывлӓн йӹлмӹштӹ доно тӓнгӓштӓрӓш гӹньӹ, кокшывлӓжӹ тӹдӹлӓн мадын колтат-тидӹм цаклаш лиэш. Тӹдӹн йӹлмӹжӹ халыкын йӹлмӹлӓ шакта, шукы цӹреӓн дӓ йонгатарак ылеш. Пазманьын кыды пӓшӓжӹм кӹзӹтӓт лыдыт, иктӹ нӹнӹ логӹц — «Христиан ыдылмы книгӓ» (Keresztyéni imádságos könyv, 1606).
Вес прозаиквлӓ.
XVII-шӹ курымын йымы ыдылмы литературым шӹренжок католик авторвлӓ сиренӹт. Нӹнӹ логӹц пӹтӓриш католик ыдылмашын Библим сӓрӹзӹ езуит шӱмбел Дьӧрдь Калдин (Káldi György, 1572—1634) лӹмжӹм пӓлдӹртӓш келеш. Сӓрӹмӹ пӓшӓ 1626-шы ин йӓмдӹ ылын. Тӹдӹ гӹц пасна Матьяш Хайналым (Mátyás Haynal, 1578—1644) мондаш ак кел, кыды «Исусын шӱмжӹ» (Jézus Szíve, 1629) лӹмӓн ыдылмы книгӓм сирен. Ти книгӓ серьезне темӹм тӹкӓлеш гӹнят, автор тӹшкӹ юморымат пыртен мыштен.
Католик авторвлӓ гӹц пасна, протестантвлӓӓт сиренӹт. Нӹнӹ логӹц Петер алвинци (Péter Alvinci, 1570—1634) гишӓн сирӓлтӓш лиэш. Ти автор Габсбургвлӓ махань преступленивлӓм, мам венгр халыклан худам ӹштенӹт, тӹдӹ гишӓн сирӓ дӓ протестуя.
Сирӹшӹвлӓ лошты англиштӹ шӹтӹшӹм пушы пуританизм верц ылшывлӓӓт ылыныт, сек активне нӹнӹ логӹц Трансильваништӹш пастор Пал Медиеши (Pál Medgyesi, 1605—1663), кыды сирӹмӹ стильжӹ доно Пазмани докы лишӹл ылеш. Пуританвлӓ Венгриш ӹшке семӹнь ыдылмашым веле агыл канденӹт, нӹнӹ ушемкымдем вӹкӓт ӹшке семӹньӹштӹ анженӹт, политикӹштӓт ӹшке статян шанымашвлӓштӹ ылын. Нӹнӹн сек тӹнг тергӹмӓшӹштӹ техень: туан халыкын культурылан кыце кердӹн кычыкым пумыла дӓ кӹдӓлӓш социальне классым шукемдӹмӹлӓ. Пуританвлӓ пиш шукым сиренӹт дӓ шукы книгӓм лыктыныт, тенге нӹнӹ XVIII-шӹ курымаш венгр литературым пайдаренӹт.
Барокко жепӹн проза гӹц пасна поэзимӓт сирӹмӹ дӓ сирӹшӹвлӓжӹ шӹренжок, эчеӓт католиквлӓ ылыныт. Тӹ жепӓш сек пӓлӹмӹ поэтеш Матьяш Ниеки Вӧрӧш (Nyéki Vörös Mátyás, 1575—1654) ылеш. ӹшке тымдышывлӓэшӹжӹ автор Балашшии дон Римайым шотла, но ӹшкӹмжӹн сирӹмӹ стильжӹ нӹнӹн гӹц когон айыртемӓлтеш, тӹдӹм когонжок мистика интересуя.
Пайскырык.
Пайскырык — сола Кырык сирӹштӹ. Пайскырык велнӹш солавлӓн центр. Почта индекс 425 318. Солашты кӹдӓлӓш школ, библиотека, лапкавлӓ, Культура пӧрт дӓ церкӹ улы. Цикмӓ — Яштуга шоссе вӹлнӹ вӓрлӓнӓ. Пайскырыкышты поэт Пет Першут шачын.
Пайскырык вел солавлӓ.
Пайскырык сола согоньыш пырышы солавлӓ.
Ажедмӓшвлӓ.
Мары Эл карта марла
http://mariuver.info/files/map_mari_el.pdf
Памук, Орхан.
Фери́т Орха́н Паму́к (турокла Ferit Orhan Pamuk; 7-шӹ июнь 1952-шы и, Стамбул, Турци) — турок сирӹзӹ, туан сӓндӓлӹкжӹн дӓ тенгеок халыквлӓлоштыш премивлӓн дӓ тенгеок Нобель преми н лауреатшы (2006). Кӹзӹтшӹ сирӹзӹвлӓ лошты кымдан пӓлӹмӹ автор. Армянвлӓн геноцид дон Турциштӹш курдвлӓн геноцид ваштареш ылеш. Тидӹжӹ Турцин официальный кӹлвлӹ доно ик мелӹн агыл.
Биографижӹ.
Памук 7-шӹ июньын 1952-шы ин Стамбулышты паян семняштӹ шачын. Атяжӹ инженер ылын. Памук Стамбулыштыш Robert College лӹмӓн американ колледжӹштӹ тыменьӹн. Атяжӹ дон ӓвӓжӹн согоньлыштымы семӹнь, тӹдӹ Стамбул Техника университетӹш тыменяш пырен, но профессионал-сирӹзӹ лимӹжӹ шонат, кым иштӹ институтым пырахен. 1977-шӹ ин П. Стамбул университетӹн журналистика факультетшӹм пӹтӓрен. 1985 – 1988-шӹ ивлӓн Америкӹштӹ ӹлен дӓ Нью-Йоркыштыш Колумби университет ӹштӹ(visiting scholar) ылын. Тидӹ паштек Турциш портӹлӹн. 12-шы октябрьын 2006-шы ин «туан халажын меланхолиӓн ӧртшӹм кӹчӓлмӓштӹ у культурывлӓн ваштареш ылмыштым дӓ иктӹшкӹ пынылтмышты гишӓн» сӹлнӹшая Нобель премим пумы.
Орхан Памукын сирӹмӹжӹм ош котижӹ орола
Орхан Памук гишӓн шукырак.
Анжы: «Цикмӓ» журнал, 2000 и
Паннониус, Януш.
Януш Паннониусын ӓштемикшӹ Печ университет лишнӹ
Януш Паннониус ("Jаnus Pаnnonius", Чесмич, шачын 29-шӹ август, 1434-шӹ и — Медвевар, Загреб лишнӹ, колен 27-шӹ март, 1472-шы и).
Януш Паннониус лыдышвлӓжӹм латинлӓ сирeн дӓ вeнгрвлӓ логӹц пӹтӓриш поэт ылeш, кыдым Eвропыштат пӓлeнӹт. Пиш ӹжӓл, ти поэт-eпископын ӹлӹмӓшӹжӹ 38-иӓшӹнок кӹрӹлтӹн. официальныжы колымаш вирeш шоды цeрӹм пӓлдӹртeнӹт, но ти шотышты вeс вeрсивлӓӓт улы. Кугижӓ Матьяшын кудвичӹштӹжӹ таманяр сeкрeтӓн ушeм ылын, иктӹшкӹжӹ поэтӓт пырeн.
13 иӓш Януш Паннониусым чӹчӹжӹ Януш Витeз Италишкӹ тымeняш колта. Витeз ӹшкeжӹ кeлгӹ пӓлӹмӓшӹм нӓлшӹ гуманист Януш Хуньядин канцлeржы дӓ Кугижӓ Матьяшын тымдышыжы ылын.
Януш Паннониус Италиштӹ 24 иӓш яктe тымeньӹн. Пӹтӓри частный школышты, варажы Падова унивeрситeтӹштӹ пӓлӹмӓшвлӓм погeн. Туан сӓндӓлӹкӹшкӹжӹ пӧртӹлмӹкӹ Паннониуслан тӧрӧк цeркӹм дӓ кугижӓнӹшӹм вуйлатымашты кӱшӹл вӓрвлӓм пуат, тӹдӹ Пeчӹн eпископшы ылын дӓ дипломат сeмӹнь тӹдӹ Рим ӓтя докы таманяр гӓнӓ каштын. Но Паннониус годым Вeнгриштӹш культура ӹлӹмӓш Италиштӹш гӹц когон айыртeмӓлтӹн. Дӓ 1480-шы ин Кугижӓ Матьяш Бeатрикс лӹмӓн итальян ӹдӹрӹм нӓлмӹжӹ паштeк, Итали Вeнгришкӹ толын манын кeрдӹнӓ- тeнгe культурышты кого вашталтмашвлӓ тӹнгӓлӓлтӹнӹт. Но Януш тӹнӓм уж рок лошты киэн.
Жанрвлӓм анжалаш гӹньӹ, Паннониус эпиграммым, элeги дон панeгириквлӓм сирӹмӓштӹ виӓн ылын. Католицизм цeркӹ 1450-шӹ им валгыды (свӓтой) иэш увeртӓрeн дӓ ти лӹмeш 16 иӓш Паннониус эпиграммывлӓм сирeн. Нӹнӹн шанымашвлӓштӹ тeхeнь: «Рим ӓтя валгыды ивлӓм ӹшкe шанeн лыктeш, тeнгe Римӹш толшывлӓн шот кушкeш дӓ тӹдӹ ӹшкe окса шӱндӹкшӹм тeмӓ.» Ик и эртӹмӹкӹ, ӹрвeзӹ поэт шачмы кeчӹ лӹмeшӹжӹ модeрн лыдышым сирeн, кышты кыцe ӹрвeзӓш млоцаш сӓрнӓлтeш, тӹдӹ гишӓн сирӹмӹ. Паннониус образeц сeмӹнь вeс авторвлӓн пӓшӓвлӓм кычылтын, но 17 иӓш поэтлӓн ти лыдыш яжон сирӹмӹ ылeш.
Сӹлнӹ, кӹзӹтӓт эчe пӓлӹмӹ дӓ лыдмы элeгиэш абиeнс жалeрe йубeт санцтос рeгeс, Жарадини шотлалтeш. Ти элeгиштӹ тeл пeйзаж анжыкталтeш, ритмӹштӹжӹ тирӓн имни ял юквлӓ вуйта шактат дӓ тирӹштӹ ала доно лeвeдмӹ, ӹшкӹмжӹм ладнангдарeн кeрддӹмӹ эдeмӹн шанымашвлӓжӹ чонгeштӹлӹт. Паннониусын лыдышвлӓжӹ, вeс поэтвлӓ доно тӓнгӓштӓрӓш гӹньӹ, пумага тотанвлӓ агылeп: поэт мам ужын-шижӹн тидӹ гишӓн сирӓ: корны, корны тӹрӹштӹ тыл йыла, ыжатымашвлӓ, ӓвӓн колымыжы ӓль шошым калqн пӹлӹш вашт пӱкш шӹтeн лӓкмыжы… Поэтӹн лыдышвлӓштӹжӹ шӹрeнок философиӓн шанымашвлӓ вӓшлиӓлтӹт. Тӹдӹ ӹшкeжӹ нeоплатонизм шӱлӹшӓн философи докы лишӹл ылын.
«Молнамжы гӹньӹ Итали цилӓ книгӓм шачыктeн, ӹндeжӹ гӹньӹ Паннониӓт сӹлнӹ мырывлӓм мырышы ылeш, мӹньӹм тиштӹ шотeш когон пиштӓт, ӓтямӱлӓндeм ӹндe мӹнь донeм когоэшнeнӓт кeрдeш дӓ цилӓн, кӱвлӓ мӹнь гишӓнeм попат, туан сӓндӓлӹкeмӹн лӹмжӹм кӱшкӹ лӱктӓт!»
Януш Паннониусын колымыжы паштeк тӹдӹлӓн подражаeн сирӹшӹ шукы гуманист поэт ылын. Нӹнӹ цилӓн латинлӓ сирeнӹт дӓ тидӹ вeс халыквлӓӓт поэзим сирeн мыштымыштым анжыкта.
П
Паратмар.
Паратмар — Кого Йынгы ангӹр сирӹштӹ варланӹшӹ сола. Виловат якте 6 уштыш. Кырык сирӹн солавла логӹц ик тошты солажы. Пӹтариш гана рушла сирӹмӹ документвлаштӹ 1717-шӹ ин палдӹрталтеш. Аказ лужавуйын муландӹштӹжӹ варлана. Ти солан эче техень лӹмвлажӹ улы: Изи Паратмар, Йынгы Паратмар, Кого Сир, Церкӹ сола. 2001шы ин Паратмарышты 142 эдем ӹлен.
Париж.
Парижӹн панорамыжы. Эйфель башньы монгыр гӹц анжалтыш
Бастили кӓрмӓнӹм нӓлмӓш, 14 июль 1789 и
Париж (фр. "Paris", [pa.ˈʁi] (пари́) — Францин вуйхалажы — Покшал Францин вадывелнӹжӹ Сена-йогы тӹрӹштӹ вӓрлӓнӓ. 1999-шӹ ин Парижӹштӹ 2 125 246 эдем ӹлен. Цилӓжӹ Кого Париж регионышты 11 174 743 эдем ӹлен. Изи Парижӹштӹ сек шукы ӹлӹзӹ шот 1921-шӹ ин ылын (2,9 мил. гӹц шукырак).
Историжӹ.
Париж Сена йогы покшалныш Île de la Citén лӹмӓн ошмаоты (острок) гӹц ӹлянӓш тӹнгӓлӹн. Тӹштӹ кельт коллоэцвлӓн солашты вӓрлӓнен. Париж лӹм ”парижвлӓ” гӹц лӓктӹн, кыды кельт халыкын ик йыхшы ылын дӓ нӹнӹ ти вӓрӹштӹ римлянвлӓн толмешкӹштӹ (52 и Христос шачмы якте (Хр.ш.я)) ӹленӹт. Пӹтӓрижӹ римлянвлӓ халам Лӱтециа Парисиорум Lutetia Parisiorum лӹм доно лӹмденӹт, марла тидӹ ”купан вӓр” лиэш дӓ ти халан ӹлӹзӹвлӓжӹм парисии маныныт. Вӹцлӹ иштӹ халан пӹсмӓнжӹ кымдаэмӹн дӓ тӹдӹ острок гӹц йогын кок монгырышкыжат шӓрлен.
Парижӹн пӹтӓриш Епископшы Валгыды Дионис ылын дӓ тӹдӹ халашты христиӓн верӓм 200-шы ивлӓн шагалтен. 212 и годшен халан лӹмжӹ Paris лин. Римлянвлӓ Парижӹштӹ 508 и якте, франквлӓн Меровингвлӓн династи гӹц ылшы кугижӓштӹ Клодвигӹн (Klodvig) халам роалтен нӓлмешкӹжӹ, кӹлӹм кыченӹт. Тӹ жепӹн тыр ӹлӹмӓш изишӓт ылде, тышманвлӓ халалан со лӱдӹктӹлӹнӹт дӓ ӹшке кидӹшкӹштӹ раоалтен нӓлӓш цаценӹт, тенге Париж якте викингвлӓ дон гуннвлӓ шоныт. Викингвлӓжӹ скандинаввлӓ ылыт, кыдывлӓ тӹ курымвлӓн марынвлӓн мӱлӓндӹвлӓнӓ яктеӓт шоныт, гуннвлӓжӹ венгрвлӓ доно идентифицируялтыт дӓ нӹнӹм венгрвлӓн Аттила (Attila) кугижӓштӹ ти хала якте канден. Меровингвлӓн династи паштек кӹлӹм каролингвлӓ нӓлӹт, нӹнӹ утла льыскыды вуйлатышывлӓ ылынытат, Парижӹн графшы ӹшке вижӹм цаткыдемден дӓ тенге 987-шӹ и паштек кӹлӹм ӹшке кидӹшкӹштӹ капетингвлӓ нӓлӹт, нӹнӹ 1190-1210-шы ивлӓн хала йӹр кӓрмӓнӹм шагалтенӹт дӓ халалан пеледӓш йӧнӹм пуэнӹт.
X-XIV-шӹ курымвлӓн хала пиш виӓнгӹн, тидӹжӹ лӹмӹнок Сена йогын вургымла сирӹштӹжӹ кайын, кышты Нотр Дам церкӹ дон Сорбон университетӹм чангымы. Филипп II Аугустин (Filip II Augustin) кугижӓ жепӹн кымдан шӓрлен кешӹ хала йӹр у кӓрмӓнӹм чангымы, шамаклан 1381-шӹ ин Бастили йӓмдӹ лин. Шӱдӹ иӓш Вырсы жепӹн (1337-1453) Париж англичанвлӓн кидӹштӹ ылын. 1429-шӹ ин франзузвлӓ Жанна д´Арк вуйлатымы доно халам ӓрен нӓлӹнӹт ылын, но англичанвлӓм лач 1436-шы ин веле лыпшен лыктын кердӹнӹт.
Кӹдӓлӓш курымвлӓн Парижӹштӹ культура ӹлӹмӓш пеледмӹлӓ пелдӹн дӓ выжалымаш пӓшӓ шолмыла шолын. Религивлӓ лоштыш Вырсывлӓ годым (1562-98), вес семӹньжӹ эче ти периодым Реформаци жеп маныт, халашты католиквлӓ виӓн позициштӹ ылыныт. Аяр Кугижӓ Лӱдвиг XIV-шӹ (Ludvig XIV) дворянвлӓ дон буржуази кугижӓн кӹлжӹ ваштареш шагалынытат, кугижӓн дворецшӹм Париж гӹц Версальыш ваштенӹт.
Лӱдвиг XIV -шӹ годым Париж йӹр ылшы Кӹдӓлӓш курымвлӓн шагалтымы кӓрмӓнӹн стенӓвлӓжӹм пыдыртымы дӓ вӓрешӹштӹ халан пӹтӓриш бульварвлӓжӹм пачмы. Нӹнӹ Плас де ла Конкорд дорц Бастили докыла нӓнгенӹт. Келесӓш келеш, тӹнӓмок эче хала кӓрмӓнӓн пӹсмӓнжӹ гӹц кушкын кен ылын. Тидӹ паштек, хала кушмы семӹнь, Парижӹштӹ кок гӓнӓ эче кӓрмӓнӹм чангымы ылын, но нӹнӹжӓт сойток пыдыртымы линӹт.
1780-шы ивлӓн таможньы контрольым куштылташ манын хала йӹр угӹц кӓрмӓнӹм шагалтат, кӹзӹтшӹ ти вӓрвлӓштӹ Парижӹн сек кого бульварвлӓжӹ шыпшылт вазыныт. Ик техень бульварышты халан пӓлӹмӹ Триумфын кого аркыжы шалгалта. Остатка гӓнӓ хала йӹр кӓрмӓнӹм 1840-шӹ ивлӓн чангенӹт. Пӹтӓрижӹ гӹнь нӹнӹ хала тӹр гӹц мӹндӹрнӹ ылыныт, но 1860-шы ивлӓн халан пӹсмӓнӹш вашталтыныт. Кӹзӹт ти кӓрмӓн вӓрӹштӹ Периферик (Périphérique) автобан шыпшылт вазын. 1812-шы ивлӓн Франци дон Руш Импери лоштыш вырсы годым руш арми, кышты марынвлӓӓт пушка пай семӹнь рекрутышты служенӹт, Париж якте шон.
14-шӹ июльын 1789-шӹ ин Бастилим нӓлмӹ доно Француз революци тӹнгӓлӓлтӹн. Кӹзӹт ти кечӹ национальный кечеш шотлалтеш.
П
Пастернак, Борис Леонидович.
Бори́с Леони́дович Пастерна́к (29 январь (10 февраль) 1890, Мӧскӓ хала — 30 май 1960, Переделкино) — рушла сирӹшӹ еврей поэт, сирӹзӹ, сӹлнӹшаяштыш Нобель премин лауреатшы (1958).
П
Пеледӹш айо.
И йӹдеок, шошымшы ныр пӓшӓвлӓ паштек, июньын, Кырык сирӹштӹ пиш яргата, цевер «Пеледӹш айо» традиционный празньык эртӓрӓлтеш.
2002-шы ин мӓмнӓн кымдемнӓн культурын историштӹ у страница пачылтын. Кырык мары районын цевер лыкышты, Когосола поселенин Сухин сола сага вӓрлӓнӹшӹ сӓрӓнӹштӹ, кышты мӹндӹрнӹ агыл Кого Йынгы ӓнгӹр Йылышкы йоген пыра, мыры празньык эртен.
Тӹдӹ цилӓм цӱдейӹктен. Пӹтӓришӹ гӓнӓ хынавлӓ, анжаш толшывлӓ, «Пеледӹш айо»-н участниквлӓ кого хорым ужыныт. Тӹдӹ 700 нӓрӹ самодеятельный исполнительӹм иквӓреш поген. Ти хорым Мары Эл Респулика культурын заслуженный пӓшӓзӹжӹ Татьяна Толстова вуйлатен.
Культура, печать дӓ национальностьвлӓн пӓшӓ шотышты министр М. З. Васютин ти мыры празньыкышты участвуен дӓ тӹдӹм кӱкшӹн ӓклен: «Впечатлени пиш кого. Мероприятим яжон организуйымы, тӹдӹ районный гӹц региональный уровеньӹш лӓктӹн».
Пӹтӓришӹ мыры празньыкышты лач районна гӹц веле художественный коллективвлӓ участвуенӹт гӹнь, кокшышкы 600 нӓрӹ эдем республикӹнӓн вес районвлӓ гӹц дӓ пашкуды Суасламары Республика гӹц толыныт. А цилӓм мыры иквӓреш поген.
Мыры празньык цилӓн шӱмӹш вазын. 2003-шы ин тӹдӹ республиканский мыры празньык лин.
Каждый ин ти празньыкеш у сценари сирӓлтеш, анжышывлӓлӓн интересно лижӹ манын, со у йӧнвлӓ пырталтыт. Тенге 2006 ин «Сола» кудывичӹ конкурсым, а 2007-шӹн ти конкурсышкок «Мыры — халыкын шӱмжӹ» вес конкурсым пыртымы.
2007-шӹ ин пӹтӓришӹ гӓнӓ ти празньыкышты халык мадмашвлӓ ылыныт. Каждый ин традици семӹнь 3 тӹнг сцена пачылтеш. Тидӹн гӹц пасна вес площадкывлӓ ровотаят: спортивный, тетялык, шахматный тӓнгӓшӹмӓш дӓ молат. Сӓмӹрӹк семнялан — пасна площадка. Нӹнӹ доно район администраци договорым ӹштӓ.
Ти празньыкеш йӓмдӹлӓлтмӓш и мычкы кеӓ. Шӹжӹм — планируят. Вара поселенивлӓштӹ — репетицивлӓ. Тидӹн паштек кустовой, зональный, районный сводный — кого репетицивлӓ танцевальный коллективвлӓ доно Эшпай лӹмӓн культура дворецӹштӹ.
«Пеледӹш айо» мыры празньыкын ӹшке символика дӓ атрибутикажы улы. Тидӹ РФ, Мары Эл Республикӹн, Кырык мары районын гимнвлӓ, флагвлӓ, фестивальын тыл чӱктӹмӓш (тӹдӹм мӹндӹр Эстони гӹц кандымы), буклетвлӓ, творческий делегацивлӓлӓн дӓ хынавлӓлӓн программывлӓ, календарьвлӓ, празньыкын символика доно футболкывлӓ, видеодисквлӓ выжалымашты ылыт.
Каждый ин ти мыры айошты цилӓ сола поселени гӹц хоровой коллективвлӓ участвуят. Нӹнӹ логӹц сек активныйвлӓ Эмӓнсола, Виловат, Пайскырык, Пӹзӹкныр, Микрӓк, Йоласал, Шур СКК-влӓ ылыт. Палшыкым «Пеледӹш айо» празньыкым эртӓрӹмӓштӹ халык творчествын Республиканский научно-методический центр дӓ культура министерство пуа. «Кырык мары муниципальный район администрацин культура отдел» МУ «Пеледӹш айо» мыры празньыкым эртӓрӓш палшышы творческий группым: сценарист Магдалина Ильинична Егоровам, сводный танцевальный коллективӹм вуйлатышы Любовь Алексеевна Ивановам, оркестрӹн руководитель Александр Яковлевич Сосновым, сценарист дӓ режиссер Валентина Александровна Тархановам, сводный хоровой коллективӹн руководитель Татьяна Константиновна Толстовам, И. С. Палантай лӹмӓн музыкальный дӓ халык художественный творчество" номинациштӹ 2006—2007-шӹ иӓш Мары Эл Республикӹн Государственный премилӓн выдвигаен.
Першуткин, Евгений Романович.
Евгений Романович Першуткин — кырык мары сирӹзӹ, поэт. 4-шӹ декабрьын 1928-шӹ ин Пайскырык вел Порандай солашты шачын. Лыдышвлӓжӹм 1950-шӹ и годшен сирен.
П
П
Пет Першут.
Пет Першут (Петр Григорьевич Першуткин, 1909 и 20 Сӧрла — 1943) — Кырык мары поэт. Икымше ийыште веле "Пет. Першут" псевдонимым кучылтын, а вараже эре П. Першут.
XX курымын 30-шо ийлаштыже марий поэзийым у кӱкшытыш кок у почеламутчо нӧлталын: Олык Ипай ден Петр Першут. Моло-влак ты марте тӱҥ шотышто такмак семын возеныт: кажне корнышто – 7-8 слог, ныл хорей стопа. Кок почеламутчо, руш почеламутчо-влак семын, тӱрлӧ ритмым да у рифмым кумдан кучылтын, сай почеламутым, поэмым возен. Илышышт кӱчык лийын, но марий поэзийым нуно чотак вияҥденыт.
Илышгорно.
Першут 1909 ий 20 Сӧрла кечын Курыкмарий кундем, Пайскырык ялысе кресаньык ешыште шочын. Тудлан сылнымутчо лияш П.Эмяш полшен: Першутым 1926-1929 ийлаште Сурский шымияш школышто, 1929-1932 ийлаште Козьмодемьянскысе педтехникумышто туныктен. Ондакше П.Эмяш Унчо школышто С.Чавайным, вара Н.Мухиным поэзий корныш луктын.
Школышто возымыжым Першут «Мӱкш» рукописный журналеш вераҥден, педтехникумысо литкружокышто шуко моло писатель дене пырля кушкын. 1930 ийыште Марий книга издательствын курык марий филиалжым почмо да «У сем» журналым лукташ тӱҥалме. 1931 ийыште (3-шо №) журналыште тыге возымо: «Пет.Першутым шукын лыдыт. Тӹдӹн лыдышвлӓжӹ «У сем» журналым сӹлнештӓрӓт».
Педтехникум деч вара 1932-1936 ийлаште поэт совпартшколышто марий йылмым да сылнымутым туныктен, шуко гана почётный грамота да премий дене палем- далтын. Тиде ийлаште ятыр почеламутым возен: «Лыдышвлӓ» (1935) сборникым, «Йымыдымын мырыжы» поэмым луктын. Вес кугу поэмыже – «Незер гӹч уланыш» (1934): икымше ужашыште йорло Павылын йӧсланен илымыжым сӱретлыме, кокымшо – революций да граждан сар годсо илыш нерген. Поэмым тӱрлӧ ритм дене возымо, у рифма-влак сылнештарат. Тыге возаш тудо С.Чавайн да Н.Игнатьев деч тунемын.
Икымше печатлыме почеламутшо – «Понгыжалт» («Кыралшы» газет, 1929 ий 29 ноябрь). Тудо марий кресаньыкым у семын пашам ышташ да илаш ӱжеш.
Моло поэт семын Першут ондак калык муро да такмак семын возен, почеламутшо-влакым «муро» манын: «У муро», «Моктымо муро», «У ӱдырамаш муро», «Куштымо сем».
1936 ийыште «Ленин корны» газетыште (12 октябрь) поэт тыге каласен: «Сола мары мырывлӓ шукы улы. Лыдышат мыры лыдыш статьян ылеш. Тӹшец ӹне формыжым лыдышлан нӓлмӹлӓ? Мӹнь тӹшецок нӓльӹм. Пӓлӹм эдемвлӓ П.Г.Григорьев дон С.Г.Эпин тенгеок ӹштӓш шӱдевӹ».
Тыге тудо «Иквӓреш пӱкш погаш» мыры семеш «Иквӓреш клубышкы», «Ирӹ жерӓн шактӓ» семеш «Пӧртӹш ашкед пырышымат» у «муро-влакым» возен. 1940-1941 ийлаште, МарНИИ-ште пашам ыштыме жапыште, шуко мурым, калыкмутым поген. Нуно институтын архивыштыже аралалтыт – «Кырык мары халык мырывлӓ» (2005) кугу книгаш, «У сем» журналеш (1992) савыктеныт.
«Лыдышвлӓ» (1935) книгаштыже поэт илышын саеммыжлан куанен, кыртмен тунемаш да пашам ышташ ӱжеш.
Эх, ӹлӹмӓш, ӹлӹмӓш, Тӹньӹм мактен мырем!
1937 ийыште кугу репрессий лийын, Першутымат вурсеныт – «буржуазный националист- влаклан» полшенат маныныт. Поэт ӧрдыжыш кораҥын утлен: музыкальный техникумышто тунемше К.Беляев дене илен – «Кыткы сӱӓн» поэмым возен. 1939 ийыште эрык шукырак лийын – Першут «Пеледшӹ сӓндӓлӹк» альманахым редактироватла, тушан (3-шо №) «Кутко сӱан» поэмыжым савыкта. 1940 ийыште тудым Писатель ушемыш пуртымо, тунам характеристикыште тыге возеныт: «Поэма в массах читателей имеет огромный успех». М.Казаков тыге каласен: «Першутын «Кутко сӱан» поэмыже марий литературын шӧртньӧ фондешыже курымешлан кодеш».
Тыште поэтын талантше раш коеш. Калык мурын, калык йылмын тӱрлӧ оҥай таҥастарымашым, эпитетым, оҥартыш мутым кучылтын, Першут сӱан сценым пеш сай сӱретлен: теве кузе сӱан калык ӱдырым налаш кудалеш, теве кузе сӱаныште мурат да куштат, мом чиен шогалыныт. Тыштыже марий калыкын тӱсшым, койышыжым чын да шинчаш койшын почын пуымо. Лудмет годым тыге чучеш, пуйто тый мо лиймым шкеак ужат да шкеак колат. Поэмын геройжо-влак чыла шотыштат сай улыт: нуно пашам йӧратат, мураш-кушташ пеш кертыт, икте-весе дене келшен илат, чыла пырля ыштат, неле жапыште тушман ваштареш лӱдде кредалыт. Качымарий ден оръеҥ икте-весыштым чот йӧратат – нуным нимо ойырен ок керт, йӧсӧ годым икте-весыштым огыт кудалте. Тиде мужыр шкенжым калык деч ок ойыро, калыкат тудым пагала, тушман деч утара.
Поэмыште сайын ончыктымо: мо тыгай пиалан илыш. Сюжетлан материалым калык илыш да калык йомак гыч налме, шуко мурым да такмакым, калыкмутым кучылтмо. Садлан тиде йӧратыме поэма лийын. Першут Пушкин да Ершов семын у йомакым шонен луктын, илышым чын да мастарын сӱретлен кертын.
Кушкын шушо моло писатель семын Першут возаш тӱҥалше-влаклан пеш кугу полышым пуэн шоген. 1939 ийыште нуным поэт Йоласал райцентрыш поген, сылнымут паша нерген ойлен, поэмыжым лудын. Тушто ончыкылык поэт-влак Г.Матюковский, А.Канюшков лийыныт, поэмым шулен, чот куанен колыштыныт. Тидын нерген шарнен, варажым А.Канюшков тыге возен: «Ме, талантшылан ӧрын, пеш куанен колыштынна, шкат тыге возаш тӱҥалаш шоненна».
– «Аш-аш, эш-эш» шамак мычашвлӓ рифмымӓк ӹштен. Рифма остатка ударный слогеш вацшашлык.
– Теве анжалдай доко. Тиштӓкен цилӓ ик слоган рифмывлӓ погымы ылыт. Ужыда: «кай, май, пай, рай». А теве кок слоганвлӓ: «ӓви, тӓ вет, тӓвӓ» дӓ молат.
– Ане, цилӓ ганьок, манаш лиэш. Теве – ик тетрадь. А каждый страницӹштӹ - кым столбик. Стихӹм сирӹмӹ годым керӓл шамакым моаш куштылемдӓ».
Эн сай почеламутшо-влакым Першут 1940 ийыште «Пеледмӓш» книгаш печатлен. Тыште Шочмо эл, йӧратымаш нерген, сатирика, политика лирикым, йоча-влаклан возымым савыктыме. Южо поче- ламутшым калык йӧратен мурен: «Йӧратыме ӱдыр», «Таҥжым ӱдыр ужата» да молат.
Пиш шукы келеш танк дӓ пушка.
Тудын возымыжым «Фашизм ваштареш» коллективный сборникыш савыктыме. Поэт сарыште артиллерист лийын, герой семын кредалын, сусыргенн, элна верч вуйжым пыштен.
П
П
Петухов, Виталий Альбертович.
Виталий Альбертович Петухов — поэт, прозаик. 1954 ин 9 пургыж тӹлзӹн Кырык мары районын Кого Сӧрманӓнгӹр солаэш шачын. Марий Элын С. Г. Чавайн лӹмеш кугижӓнӹш премин лауреатшы. Кужыӓнгыр районыштыш "Заря" газетӹн тӹнг редакторжы. Лыдышвлӓжӹм 1980-шы и годшен сирӓ. Кужэҥер поселкышты ылӓ. Поэзи гӹц пасна прозым сирӓ. Тӹдӹ мастаран романист ылеш, кыдын кидшӹ лӹвец техень романвлӓ лӓктӹнӹт:"Акрӓм" (1994), "Пӹсӹ пикш, тангыла янгеж" (1998), "Кучкыжвлӓ дӓ курныжвлӓ" (2002), повестьвлӓ - "Цилӓжӓт ик кангӹж", "Шӹжвӹк йумӹ выд","Корны мыч арава кен","Тылваста", "Якшар покан автобус", фэнтези "А мӹнь - ымбак...".
Биографижӹ.
Петухов Виталий Альбертович 1954 ин 9 февральын Кырык мары районышты Кого Сӧрмнäнгӹр солаэш шачын. 1971 ин Пӹзӹкныр кӹдäлäш школым тымень пӹтäрӹмӹкӹ, Н.К.Крупская лӹмеш Марпедиститутын историко-филологический факультетыш пырен. Институт паштек Куженер районышты «Жерä» газетӹштӹ пäшäлäш тӹнгäлӹн дä корреспондент гӹц тӹнг редактор якте журналистӹн корным эртä.
В. Петуховын пӹтäриш лыдышвлäжӹ 1968 ин «Йäмдӹ ли», «Ленин корны» газетвлäштӹ пецäлтлäлтӹнӹт, пакылажы республиканский газетвлäштӹ дä «Ончыко» журналышты цымыр поэтический книгавлäштӹ лӹмжӹ шӹренок вäшлиäлтäш тӹнгäлӹн.
«Шылдыран ивлä» (1982), «Со пуры лижӹ!» (1990) лыдыш книгäвлäм лыктын. Тӹлец пасна руш йӹлмӹ доно лыдышвлäжӹ Москвашты лäктӹнӹт, «Середина земли родной» («Современник», 1987), «Марийский край, земля Онара» («Советский писатель», 1989) сборниквлäш пыренӹт. В. Петухов «ӹлӹмäш жепем», «Кугилä», «Шам», «Атаман» поэмывлäм сирен.
Пӹтäртӹш жепӹн тӹдӹ утларак прозылан кымылангын. Тӹнгäлтӹшӹм тӹдӹлäн 1984 ин лäкшӹ «Шӹжвӹк йӱмӹ вӹд» лӹмäн книгä пиштен. Варажы тӹдӹ исторический сӹнäн «Кошкышы укшвлä» повестьӹм, «äкрäм» дä «Пӹсӹ пикш, тангыла янгеж», «Кучкыжвлä дä курныжвлä» романвлäм «У сем» журналышты пецäтлен.
В. А. Петухов 1991 ин гӹц Россий писатель ушемӹн членжӹ лиэш. 1996-1997 ивлäн пäшäм иктешлӹмӹ доно тӹдӹлäн Мары Эл Республикын С.Г.Чавайн лӹмäн государственный премин лауреат лӹмӹм пумы. 1998 ин В.А. Петухов 5 Финн – угр писательвлäн международный конгрессын участникшы ылын. Эчежы газет пäшäм шотыш нäлӹн, тӹдӹлäн Мары Эл Республикы заслуженный журналист лӹмӹм пуэнӹт.
Виталий Петухов ӹшке творческий корныжым поэзи гӹц тӹнгäлӹн. «Шылдыран ивлä» - пӹтäриш лыдыш сборникшӹ, а кокшыжы – «Со пуры лижӹ!» Ти лыдыш сборникшӹ1990 ин Йошкар-Олашты Мары книгä издательствышты пецäтлäлтӹн. «Поэтӹн шанымашыжы раскыды, йäнгжäт лыдшылан виш. Прозыштат, поэзиштäт ум кӹчäлеш. Тӹдӹн поэтический шамакшы айыртемӹнок сäмрӹквлäлäн лишӹл, шÿм семеш», - тенге книгäн рецензиштӹ сирӹмӹ.
Сборник 7 кӹдеж гӹц ылеш, каждый кӹдежӹн ӹшкӹмжӹн тематикыжы, шанымашыжы. Книгä «Анзыл шамак» лыдыш доно тӹнглеш, автор лыдшывлäм изи годшым äштäлтäш ÿжеш. «Тетян ӹлӹмäш – аяран игечӹ», - манеш тӹдӹ.
Но йäнг ладна агыл вес велнӹлä каштын,
Кокшы кӹдежӹштӹшӹ лыдышвлä романтика шÿлӹшäн ылыт, сäмӹрӹквлäн ӹшке силаштылан, анзыкылашылан ӹнянӹмäшӹштӹм пачыт.
Пуры кид дон ӹштенä мä шукым.
Лач сäмӹрӹк жепӹн пӹтäриш яратымашын тылсалымжы шÿмӹштӹ ӹлӹжеш, сусум, тыргыжым, ӹнянӹмäшӹм шачыкта.
Шÿдӹ лошты сек керäл мӹлäнем –
Юалгы годым ик тыл доно ӹреннä.
Но эртен кешӹм ат керд мӹнгеш поктен,
«Сола» кӹдежӹштӹш лыдышвлä сола ӹлӹмäшӹм, сола халыкын сакой пäшäм ӹштӹмӹжӹм (шудым салымаш, кäвäнӹм кӹшкӹмäш, киндӹм куштымаш), йäрä жепӹм эртäрӹмӹжӹм сусу кымыл доно анжыктат, но тӹнäмок «Имнивлäм нӹнгеäт», «Шӹжӹм ужмаш» лыдышвлäштӹ сылык виквлääт шижäлтӹт.
«Со пуры лижӹ!» кӹдежӹшкӹ В.Петухов ӹлӹмäш гишäн, эдемвлäн кайышышты, шанымашвлäштӹ гишäн, пäшä гишäн лыдышвлäм цымырен.
Сусу ли – земля вӹлнӹ тӹнь ӹлет,
Иктешлен келесäш гӹнь, В.Петуховын «Со пуры лижӹ!» сборникӹш пырышы лыдышвлä соты кымылан ылыт, каждый эдемӹнок йäнгӹштӹ шачшы шижмäшвлäм раскыдын пачыт, лыдшым ӹлӹмäш корныжы, йӹлмӹ йöнжӹ гишäн шаналташат тäрвäтäт. Виталий Петуховын талантшы поэт-романтик, поэт-философ семӹнь пачылтеш.
Виталий Петуховын «Со пуры лижӹ» сборникӹштӹжӹ «Шачмы вäр» лыдышыжым утларак тӹшлен анжалаш келеш.
Лирический герой ӹшкежӹ халашты ӹлä дä пäшäлä, но шӹренок туан солажым äшӹндäрä дä омынешӹжäт каеш. Поэт солам хала доно тäнгäштäрä дä техень шанымашыш шоэш: туан солашты халаштышы гӹц яжорак. Вет тӹштӹ ирӹк, «ялгавалым сиремет шыпшалеш», «нӧргӹ ваштар пулышемӹм ниäлтä». Коли солашты яжо агыл? Свезä воздух, йонгата мардеж, а кäнгӹжӹм моло цилä вäре ыжаргын каеш дä сакой йиш пеледышвлä пеледӹт. А халаштыжы ма улы? «Мӱлäндӹм асфальтыш пӹзӹрӹмӹ», йӹрвäш кого кӹрпӹц пöртвлä, машанет, вуйта воздухшат шӱлäш кодде.
Дä ирӹ рӹмäлгӹн кек юкшын рӹшкäлтмӹм.
Лирический герой шачмы вäржӹм, солаштыш ирӹкӹм, пӧртӱм ярата. Тӹдӹ природым ярата веле агыл, ынгыла мӱлäндӹм, дä тӹдӹн йäнгжӹ каршта, кынам халаштыш асфальт доно мӱдӹмӹ мӱлäндӹм ужеш. Седӹндон яратым солашкыжы толмыкы веле, герой кäнен кердеш.
Петухов ӹшке солажы доно когоэшнä, сусу кымыл доно солаштыш пӧртӱм анжыкта, тидӹ гишäн лыдыш патриотический дä пейзажный жанран манаш лиэш.
Лыдышын тӹнг шанымашыжым пачаш поэт эпитетвлäм (лӹпкäтä мардеж, нöргӹ ваштар), тäнгäштäрӹмäшвлäм (кечӹн äзäлä рӹпшäлтмӹм, шӹшер йиш тӹтӹрäм, сäрнем тылык тетя ганьы), олицетворенивлäм (щӱмем шӹп агыл, шӱмем ярата), метафорывлäм (йäнг шушырын вӹр кемӹм, шӹшер йиш тӹтӹрäм пӱäнäн цäшкäштӹ) кычылтеш.
Лыдышлан шаныкалымаш сӹнӹм нӹл стопаан амфибрахи пуа. Рифма перекрёстный. Лыдышын формыжы содержанижӹлäн яралеш толеш. Виталий Петуховын «Шачмы вäр» лыдышыжы шӱмештӹм яргата кишäм коден дä ӹшке туан солаэмӹм эче келгӹнрäк яраташ кымылангда.
Тенгеок келесаш келеш: Виталий Петухов ӹшке произведенивлäжӹм остатка жепӹн Кыйыр Витали псевдоним доно сирä. Техень псевдоним доно писатель «Кырык мары литературын «сӹлнӹ шаяжы» дä «худа шаяжы»» лӹмäн статьямат сирен («У сем», №2, 2002). Ти статьяшты постмодернизмын этнофутуризм йогы гишäн попа. Автор манеш: «Тӹдӹ утларак национальный литературывлäлäн келшен толеш дä утларак тӹштӹ виäнгеш». Петухов этнофутуризмын «кума äтяэш» финн профессор Кари Салламаам шотла. Тагачшы этнофутуризмым официально 1994 ин сäмӹрӹк финн-угр сирызывлä Эстоништӹ ӹлӹжтенӹт.
Писательӹн шанымы семӹнь, «Этнофутуризм – тидӹ кӹвер. Ик мычащыжы доно тӹдӹ пасна халыкын äкрет годшы туан овуцавлä, религи вӹлнӹ киä, вес мычашыжы доно - улы эдем йыхын цымыр культурышты. Тенге тӹдӹ национальныйым дä интернациональныйым иктыш уша.
Ик мычашышты – кырык мары поэзин силлабо-тоникäн сем, кырык марын первишӹ «ош лыдыш», кырык мары фольклорын символвлä, образвлä, персонажвлä. Вес мычашышты – каждый эдемӹн шӱм шижмäш, ыш дä шам.
Этнофутуризм – тидӹ кӹвер, кыды цымыр халыкым дä «мӹнь»-ӹм иктӹш уша». «Модерниствлä шижмäшӹм у семӹнь, у йöн доно анжыктат: юк дä букван у кӹлдӹш гач, у йиш шамак кӹлдӹш доно, предложенин у йиш конструкци дä тӹлец молат».
1. Техень произведенивлä литературный пространствым шошымшы полой годшыла, вес йогывлä корным пачыт, йӹрвäш тäвäт.
2. Техень произведенивлä кырык мары йӹлмӹм пайдарат, тӹдӹн лывыргыжым, тотшым, кöргӹ вижӹм, потенциалжым анжыктат.
жепӹн пыра3 кид ваштшы 3дыкеш 5тäрä.
Мам: а) ужеш, б) шижеш, в) колеш – сирä.
Тӹдӹн сирӹмӹ – кошкышы шунын ишкӹпись агыл ханга,
тӹдӹн сирӹмӹ – кыралдымы пӹлгомын ик äнгä,
Лыдышын рифмыжы дä ритмжы пыдыргышы, шанымашым трӱкӹшток ынгылашат ак ли. Эче ик айыртем: шамакым сирӹмӹ годым шот шамаквлäм пыртымы. Шамак толшеш, пыракым шамакышты пыра часть паштек 3 цифрым шӹндӹмӹ, вӹцкӹж шамакышты вӹц буквавлä вäреш 5 цифра. АВВОХУТЕП – тидӹ поэт ӹшкежӹ, тенге гӹнь, лыдышышты Петухов ӹшке творческий корныжы гишäн сирä.
Иктешлен келесäш гӹнь, Виталий Петухов поэзиштӹ со ум кӹчäлеш, кырык мары поэзишкӹ у йöнвлäм, у темывлäм пырта. Поэт этнофутуризм гишäн статьяштыжы сирен: «Мӹнь тӧрӧк келесем, реализм ваштареш ам ыл. Мӹнь «кыпышы пышан» произведенивлä ваштареш ылам». У лыдышвлäжӹ интересный ылыт, но мӹлäм Петуховын «Со пуры лижӹ!» сборникӹш пыртымы романтика сӹнäн, ире шанымашан лыдышвлäжӹ шӱм семешем ылыт.
. В.Петуховын «Ӓкрӓм» исторический романжы пасна книгä доно 1994 ин пецӓтлӓлт лӓктӹн. Писатель романым Ӓкрӓм восстанилӓн 150 и теммӹ лӹмеш сирӓш шанен, но шоктыдерӓк, дӓ произведени кок ишты веле лӓктӹн. Романым сирӹмӹ годым писатель шукы архивный материал доно пӓшӓм ӹштен, седӹндон исторический личность шукы улы: кугижӓ Николай I, граф Киселёв, Казанский губернин губернатор Шипов, кугижӓн армин салтакшы Василий Григорьев дӓ молат,
Романын негӹцшӹлӓн 1842 ин мары дон суасламары кымдемӹштӹ лишӹ исторический событи вазын. Мӱлӓндӹ верц шагалшы хресаньвлӓн восстани историэш «картофельный бунт» семӹнь кодын. Виловат дӓ Кузнецово велнӹшӹ хресӓнь марывлӓӓт суасламарывлӓн Ӓкрӓм сола лишнӹшӹ кредӓлмӓшӹштӹ ылыныт. Кузнецово гӹц 13 эдемӓн отрядым колтымы ылын, нӹнӹ логӹц вӹзӹтшӹм варажы кыченыт. Ти веремӓнок хресӓньвлӓ Кожваж, Йоласал, Пӧртныр солавлӓштӓт бунтым тӓрвӓтенӹт.
Романын действижӹ Кырыктӹр сола гӹц тӹнгӓлеш, кышты 19 иаш млоец Яшпай ӹлä. Действи суасламары Овраж солаш ванжа, вара событивлӓ Казаньышты, Петербургышты, Ӓкрӓм солашты анжыкталтыт. Социальный дӓ политический проблемывлӓ гӹц пасна романышты национальный ядмашымат тӓрвӓтӹмӹ: руш чиновниквлӓн мары дӓ суасламары халыкым шотеш пиштӹдӹмӹштӹ. Теве шамак толшеш, кынам Кытьыри Яшпайжым Ӓкрӓм солашкы кӹчӓл толеш дӓ генерал Мандырка гӹц тӹдӹм колташ ядеш, Мандырка келесӓ: «Яратымыжым кӹчӓлеш, анжок... Махань эче яратымаш черемисвлӓн лин кердеш? Вольыквлӓ яратен мыштат ма?»
Романын тӹнг геройжы Яшпай - ӹшке пӓшӓжӹм яжон пӓлӹшӹ, шотан хоза, яжо эргӹ дӓ яжо ӹзӓ: «Ик статянжы, млоец тырын шӹнзенжӓт ак мышты, со иктӓ-ма гишӓн шытырлана, сурт мыч йыштылеш. Такеш агыл тӹдӹ гишӓн пашкудывлӓ «Лач пынпикшок ылеш» маныт». Яшпайын образшы гач писатель хресäнь халыкын нелӹ жеп годшы шанымашыжым, мӱлӓндӹ верц тыргыжланымыжым анжыкта. Тӹдӓт вес марывлӓ сага мӱлӓндӹ верц щагалеш. Яшпай - сӓмӹрӹк ӹрвезӹ, седындоно тӹдӹн шӱмӹштӹжӹ яратымаш ӹшке вӓржӹм мон, нелӹ годым Кытьырим шуэн ак коды.
Произведеништӹ мол хресӓньвлӓн образыштым пачмы. Опанас Серге - шонгы салтак, ӹлӹмӓшӹштӹ шукыракым ужшы эдем, седӹндон марывлӓ тӹдӹн шаяжым колыштыт. Законвлӓм пӓлӓ, пашкудывлӓлӓн керӓл кӓнгӓшвлӓм пуа. Романышты изи агыл вӓрӹм молнамшы унтер-офицер Кыргорин Васлин образшы нӓлеш. Тӹдӹн портретшӹм Яшпайын сӹнзӓ доно анжыктымы: «Мары икпоратка кӓпӓн, иктӓ вӹцлӹ иӓш ылеш. Чиӓшӹжӓт пишок тӹвӹлӓн чиэн шӹнден. Луды сӹнзӓжӹ ваштареш ышанын, лач вашт ужшыла анжа. Пандашыжым нӹжешӓт, онгылашыштыжы тагынамшы шушыр пӓлӹк, вӹцкӹж ошикӓ тӧрем, пӓлдӹрнӓ. Цилӓн тӹдӹ вӹкӹ шотеш пиштӹмӹлӓ анжат, простажок агыл, виднӹ». Кыргорин Васли ӹшке шанымашыжы верц пингӹдӹн шалгышы, кого кӧргӹ виӓн эдем ылеш. Хресӓньвлӓм тӧр верц, ӹшке ирӹкӹштӹ верц кредӓлӓш ӱжеш. Допрос годымат Григорьев Васли жандарм анзылны ӹшкӹмжӹм пингӹдӹн кыча: «Уке, мӓ вольык ана ыл. Мӹнь эдем ылам. Сойток кынам-гӹнят хресӓнят шотеш пиштӹмӹ эдем лиэш».
Романышты кӱшӹл поствлӓштӹ шалгышы эдемвлӓн ӹлӹмӓшыштӹ, тыргыжланымышты доно пӓлӹмӹ линӓ. Теве губернатор Шипов, бунт лишӓшлыкым пӓлен, тенге шана: «Уке, Азанышты веле шӹнзен, цилӓ пӓлен ат нӓл. Техень пыдыранзык веремӓн ӹшке сӹнзӓ донат цилӓ анжалаш келеш. Седӹндон лишӹл кечӹвлӓнок Козьмодемьянск уездыш миэн толмыла. Крюднерын дӓ Польын салтаквлӓштӹ уже тӹштӹ лит, ӹшке ӹлӹмӓш верц тыргыжланаш ак вӓрешт».
«Ӓкрӓмӹштӹ» шӹндӹмӹ ик кого тема - халыквлӓ лошты келшӹмӓш. Марынвлӓн, суасламарынвлӓн, рушвлӓнӓт ти качествыштым кымдан анжыктымы. Иквӓреш кредӓлмӓшӹшкӹ шагалыныт, иквӓреш нелӹвлӓм сӹнгенӹт.
В.Петухов романжым техень шанымаш доно пӹтӓрӓ: «Ӹшке ирӹкӹштӹ верц, мӱлӓндӹ верц лӱдде шагалшывлӓн лӹмӹшты халык ышышты шукы жеп ӹлӓш тӹнгӓлеш. Такеш агыл вет кӹзӹтӓт, айыртемӹн ӹлӓлшӹвлӓ, «тидӹ Ӓкрӓм вырсы паштек ылын» манын колтат. Ӓштӓт. А сӓмӹрӹквлӓлӓн, кушкын толшывлӓлӓн, тьотявлӓштӹн патыр пӓшӓвлӓштӹ гишӓн шайыштмашвлӓ доно пӓлӹмӹ лиӓш угӹц жеп толын шон».
Виталий Петухов «Пӹсӹ пикш, тангыла янгеж» романжым 1997 ин сирен, «У сем» дӓ «Ончыко» журналвлӓэш пецӓтлен лыктын. Пасна книгӓ доно роман лач 2006 ин веле лӓктӹн. «Пӹсӹ пикш, тангыла янгеж» романышты мӓмнӓн мары халыкын XII курымыштышы ӹлӹмӓшӹжӹ, шытырвлӓжӹ, шанымашвлӓжӹ, овуцавлӓжӹ гишӓн мастарын сирӹмӹ. Тенгеок Виталий Петухов Руш мӱлӓнды дӓ Волжский Булгари лоштышы кӹлӹм, икӓнӓ-иктӹ ваштареш шалгымашым анжыктен. Геройвлä сага Чумбылатын Кукарка солаштат, Кырык сирӹштäт, Булгар халан халифшы Ан-Насирӹн дворецӹштä лин, Всеволод князь сага Йыл мычкы кенä.
Романлан такеш агыл «Пӹсӹ пикш, тангыла янгеж» лӹмӹм пумы, вет тӹ жепӹн, кыце автор сирä, «керек-кышкы, айыртемӹн мӹндӹр корнышкы, тäрвäнет гӹнь, пикш дä кердӹ гӹц пасна ак ли. Вычыде, худа ышан эдемӹм äли хир йäнӹм вäшлин шагал кердäт. Князь Борис марынвлä гишäн тенге манеш: «Черемисвлä йой дä лÿддӹмӹ сäрзӹвлä ылыт, шукы корным нӹнӹ оролат. Тышман йывырт ак эртӹ - äрäт».
Паснаок мары халыкын лӱддӹмӹ сӓрзӹ ылмыжы мäмнäм кымылангда, тӹдӹ ӹшке шачмы вӓржӹм тышман гӹц ытара дӓ пашкуды халыквлӓлӓнӓт палша. Халыкын цымырын кредӓлмӹжӹ велдӹк веле техень кӱкшӹцвлӓш шомы. Мӓ роман гӹц пӓлен нӓлӹнӓ: мары халык тӹнӓм солавлӓштӹ икышын ӹлен. Солӓвлӓ ӹшке лоштышты лужавуйвлӓ палшымы доно икӓнӓ-иктӹштӹ доно кӹлӹм кыченӹт, тышманвлӓ ваштареш пыт кредӓлӹнӹт.
Романышты лужавуйвлӓ логӹц кырык мары Куцубайым пӓлдӹртӓш лиэш. Тӹдӹ Сотыйӓрӹштӹш патыр, ышан лужавуй ылеш. Ӹшке халыкшы верц тӹдӹ тыргыжлана, соты дӓ ирӹкӓн ӹлӹмӓшӹжӹ верц кредӓлӓш соок йӓмдӹ ылеш. Цилӓ пӓшӓжӹмок тыдӹ яжон тумаялмы, шот доно висӹкӓлен анжымы паштек веле ӹштӓ. Куцубай – патыр, лӱддӹмӹ сӓрзӹ. Тӹдӹ ӹшке халыкшым нигынамат ойхеш ак коды. Тенгеок Куцубай яжо тома хоза ылеш, тӹдӹн яратымы вӓтӹжы дӓ пӹсӹ ышан Цендуш эргӹжӹ улы.
Цендуш – кӓпеш шоаш тӹнгӓлшӹ ӹрвезӹ. Тӹдӓт ӓтяжӹ ганьок патыр дӓ лӱддӹмӹ эргӓш ылеш. ӹшкетшок сырмы ваштареш кредäлмӹждӹ дä сӹнгӹшеш лäкмӹжӹ äшеш кодеш.
Мары халыкын ик лужавуйжы, ышан, шотан, патыр эдем доно мӓ романын пӹтӓриш страницывлӓшток пӓлӹмӹ линӓ. Тидӹ романын тӹнг геройжы Чумбылат ылеш. Виталий Петухов лыдшывлӓм Чумбылат доно тенге пӓлӹмӹм ӹштӓ: «Тышкен лыкмы ганьы, вет акат мыльгалт, пӱэргӹ шынзӓ. Ош вӹцкӹж мӹнер гӹц ыргымы мӹнер пачшы мардежеш вӹсӓлтеш. Мӹжӓр лӹвӓлнӹжы техеньок ош тыгыр, кӹдӓл йӹр кӹм пачаш косир ӹштӹм пӹтӹрӓлмӹ. Пӱэргӹн пулыш гач кого янгеж кечӓ. Шалахай монгыреш пикш ладакым дӓ вурс кердӹм сӓкӓлтен. Мыктешкӹн кужырак ӱпшӹ, вуйгӹшӹл лӹвӓц сӹсӹрген, йӓрӹмӹн-йӓрӹмӹн шайыкыла вӹсӓлтеш. Сӹнзӓм пӹчшӹ мардежешӓт пӱэргӹ ак кымалты, анзыкыла пӹсӹн анжа. Сирӹп кидшӹ сермӹц лапшемӹм цат кычен».
Халыкшы верц йыштылмыжы, шытырланымыжы гишäн мары лужавуйвлä веле агыл, Ан-Насир халифäт, Сиволот князят Чумбылатым жеплäт, шотеш пиштäт. Вес халыквлäн кого эдемвлäштӹ анзылнатЧумбылат ӹшкӹмжӹм пингӹдӹн кыча, лÿдӹн ак шалгы. Ан-Насирлäн ясакым тÿлӹмäшӹм цäрнӹмӹ гишäн лӱдде попа, а Сиволот князь гӹц Тӱкäн Шур лужавуйым колташ ядеш, тӹдӹлäн Булгар халам нäлäш палша.
Романышты Цортан тьоти дä Тоймер картын образышты айыртемäлтӹт, шукым пäлӹмӹштӹ дä мыштымашышты доно öрӹктäрäт. Теве Тоймер карт мары халыкын дä Чумбылатын пуйырымашышты гишäн пäлӹмäшӹм пачеш, медитацим ӹштен мышта.
Роман шукы событивлä доно паян ылеш. Но Петуховын сирӹмӹ йöнжӹн айыртемжӹ ти романышты каеш: геройвлäн шаныкалымашыштым, тыргыжландарышы ядмашвлäэш ответвлäм кӹчäлмӹштӹм мастарын анжыкта. Произведени мычашышты Чумбылат ӹшкымжӹн ӹлӹмӓшӹжӹ гишӓн, ӹшке халыкшын пуйырымашыжы гишӓн шана: «Тагачы тӹлӓт, лач ӓтятлӓн, цилӓ верц шанаш, нӹнӹн ладнан ӹлӹмӓш гишӓн шытырланаш вӓрештеш. Тӹлӓт, кого лужавуйлан… Эдем паштек сотыгечӹштӹ иктӓ-ма дӓ сойток кодеш. Сойток иктӓ-ма дӓ кодшашлык…»
«Пӹсӹ пикш, тангыла янгеж» роман пиш интересный, цилäнок лыдшашлык ылыт.
4. Фэнтези – (фантазия) – фантастический литературын коклышы курым тӹнгäлтӹшӹштӹ миф дä ямак негӹцеш шачшы жанржы. Техень произведени историко-приключенческий ылеш. Фэнтези жанрлан тӹнгäлтӹшӹм англ сирӹзӹ Джон Рональд Руэл Толкин пиштен. Пӹтäриш романвлäжӹ логӹц иктӹтшӹ – «Хоббит». «Властелин колец» роман семӹнь киномат снимайымы. Ти жанр доно мастарын сирӹшӹвлä логӹц иктӹтшӹ – Джордж Мартин, «Песнь льда и огня» - кыце маныт, «величайшая фэнтези-сага со времён Токина». Руш писательвлääт ти жанрым яратен колтенӹт. Дмитрий Елец Таня Готтер гишäн 10 книгäм сирен. Фэнтези жанр литературышты веле агыл, изобразительный искусствыштат, музыкыштат виäнгеш.
Нӱнжӹк сӹнзäм веле кäрä. Мам ти касланышы маклака саксла?
Вувер кыва Нӱнжӹкл³н ышым пырта, йозы панды доно вуй гӹц лыпша дä пäлӹмäшӹжӹм тергä.
«- Колышт, ма техеньӹ: «Хоть кäнгӹж, хоть тел – со ик цӹре вел!»
Нӱнжӹк кымда лепкäжӹм кыптырта, тӹдӹм ирсä пӹрӹнзӹквлä äрäт. Тумая, тумая… Сӹнзäжäт лепкä лӹвäкӹ куза.
- Шӹшер! –трӱк келесен пуа. –Тӹдӹ соок ошы!
- О-о-ихи-ихи! – Вувер мӹшкӹр кычен ваштылеш. –Лачок вет! Ну-у, ышет, каеш, пырен! Такшым мӹнь весӹм тыштышым. Шанен лыктыц вет! Яра-а. Молодец! Единый госэкзаменӹм сдайышыц.
- ӹлет-ӹлет, вара пäлет. Ирӹ эче тӹлäт».
Тäнгвлä лошты келшӹмäш проблемымат писатель повестьӹштӹжӹ тäрвäтä. Нӱнжӹк йäм пындашеш кодмыкыжы, Тум патыр керемӹм пӹчкӹн шуа, дä Нӱнжӹк тӹшäкенок кодеш. Тӹдӹ шана: «Уке свет вӹлнӹ ӹнян тäнг. Дä линжäт ак керд, векäт. Кынам-гӹнят сек лишӹл тäнгетäт тӹньӹм сойток алтала äли выжала. А мӹньӹн гань тäнгвлä доно нимахань тышманат ак кел ылыныш».
Повестьӹм цилäге эче пецäтлӹмӹ агыл, мычашыжы махань лиэш, лыдшывлäлäн пäлӹ агыл, но техень шанымашыш толаш лиэш: Виталий Петухов фэнтези йöн доно сирӹмӹ повесть доно тагачшы ӹлӹмäшӹн акситӹвлäжӹм анжыкта: икäнä-иктӹлäн палшымаш, ӹнянӹмäш ямаш тӹнгäлӹнӹт, эдемвлä пайда верц дä ӹшке цäшӹштӹ верц веле кредäлӹт.
Пинтер, Гарольд.
Гарольд Пинтер (англ. Harold Pinter; 10 октябрь 1930, Лондон — 24 декабрь 2008, Лондон) — англи драматург, поэт, режиссёр, актёр, политикыштыш активист; лауреат Нобелевской премии по литературе 2005 года. Кӹзӹтшӹ жепӓш бритвлӓ логӹц ик кого драматургшы.
Британи империн кавалержӹ, Тӧр верц Шалгышывлӓн Орденӹн кавалержӹ, Куатан Легион Орденӹн кавалержӹ, тидӹ гӹц пасна шукы махань-шон литература премивлӓн лауреатшӹ, кыдывлӓ логӹц Шекспирӹн, Кафкан, Пиранделлон, Лоуренс Оливье лӹмӓн театр премин лауреатшы, Европыштыш шукы университетӹн Куатан докторжы. Нобель премим пьесывлӓжӹ гишӓн пумы, кышты Гарольд Пинтер «кечӹйӹдеӓш ӹлӹмӓшӹн йӹштӹлмӓш лӹвалнӹ кишӹ келгӹ урмашым пачеш дӓ пӹзӹрӹшӹ стенӓвлӓ лошкы пыра». Автор пӹтӓриш пӓшӓжӹм 1957-шӹ ин сирен дӓ тӹдӹ Кӹдеж маналтеш. Цилӓжӹ Пинтер 29 пьесым, 27 сценарим, шукы скетчым, радио дӓ телепрограммым, лыдышвлӓ дон эссевлӓм, ик романым дӓ шотлаш лидӹмӹ шукы сирмӓшӹм сирен.
Пӓшӓвлажӹ.
П
П
П
П
Пистерлӓ.
Пистерлӓ () — сола Кырык сирӹштӹ, Йоласал гӹц 5 уштыш дӓ Цикмӓ якте 31 уштыш нӓрӹ. П. ӹлем семӹнь 1795-шы ин ӓшындӓрӹмӹ. Церкӹ солан статусшым 1872-шы ин пумы. 2001-шӹ ин солашты 237 эдем ӹлен. Солашты кӹдӓлӓш школ, почта, фельдшер пункт, 2 лапка дӓ церкӹ улы. Цикмӓ доно асфальт корны доно кӹлдӓлтӹн.
Пистӹ.
Пистӹ () — мальва йишвлӓн группыш пырышы Европын шукы вӓрежок кушшы пушӓнгӹ Мары Элышты пистӹ цилӓ вӓреок шӓрлен. Пистӹ чехвлӓн халык символ пушӓнгӹ.
Пифагор (философ).
Пифагор Самос гӹц (кугезӹ греклӓ: "Πυθαγόρας ὁ Σάμιος", лат. "Pythagoras"; 570—490 ивлӓ Х.ш.я.) — Кугезӹ грек философ дӓ математик, создатель Пифагорлан ӹнянӹшӹвлӓн (пифагориецвлӓн) ыдылм-философи школлан негӹцӹм пиштӹшӹ. Пифагор ӹшке пӓшӓвлӓштӹжӹ греквлӓ дон вес халыквлӓм (варварвлӓм) тӓнгӓштӓрен дӓ Геродот годымок Эллинӹн ро-днӓ (пиш кого) философеш (шаныкалышеш) шотлалтын. Пифагорын школыштыжы 600 утла тыменьшӹ философи дон математкым тыменьӹн. Шачашыжы тӹдӹ Самос ошмаотышты шачын дӓ Иони философи школ докы лишӹл ылын.
П
Пичӓнсола.
Пичӓнсола () — Кырык сирӹштӹ, Аказан мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола. Виловат якте 7, Цикмӓ якте 22 уштыш. Важанӓнгӹр тӹрӹштӹш Изи Капан карем лишнӹ вӓрлӓнӓ. Архиввлӓштӹ ти сола гишӓн 1820 сирӓлтеш. Сола лишнӹ Изи Шӹндӹр школ шӹнзӓ. 2001-шӹ ин солашты 42 эдем ӹлен.
Плотин.
Плоти́н (кугезӹ греклӓ: "Πλωτῖνος", лат.: "Plotinos", шач. 204/205, Ликополь, Египет, Рим импери — колен 270, Минтурн, Кампани) — антик грек философ-идеалист, у платонизмӹн ӓтяжӹ. Платонын триадыжым пӧрттӱ дӓ космос доно кӹлден. Йымын ылмыжы, цилӓ вӓреок сек пӹтӓришӹ ылмы гишӓн пӓлдӹртен. Антик жепӓш политеизмӹм синтезируяш дӓ Ик ӹрдӓн ылмы доно кӹлдӓш цацен. У платонизмӹн сотериологижӹм шанен лыктын. Плотин гишӓн тӹдӹн тыменьшӹжӹ Порфириосын сирен кодымы Эннеадывлӓ пӓшӓжӹ гӹц пӓленӓ.
П
Плутарх.
Плута́рх Хероне́и гӹц (тошты греклӓ: "Πλούταρχος", лат.: "Plutarch", иктӓ 45 — иктӓ 127) — Кугезӹ грек философ, биограф, моралист.
П
Покансола.
Покансола () — Кырык сирӹштӹ, Аказан мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола. Виловат якте 1, Цикмӓ якте 16 уштыш. Солан кӱшӹл вуйжы Покансола, ӱл вуйжы Юаньсир маналтеш. Архиввлӓштӹ ти сола гишӓн 1795-шӹ ин сирӓлтеш. 2001-шӹ ин солашты 219 эдем ӹлен.
Поленгӓ.
Поленгӓ () — Виловат сола доно ушнышы сола. Цикмӓ якте 15 уштыш. Первижӹ Аказан мӱлӓндӹш пырен. Сола лишнӹ техень вӓр лӹмвлӓ улы: Йогор лап, Тарьян карем, Кого лидӹ, Пӹркем лидӹ, Алабай пичӹ, кыдым первижӹ Талди карем маныныт. 2001-шӹ ин солашты эдем ӹлен.
http://vkontakte.ru/photo-2564602_150218490
Польша.
Польша (), Польша Республика () — Покшал дӓ Ирвел Европыштыш кугижӓнӹш. Вадывелнӹ Германи, кечӹвӓл-вадывелнӹ Чехи, кечывӓлвелнӹ Словаки, кечӹвӓл-ирвелнӹ Украина, ирвелнӹ Белорусси, йыд-ирвелнӹ Литва дӓ Калининград область доно пӹсмӓным кыча.
Вуйхалажы: Варшава (), вес кого халавлӓ: Краков (), Лодзь ()
Кымдецшӹ:, ӹлӹзӹ шот: (2017), кугижӓнӹш йӹлмӹ: поляк, валюта лӹм: злоты — (PLN) Pinta-ala
Помидор.
Помидор
Помидор, вес семӹньжӹ томат, () — икиӓш ӓль шукыиӓш кушкыш. Латин Америка гӹц кандымы кавштавичӹ кушкыш. Кӹцкӹжӹм ботаниквлӓ "мӧр" маныт. Помидорым Европыш 1522-шы ин Италиш пӹтӓри кандымы дӓ тӹдӹм качкаш ярдымеш, яданеш, эдемӹм пуштшеш шотленӹт.
Поствайкин, Евграф Михайлович.
Евграф Михайлович Поствайкин — прозаик. 1944 ин 10 вӱдшорышто Мары Эл, Кырык мары районын Парнингӓш солаэш шачын. "Гидропроект" институтын инженержӹ. У Чебоксар халашты ӹлӓ.
П
Пресли, Элвис.
Э́лвис Ааро́н Пре́сли (англ.: "Elvis Aaron Presley"; 8 январь 1935, Тупело, Миссиссипи штат (Tupelo, Mississippi) — 16 август 1977, Мемфис, Теннесси (Memphis, Tennessee) — американ мырызы дӓ актёр. Тӹдӹм Рок-н-роллын кугижӓэш шотлат.
П
Пушкин, Александр Сергеевич.
Пушкин Александр Сергеевич (Москва, 1799 — Петербург, 1837) — кымдан пӓлӹмӹ, Руш Элышты когон яратымы национальный поэт. 1811-1817-шӹ ивлӓн дворян тетявлӓлӓн пачмы Царское Селоштыш лицейӹштӹ тыменьын. 1820-шы ин ”Руслан дон Людмила” лӹмӓн пӹтӓриш поэмыжым сирен. Пушкинӹн кыды-тидӹ пӓшӓжӹм кырык марлаат лыдаш лиэш. Иктӹжӹ нӹнӹ логӹц — ”Евгений Онегин” поэмыжы, кыдым В. Григорьев-Тотир сӓрен.
П
Пӧртныр.
Пӧртныр () — Кого Йынгын шалахай сирӹштӹжӹ кишӹ сола. Ӓнгӹр якте пел уштыш нӓрӹ лиэш. Почта индекс 425326.
Историжӹ.
Пӧртныр кырык мары халыкын культура историштӹжӹ кого рольым мадшы сола.
Пӧртнырышты 1828-шӹ ин кырык марынвлӓн погымы оксаэш якшар кӹрпӹц гӹц церкӹм шагалтымы, кыдым 1939-шӹ ин урыктымы. Солан церкӹштӹжӹ Альбинский Андрей Данилович (1790 - 1832(?)) ӹштен. Тӹдӹ 1821-шӹ ин Санкт-Петебургышты кырык марла лыкмы Евангелим сӓрен дӓ тенгеок 1837-шӹ ин Азанышты лыкмы Кырык мары грамматикын авторжы ылеш. 1812-шы ин кырык мары тетявлӓм лыдаш-шотлаш тымдаш манын, тоныжы тӹдӹ школым пачын. Ти сола доно тенгеок Яковлев Гавриил Яковлевичӹн дӓ Моляров Иван Яковлевичӹн ӹлӹмӓшӹшӹштӹ кӹлдӓлтӹн. Пӧртнырышты мары цевер кунстлан негӹзӹм пиштӹшӹ артньык Григорьев Александр Владимирович (1891 - 1961) шачын-кушкын. Ти солашты кымдан пӓлӹмӹ кырык марынвлӓ логӹц теве кувлӓ шачыныт: Баронов Алексей Владимирович (1902 - 1975) медицина пӓлӹмӓшвлӓн доктор, Баронов Алексей Михайлович педагог-организатор, политик, Ленинградыштыш С. М. Киров лӹмӓн вырсы-медицина Академин профессоржы, профессор-историк Крайнов Г.Н. Солашты кужы жеп кӹдӓлаш школ ӹштен, кыдым Эмӓнсолашкы ваштымы.
2001-шӹ ин Пӧртнырышты 98 эдем ӹлен.
Пӹзӹкныр вел солавлӓ.
Пӹзӹкныр вел солавлӓ — Пӹзӹкныр сола согоньыш пырышы солавлӓ.
Ажедмӓшвлӓ.
Мары Эл карта марла
http://mariuver.info/files/map_mari_el.pdf
Пӹзӹлмӹ.
Пӹзӹлмӹ () — 100-200 тӹрлӹ йиш лин кердеш. Тӹдӹ пушӓнгӹ ӓль тӹшкӓ семӹнь кушкеш. Маняр йиш пӹзӹлмӹ улы, келесӓш нелӹ дӓ кыце ти сортвлӓм икӹжӓк-иктӹштӹ гӹц айырымыла, ботаниквлӓӓт вӓк, келесен ак кердеп. Пӹзӹлмӹ роза (Rosaceae) кушкышвлӓн йыхыш пыра, тӹдӹ цилӓ Европа кымдык, Йыдпел Америка дон Азин шокшырак вӓрвлӓштӹжӹ кушкеш. Европышты пӹзӹлмӹ Йыдпелӹн 71 градусшы якте шӓрлен.
Пӹнгель Кугилӓнсола.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Изи Пӹнгель ӓнгӹр сирӹштӹ Цикмӓ — Яштуга шоссе лишнӹ вӓрлӓнӓ. Макарсир якте 3 уштыш.
Радугин, Феофан Григорьевич.
Радугин Феофан Григорьевич — Совет Ушемӹн Геройжы. 08.11.1912. Камаканыр - 27.12.1993 (Москва?).
Йоласал школым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Марпосад шӹргӹ техникумышты тыменьӹн. Цикмӓштӹ пренян шалвлӓм йоктарымашты техник ылын. А вара комсомолын путевка доно тыменяш кеен, 1935-шы ин летчик лин. 1940-шӹин декабрьӹн Батайский высший летный школым тымень лӓкмӹкӹжӹ, аэропортын начальникеш шагалтат. Кого Атя Муландӹ вырсышты пӹтӓришӹ кечӹвлӓ гӹцок участвуя. 1941-шӹин июньын Ф.Г. Радугин пасна назначениӓн Москва авиагруппа штабын вуйлатышы лин. Патыр, инициативӓн летчик, пилотируйымы техникӹм пиш яжон пӓлӹшӹ фронтвлӓштӹшӹ воинский частьвлӓлӓн боеприпасвлӓм, пиш керӓл грузым дӓ ответственный пӓшӓзӹвлӓм нелӹ условиштӹ шыпштен.
1942-шы и пӹтӹшӓшӹн Ф.Г. Радугинӹм советский партизанвлӓм обслуживаяш дӓ тышманын территориштӹпиш керӓл заданивлӓм ӹштӓш сек опытан пилотвлӓн группыш назначат. Фронтын лини гач мӓмнӓн землякнӓн боевой корныжы гишӓн сирӹмӹкнигӓвлӓштӹ, газет статьявлӓштӹ, музейвлӓштӹпӓлӓш лиэш. Халык герой С.А. Ковпакын шаяжы доно пӹтӓришӹ летчиквлӓ лошты Радугин Якшар Знамя орден доно награждаялтеш. Ф.Радугинӹн экипажшы Федоровын, Сабуровын, Балыковын, Яхонтовын дӓ весӹвлӓн соединенивлӓшкӹпєртӹлӹн. Якшар Армин командованижӹн задани доно сек лўддӹмӹдӓ патырвлӓ лошты разведывательный дӓ диверсионный группывлӓм кӹшкен. Тенге мӹндӹркӹчонгештӹлмӓшвлӓжӹ12 - 14 цӓш шыпшылтыныт дӓ кого мастарлыкым тергенӹт.
10-шы гвардейский авиационный дивизин 1-шӹавиатранспортный полкын экипажшын командир, старший лейтенант Ф.Г. Радугин фронтвлӓн дӓ тышманвлӓн тил вӹлнӹ1350 цӓш ылын, нӹнӹлогӹц пелӹжӹм - йыдым, 247 боевой полетым ӹштен, нӹнӹлогӹц 102 гӓнӓ - фашиствлӓн тилыш. Центральный партизанский штабын дӓ Якшар Армин командованижӹн заданивлӓ доно партизанвлӓлӓн 120 тонн боеприпасым, вооруженим, взрывчаткывлӓм, медикаментвлӓм шыпштен. Кого Земляш война веремӓн шушыргышы 395 партизаным шыпштен лыктын. Пӹтӓришӹ классан летчик Ф.Г. Радугин СССР-ын Гражданский Воздушный Флотын Главный управлеништӹшукы и старший инспектор-пилот ылын, сӓмӹрӹк летчиквлӓлӓн ӹшке кого опытшым пуэн шалген. Икманяр и БудапештӹштӹАэрофлотын представительжӹылын, советско-венгерский дружымашыш, кок сӓндӓлӹкӹн иквӓреш пӓшӓлӹмӓшкӹӹшке вижӹм пиштен.
Феофан Григорьевич шукы и Быковский аэродромышты чонгештӹлмӓшвлӓм вуйлатен, коллегӹвлӓжӹлошты шотеш пиштӹмӹылын. Боевой орденвлӓ сага мирный пӓшӓ гишӓн наградывлӓм пуэнӹт. Тӹдӹсоок проста, пуры кымылан ылмыжы, ӹшке пӓшӓжӹм, эдемвлӓм яратымы доно айыртемӓлтӹн. Пуйырымаш Ф.Г. Радугинӹм изи годшы гӹцок туан край гӹц тагынамок айырен. Но тӹдӹтуан шачмы вӓржӹм нигынамат мондыде. Земляквлӓжӹ, пӓшӓзӹколлективвлӓ дӓ осовынок тыменьшӹвлӓ доно кӹлӹм цаткыдын кычен, школвлӓштӹпочетан пионер ылын.
Школьниквлӓлӓн немецко-фашистский захватчиквлӓн зверь пӓшӓм ӹштӹмӹштӹм, советский патриотвлӓн оккупантвлӓ ваштареш лўдде кредӓлмӹштӹм шайыштын. Ф.Г. Радугинӹн патыр корныжым Коммунистический парти дӓ Советский правительство кўкшӹн ӓкленӹт. 23-шы февральын 1948-шӹин Советский Союзын Герой лӹмӹм пумы. Шачмы велӹштӹжӹкаждый ин тӹдӹн лӹмеш соревнованивлӓ эртӓрӓлтӹнӹт. 22 февральын 2003-шы ин Йоласал кӹдӓлӓш школеш Ф.Г. Радугин лӹмеш мемориальный хангам пачмы. Йоласал школын музейӹштӹдӓ Игнатьев лӹмӓн библиотекӹштӹгерой-землякнӓ гишӓн стендвлӓм оформляйӹмӹ. Кырык мары историн музейӹштӓт у пасна экспозици лишӓшлык.
Ажедмӓшвлӓ.
http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=12043
Р
Р
Рильке, Райнер Мария.
"Райнер Мария Рильке". Л. О. Пастернакын вазымыжы
Райнер Мария Рильке (немӹцлӓ: "Rainer Maria Rilke", кужы лӹмжӹ: "René Karl Wilhelm Johann Josef Maria Rilke" — Рене Карл Вильгельм Иоганн Йозеф Мария Рильке; 4 декабрь 1875, Прага — 29 декабрь 1926, Вальмонт, Швейцари) — австри поэт.
Биографижӹ.
Райнер Мария Рильке 4 декабрьын 1875 ин Прагышты шачын. Атяжӹ, Йозеф Рильке кӹртнигорнышты пӓшӓлӹшӹ чиновник ылын. Авӓжӹ Софи Рильке (шачынжы Энтц). Йыхыштышты лач ик эргӓш ылын. Шачмыкыжы Рене Карл Вильгельм Иоганн Йозеф Мария Рильке лӹмӹм пумы.
Р
Р
Ракоци, Ференц.
Ференц II Ракоци. Артньык Адам Маньоки (1724)
Ференц Ракоци Венгрин халык геройжы, Венгри дон Трансильванин герцогшы веле агыл, тенгеок сирӹзӹ семӹнят пӓлӹмӹ ылеш. Тӹдӹ политика, шӹнцӹмӓш, вырсы дӓ кыце кугижӓнӹшӹм виктӓрӹмӹлӓ, тӹдӹ гишӓнӓт сирен. Тӹдӹ пиш шукым сирен дӓ цилӓ сирӹм пӓшӓжӹм шӹмленӓт вӓк эче шоктымы агыл. Лин кердеш, лыдышвлӓмӓт сирен, но тидӹ гишӓн келесӓш нелӹ. Утла чӹдӹ сведени. Шукы сирӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ логӹц 1716-1719-шӹ ивлӓн сирӹмӹ конфесси (Confessio peccatoris, ad praecepe in corde suo nati Salvatoris vitam suam deflentis...) дон ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓжӹм (Mémores, 1717) гишӓн пӓлдӹртӹмӹлӓ. Конфессивлӓштӹжӹ малын тӹдӹ восстанин вуйлатышы лин, тӹдӹ гишӓн нимат шӹлтӹдеок шайыштеш. Зрини ганьок тӹдӓт лу и нӓрӹ шыпшылтшы вырсын вуйлатышы ылын дӓ тӹдӹн верц ылшы салтаквлӓн сусуштым, халык верц ылмыштым дӓ шӱмӹштӹш ясыштым ужын. Имни вӹлнӹ шӹнзен, тӹдӹ цилӓ тӹдӹм ужын, мам француз коллегыжы Сэн-Симон палатышты шӹнзен ужын.
Конфессивлӓм Ракоци латинлӓ сирен, ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓжӹм французла. Ракоци пиш яжон француз культурым пӓлен. ӹрвезӹ ылмыжы годым тӹдӹ Раблен, Фенелонын, Ла Брӱэрӹн пӓшӓвлӓжӹ доно пӓлӹ ылын дӓ восстаним шин шӓлӓтӹмӹ патек, 1712-1717-шӹ ивлӓн эмиграциштӹ Парижӹштӹ ӹлен. Тӹштӹ конфессивлӓ дон ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓжӹм сирӓш тӹнгӓлӹн. Лӱдвиг XIV-шӹ дон пӓлӹмӹ ылын. ӹшке шомыжы доно Гросбойн камалдолвлӓн мынастирӹштӹ ӹлен. Ти жепӹн Францин культура ӹлӹмӓш доно яжон пӓлӹмӹ лин кердӹн. Шамаклан тӹдӹ Расин дон Мольерӹн пьесывлӓштӹм ужын, француз картин галерейвлӓш шӹренок каштын дӓ Сэн-Симон дон пӓлӹмӹ лин. Тӹдӹжӹ Ракоци гишӓн ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓмӓт сирен. Мынастирӹштӹ ӹлен, эдемвлӓ дон кӹлвлӓм чӹдемдӓш тӹнгӓлӹн дӓ йансенизм сектӹш пырен. Тидӹ паштек конфессивлӓм сирӓш тӹнгӓлӹн. Сусу дӓ ӹлӹмӓшӹм яратышы ӹрвезӹ эдем гӹц славым яратышы вырсы вуйлатышы лин. Варажы стоик, религи гишӓн ирӹкӹн шаныкалышы эдем дӓ сирӹзӹ.
Политикӹмӓт тӹдӹ совсемешок кодыде, ӹшке ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓштӹжӹ малын восстанижӹ лаксыртымы лин, тӹдӹ гишӓн чӹдӹм агыл сирен. Тӹнг ӓмӓлеш дворянвлӓ дон халык лоштыш ынгылыдымашым лыктеш. Сирӹзӹ нӹнӹ лошты пиш келгӹ карем, манын сирӓ, кыдым нима донат пӹтӓрӓш ак ли. ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм сирӹмӹжӹ годым Ракоци махань-шон документвлӓм кычылтын. Йансонизмӹш сӓрнӓлтӹн гӹнят, сирӹзӹ молнам ма ылын, тӹдӹ гӹц ат отказалт, герцог лӹмжӹмӓт ӧрдӹжӹш моло шӹкӓл ак колты.
Р
Р
Рамстедт, Густав Йон.
Густав Йон Рамстедт (финнлӓ: "Gustaf John Ramstedt" (22 октябрь 1873, Таммисаари (шведлӓ Экенес) — 25 ноябрь 1950, Хельсинки) — швед йӹлмӓн финн лингвист, дипломат, урал, алтай, корей дӓ япон йӹлмӹвлӓм историн аспектӹштӹжӹ тӓнгӓштӓрен шӹмлӹшӹ специалист. Хельсинки университетӹштӹ Э. Н. Сетӓлӓн вуйлатымыжы доно финн-угр йӹлмӹвлӓм шӹмлен. Жеп эртӹмӹкӹ ти университетӹн экстраординарный профессоржы лин. Йӹлмӹвлӓм шӹмлӓш манын, Рамстедт шукы экспедицим ӹштен, туан йӹлмӹнам шӹмлӓш манын, тӹдӹ 1890-шы ивлӓн Тышнал солашкы толын дӓ погымы материалвлӓн негӹцеш 1902-шы ин Bergtcheremissische Sprachstudien лӹмӓн книгӓм лыктын. 1920-шы ивлӓн Рамстедт Япоништӹ дипломат пӓшӓм ӹштен.
Ажедмӓшвлӓ.
Р
Рехень Пандаш, Ыжга дӓ Пелейыдал.
Рехень Пандаш, Ыжга дӓ Пелейыдал — эстон тетя сирӹзӹ Эно Раудын книгӓжӹ кырык марла. Сӓрӹзӹ - Юлия Куприна.
2006-шӹ им кырык мары культурынан историштӹжӹ, лӹмӹнок литературышты дӓ книгӓ продукцим лыкмашты сек кӹцкӓнеш шотлен кердӹнӓ - имештӹ кырык марла 8 книгӓ „вӓк“ лӓктӹн! Ам пӓлӹ, 8 книгӓн лӓкмӹ паштек тӓ „ура!“-м саслымыла дӓ ойхырымыла. Вет мам ит попы, кугижӓнӹш, кыды халыкнан дӓ туан йӹлмӹнӓн гаранцхы лишӓшлык- ӹшке бӱджетешӹжӹ гӹц лач 3 книгӓм веле лыктын. Йӹлмӹжӹ яклака-пӓшӓжӹ какляка, халык шая улы. Тидӹ кӱ? ӓль ма? Махань институт? Кугижӓнӹшӹн чиновниквлӓжӹ мары культурым виӓнгдӹмӓшкӹ пиш шукы оксам колтенӓ манын тӹтӹшде попат, а лачокшымат анжалат гӹнь, лач культурым ӹштӹшӹвлӓжок, шамаклан, сирӹзӹвлӓ, пеле шужен ӹлӓт дӓ кӹце ужына, книгӓвлӓжӓт кынам лӓктӹт - кынамжы воксеокат агеп.
Тӹ годымок ма сусужы!? Эртӹш ин кырык марла 3 тетя книгӓ вӓк лӓктӹн. Седӹ, лыкташ лиэш ылын шукыракым - тӹнӓм кынам, государство, лачокат тидӹм керӓл пӓшӓэш шотла ылын гӹнь. Вет 1998-шӹ и годшен, кынам кугижӓнӹш палшымы доно остатка гӓнӓ кырык марла тетя книгӓ лӓктӹн 10 иӓш ¤билей шоэш ылын. Но Ипполит Лобановын „Тетя йӹрӓ“ книгӓжӹ ти шим юбилей ӹнжӹ ли манын, ытарыш. А результатыштыжы- яжо, кӹзӹтшӹ жепӓш книгӓм лыкмы. Кердӹт вет мары сирӹзӹвлӓ сирен, а артньыквлӓ рисуен дӓ полиграфиствлӓ яжо книгӓвлӓм лыктын - лач культурым, лӹмӹнок литературым виӓнгдӹшӹ чиновниквлӓ туан культурына верц вес семӹнь, тӹдӹм яратен, шотен пиштен дӓ палшаш цацышыла анжалыт ылгецӹ, тӹнӓм лӓктӹшвлӓжӓт весӹвлӓ лин кердӹт. ӹнянӹмӹ шоэш, весин нӹнӹ тенгеок и ӹштӓт, уке гӹнь, кыце тенге халык йӹлмӹм пӹзӹрӓш дӓ тӹдӹм пӱктӓш лиэш? А литература, кыце пӓленӓ- халыкын тӹгӹржӹ. Тидӹм ат итӹрӓйӹ дӓ тӹдӹлӓн тьолгыжаш ирӹкӹм ат пу гӹнь, седӹ, тӹдӹ пӹслӓнӓш тӹнгӓлеш.
А ӹнде книгӓн геройвлӓжӹ докы! Тидӹжӹ Юлия Куприна доно эстон йӹлмӹ гӹц сӓрӹмӹ „Рехень Пандаш, Ыжга дӓ Пелейыдал“ тетя книгӓ ылыт. Сӓрӹзӹ книгӓн анзыл шамакыштыжы тенге сирӓ: “Шергӓкӓн тӓнг! Кидӹштет лӹмлӹ эстон сирӹзӹ Эно Раудын тетялык книгӓжӹм кычет. Книгӓ кым изи кӓпӓн мытык мекер- Рехень Пандаш, Ыжга дӓ Пелейыдал гишӓн шайыштеш.
Автор персонажвлӓжӹм “накситральвлӓ” манеш гӹнь, книгӓм марла йӹлмӹшкӹ сӓрӹшӹ нӹнӹм “иксольывлӓ” манын лӹмдӓ. Вӹлец анжалын, иксольывлӓ гномиквлӓ дон лилипутвлӓ гань ылыт. Характерӹштӹ донат эдемвлӓ ганьыраквлӓок: ӹвӹртенӓт, шӹдешкенӓт колтат, нӹнӹ янаварланен сӓрнӓт, ик вӓрӹштӹштӹ нигыцеӓт шӹнзен ак тырхеп. Эдемвлӓ семӹньок чӓйӹмӓт косир цӓшкӓвлӓ гӹц йӱт, кагыльымат мелӹнок качкыт, тыл йӹр кӓнен шӹнзӓлтӓт, машинӓ донат кыдал кеӓт дӓ сек нелӹ ситуацивлӓ гӹцӹнӓт лӓктӹн мыштат.
Ти шайыштмаш-ямакым 1970-шы ивлӓн сирӹмӹ. Книгӓ ӹшке жепӹштӹжӹ пиш когон популярный ылын дӓ вескид йӹлмӹвлӓшкӓт пӱлӓ сӓрӹмӹ. Тенгелӓ 1974-шӹ ин Эно Раудын лӹмжӹм, кыды марла кӹртним анжыкта, тӱнымбалнышы сирӹзӹвлӓн спискыш пыртат, кыды Ганс Христиан Андерсенӹн лӹмжӹм намалеш. Седӹндонат ти книгӓ эстон тетя литературын историштӹжӹ керӓл рольым мадын.
“Рехень Пандаш, Ыжга дӓ Пелейыдал” гань книгӓвлӓ эстон сӹлнӹшаяшты тӹнӓм уке доно иктӹ ылыныт. Кӹзӹтшӹ годшаш яжон виӓнгшӹ технологи дӓ мультимеди жепӹн, седӹ, мӓнгӹ вуйышты кечӹшӹ радио гишӓн сирӹмӹжӹ моло лыдшым пурын йӹрӹктӓлеш веле, но книгӓн тематикӹжӹ тетявлӓ лошты веле агыл, коговлӓ лоштат хытырымашым тӓрвӓтӓ. Тӓнгвлӓ лоштышы кӹлвлӓм виӓнгдӹмӓш, икӹжӓк-иктӹлӓн палшымаш дӓ кычыкым пумаш, тенгеок пӧрттӱм жеплӹмӓш дӓ экологи ядмашвлӓ – мӓлӓннӓ, мӱлӓндӹ вӹлнӹ ӹлӹшӹвлӓлӓн, кӹзӹт пишок актуальный дӓ тергӹшӹ темывлӓ ылыт.”
Махань яжо, келгӹ шанымашан шаявлӓ! А ӹнде ти книгӓм лыдшын анжалтыш доно ӓклӓлӓлӹнӓ. Книгӓн дизайн дон сӹнжӹ гӹц тӹнгӓлӹнӓ. Пӓлдӹртӓш келеш, ти книгӓ Юлия Купринан кокшы сӓрӹмӹ пӓшӓжӹ. Пӹтӓришӹжӹ “Изи ӹдӹр Пилли-Ри” маналтеш дӓ тӹдӹ 2005-шӹ ин лӓктӹн. Кӹзӹтшӹ книгӓм вес типографиштӹ лыкмы дӓ, ти кок книгӓ лоштыш полиграфи пӓшӓштӹш айыртемӹм сӹнзӓгӹрӓток цаклет. Кокшы книгӓ пӹтӓришӹ гӹц таманяр пачаш яжорак, сӹлнӹрӓк дӓ квалитетӓнрӓк. Книгӓштӹ кыце шимӹ-ошы, тенгеок шукы цӹреӓн илл¤страцивлӓм кычылтмы, кыдывлӓ оригиналыштышывлӓ ылыт. Авторышты Эдгар Вальтер. Тидӹ полиграфи шотышты. Но мам ит попы, Пилли-Ри гишӓн шайыштшы книгӓм мӹнь яратем дӓ весӹвлӓлӓнӓт лыдаш согоньлем.
Кыце пӓленӓ, ик йӹлмӹ гӹц вес йӹлмӹшкӹ сӓрӹмӹ пӓшӓвлӓ вес культурышты литературым виӓнгдӹмӓштӹ, тӹдӹм уэмдӹмӓштӹ пиш кого рольым мадын кердӹт. Халык ти книгӓвлӓм лыдаш тӹнгӓлеш гӹнь, тидӹ халык логӹц туан йӹлмӹлӓ сирӹшӹ авторвлӓм шачыктен кердеш. Сӓрӹмӹ пӓшӓ- креативне процесс, кышты сӓрӹзӹн йӹлмӹ доно мадмыжым, фантазижӹм дӓ керӓл решенижӹм ужат. Ти шотышты Юлия пиш ыш доно книгӓн лӹмжӹм пуэн. Келеш вет- Рехень Пандаш, Ыжга дӓ Пелейыдал! Махань лӹмвлӓ? Мӓ, кырык марла лыдшывлӓ, литературыштына лач совецкий клишевлӓ доно сирӹмӹ тетя пӓшӓвлӓм веле пӓленӓ, кышты соок “яжо” – “худа”-м сӹнгӓ, ӓтям выжалышы Павлик Морозов ганьвлӓ тӹнг геройвлӓ ылыныт... дӓ седӹ, вес семӹнь сирӹмӹ книгӓвлӓ, ӧрӓт веле, пишок ула кайыт. Шанымем доно, нӹнӹм лыдашат, мелӹнок лыдат.
“Рехень Пандаш, Ыжга дӓ Пелейыдал” книгӓн сӱжетшӹ кым мекер лоштыш кӹл гӹц пасна вес лини донат виӓнгеш: тӹштӹ кредӓлмӓш кеӓ, кышты ик монгырыштыжы лач ти иксольывлӓ, вес монгырыштыжы котивлӓ ылыт. Котивлӓ халам шӹшерде дӓ колде коденӹт- цилӓ лопырген колтенӹт дӓ миллион доно ылытат, машинӓвлӓ ти продуктывлӓм канденок миӓт гӹнят, сойток ак ситӹ - тетявлӓӓт вӓк шӹшердеок кодыт. Мӓмнӓн симпатичный мекервлӓнӓ, тидӹм ужын, халам ытарышывлӓ линештӹ дӓ котивлӓм хала гӹц вес вӓре аздарен кенештӹ. Дӓ седӹ, кыце пуры ямакышты лиӓлтеш, тидӹм нӹнӹ ӹштен кердӹт дӓ мычашеш геройвлӓлӓн медальымат пуат дӓ кофе дон тотлы торт донат хыналыктат.
Пӓлем, сӓрӹмӹ пӓшӓ куштылгы агыл, седӹндонат сӓрӹзӹлӓн техень яжо дӓ интересный книгӓм мӓлӓннӓ сӓрӹмӹжӹлӓн таум келесӹнем. Дӓ эче техень яжо сӹнӓн книгӓм лыкмыжылан. ӹнянӹмӹ шоэш, Юлиян примержӹ сӹлнӹшая доно интересуялтшы дӓ туан литературынам виӓнгдӓш цацышывлӓлӓн кӹцкӓн лиэш. Пӓлем, кырык дӓ кожла мары сӓмӹрӹквлӓ лошты шукы талант улы, кыдывлӓ вескидвлӓмӓт пӓлӓт дӓ ӹшке пӓлӹмӓшӹштӹм культурынан виӓнгдӹмӓшкӹ колтат гӹнь, шанем, халыкна нӹнӹлӓн кого таум келесӓ. Тенге, кыце кӹзӹт Юлия Куприналан келесӹмӹ шоэш дӓ пӓлем, ти тауэмжӹ мӹньӹн ӹшкӹмемӹн веле агыл. Тӹдӹлӓн книгӓ доно пӓлӹмӹ лишӹвлӓӓт таум келесӓт. Юлия пӓшӓэт ашныжы! Анзыкылажымат мӓмнӓм у книгӓвлӓэт доно сусуэмдӹ.
Р
Римай, Януш.
Януш Римай (Rimay János, 1570 (кытла) - 1631).
Йанош Римай Балашин яратымы тыменьшӹжӹ ылын. Лин кердеш, тӹдӹ теоретически тымдышыжы гӹцӓт виӓнрӓк ылын, лыдышвлӓжӹм тӹдӹ шукы ягылтен. Дӓ тидӹжӹ, мӹнгешлӓ, лыдышвлӓжӹн йонгата ылмыштым дӓ лачок келесӹмӹ шанымашыштым ямдаш веле палшен. Тенге гӹнят, сӹлнӹшая историштӹ тӹдӹн ӹшке вӓржӹ улы- маниеризм жепӓш тӹдӹн творчествыштыжы бароккон пӹтӓриш пӓлӹквлӓжӹ каяш тӹнгӓлӹнӹт. Римай Цицеро дӓ расмусын шӱлӹш доно кушшы гуманист ылеш.
Римай Балассин остатка лыдышвлӓжӹм пецӓтлен лыктын дӓ тидӹ гӹц пасна коллегывлӓжӹ доно сирӹзӹвлӓн йӹргецӹш погыненӹт, кышты поэзи гишӓн хытыренӹт. Поэзи авторлан пӹтӓрижок шамым кӓндӓрӹмӓш ылын, форма тӹдӹлӓн кого рольым мадын дӓ кыце иктӓ-мам у семӹнь келесен мыштымаш; ти шотышты шижмӓш дон шӱм выргыжмаш кокшы вӓрӹм йӓненӹт.
Тӹдӹн поэзиштӹжӹ умат моаш лиэш- поэт ӓтямӱлӓндӹ гишӓн кӹзӹтшӹ семӹнь шанен, анзыкы халык доно когоэшнӹмӓшӹм лыктын, кышты политический тергӹмӓшвлӓлӓнӓт вӓрӹм момы. "Ох, цӓшдӹмӹ, лаксыртымы дӓ намысландарымы Венгри халык" (Oh szegény megromlott s elfogyott magyar nép) лыдышыштыжы тӹдӹ туан халыкшы верц ойхыра дӓ туан сӓндӓлӹкшӹ верц шагалаш ӱжеш.
Поэтӹн кыды лыдышыжы, ӧрӓш веле кодеш, пиш модерн шӱлӹшӓн ылыт. Но тӹ годымок лач маниеризм жепӓш стиль дӓ уты доно тӓнгӓштӓрӹмӓшвлӓм кычылтмаш лыдышвлӓлӓн утла нелӹ формым пуат.
Руссо, Жан-Жак.
Жан-Жак Руссо́ (фр.: "Jean-Jacques Rousseau"; 28 июнь 1712, Женева — 2 июль 1778, Эрменонвиль, Париж лишнӹ) — француз сирӹзӹ, философ, композитор. Кыце халык кугижӓнӹш доно виктӓрӓ, тӹ модельӹм шанен лыктын, вес семӹнжӹ тидӹм тӧр демократи маныт, кыдым кӹзӹт яктеӓт эче кычылтыт, шамаклан Швейцариштӹ.
XVIII курымын бароккоштыш рационализм паштек сентиментализм толын, кыды у культура йогымашым канден, кыдын тӹнг элеменжӹ шижмӓш ылын. Ти у йогымаш культуры эдемӹн шамжым вашталтен, эдем ӹшке кыце вӹкӹжӹ, тенгеок пӧрттӱ дон культура вӹкӹ вес семӹнь анжаш тыменьӹн. Ти идейӹвлӓм ӹлӹмӓшкӹ пыртышывлӓ лоштӹ сек кого рольым Жан-Жак Руссо мадын. Тӹдӹ XVIII курымаш рационализм верц шалгышы филосовлӓ доно антогонизмӹш пырен. Тӹ годымок Руссо рационализмӹн философижӹм яжон пӓленӓт, тӹшкӹ шижмӓш дон азарт дон темпераментӹм пыртен мыштен дӓ тенге рационализмым тошты анжалтышеш лыктын мыштен. Руссо тенгеок композитор дон ботаник ылын.
Р
Саваткова, Анна Андреевна.
Анна Андреевна Саваткова, (20-шы октябрьӹн 1925-шӹ ин Яштугашты шачын)
Кӱшӹл школышты тыменьмӓш.
1966-1971-шӹ ивлӓ лошты МарКугПедИ-штӹ мары йӹлмӹ факультетӹштӹ тыменьӹн.
Шӹнцӹмаш пӓшӓвлӓжӹ.
1949-1953-шы ивлӓ лошты Йӹлмӹвлӓм шӹмлӹшӹ институтышты, пӹтарижӹ Ленинградышты, варажы Москвашты тыменьӹн. С. шукыжымок мары йӹлмӹвлӓн лексикӹм шӹмлен. 1981-шӹ ин Кырык мыры йӹлмӹн лӹмдержӹм поген лыктын. Ти лӹмдер халык лошты кымдан пӓлымӹ лин дӓ у редакци доно тидӹм 2007-шӹ ин угӹц лыкмы.
С
С
С
Савельева, Евгения Константиновна.
Евгения Константиновна Савельева — кырык мары поэтесса, журналист.
Биографижӹ.
Сарапай солаэш 31 август 1959 ин шачын. Вӹржӹкӓн школышты, вара Йоласал школышты тыменьӹн. Пакыла - Мары госуниверситетӹштӹ, историко-филологический факультетӹштӹ, кыдым 1980 ин пӹтӓрен. Школвлӓштӹ пӓшӓлен, вара - Кырык мары район газетӹн редакциштӹ: корреспондент, ответственый секретарь, "Край горномарийский" газетӹштӹ кӹзӹтӓт пӓшӓм ӹштӓ. Цикмӓштӹ ӹлӓ.
C
Салат.
Салат (латинлӓ: "salata" — санзалан) — махань-шон кавштавичӹ кушкышвлӓ гӹц йӓмдӹлӹмӹ ӱштӹ качкыш. Шӹренжок салатышты ыжар ӹлӹштӓшӓн салат ылеш, тидӹ гӹц пасна ма-шон ыжаргы йишвлӓ, важан кушкышвлӓ, понгывлӓ, тури, охырец, помидор, пырса йишвлӓ, фруктывлӓ, кукурузын пӹрцӹвлӓжӹ дӓ молат кычылталтеш. ӱштӹ качкыш. Салатлан тотым пуаш манын, тӹдӹм патыл, майонез, итӹнӱ, оливӹӱ, уксус, санзал, перцӹ доно тотым пуат. Салат шулыкан дӓ куштылгы качкышеш шотлалтеш. Салатым шӹренжок пай качкыш сага качкыт.
Салымсола.
Салымсола — сола Кырык сирӹштӹ. Ти солашты сирӹзӹ Никон Игнатьев шачын.
Солан историжӹ.
16-18 курымвлӓн архивный документвлӓштӹ тидӹ — сола-община — «Чертакова» — «Цартак». «Цартак» — пӹтӓришӹ поселенецӹн лӹмжӹ. А 19-шӹ курым тӹнгӓлтӹшӹн тӹдӹм «Чалымкина», марла — Цалымсола манаш тӹнгӓлӹнӹт. Первишӹ предани семӹнь (тӹдӹм профессор И. Н. Смирнов 1889-шӹ ин пецӓтлен). Цалымсолашты ӹлӹшӹ черемисвлӓ попенӹт: нӹнӹн родывлӓштӹ Угарман областьышты Лысково гӹц кӱшнӹрӓк ӹленӹт, а вара Шур ӓнгӹр гач ванжен, тиштӹ ӹлӓш тӹнгӓлӹнӹт. А вес предани семӹнь, ти солалан негӹцӹм пиштӹшӹжӹ Цалым лӹмӓн мары ылын. Тагынам перви кок марын Цалым дон Климӓн Изи Йынгы тӹрӹш толыныт. Ужыт: ӓнгӹр мычкы тарвашвлӓ йогат. Кӹчӓл кенӹт. Аръюнгывуй якте шоныт, ужыт: ик мары портӹм чанга. Шаналтенӹт: тиштӹ чангат гӹнь, тенгежӹ тиштӓт ӹлӓш лиэш. Тенге Климӓн — кӹзӹтшӹ Климӓнсола сага, а Цалым ӹшке ӹлемжӹм кӹзӹтшӹ Салымсола сага шӹнден. Цалымын йыхшы шӓрлен миэн. Но мор толын, шукынжы, лӹмӹнок пӱэргӹвлӓ, ти цер доно коленӹт.
Ик колышы эдемӹн кӓпшӹм кого пушӓнгӹн каргыжеш вӹдӹл карем гач намал ваштенӹт дӓ тӹшӓк коденӹт. Икманяр жепӹштӹ толыт, ужыт: «колышы» ӹлӹжӹн. Шаналтенӹт, ӓнят, ти вӓр, кышты кӹзӹт нӹнӹ ӹлӓт, ӹлӓш ярал агыл. Тенге цилӓн портвлӓм карем вес монгыреш шӹндаш линӹт. Тенгелӓн ти предани семӹнь у вӓрӹштӹ Цалымын солажы шачын. Вес статянжы — «Цалымсола» (рушла «Чаломкино»). Кӹзӹт ти солам Салымсола маныт. «Салым» — «пламя» шамак доно ак кӹлдӓлт. Сек пӹтӓри ти сола гишӓн шудӹвуй Акпарсын муланӹдштӹ 1717-шӹ ин ӓшӹндӓрӓлтеш. Тӹштӹ 39 хозяйство (128 ӹдӹрӓмӓш, 139 пӱэргӹ) ылын. ӹлӹшӹвлӓ первишен ныр пашам ӹштенӹт, вольыкым урденӹт, тоны промыслывлӓ доно занимаялтыныт. Но лӹмӹнок ӹшке солаштым 19-20 курымвлӓн мастар эдемвлӓ лӹмлештӓренӹт. Нӹнӹ ши гӹц ювелир ӹзгарвлӓм, цепошкам ӹштенӹт. Цилӓ Мары кымдемӹштӹ лач ти солашты веле ювелир ӹзгар ӹштӹмӹ паша виӓнгӹн. А кышец тидӹ тӹнгӓлӓлтӹн? Кугижӓн арми гӹц толмыкыжы, Семен Андреевич Ондрикан солаштышы ӹлӹшӹвлӓм ши гӹц цепошкавлӓм ӹштӓш тымден. Вет тӹнӓм царский служба 25 и шыпшылтын.
Техень кужы веремӓштӹ тӹдӹ ти ремеслом яжон пӓлен нӓлӹн. Салымсолашты ӹлӹшӹвлӓ: изижат-когожат ти цепошкавлӓм изи пробан ши гӹц ӹштенӹт. Ти материалым Угарман халашты пазарышты нӓлӹнӹт ӓль кынамжы тошты украшенивлӓм, оксавлӓм шӹрӓтенӹт. Цепошкавлӓ гӹц пасна кустарь-ювелирвлӓ шӓргӓшвлӓм, крестиквлӓм, цепошкавлӓэш дужкывлӓм, пӹлӹш сергӓвлӓм, пӱкшвлӓм пыдырташ кусачкывлӓм, кофтывлӓлӓн, ыжгавлӓлӓн полдышвлӓм, браслетвлӓм, ӹдӹрӓмӓш кемвлӓлӓн той гӹц таганвлӓм, йӹнгӹлвлӓм ӹштенӹт. Техень изделивлӓм йӓмдӹлӹмӓш — пиш нелӹ пӓшӓ. Ти промысел цилӓ солам пукшен, урожайдымы ивлӓн вурчен. Ши гӹц ӹштӹмӹ изделивлӓм торговецвлӓ, скупщиквлӓ вӓрӹшток нӓлӹн миэнӹт дӓ Угарман, Москва, Кострома дӓ вес халавлӓштӹ шӧртньӹ дӓ ши изделивлӓн лапкавлӓшкӹ колтенӹт. Нӹнок проволокым дӓ вес материалвлӓм кустарьвлӓлӓн нӓлӹн дӓ выжален шалгенӹт (ик фунтын ӓкшӹ 65-80 ыр). Ик иӓш пӓшӓдӓр кустарьӹн тенгежӹ 60-100 тӓнгӓ якте лӓктӹн. Ти окса податьвлӓм тӱлӓш, ӹлен лӓктӓш ситен. Сек яжо мастарвлӓ Михаил Васильев, Михаил Семенов (Ондрикӓн Семенын эргӹжӹ) ылыныт.
Пазарвлӓштӹ такеш агыл Салымсола эргӓшвлӓ гишӓн тенге попенӹт: «Салымсола млоецвлӓ — ши савылавлӓ». 1909-шӹ ин Азаныштыш международный выставкышты Салымсола мастарвлӓн: Дмитрий Кузьмич Семеновын (альпак цепочка гӹц пояс) дӓ Алексей Михайловын (цепошка, хӹрестӹ, альпак гӹц шӓргӓшвлӓ) ӹзгарвлӓштӹ анжыктымы ылыныт. 20-шы курым тӹнгӓлтӹшӹн тенгеок мастарвлӓ Яким Родионов, Спиридон Шорин, Семен Сергеев дӓ весӹвлӓӓт лӹмлештӓрӓлтӹнӹт. Ти солашты ювелирный промысел советский власть лимӹкӓт, виӓнгӹн. Но сырье ситӹде, кустарный промыслылан налог кушкын миэн, седӹндон 1924-шӹ ин Салымсолашты ювелирный изделивлӓм ӹштӓш цӓрненӹт. Лач ти мастарвлӓн изделивлӓштӹ кодыныт, нӹнӹ Йошкар-Ола, Санкт-Петербург, вес халавлӓн музейвлӓштӹ перегӓлтӹт дӓ тӹ жепӹм ӓшӹндӓрӹктӓт. Ювелирный промысел гӹц пасна ти солашты тенгеок слесарный, стекольный дӓ кӹрпӹцӹм ӹштӹмӹ производство виӓнгӹнӹт. 1893-шы иӓш анжыктымаш семӹнь, Салымсолашты ӹлӹшӹ Андриян Дмитриевӹн кӹрпӹц гӹц стройымы сарайжы (заводшы) ылын. А Цартак околодокышты 1898-шы ин кым каменный часовня ылыныт. Иктӹжӹ кӹзӹтӓт Салымсола доны перегӓлт кодын.
Салымсола — мары литературын классикшӹ Н. В. Игнатьевӹн шачмы вӹржӹ. (1895—1943 ивлӓ). Тӹдӹлӓн 100 и шомы лӹмеш тиштӹ 1995 ин 10 июньын литературно-художественный музейӹм пачмы. Ти солашты эче ик вӓр эдемвлӓм токыжы шыпшеш. Салымсола вуйышты лаштыра кого тум шалга. Тӹдӹлӓн 100 и утла. Шытыр ӹлӹшӹвлӓ тӹдӹм итӹрӓн штакетниквлӓ доно пичен шӹнденӹт. Ти тум гишӓн теве кыце легенда попа: "Салымсолашты ӹлен тылык ӹрвезӹ-кӹтӧзӹ. Ти сола гӹц ик ӹрвезӹм кугижӓн армишкӹ служаш колтышашлык ылыныт. ӓтя-ӓвӓштӹ ӹшке тетяштӹм тинӓр кужы жепеш служаш (вет тӹнӓм 25 и служенӹт) колтымышты шоде. Тенге ти тылык ӹрвезӹм кугижӓн армишкӹ колташ решенӹт. Вет тӹдӹн гишӓн ӹжӓлӓйӹшӹ иктӓт ылде. Ти ӹрвезӹ шӹргӹш кен дӓ йыд вашт тӹштӹ ылын, а ирокеш тӹдӹ кыце ӓтя-ӓвӓде парвален, орланен ӹлӹмӹжӹ, цилӓ шӱм ясыжы гишӓн мырым тӹдӹм ирок ыжаташ лӓкшӹ Салымсола халыклан мыралтен пуэн. Ти мыры тӹдӹн йӓнгӹштӹ йыдым шачын. «Салым сола покшалнет, лаштыра тумет шалга. „ӓти“, — манын, мишӹмӓт, „Эргем толок“, — ӹш ман…» Дӓ шайыкыла сӓрнӓлде, мӹндӹр корныш тӓрвӓнен. Тидӹ первишӹ халык мыры. Но тӹдӹн автореш халык Антон Иванович Ивановым шотла. 1914-шӹ ин армиш, фронтыш салтакеш кемӹжӹ анзыц ти мырым мырен пуэн. Ти мырым марынвлӓ, финн-угр халыквлӓӓт яжон пӓлӓт.
Самойлов, Владислав Гурьевич.
Владислав Самойлов (20.01.1963-10.12.2009) — кырык мары сирӹзӹ.
Цермышалышты шачын. Картук тӹнгӓлтӹш dӓ Усола кӹдӓлӓш школвлӓштӹ тымен6ӹн. 1985-шӹ ин Мары Кугижӓншӹ университетӹн мары филологи факул6тетӹм пӹт8рен. 1998-шӹ и гӹц РФ Сирӹзӹ ушемӹн членжӹ. Школышты тымен6мӹжӹ годымок Йӓмдӹ ли, Жерӓ- газетвлӓштӹ пецӓтлӓлтӓш тӹнгӓлӹн. 1983-шы ин "Проста халык/эдемвлӓ" шайыштмаш Кӹртни ви-ал6манахышты лӓктe. 1989-шӹ ин "Мырызы йӓнгӓн халык" шайыштмашым сирӓ. Лыдыш ӓршӓшвлӓ: "Сӓмӹрӹк жеплӓн" (1990), "Пӹсӹ кӓнгӹж" (1992), "Висӓ" (1995), "Йӹнгӹл юкан йӓнгем" (2007), "ӓвӹк-цӹвӹк" (2008). "Писӓн" романжым У сем-журналышты 2001-2003 и8ш номервлӓштӹ пецӓтлӹмӹ. Владислав Самойлов - кырык мары поэзим уэмдӹшӹвлӓ логӹц иктӹжӹ. Лыдышвлӓжӹм коми, рушла дӓ финн йӹлмӹвлӓш сӓрӹмӹ. 10 декабрьын 2009 ин ӹлӹмӓшӹжӹ кӹрӹлтӹн.
ссылки.
С
Санта Клаус.
Санта Клаусын, "Ӱштӹ Кугузан" — Йоулупуккин историштӹ гӹц
У и мӓлӓннӓ кого айо. Тӹдӹн сек тӹнг персонажшы — Ӱштӹ Кугуза (Ӱштӹ Тьотя) ылеш, кыды тетявлӓлӓн пӹрнявлӓм (подаркавлӓм) шӓлӓтен сӓрнӓ. Европышты Ӱштӹ Тьотян коллегыжым христиан религи доно кӹлдӓт дӓ цилӓ сӓндӓлӹкӹшток ӹшке семӹньӹштӹ тӹдӹм лӹмдӓт. Ӱштӹ Кугуза Шартял анзыцын ӹшке пӓшӓжӹм тӹнгӓлеш. Кӹзӹтшӹ жепӹн тӹдӹн выргемжӹ универсальный, цилӓ вӓреок ик статян ылеш — тӹдӹ якшар мӹжӓрӓн, ош миж тӹрӓн калпакан дӓ ош пандашан лишӓшлык. Ӱштӹ Кугуза кӹзӹт сусу, йӹрӹзӹ дӓ тетявлӓм яратышы тьотя ылеш. Тӹдӹм якшар выргемӓнӹм шӱдӹ и нӓрӹ веле пӓлӓт, молнамжы гӹнь тӹдӹ ыжга выргемӓн сӓрнен, кидешӹжӹ ӓнгӓлтӹш пандым кычен, нолжым кесӹм ӓль шарыкым анжыктышы маска доно мӱден шӹнден. Мары фольклорышты ти образым Васли Кугуза лӹм доно пӓленӓ. Тӹдӹ Шартял годым сола мыч пӧрт гӹц пӧртӹшкӹ каштын, махань-шон масаквлӓм шайыштын, мырен, ӹлӹмӓш доно кӹлдӓлтшӹ изи инсценировкывлӓм анжыктылын дӓ пӧрт хозалан пурым, цӓшӹм дӓ шулык дон пурлыкым согоньлен. Пӧрт хозажы ӹшке монгыржы гӹц Васли Кугузалан изи пӹрнявлӓм пуэн ӓль хыналыктен. Мӓмнӓн йӹлмӹштӹнӓ Шартялын этимологижӹ «шарык ял» шамаквлӓ доно кӹлдӓлтӹн.
Васли Кугуза гань фольклор образвлӓ Скандинавиштӓт улы. Нӹнӓт ыжгам, кесӹм анжыктышы маскым чиэн, пӧрт гӹц пӧртӹшкӹ, хутор гӹц хуторышкы каштыныт дӓ функциштӓт марынвлӓн Васли Кугузан ганьок ылын. Шамаклан, финнвлӓ Ӱштӹ Кугузам Joulupukki маныт. Кырык марлашкы сӓрӓш гӹнь, тидӹ «Шартял Кесӹ» лиэш. Европыштыш Ӱштӹ Кугузан прототипешӹжӹ Ликийӹштӹш Мира халан епископшы Валгыды (святой) Миколай (270—347 ивлӓ) шотлалтеш. Шайытыт, вуйта тӹдӹ лишӹлвлӓлӓнжӹ палшаш манын, шӹкш труба гӹц пӧртӹшкӹштӹ оксам кӹшкен сӓрнен. Кӹзӹт ти хала Турциштӹ ылеш дӓ Демре маналтеш, молнам ти территориштӹ греческий-католик верӓн греквлӓ ӹленӹт. Ти халашты Санта Клауслан ӓштемикӹм вӓк шагалтымы — тенге туроквлӓ тӹдӹм шотеш пиштӓт. Халан ик церкӹштӹжӹ 1087-шӹ и якте ти епископын кӓпшӹ киэн дӓ ти церкӹ ӹнде Баба Ноэль Килизе (Ӱштӹ Кугузан церкӹжӹ) лӹм доно пӓлӹ ылеш. Шартял доно кӹлдӓлтшӹ персонаж семӹнь Валгыды Миколай пӹтӓриок Голландишкӹ толын. Тидӹ 15-шӹ курымын лин. Голландвлӓм тангыжвлӓ мыч сӓрнӹшӹ халык семӹнь пӓлӓт дӓ ти Валгыды Миколай лӹмӹнок тангыжышты каштшы эдемвлӓлӓн палшен. Кырык марынвлӓн православный пантеоным анжалаш гӹнь, корнышты дӓ выжален каштшы эдемвлӓлӓн Миколай Угодник палша манына.
Тидӹжӹ гӹнь ти Валгыды Миколай доно и кӹлдӓлтеш. Легендывлӓ шайыштыт, вуйта Валгыды Миколай Амстердамышкы пӹтӓриш гӓнӓ 6-шы декабрьын толын. Сагажы шим каваштан тӓрзӹжӹ — негр Петер ылын, кыды Миколайлан пӹрнявлӓм пайылаш палшен. Голландвлӓ Ӱштӹ Кугузам ӹшке семӹньӹштӹ — Синтер (Валгыды) Клаас маныт. Тӹ годымок 6-шы декабрь епископ Миколайын колымы кечӹжӹ. Бельгиштӹ, Европа Унионын (Ушемӹн) тӹнг сӓндӓлӹкӹштӹжӹ тӹдӹм Николаас маныт. Франциштӹ тӹдӹм Пер Ноэль, Италиштӹ Баббо Наталь дӓ Испаништӹ Паппа Ноэль, Германиштӹ Вайхтнахцманн лӹм доно пӓлӓт. Америкӹшкӹ Ӱштӹ Кугуза 17-шӹ курымын Голланди гӹц ванжен дӓ тӹдӹм Санта Клаус манаш тӹнгӓлӹнӹт. Пӹтӓрижӹ гӹнь тӹдӹ пиш лӱдӹктӹлшӹ тьотя ылын, но 19-шӹ курымын тӹдӹ пурырак дӓ сусурак лин. Пӹрнявлӓжӹм тӹдӹ кыды сӓндӓлӹкӹштӹжӹ Шартял вадны, 24-шӹ декабрьын, кыды вӓрежӹ шартял кечӹн, 25-шӹ декабрьын пайыла. Голланди дон Бельгиштӹжӹ гӹнь, пӹрнявлӓ тетявлӓн кидӹшкӹ 6-шы декабрьынок вӓрештӹт. Шукы сӓндӓлӹкӹштӹжок тетявлӓ пӹрнявлӓм Шартял кож лӹвӓлнӹ мот, но Франциштӹ, Италиштӹ дӓ Англиштӹ пӹрнявлӓ шӹкш труба гӹц кенвазыт манын попат дӓ нӹнӹм тетявлӓлӓн носкивлӓш оптат. Кӹзӹтшӹ гӹнь, цилӓ тӱнымбалны Шартял Тьотя Суомин Лапландиштӹ, Корватунтури (Пӹлӹш Кырык) вӹлнӹ ӹлӓ манын шайыштыт. Корватунтури кырык Рованиеми хала лишнӹ ылеш.
Ти хала гӹц мӹндӹрнӹ агыл, Ӱштӹ Кугузан- Йоулупуккин ӓпшӓткудыжат, вес семӹнь резиденцижӹ вӓрлӓнӓ. И йӹде тӹшкӹ тӹжемӹн дӓ тӹжемӹн изи дӓ кого туриствлӓ толыт. Ти корным сирӹшӓт тӹштӹ таманяр гӓнӓ ылын дӓ Йоулупукки доно пӓлӹмӹ лин. Ти Ӱштӹ Кугузан ӹшке почтыжы улы, кышец кымда мӱлӓндӹнӓн цилӓ сӓндӓлӹкӹшкок Ӱштӹ Кугуза цевер дӓ пуры шамакан сирмӓшвлӓжӹ чонгештӓт. Тене, шамаклан, Йоулупукки дорц Марий Элышкат кымылангдымы открыткывлӓ кенӹт. Тӹ годымок, мары тетявлӓӓт Йоулупуккилӓн сирмӓшвлӓм сирӹкӓлӓт, вет тӹдӹн адресшӹ нелӓт агыл: Suomi — Finland, Rovaniemi, Joulupukki. Ти Ӱштӹ Кугуза пучым тирӹшкӹ кӹцкен, Суоми мыч кыдалыштеш дӓ тетявлӓлӓн пӹрнявлӓжӹм шӓлӓтен сӓрнӓ. Мӓ донышна гӹц ик айыртем улы, Суомиштӹ тӹдӹн сага нигынамат Лымӹдӹр ак сӓрнӹ. Лымӹдӹр лач руш культурышты веле улы. Россий Федерациштӹ ӹнде таманяр и перви Великий Устюг халашты руш Ӱштӹ Кугузан (Дед Морозын) резиденцижӹ пачмы лин. Ӹнянӹмӹ шоэш, кырык дӓ кожла марывлӓнӓт ӹшке Ӱштӹ Кугузан резиденци-ӓпшӓткудыжы лиэш дӓ ти вӓржӹ, шанымем доно Цикмӓштыш пӹлгом лӹвӓлнӹш музей сек йӧнӓн вӓр. Ӱштӹ Кугуза гишӓн шукыракым пӓлӹнедӓ гӹнь, интернетӹштӹ Joulupukki дӓ Santa Claus лӹм доно пӓлен нӓлӹдӓ.
Сануков, Ксенофонт Никанорович.
Санук Миконор Синопон (рушла Ксенофонт Никанорович Сануков) — кымдан пӓлӹмӹ профессор-историк, доктор. 1935 ий 5 февраль, 1935 и. Носола.
Ятыр ий годсек марий калыкын да кундемын эртыме корныжым шымла. Кужу жап Марий Элын вузлаштыже эртымгорным, политологийым да моло предметымат туныкта.
Пытартыш жапыште 30-шо ийласе шучко туткар пагыт нерген моткоч шуко пашам савыктен, але марте луктын каласаш лийдыме йыжыҥ дене палдарен.
Сталин культ жапысе жертве-влакым шарныме «Мемориал» ушемым вуйлата. Туткарыш логалше ятыр еҥын поро лӱмжым калыклан пӧртылташ полшен.
«Марий ушем» мер толкынын шочмо годсесак тудо ты организацийын ик эн чулым да виктарен шогышо еҥже.
Кызыт Миконор Синопон Марий кугыжаныш университетыште Ачамланде эртымгорно кафедрым вуйлата.
2005 ийыште С. Г. Чавайн лӱмеш кугыжаныш премийын лауреатше лийын.
С
С
Сарапай.
Сарапай — сола Кырык сирӹштӹ.
Вӓрлӓнӹмӹжӹ.
Сарапай сола Йынгы ӓнгӹрӹн шалахай монгыр сирӹштӹжӹ, Эмӓнсола дорцын 6 уштыш кытлашты вӓрлӓнӓ. Йӹржӹ мӱлӓндӹн халык лӹмдӹмы вӓрвлӓ: Семӹк нер, Калмык лидӹ, Ондри лидӹ, весӹвлӓӓт. Сола лӹм сек пӹтари тиштӹ ӹлӓш тӹнгӓлшӹ эдемӹм анжыкта. Перви сола рушла Караева вторая маналтын.
Историжӹ.
1795 иӓш документвлӓштӹ Акпарсын сотня муландӹштӹш сола гишӓн пӹтӓриш шаям момы. Тӹштӹ тӹдӹм Малая Юл Шудермара солан 18 пӧртан выселок семӹнь анжыктымы.1897 ин Малая Караева(Сарапаева) солашты 47 тома ылын, 133 пуэргӹ,139 ӹдӹрамаш ӹлен, 1915 ин −57 тома, эдем шотшы — 271. 18-шы курымын сола Пӧртныр церкӹкымдемӹш пырен, 1885 и гӹц — Эмӓнсоланыш. 18-шы курым пӹтышӓш −20-шы курым тӹнгӓлтӹшӹштӹ Козьмодемьянск уездӹн Больше-Юнгинский волостьыш пырен. !921-1931 ивлӓн Козьмодемьянск кантонын Больше-Юнгинский районын солажы ылын. Йоласал дӓ Кырык мары районын Больше-Юнгинский, Пӧртныр, Эмӓнсола сельсоветвлӓш пырен миэн (1931—1936, 1936—1959…)
1932 и. Сарапай халык сола погынымашкы толеш. Ти собраништӹ техень пынзалтышым лыктыт. «Солашты колхоз лиэш». «Прожектор» манын лӹмденӹт. Колхоз председателеш Петров Владимир Павловичӹм айыренӹт. 1934 ин С. М. Киров лӹмӓн лимӹ паштек, кым колхоз (кым сола): «Прожектор» (Сарапай), «Смелый» (Нырйӓл) дӓ Буденый лӹмӓн (Пальтикӓнӓнгӹр) иквӓреш ушненӹт. Тӹ инок раскулачиваен колтымы Яштуркин Порфильӹн пӧрт сага кӹрпӹц гӹцӹн пристройым ӹштӓт, а кокшы этажшым пуным чангат. Яра, якшар рок каремӹштӹ шукы. Тӹшток кальымы камакавлӓм оптенӹт, известкӓмӓт тӹшток йылатенӹт.
Манаш лиэш, клубым ӹшке материал донок строенӹт. Йӓктӹвлӓм Йыл вес сир гӹц шыпштенӹт дӓ пурам чангенӹт. 1937 и. Вычымы и. Вет ти клубым строен пӹтӓренӹт. Махань цевер лин: кокшы этаж йӹр кымда балконвлӓ, а тӹшкӹ кузаш — кымда ташкалтыш. Пӹтӓришӹ этажышты колхозын правлени вӓрлӓнен, а кокшы этажышты — кого клуб. Цилӓн нӓрӓтӓнвлӓ тӹшкӹ погыненӹт. Солашты сӓмӹрӹквлӓлӓн ӹлӹмӓш ӹлӹжӹн. Шонгыраквлӓжӓт клуб пӓшӓм анженӹт, согоньвлӓм пуэн шалгенӹт. Йоласал райисполкомын военкомат тишкӹ армишкӹ кешӓшлык ӹрвезӹвлӓм погаш тӹнгӓлӹн. Клубын эче ик страницӹжӹ пачылтын. Цилӓ Йоласал район гӹц ӹрвезӹвлӓ тиштӹ военный пӓшӓм тыменьӹнӹт, а тымдышывлӓжӹ В.Ерофеев дӓ Сидуков ылыныт. Война паштек клубын ӹлӹмӓшӹжӹ эчеӓт эдемвлӓлӓн сусум кандаш тӹнгӓлӹн. Кок театральный труппа ылын: иктӹжӹ — коклышы ивлӓн, а кокшыжы кымлышы ивлӓн шачын.
Сценӹштӹ кого пьесӹвлӓм шӹнденӹт: С.Николаевӹн «Саликӓ»-м, Арбанын «Кӓнгӹж йыд»-ым дӓ шукы молымат. Эдемӹн ӹлӹмӓш ганьок, клубынат ӹшке пуйырымашыжы ылын. 1951 ин кокшы этажым вес вӓре пыжен шыпштен кенӹт. Кым и тӹдӹ сылыкын левӓшдеок шӹнзен. 1953 ин тӹдӹ левӓшеш шо. Тенге гӹнят, пӹтӓри клуб пӹрцӹ складыш сӓрнӓлтӹн. Стеклавлӓм хангавлӓ доно ӓрен шӹндӹмӹ ылын, подвалеш турим оптенӹт. Изин-олен сӓмӹрӹквлӓ кушкыныт. Нӹнӹлӓн клуб пиш керӓл лин. Тенгелӓ колхоз вуйлатышывлӓ гӹц клубым йӧнештӓрӓш ядыныт. ӹшке силашты доно занавескӹвлӓм ыргенӹт дӓ ма керӓлӹм ситӓренӹт. Эчеӓт клуб ӹшке амасажым пачеш. 1980 ин Сарапай клубышты улы кымыл доно Станислав Лукианов пӓшӓлӓш тӹнгӓлеш. Пишок пӹсӹ, шытыр млоец ӹшке йӹржӹ тӓнгвлӓжӹм цымырен, вара пашкудывлӓ дӓ цилӓ солашты ӹлӹшӹвлӓ доно фольклорный ансамбльым поген, кыды ӹшке мастарлыкшым район дон республикӹштӹнӓ веле агыл, а вес вӓрвлӓштӓт лӹмнержӹм ак валты.
Сатсола.
Сатсола () — Аказан мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы Кырык сирӹштӹш сола. Виловат якте 1, Цикмӓ якте 16 уштыш. Архиввлӓштӹ ти сола гишӓн 1795-шӹ ин сирӓлтеш. 2001-шӹ ин солашты 159 эдем ӹлен.
Саха Республик.
Саха Республика (,) — Россий Федерацйын лаштыкшы, Тӹдӹ Йылкымдемӹн Федерал йӹрвелӹш пыра.
Время зоналара.
Саха Сирэ 3 кэм зонатыгар сытар ( — западная часть, — ортото, — илин өттө).
Сенека.
Лу́ций А́нней Се́нека (лат.: "Lucius Annaeus Seneca minor") — аль Сенека Изиракшӹ, шӹренжок лач Сенека веле — Кугезӹ Рим философ-стоик, поэт дӓ кугижӓнӹш йенг (пӓшӓ ӹштӹшӹ, деятель). Шачын: 4 и Х.ш.я. (Кордова, Испани) - колен: 65 и Х.ш. паштек (Рим). Неронын тымдышыжы, стоицизмӹн сек кого фигурыжы. Ӓтяжӹ риторик дӓ историк Луций(Марк) Анней Сенека (Когоракшы), ӓвӓжӹ Гельвия ылын.
С
С
Сенци Молнар, Альберт.
Альберт Сценци Молнар (Szenczi Molnár Albert; 1574-1634) — дон Януш Римай ӹшке жепӓш венгр сӹлнӹшаяшты виктӓрӹшӹ вивлӓ, яжо теоретиквлӓ дӓ лыдыш формывлӓм шукы монгыр гӹц пӓлӹшӹвлӓ ылыныт. Тенге ылын гӹнят, когоньышты лошты кого айыртем ылын. Римай лыдышвлӓжӹм усадьбы кабинетӹштӹ шӹнзен сирен, алберт Сценцим Молнар цилӓ Европым ужшы космополит ылын.
Молнар венгр сӹлнӹшаяшты гуманизм дон реформаци лошты синтезӹм ӹштӹшӹ поэтеш шотлалтеш, кышты шӹнцӹмӓшӹштӹ, теологиштӹ, проза доно сирӹмӹ сӹлнӹшаяшты ма у улы, цилӓ шотыш нӓлмӹ. Молнар туан сӓндӓлӹкшӹ гӹц 16 иӓшӹнок Германишкӹ тыменяш лӓктӹн кен дӓ курымжым тӹштӹ ӹлен, манаш лиэш. Германиштӹ 22 и ӹлен, Европа мычкы сӓрнен дӓ венгр тӓнгвлӓжӹ ядмы паштек туан сӓндӓлӹкӹшкӹжӹ пӧртӹлеш, но шукышты агыл ӹшкӹмжӹм тӹштӹ кӓньӹсӹрӹн шижӓш тӹнгӓлеш: Германиштӹ тӹдӹн ӹлӹмӓшӹжӹ ирӹкӓн атмосферӹштӹ эртен дӓ буржуавлӓ лошты моло шукы пӓлӹмӹжӹ ылын. Лӹмӹнок семняжӹлӓн у вӓрӹштӹ нелӹ ылын. Тидӹ гӹц пасна туроквлӓ кынам шаненӹт, атакуен кедрӹнӹт. Седӹндонат тӹдӹ 1615-шӹ ин мӹнгеш Германишкӹ кеӓ. Тӹштӹ 30 иӓш вырсы тӹнгӓлӓлтеш. Вырсышты ылмыжы гишӓн пӓлӹ агыл. Ма интересныжы, Молнарын перегӓлт кодшы сирмӓшвлӓштӹ ик темӹ тӹкӓлӓлтеш, кыды сирӹзӹвлӓ лоштыш атмосфера гишӓн шайыштеш. Тӹ коллегывлӓжӹ, кыдывлӓ туан сӓндӓлӹк гӹц ӧрдӹжӹштӹ нигыштат ылделыт, ӹлӹмӓш вӹкӹ кымдан анжышы Молнар вӹкӹ мокшым йылатен анженӹт дӓ тидӹжӹ творчествыштыштат тӹгӹрлӓ каеш. Нӹнӹн поэзиштӹ утла консервативне ылеш, тӹштӹ чӹдӹрӓк йонгата шӱлӹш шижӓлтеш. Но тенге гӹнят Молнарын, сӹлнӹашявлӓм пӓлӹшӹ эдемӹн авторитетӹм нӹнӹ валтен кердделыт.
Сценц Молнар сек когонжок венгр кыльтурым Европышты шӓрӹшӹ семӹнь пӓлӹ ылеш. Тӹ жепӹн Европыштыш йӹлмӹзӹвлӓ лошты венгр йӹлмӹ докы интерес понгыжалтын ылын дӓ тенге тӹдӹн кидшӹ лӹвец Дицтионариум латино-Унгарицум ет Унгаро-Латинум (Нӱрнберг, 1604) латин-венгр лӹмдер, тидӹ паштек Ножа грамматица Унгарица (Ханау, 1610) венгр грамматика лӓктӹт. Ти книгӓвлӓ гӹц пасна Сценци Молнар немӹц дӓ латин йӹлмӹ гӹц псалмвлӓм сӓрен дӓ Венгри гишӓн латинлӓ антологивлӓм сирен. Тенге тӹдӹ Германиштӹ пӓлӹмӹ лин.
Поэзи гӹц пасна тӹ жепӹн прозаат виӓнгӹн, тӹдӹн тӹнг темӹвлӓжӹ Европа мычкы каштмы корны сирӹшвлӓ ылыт.
Сервантес, Мигель де.
Миге́ль де Серва́нтес Сааве́дра (испанла: "Miguel de Cervantes Saavedra", 29 сентябрь 1547, Алькала-де-Энарес, Кастили — 23 апрель 1616, Мадрид) — цилӓ тӱнӹмбалны кымдан пӓлӹмӹ испан сирӹзӹ дӓ салтак, "Ламанча гӹц йой идальго Дон Кихот" романын авторжы.
С
Сеспель Мишши.
Мишши Се́спель (суасламарла: "Çеçпĕл Мишши", лачокла лӹмжӹ: "Михаи́л Кузьми́ч Кузьми́н"; 16 ноябрь 1899 — 15 июнь 1922) — суасламары поэт.
С
Сету мӱлӓндӹ.
Халык выргемӓн эстонвлӓ. Сету ӹдӹр 3-шы, якшар анзылвачан
Кӱвлӓ сетувлӓ ылыт?
Сетувлӓ цилӓнжӹ 10 тӹжем нӓрӹн ылыт дӓ Эстони дон Псков областьышты ӹлӓт. Молнамжы гӹнь, 1940-шӹ ивлӓ якте нӹнӹ цымырын ӹленӹт, но Кокшы Тӱнымбал вырсы паштек территорриштӹм пайылымы паштек, мӱлӓндӹштӹн ик лаштыкшым Российӹш нӓлмӹ. Тидӹжӹ Псков областьыштыш кӹзӹтшӹ Печоры район ылеш. Тӹштӹ сетувлӓ тӹжем нӓрӹн ылыт. Сетувлӓ эстон йӹлмӹн диалкетшӹ доно попат дӓ остатка жепӹн ӹнде литературымат сирӓш тӹнгӓлӹнӹт. Эстонвлӓ лютеранвлӓ ылыт гӹнь, сетувлӓ, кырык марынвлӓ ганьок, ортодоксвлӓ (православныйвлӓ) ылыт. Но Москва лӹвӓлнӹшӹвлӓ агыл, а Константинопольлан подчиняйӓлтӹт. (Ти халам лыдшы Стамбул лӹм доно пӓлӓ). Эстоништӹ сетувлӓ Чудской йӓр, эстонла Пеийпсийӓрв, тӹрӹштӹ Выру хала йӹр ӹлӓт. Кол кычымаш, ныр, сола кудыло, вольык урдымы пӓшӓ- эконимӹштӹштӹ тӹнг вӓрӹм йӓшнӓт. Кӹзӹт тӹштӹ туризм виӓнгӓш тӹнгӓлӹн- сола пӧртвлӓм яжон ремонтируен, цилӓ комфортым тӹшкӹ пыртен, туриствлӓлӓн арендуят. Сетувлӓ экологически ире территори семӹнь, ӹшке вӓрвлӓштӹм рекламируят дӓ туриствлӓм ӱжӹт. Дӓ седӹ, эчежӹ ӹшке самобытностьышты гишӓн келесӓш ак мондеп. Ти шотышты сетувлӓ, лачокат, кого фантазиӓн ылыт, манаш лиэш. Сетувлӓ шытыр-мндырвлӓ ылыт дӓ седӹндонат, пӓшӓдӹмӹвлӓӓт нӹнӹ лошты шукыжок агыл- тамахань бизнесӹмӓт, тамахань фестивальвлӓмӓт шанен лыктыт. Дӓ келесӓш келеш, фестивальвлӓӓт нӹнӹлӓн оксам кандышывлӓ ылыт. Оксам кандышывлӓ веле агыл, тенгеок халык сӹнӹм анжыктышывлӓ.
Сетувлӓн сек яратымы дӓ сек кого айошты, фестивальышты «Сету кугижӓн кечӹжӹ». Ти айо август тӹнгӓлтӹшӹштӹ эртӓрӓлтеш дӓ хынавлӓм махань-шон сӓндӓлӹквлӓ гӹц токыжы шыпшеш. Шӹренок ти фестивальышты марынвлӓмӓт ужаш лиэш. Пӹтӓрижӹ тӹшкӹ Тарту университетӹштӹ тыменьшӹ студентвлӓ корным ташкенӹт, вара нӹнӹ гач эстафетӹм весӹвлӓлӓнӓт пумы. Шамаклан, 1990-шы ивлӓн Тарту университетӹштӹ тыменьшӹ Юлия Куприна гач Фаина Эшмӓкован кӓршӹзӹвлӓжӹ доно фестивальын организаторвлӓжӹ пӓлӹмӹ линӹт. Тенге кырык мары кӓрш мастарвлӓ и йӹдеок манаш лиэш, шӱмбел халык докы ӹшке мастарлыкыштым анжыкташ толыт. Остатка гӓнӓ нӹнӹ имештӹ тӹштӹ ылыныт. Эх, кыце ӹдӹр-ӹрвезӹвлӓ кушталтен, мыралтен, шакталтен колтевӹ. Анжышывлӓ ӹвӹртен анжевӹ!
Сету кугижӓн кечӹжӹ гишӓн.
Ти фестиваль кок кечӹ шыпшылтеш- когарнян тетявлӓн айошты, кукшыгечӹн коговлӓн дӓ сӓмӹрӹквлӓн. Айо цилӓ сетумок ӓвӓлтӓ, манаш лиэш- иктӓт ӧрдӹжеш анжен шалгаш ак код. Халык шӱм ваштшы ая дӓ айо яжорак эртӹжӹ манын, фантазируя. Фестивальын программым оргкомитет планируя, но ӹшке идейӹвлӓштӹм цилӓнок пуэн кердӹт, тидӹм телефон, сирмӓш, электрон почта гач ӓль лача-лача хытырен ӹштӓт. Тӹнг вӓрӹм сӓмӹрӹквлӓлӓн пумы, нӹнӹ ти айом эртӓрӹмӓштӹ пиш кого рольым мадыт, участниквлӓ, артиствлӓ, мырызывлӓ, артньыквлӓ семӹнь.
Цилӓ фестивальын ӹшке историжӹ улы. Сету кугижӓ кечӹн историжӹ кужыжат агыл, тидӹм 16 и перви сирӓш тӹнгӓлмӹ- тенгежӹ гӹнь, пӹтӓриш айом 1990-шы ин эртӓрӹмӹ. Пӹтӓриш айо сетувлӓлӓн кого импульсым пуэн, шӱмешӹштӹ ӹнянӹмӓшӹн тылжым пижӹктен дӓ ӹнде тидӹ луаткуд ишты сек яратымышкы сӓрнӓлтӹн. Фестиваль ик вӓрӹштӹ веле ак эртӓрӓлт, тӹдӹ и йӹде вӓржӹм вашталта. Халык ти айошкы шӱм ӱжмӹжӹ доно толеш, тиштӹ нимахань принудиловка уке дӓ седӹнонат, айошкы толын, шӱм ваштшы ая- кӱ кушта, кӱ мыра, кӱ частушкывлӓм лыпша. Ти шотышты вуйта тамахань марафон кеӓ- кӱ шукырак мырен-куштен мышта! Дӓ седӹ, шукынжок халык выргем доно. Кырык марынвлӓ ганьок, сету ӹдӹр-вӓтӹвлӓ ош савыцым ялштат дӓ мӹндӹрцӹн анжалатат, лач Кырык ӓль Кожла сирӹшток ылмыла чучын колта. Кушташат сетувлӓ кырык марынвлӓ семӹньрӓк куштат- тыгыды ашкылвлӓ доно, иквӓреш шалген ӓль йӹр сӓрнен. Гармонь семеш. Кӓнгӹжӓт, кыды ӹдӹрӓмӓш вӹлнӹжӹ ош сукно гӹц кырык мары мӹжӓрӹм ӓшӹндӓрӹшктӹшӹ выргемӹм ужаш ли.
Пӱэргӹвлӓӓт техеньӹрӓкӹмок намалыштыт. Вуешӹштӹ шляпӓм чиӓт. Корнан миж материал гӹц ялаш дӓ кужы концан шим кем. Цилӓ итӹрӓ, цилӓ утюжен шӹндӹмӹ. Цилӓнок сусу, пуры, соты анжалтышанвлӓ. Шӹдӓнвлӓ ӹш каеп. Утла тӹр гач сусувлӓӓт уке ылевӹ. Ма ӧрӹктӓрӹш, ик йӱкшӹмӓт ужаш ӹш ли. Шокшы ылят, шӹренжок минерал вӹдӹм ӓль лимонадым йӱшӹ эдемвлӓ веле каевӹ. Сырамат выжалевӹ, но тӹ киоск доно потемӹш пӹжӓш гань погынен шагалшы ара ӹш кай. Шаналталдадоко! Фестиваль 10 час ирок тӹнгӓлӓлтеш дӓ 10 час вадеш пӹтӓ дӓ ик йӱкшӹмӓт ужаш ӹш ли! Тидӹжӹ мӓлӓннӓ пример семӹнь лин ак керд вӓл? Айо шӹргӹ тӹрӹштӹ кишӹ Микитамӓе сола школын стадионышты эртӹш. Халык шангок ыльы- тӹжемвлӓ доно сӓрнен дӓ ти халык лошты лач ик полицейский машинӓм ужым. Корректный лиӓш манын, полицейскийвлӓ машинӓштӹштӹ веле шӹнзевэы, халык паштек тӹшлен, оролен ӹш кашеп. Тидӓт мӹньӹм ӧрӹктӓрӹш дӓ кым и перви Виловатышты Сӓмӹрӹквлӓн фестиваль ӓшӹшкӹ вазы. Тӹштӹ, векӓт, ик хыналан ик милиционер вӓрештӹн. Тӹнӓм тӹштӹ Кырык марышты кымдан пӓлӹмӹ кинорежиссер Анатолий Амельченком вӓшлим, милиционервлӓн шот тӹдӹмӓт ӧрӹктӓрӹш.
Айо флагм лӱктӓлмӹ гӹц тӹнгӓлӓлтеш.
Сетувлӓн ӹшке халык флагышты улы. Тӹдӹн шачмыштыжы «Сету кугижӓ кечӹ» кого рольым мадын. Флаг, кыдым кырык марла «тистӹ» манына ти халыкын у символжы. Кӹзӹтшӹ форманым, ош нырышты якшар тӹрлецӓн хӹрестӹм, Сетувлӓн Халык Конгресс нӹл и перви пингӹдемден дӓ вара кычылташ тӹнгӓлмӹ. А первижӹ эче кым йиш вариант ылын. Ирок, тистӹм лӱктӓл, айом пачыт, вадеш лу цӓшӹн тӹдӹм кедӓрӓт.
Сету кугижӓн айо юмор шӱлӹшӓн.
Седӹ, мӱлӓндӹ вӹлнӹ сетувлӓн нимахань кугижӓнӹшӹштӓт, кугижӓштӓт уке, но тенге гӹнят нӹнӹ юмор шӱлӹш доно ти фестивальым шӱм ваштышты аят. Кок кечеш, кынам айо эртӓрӓлтеш, айо вӓрӹшкӹ нӓнгешӹ когогорнеш Кугижӓнӹшӹн пӹсмӓн оролывлӓм шагалтат, кыдывлӓ хынавлӓм иктӓ-махань сусу дӓ пӹсӹ шая доно вӓшлит, пурештӓт дӓ ядмаш моло улы гӹнь, кышты дӓ ма- ынгылдарат. Айо вӓрӹшкӹ кемӹ годым махань-шон киосквлӓм эртет, сек пӹтӓришӹштӹ туан йӹлмӹ доно лыкмы книгӓвлӓм, газетвлӓм, открыткывлӓм, брошюрывлӓм выжалат. Пиш когон символически- тенге сетувлӓ туан йӹлмӹ доно лыкмы продукци вес хӓдӹрвлӓ гӹц шергӓкӓн ылмым пӓлдӹртӓт. Сетувлӓ туан йӹлмӹштӹ доно книгӓвлӓм, кайы, мелӹнок нӓлӹт. Книгӓ ӓквлӓ кырык мары окса доно 400 тӓнгӓ якте моло шот. Сетувлӓ чӹдӹн ылытат, седӹ шукы книгӓжок ак лӓк, ик иштӹ иктӓ 8-10 книгӓ веле. Кырык марынвлӓ сетувлӓ гӹц 5 пачаш шукынрак ылына, но мӓмнӓн 3-4 книгӓ лӓктеш. Тене сек пӹсӹн выжалымы книгӓэш тетявлӓн ӹшке рисуйымы тетявлӓлӓн адресуйымы книгӓ лач шокшы калацлаок выжалалты.
Книгӓ киоск сагаок пӓлӹмӹ сету поэтесса Ӱлле Кауксим цаклышым дӓ, седӹ, шокшын элтӓлен, икӹжӓк-иктӹнӓм вӓшлинӓ. Ӱлле куд и перви Кырык сирӹштӹ, Салымсола музейӹштӹ эртӓрӹмӹ этнофутуризм семинарышты ылын дӓ Марий Эл гишӓн пурын ӓшӹндӓрӓ. Кыце тӹштӹ, тӓ донда этнофутуризм важвлӓжӹм колтен манын ядылдальы. Мӹньжӹ Марий Элышты этнофутуризмӹн важвлӓжӹ кошкаш тӹнгӓлӹнӹт манын келесӹшӹмӓт, тӹдӹ ойхырал колтыш. Этнофутуризм кӹзӹт Удмурти дон Мордовиштӹ пиш шотышты ылыт манын келесӹшӹм. ӓнят мӓ доннаат угӹц ӹлӹж кеӓ, кышец пӓлет? Сӓмӹрӹк сирӹзӹвлӓн, поэтвлӓн, артньыквлӓн интересӹштӹ веле токыжы лиштӹ. Ӹнянӓш келеш. Ӹшкежӹ оптимист ыламат, ӹнянем.
Книгӓ киоск гӹц пакыла сетувлӓн ӹлӹмӹ вӓрвлӓштӹ мам ӹштӓт, тӹдӹм выжалевӹ: 20 кронаш (40 тӓнгӓӓш) момоца веньӹквлӓм, пу гӹц ӹштӹмӹ махань-шон хӓдӹрвлӓм, сувенирвлӓм, таравлӓм, коптьымы соктавлӓм, шашлыкым, иӓн кремӹм (морожныйым) дӓ седӹ шокшы кечӹн халык йӱде ӹнжӹ ясланы манын, вӓрӹштӹш «Вӓрска» лӹмӓн минерал вӹдӹм дӓ сырам.
Махань критери доно Кугижӓм айырат?
Пӹтӓриок Фестивальым эртӓрӹмӹ комитетӹш кӱ кугижӓ лиӓш шана, тӹдӹ ӹшке лӹмжӹм колта. Ти список пиш кужы лин кердеш. Комиссиштӹ эдемвлӓн туан сету халыклан куатан пӓшӓм ӹштӹмӹштӹм анжат- шӹренжок тӹшкӹ культура эдемвлӓ, тымдышывлӓ, вӓрӹштӹш политиквлӓ дӓ ӹнде, остатка жепӹн, фермервлӓ дон бизнесменвлӓӓт ӹшке кандидатурыштым шӹкӓлӹт. Сек мычаш туреш 3 кандидатурым кодат. Принципӹштӹжӹ, ти кым эдем лошты нимахань кого конкуренцижӓт уке, кым сельсовет гӹц, шамаклан, ылытат, тӹшец толшы эдемвлӓ нӹнӹ верц юкыштым пуат. Седӹ, пӹтӓри нӹнӹ ӹшкештӹ гишӓн айон седӹрӓжӹ (сценыжы) гӹц шайыштыт, куштымы-мырымы мастарлыкыштым анжыктат дӓ толшаш иэш халыклан мам пурым дӓ куатаным ӹштен кердӹт, ынгылдарат. Тидӹжӹ, кугижӓм айырымашты тӹнг критери ылеш- туан халыклан пурым ӹштӹмӓш, тӹдӹн культурыжым, традицижӹм, йӹлмӹжӹм виӓнгдӹмӓшкӹ энергим пиштӹмӓш.
Вара программым виктӓрӹшӹ, тене тӹдӹ сетувлӓн пӱэргӹ хорым вуйлатышы ыльы, кугижӓм айырымы жеп толын манын увертӓрӹшӓт, кандидатвлӓ кым кӹжгӹ тангата вӹкӹ кузен кевӹ дӓ мыраш-кушташ тӹнгӓлевӹ. Кандидатвлӓ лошты кок ӹдӹрӓмӓш дӓ ик пӱэргӹ ыльы. Изин-олен халык кым лаштыкеш шӓлӓнӹш дӓ кым тангата докыла эдемвлӓ доно ӹштӹмӹ кым кужы пач шыпшылт вазы. Нӹнӹ ӹшке юкыштым кандидатыштылан пуэнӹт. Ти юквлӓм ӹнянен пумы эдемвлӓ шотлен лӓктевӓт, 10 минутышток у кугижӓн лӹмжӹм увертӓревӹ. «Махань функциӓн ти кугижӓ?» лыдшы манын ядын кердеш. Тӹдӹ политикӹштӹ рольым ак мад, но культура форумвлӓштӹ дӓ мероприятивлӓштӹ тӹдӹн мненижӹм колыштыт. Тидӹ веле агыл, тӹдӹн доно регионыштыш политиквлӓ согоньвлӓм кычат дӓ кыце, махань корнывлӓ доно культурым, йӹлмӹм виӓнгдӹмӹлӓ, кӓнгӓшӓт. Тидӹжӹ, шанем, мӓлӓннӓ пишок керӓл. Мӓ донна политиквлӓ культура эдемвлӓ доно кӓнгӓшӓш воксеокат мондыделыт вӓл?
У Кугижӓ лӹмеш парад.
Седӹ, у кугижӓм айырымы гӹнь, кугижӓжӹм шотеш пиштӹшӹ халык парадымат эртӓрӹшӓшлык. Тенегок сетувлӓ донат. Парадышты маскан мыктешкӹ, тошты «Запорожецеш» чӓлен шӹндӹмӹ ракета, машинӓ ак кыдал, тӹдӹм мотоцикл шыпшеш, ышкалвлӓм анжыктышы маскывлӓ, принцессывлӓ, ямак персонажвлӓ, кого кердӓн сӓрзӹвлӓ, кочеркӓм, таварым, шеньӹкӹм, крӓплям намалшы хресӓньвлӓ, кого падым намалшы сыра шолтышывлӓ, поварвлӓ дӓ шукы молы комический сӹнӓн эдемвлӓ! Сетувлӓн семвлӓэш анзыкыла ашкедӹт дӓ у кугижӓштӹм мактат. Сусужы маняр йӹрвӓш! Имни аравашты бургомистрвлӓ дон министрвлӓ кыдалыт… Халык музыкым шакта, мыра, кушта! А вадын корона семӹнь, VIP-персонывлӓлӓм кугижӓн стӧл докы ӱжмӹ. Ти корнывлӓм сирӹшӓт тӹштӹ ылын дӓ тотлын качкын-йӱн лӓктӹн. Стӧл вӹлнӹ махань-шон салатвлӓ, вӓрӹштӹш ошы дӓ шим киндӹ, таравлӓ, якшар кол, ош кол, коптьымы сокта, ветчина, кагыльвлӓ дӓ молы тотлы качкыш ыльы. Йӱмӓшӹм анжалаш гӹнь, ош дӓ якшар вино, ош ӓрӓкӓ, сыра, минерал вӹд, соквлӓ ылевӹ. Дӓ седӹ, кугижӓн стӧл вӹлнӹ десертӓт лишӓшлык- тӹштӹжӹ кок йиш цевер торт дӓ махань-шон изи кексвлӓ ылевӹ.
Изи солан имдижӹм культура вашталтен кердеш.
Микитамӓе гӹц Обиницашкы, кыды сетувлӓн культура центреш шотлалтеш, автобус доно коклы минут нӓрӹ кыдалат. Жеп иктӓ лу час эртен. Рӹмӓлгӓш тӹнгӓлӹн гӹнят эче сотынок каеш: ӹшкетӹн-ӹшкетӹн шӹнзен кешӹ хуторвлӓ, итӹрӓ нырвлӓ, итӹрӓ ӓнпичӹвлӓ, цилӓ пӧрт сагаок сауна (момоца), цилӓ кудвичӹмок ирен тӹвӹлӓен шӹндӹмӹ, пеледӹшвлӓм шӹндне-шӹндӹмӹ. Ӹлӹ дӓ ӹлӹ техень пӧртӹштӹ! Эстон пӓшӓ мастар кидвлӓ ӹшке пӧрт йӹр косирӹм дӓ тӹвӹлӹм яратат. Тидӹм ӹштӓш манын, иктӓт нӹнӹм ак поктыл, ӹшкеок тидӹм ӹштӓт. Вет хоза ак ӹштӹ гӹнь, тӹнӓм кӱ вӓрешӹжӹ кудвичӹжӹм дӓ ӹлӹмӹ вӓржӹм тӹвӹлӓен кода? Мӓӓт сӓй, Кырык дӓ Кожла марынвлӓ тенгеок? Косир пӧртвлӓштӹ ӹлӹшӹ эстонвлӓ халашкат моло когонжок лӓктӹн кемӹштӹ ак шо- халык воляшты, йонгата вӓрӹштӹ ӹлӓш тыменьӹн.
Вадеш мӓмнӓм, кок кырык марыным, мӹньӹм дӓ корны артелем Украинышты ӹлӹшӹ бизнесмен Миклай Палутовым Фестивальын организаторвлӓжӹ, Аре дон Риека Хырнвлӓ Обиницан халык пӧртӹшкӹ чӓй йӱӓш ӱжевӹ. Шукыштат агыл тӹшкок Казань гӹц йори сетувлӓн фестивальым анжалаш толшы кок тадар вӓтӹ толевӹ. Стӧл лошты шӹнзӹмӹнӓ годым, тене мӓ Казаньышты «Сетувлӓн культура кечӹвлӓм» эртӓрӹненӓ манын, келесевӹ. Техень шаяланжы ӧрдежӓт шӹм тырхы. Тадарвлӓ дӓ сетувлӓ! 15 миллионан халык 10 тӹжемӓн халыкын культурыжы доно интересуялтеш? Ӧрӹмӓт, вара ӹшкежӹ шаналтышым. Сетувлӓн культурым йӹрвӓш, ти шотышты вес халыквлӓ лоштат шӓрӓш манын, маняр шукы специалистӹштӹ, маняр шукы культура менеджерӹштӹ улы? Дӓ сек тӹнгжӹ, техень виӓн ансамбльвлӓ, кыдывлӓ ӹнде у семӹнь халык вӹкӹштӹ анжат. Сӓмӹрӹквлӓжӹ моло гӹнь рок дон джазым вӓк шакталтен колтен кердӹт! Тидӹ, седӹ, вес халыквлӓ лоштат интересӹм лыктеш. Дӓ тидӹ гӹц пасна сету йӹлмӹ доно яжон виӓнгӓш тӹнгӓлшӹ литература, кыдым акцептируят, кыдым вес йӹлмӹвлӓшкӹ сӓрӓт дӓ ӹшкежӓт нӹнӹ сӓрӹмӹ пӓшӓвлӓм ӹштӓт. Сетувлӓн толшашышты яжон тымден лыкмы, туан культурыштым келгӹн пӓлӹшӹ, виӓнгдӓш цацышы дӓ вескид йӹлмӹвлӓ доно попен мыштышы сӓмӹрӹквлӓн кидӹштӹ.
Сетувлӓ ӹшке культурышкышты шукы инвестицим пиштӓт, тидӹжӹ халык кӱшӹцӹнок тӹнгӓлӓлтеш: туан йӹлмӹ доно книгӓвлӓм, сету артньыквлӓн пӓшӓвлӓштӹм халык кымылын нӓлеш, концертвлӓшкӹ, театрышкы каштеш — тидӹм вет цилӓ инвестициэш шотлаш лиэш. Кугижӓнӹшӓт культурышкышты оксам ситӓлӹк пиштӓ. А вара эче меценатвлӓ. Тевеш, Обиница солаштыш халык пӧртӹм ик бизнесмен Сету Культура Фондлан нӓлӹн пуэн. Тӹштӹ молнам совхозын пӧртшӹ ылын, а кӹзӹт культура вацак, кышты музей дон кӓнгӹж театр активно пӓшӓм ӹштӓт. Ти пӧртӹн кудвичӹштӹжӹ 600 вӓрӓн театр седӹрӓ. Пӧкенвлӓжӹ моло махань солидныйвлӓ! Толатат, шӹнзӹлдӓлмет веле шон колта. Техень принцип доно Салымсолаштыш Никон Игнатьевӹн литерарура музйенӓ пӓшӓм ӹштӓ ылгецӹ, кыце ти сола ӹлӹж кенежӹ ылнежӹ.
Обиница солашток ик артньык дон поэтесса галлерейӹм пачыныт, тенге Обиницан сола имиджшӓт яжо монгырышкыла вашталтын, тӹштӹ культурым шотеш пиштӹмӓш кого шотышты. Тидӹжӹ туриствлӓмӓт тӹшкӹ шыпшеш — тенге вӓрӹштӹш инфраструктура виӓнгеш, солаштыш эдемвлӓлӓн ӧрдӹж гӹц оксам канда. Седӹ, иктӓт миллионер тидӹн доно ак ли, но ӹлен-лӓктӓш сойток окса лиэш.
Цеверӹн Сету мӱлӓндӹ, Сетумаа.
Туриствлӓлӓн йори ӹштӹмӹ, цилӓ комфортан пӧртӹштӹ амален лӓкмӹкӹ, цевер йонгата ирок пеледӹшӓн кудвичӹштӹ шокшы чӓйӹм йӱлдӓлмӹкӹ, Опель Кадет автошкы шӹнзӹн Выру халашкы кыдалына. Тӹшец корны мӓмнӓм университетӓн Тартушкы выча. Тӹшкӹ тагачы Москва гӹц кок кырык мары ӹдӹр толшашлык ылыт. Мӓмнӓм у вӓшлимӓшвлӓ вычат, кыце Эстоништӹш марынвлӓ доно, тенгеок пуры эстон тӓнгвлӓ доно. А кӹзӹт цеверӹн «Сету мӱлӓндӹ!» манмы шоэш. Вес гӓнӓ ужмешкӹ! Ӹнянӹмӹ шоэш, Эстонин ти цевер лыкшым анжал лӓктӓш, шукы кырык дӓ кожла марын толыт. Вет мам ит попы, шӱмбел халыкым яжоракын пӓлӓш манын, тӹдӹн докы хыналалашат келдӓлмӹлӓ. А корны? 1 300 уштыш кӹзӹтшӹ жепӹн уштышвлӓ ма? Кок йыд поездеш ӓль автобусеш. Москваты Эстонин посольствышты визым нӓлӓт. Турист виза донат толаш лиэш. Мам ит попы, вес халыквлӓн ӹлӹмӹштӹм, культурыштым ужын, мӓ ӹшкежӓт ӹшке вӹкӹнӓ вес семӹньрӓк анжалына. Дӓ тидӹ охыр шая агыл. Тидӹ лачокат! Кӱн сетувлӓ доно пӓлӹмӹ лимӹжӹ шон, нӹнӹ докы кыце сӓрнен толаш лиэш, пӓлӹнежӹ гӹнь, информацим tsikmavaleri@hotmail.com гач пӓлен нӓлӹн кердӹдӓ. Дӓ корны паштек ик шанымаш шачы: ӓнят мӓлӓннӓ, кырык марынвлӓлӓнӓт сетувлӓн гань фестивальым шанен лыкташ. Тевеш, Мыры айом мӓ донна эртӓрӓтӹш. Пӓледӓ кышец тӹдӹ толын? Седӹ, шӱмбел Эсоништӹ тӹдӹн важвлӓжӹ. Тенгежӹ гӹнь, малын сетувлӓн примерӹм нӓлӹн, культура ӹлӹмӓшӹшкӹнӓ у фестивальым пырташ агыл? Ти шотышты мӹньӹн кандидатуремӓт улы. Пӹтӓриш кырык марынвлӓн кугижӓ Марий Элышты кымдан пӓлӹмӹ поэт Николай Егоров лин кердеш ыльы. Но кугижӓм айырымашты, демократи принцип лишӓшлык дӓ тӹдӹм сетувлӓ семӹньок, вӓрӹштӹ айырымыла.
Сету мӱлӓндӹ
С
С
Сетувлӓ.
Сетувлӓ гишӓн кӹтӹкӹн.
Сетувлӓ цилӓнжӹ 10 тӹжем нӓрӹн ылыт дӓ Эстони дон Псков областьышты ӹлӓт. Молнамжы гӹнь, 1940-шӹ ивлӓ якте нӹнӹ цымырын ӹленӹт, но Кокшы Тӱнымбал вырсы паштек территорриштӹм пайылымы паштек, мӱлӓндӹштӹн ик лаштыкшым Российӹш нӓлмӹ. Тидӹжӹ Псков областьыштыш кӹзӹтшӹ Печоры район ылеш. Тӹштӹ сетувлӓ тӹжем нӓрӹн ылыт. Сетувлӓ эстон йӹлмӹн диалкетшӹ доно попат дӓ остатка жепӹн ӹнде литературымат сирӓш тӹнгӓлӹнӹт. Эстонвлӓ лютеранвлӓ ылыт гӹнь, сетувлӓ, кырык марынвлӓ ганьок, ортодоксвлӓ (православныйвлӓ) ылыт. Но Москва лӹвӓлнӹшӹвлӓ агыл, а Константинопольлан подчиняйӓлтӹт. (Ти халам лыдшы Стамбул лӹм доно пӓлӓ). Эстоништӹ сетувлӓ Чудской йӓр, эстонла Пеийпсийӓрв, тӹрӹштӹ Выру хала йӹр ӹлӓт. Кол кычымаш, ныр, сола кудыло, вольык урдымы пӓшӓ- эконимӹштӹштӹ тӹнг вӓрӹм йӓшнӓт. Кӹзӹт тӹштӹ туризм виӓнгӓш тӹнгӓлӹн- сола пӧртвлӓм яжон ремонтируен, цилӓ комфортым тӹшкӹ пыртен, туриствлӓлӓн арендуят. Сетувлӓ экологически ире территори семӹнь, ӹшке вӓрвлӓштӹм рекламируят дӓ туриствлӓм ӱжӹт. Дӓ седӹ, эчежӹ ӹшке самобытностьышты гишӓн келесӓш ак мондеп. Ти шотышты сетувлӓ, лачокат, кого фантазиӓн ылыт, манаш лиэш. Сетувлӓ шытыр-мндырвлӓ ылыт дӓ седӹндонат, пӓшӓдӹмӹвлӓӓт нӹнӹ лошты шукыжок агыл- тамахань бизнесӹмӓт, тамахань фестивальвлӓмӓт шанен лыктыт. Дӓ келесӓш келеш, фестивальвлӓӓт нӹнӹлӓн оксам кандышывлӓ ылыт. Оксам кандышывлӓ веле агыл, тенгеок халык сӹнӹм анжыктышывлӓ.
Сетувлӓн сек яратымы дӓ сек кого айошты, фестивальышты ”Сету кугижӓн кечӹжӹ”. Ти айо август тӹнгӓлтӹшӹштӹ эртӓрӓлтеш дӓ хынавлӓм махань-шон сӓндӓлӹквлӓ гӹц токыжы шыпшеш. Шӹренок ти фестивальышты марынвлӓмӓт ужаш лиэш. Пӹтӓрижӹ тӹшкӹ Тарту университетӹштӹ тыменьшӹ студентвлӓ корным ташкенӹт, вара нӹнӹ гач эстафетӹм весӹвлӓлӓнӓт пумы. Шамаклан, 1990-шы ивлӓн Тарту университетӹштӹ тыменьшӹ Юлия Куприна гач Фаина Эшмӓкован кӓршӹзӹвлӓжӹ доно фестивальын организаторвлӓжӹ пӓлӹмӹ линӹт. Тенге кырык мары кӓрш мастарвлӓ и йӹдеок манаш лиэш, шӱмбел халык докы ӹшке мастарлыкыштым анжыкташ толыт. Остатка гӓнӓ нӹнӹ имештӹ тӹштӹ ылыныт. Эх, кыце ӹдӹр-ӹрвезӹвлӓ кушталтен, мыралтен, шакталтен колтевӹ. Анжышывлӓ ӹвӹртен анжевӹ!
Сету кугижӓн кечӹжӹ гишӓн.
Ти фестиваль кок кечӹ шыпшылтеш- когарнян тетявлӓн айошты, кукшыгечӹн коговлӓн дӓ сӓмӹрӹквлӓн. Айо цилӓ сетумок ӓвӓлтӓ, манаш лиэш- иктӓт ӧрдӹжеш анжен шалгаш ак код. Халык шӱм ваштшы ая дӓ айо яжорак эртӹжӹ манын, фантазируя. Фестивальын программым оргкомитет планируя, но ӹшке идейӹвлӓштӹм цилӓнок пуэн кердӹт, тидӹм телефон, сирмӓш, электрон почта гач ӓль лача-лача хытырен ӹштӓт. Тӹнг вӓрӹм сӓмӹрӹквлӓлӓн пумы, нӹнӹ ти айом эртӓрӹмӓштӹ пиш кого рольым мадыт, участниквлӓ, артиствлӓ, мырызывлӓ, артньыквлӓ семӹнь.
Цилӓ фестивальын ӹшке историжӹ улы. Сету кугижӓ кечӹн историжӹ кужыжат агыл, тидӹм 16 и перви сирӓш тӹнгӓлмӹ- тенгежӹ гӹнь, пӹтӓриш айом 1990-шы ин эртӓрӹмӹ. Пӹтӓриш айо сетувлӓлӓн кого импульсым пуэн, шӱмешӹштӹ ӹнянӹмӓшӹн тылжым пижӹктен дӓ ӹнде тидӹ луаткуд ишты сек яратымышкы сӓрнӓлтӹн. Фестиваль ик вӓрӹштӹ веле ак эртӓрӓлт, тӹдӹ и йӹде вӓржӹм вашталта. Халык ти айошкы шӱм ӱжмӹжӹ доно толеш, тиштӹ нимахань принудиловка уке дӓ седӹнонат, айошкы толын, шӱм ваштшы ая- кӱ кушта, кӱ мыра, кӱ частушкывлӓм лыпша. Ти шотышты вуйта тамахань марафон кеӓ- кӱ шукырак мырен-куштен мышта! Дӓ седӹ, шукынжок халык выргем доно. Кырык марынвлӓ ганьок, сету ӹдӹр-вӓтӹвлӓ ош савыцым ялштат дӓ мӹндӹрцӹн анжалатат, лач Кырык ӓль Кожла сирӹшток ылмыла чучын колта. Кушташат сетувлӓ кырык марынвлӓ семӹньрӓк куштат- тыгыды ашкылвлӓ доно, иквӓреш шалген ӓль йӹр сӓрнен. Гармонь семеш. Кӓнгӹжӓт, кыды ӹдӹрӓмӓш вӹлнӹжӹ ош сукно гӹц кырык мары мӹжӓрӹм ӓшӹндӓрӹшктӹшӹ выргемӹм ужаш ли.
Пӱэргӹвлӓӓт техеньӹрӓкӹмок намалыштыт. Вуешӹштӹ шляпӓм чиӓт. Корнан миж материал гӹц ялаш дӓ кужы концан шим кем. Цилӓ итӹрӓ, цилӓ утюжен шӹндӹмӹ. Цилӓнок сусу, пуры, соты анжалтышанвлӓ. Шӹдӓнвлӓ ӹш каеп. Утла тӹр гач сусувлӓӓт уке ылевӹ. Ма ӧрӹктӓрӹш, ик йӱкшӹмӓт ужаш ӹш ли. Шокшы ылят, шӹренжок минерал вӹдӹм ӓль лимонадым йӱшӹ эдемвлӓ веле каевӹ. Сырамат выжалевӹ, но тӹ киоск доно потемӹш пӹжӓш гань погынен шагалшы ара ӹш кай. Шаналталдадоко! Фестиваль 10 час ирок тӹнгӓлӓлтеш дӓ 10 час вадеш пӹтӓ дӓ ик йӱкшӹмӓт ужаш ӹш ли! Тидӹжӹ мӓлӓннӓ пример семӹнь лин ак керд вӓл? Айо шӹргӹ тӹрӹштӹ кишӹ Микитамӓе сола школын стадионышты эртӹш. Халык шангок ыльы- тӹжемвлӓ доно сӓрнен дӓ ти халык лошты лач ик полицейский машинӓм ужым. Корректный лиӓш манын, полицейскийвлӓ машинӓштӹштӹ веле шӹнзевэы, халык паштек тӹшлен, оролен ӹш кашеп. Тидӓт мӹньӹм ӧрӹктӓрӹш дӓ кым и перви Виловатышты Сӓмӹрӹквлӓн фестиваль ӓшӹшкӹ вазы. Тӹштӹ, векӓт, ик хыналан ик милиционер вӓрештӹн. Тӹнӓм тӹштӹ Кырык марышты кымдан пӓлӹмӹ кинорежиссер Анатолий Амельченком вӓшлим, милиционервлӓн шот тӹдӹмӓт ӧрӹктӓрӹш.
Айо флагм лӱктӓлмӹ гӹц тӹнгӓлӓлтеш.
Сетувлӓн ӹшке халык флагышты улы. Тӹдӹн шачмыштыжы “Сету кугижӓ кечӹ” кого рольым мадын. Флаг, кыдым кырык марла “тистӹ” манына ти халыкын у символжы. Кӹзӹтшӹ форманым, ош нырышты якшар тӹрлецӓн хӹрестӹм, Сетувлӓн Халык Конгресс нӹл и перви пингӹдемден дӓ вара кычылташ тӹнгӓлмӹ. А первижӹ эче кым йиш вариант ылын. Ирок, тистӹм лӱктӓл, айом пачыт, вадеш лу цӓшӹн тӹдӹм кедӓрӓт.
Сету кугижӓн айо юмор шӱлӹшӓн.
Седӹ, мӱлӓндӹ вӹлнӹ сетувлӓн нимахань кугижӓнӹшӹштӓт, кугижӓштӓт уке, но тенге гӹнят нӹнӹ юмор шӱлӹш доно ти фестивальым шӱм ваштышты аят. Кок кечеш, кынам айо эртӓрӓлтеш, айо вӓрӹшкӹ нӓнгешӹ когогорнеш Кугижӓнӹшӹн пӹсмӓн оролывлӓм шагалтат, кыдывлӓ хынавлӓм иктӓ-махань сусу дӓ пӹсӹ шая доно вӓшлит, пурештӓт дӓ ядмаш моло улы гӹнь, кышты дӓ ма- ынгылдарат. Айо вӓрӹшкӹ кемӹ годым махань-шон киосквлӓм эртет, сек пӹтӓришӹштӹ туан йӹлмӹ доно лыкмы книгӓвлӓм, газетвлӓм, открыткывлӓм, брошюрывлӓм выжалат. Пиш когон символически- тенге сетувлӓ туан йӹлмӹ доно лыкмы продукци вес хӓдӹрвлӓ гӹц шергӓкӓн ылмым пӓлдӹртӓт. Сетувлӓ туан йӹлмӹштӹ доно книгӓвлӓм, кайы, мелӹнок нӓлӹт. Книгӓ ӓквлӓ кырык мары окса доно 400 тӓнгӓ якте моло шот. Сетувлӓ чӹдӹн ылытат, седӹ шукы книгӓжок ак лӓк, ик иштӹ иктӓ 8-10 книгӓ веле. Кырык марынвлӓ сетувлӓ гӹц 5 пачаш шукынрак ылына, но мӓмнӓн 3-4 книгӓ лӓктеш. Тене сек пӹсӹн выжалымы книгӓэш тетявлӓн ӹшке рисуйымы тетявлӓлӓн адресуйымы книгӓ лач шокшы калацлаок выжалалты.
Книгӓ киоск сагаок пӓлӹмӹ сету поэтесса Ӱлле Кауксим цаклышым дӓ, седӹ, шокшын элтӓлен, икӹжӓк-иктӹнӓм вӓшлинӓ. Ӱлле куд и перви Кырык сирӹштӹ, Салымсола музейӹштӹ эртӓрӹмӹ этнофутуризм семинарышты ылын дӓ Марий Эл гишӓн пурын ӓшӹндӓрӓ. Кыце тӹштӹ, тӓ донда этнофутуризм важвлӓжӹм колтен манын ядылдальы. Мӹньжӹ Марий Элышты этнофутуризмӹн важвлӓжӹ кошкаш тӹнгӓлӹнӹт манын келесӹшӹмӓт, тӹдӹ ойхырал колтыш. Этнофутуризм кӹзӹт Удмурти дон Мордовиштӹ пиш шотышты ылыт манын келесӹшӹм. Ӓнят мӓ доннаат угӹц ӹлӹж кеӓ, кышец пӓлет? Сӓмӹрӹк сирӹзӹвлӓн, поэтвлӓн, артньыквлӓн интересӹштӹ веле токыжы лиштӹ. Ӹнянӓш келеш. Ӹшкежӹ оптимист ыламат, ӹнянем.
Книгӓ киоск гӹц пакыла сетувлӓн ӹлӹмӹ вӓрвлӓштӹ мам ӹштӓт, тӹдӹм выжалевӹ: 20 кронаш (40 тӓнгӓӓш) момоца веньӹквлӓм, пу гӹц ӹштӹмӹ махань-шон хӓдӹрвлӓм, сувенирвлӓм, таравлӓм, коптьымы соктавлӓм, шашлыкым, иӓн кремӹм (морожныйым) дӓ седӹ шокшы кечӹн халык йӱде ӹнжӹ ясланы манын, вӓрӹштӹш “Вӓрска” лӹмӓн минерал вӹдӹм дӓ сырам.
Махань критери доно Кугижӓм айырат?
Пӹтӓриок Фестивальым эртӓрӹмӹ комитетӹш кӱ кугижӓ лиӓш шана, тӹдӹ ӹшке лӹмжӹм колта. Ти список пиш кужы лин кердеш. Комиссиштӹ эдемвлӓн туан сету халыклан куатан пӓшӓм ӹштӹмӹштӹм анжат- шӹренжок тӹшкӹ культура эдемвлӓ, тымдышывлӓ, вӓрӹштӹш политиквлӓ дӓ ӹнде, остатка жепӹн, фермервлӓ дон бизнесменвлӓӓт ӹшке кандидатурыштым шӹкӓлӹт. Сек мычаш туреш 3 кандидатурым кодат. Принципӹштӹжӹ, ти кым эдем лошты нимахань кого конкуренцижӓт уке, кым сельсовет гӹц, шамаклан, ылытат, тӹшец толшы эдемвлӓ нӹнӹ верц юкыштым пуат. Седӹ, пӹтӓри нӹнӹ ӹшкештӹ гишӓн айон седӹрӓжӹ (сценыжы) гӹц шайыштыт, куштымы-мырымы мастарлыкыштым анжыктат дӓ толшаш иэш халыклан мам пурым дӓ куатаным ӹштен кердӹт, ынгылдарат. Тидӹжӹ, кугижӓм айырымашты тӹнг критери ылеш- туан халыклан пурым ӹштӹмӓш, тӹдӹн культурыжым, традицижӹм, йӹлмӹжӹм виӓнгдӹмӓшкӹ энергим пиштӹмӓш.
Вара программым виктӓрӹшӹ, тене тӹдӹ сетувлӓн пӱэргӹ хорым вуйлатышы ыльы, кугижӓм айырымы жеп толын манын увертӓрӹшӓт, кандидатвлӓ кым кӹжгӹ тангата вӹкӹ кузен кевӹ дӓ мыраш-кушташ тӹнгӓлевӹ. Кандидатвлӓ лошты кок ӹдӹрӓмӓш дӓ ик пӱэргӹ ыльы. Изин-олен халык кым лаштыкеш шӓлӓнӹш дӓ кым тангата докыла эдемвлӓ доно ӹштӹмӹ кым кужы пач шыпшылт вазы. Нӹнӹ ӹшке юкыштым кандидатыштылан пуэнӹт. Ти юквлӓм ӹнянен пумы эдемвлӓ шотлен лӓктевӓт, 10 минутышток у кугижӓн лӹмжӹм увертӓревӹ. “Махань функциӓн ти кугижӓ?” лыдшы манын ядын кердеш. Тӹдӹ политикӹштӹ рольым ак мад, но культура форумвлӓштӹ дӓ мероприятивлӓштӹ тӹдӹн мненижӹм колыштыт. Тидӹ веле агыл, тӹдӹн доно регионыштыш политиквлӓ согоньвлӓм кычат дӓ кыце, махань корнывлӓ доно культурым, йӹлмӹм виӓнгдӹмӹлӓ, кӓнгӓшӓт. Тидӹжӹ, шанем, мӓлӓннӓ пишок керӓл. Мӓ донна политиквлӓ культура эдемвлӓ доно кӓнгӓшӓш воксеокат мондыделыт вӓл?
У Кугижӓ лӹмеш парад.
Седӹ, у кугижӓм айырымы гӹнь, кугижӓжӹм шотеш пиштӹшӹ халык парадымат эртӓрӹшӓшлык. Тенегок сетувлӓ донат. Парадышты маскан мыктешкӹ, тошты “Запорожецеш“ чӓлен шӹндӹмӹ ракета, машинӓ ак кыдал, тӹдӹм мотоцикл шыпшеш, ышкалвлӓм анжыктышы маскывлӓ, принцессывлӓ, ямак персонажвлӓ, кого кердӓн сӓрзӹвлӓ, кочеркӓм, таварым, шеньӹкӹм, крӓплям намалшы хресӓньвлӓ, кого падым намалшы сыра шолтышывлӓ, поварвлӓ дӓ шукы молы комический сӹнӓн эдемвлӓ! Сетувлӓн семвлӓэш анзыкыла ашкедӹт дӓ у кугижӓштӹм мактат. Сусужы маняр йӹрвӓш! Имни аравашты бургомистрвлӓ дон министрвлӓ кыдалыт... Халык музыкым шакта, мыра, кушта! А вадын корона семӹнь, VIP-персонывлӓлӓм кугижӓн стӧл докы ӱжмӹ. Ти корнывлӓм сирӹшӓт тӹштӹ ылын дӓ тотлын качкын-йӱн лӓктӹн. Стӧл вӹлнӹ махань-шон салатвлӓ, вӓрӹштӹш ошы дӓ шим киндӹ, таравлӓ, якшар кол, ош кол, коптьымы сокта, ветчина, кагыльвлӓ дӓ молы тотлы качкыш ыльы. Йӱмӓшӹм анжалаш гӹнь, ош дӓ якшар вино, ош ӓрӓкӓ, сыра, минерал вӹд, соквлӓ ылевӹ. Дӓ седӹ, кугижӓн стӧл вӹлнӹ десертӓт лишӓшлык- тӹштӹжӹ кок йиш цевер торт дӓ махань-шон изи кексвлӓ ылевӹ.
Изи солан имдижӹм культура вашталтен кердеш.
Микитамӓе гӹц Обиницашкы, кыды сетувлӓн культура центреш шотлалтеш, автобус доно коклы минут нӓрӹ кыдалат. Жеп иктӓ лу час эртен. Рӹмӓлгӓш тӹнгӓлӹн гӹнят эче сотынок каеш: ӹшкетӹн-ӹшкетӹн шӹнзен кешӹ хуторвлӓ, итӹрӓ нырвлӓ, итӹрӓ ӓнпичӹвлӓ, цилӓ пӧрт сагаок сауна (момоца), цилӓ кудвичӹмок ирен тӹвӹлӓен шӹндӹмӹ, пеледӹшвлӓм шӹндне-шӹндӹмӹ. Ӹлӹ дӓ ӹлӹ техень пӧртӹштӹ! Эстон пӓшӓ мастар кидвлӓ ӹшке пӧрт йӹр косирӹм дӓ тӹвӹлӹм яратат. Тидӹм ӹштӓш манын, иктӓт нӹнӹм ак поктыл, ӹшкеок тидӹм ӹштӓт. Вет хоза ак ӹштӹ гӹнь, тӹнӓм кӱ вӓрешӹжӹ кудвичӹжӹм дӓ ӹлӹмӹ вӓржӹм тӹвӹлӓен кода? Мӓӓт сӓй, Кырык дӓ Кожла марынвлӓ тенгеок? Косир пӧртвлӓштӹ ӹлӹшӹ эстонвлӓ халашкат моло когонжок лӓктӹн кемӹштӹ ак шо- халык воляшты, йонгата вӓрӹштӹ ӹлӓш тыменьӹн.
Вадеш мӓмнӓм, кок кырык марыным, мӹньӹм дӓ корны артелем Украинышты ӹлӹшӹ бизнесмен Миклай Палутовым Фестивальын организаторвлӓжӹ, Аре дон Риека Хырнвлӓ Обиницан халык пӧртӹшкӹ чӓй йӱӓш ӱжевӹ. Шукыштат агыл тӹшкок Казань гӹц йори сетувлӓн фестивальым анжалаш толшы кок тадар вӓтӹ толевӹ. Стӧл лошты шӹнзӹмӹнӓ годым, тене мӓ Казаньышты “Сетувлӓн культура кечӹвлӓм” эртӓрӹненӓ манын, келесевӹ. Техень шаяланжы ӧрдежӓт шӹм тырхы. Тадарвлӓ дӓ сетувлӓ! 15 миллионан халык 10 тӹжемӓн халыкын культурыжы доно интересуялтеш? Ӧрӹмӓт, вара ӹшкежӹ шаналтышым. Сетувлӓн культурым йӹрвӓш, ти шотышты вес халыквлӓ лоштат шӓрӓш манын, маняр шукы специалистӹштӹ, маняр шукы культура менеджерӹштӹ улы? Дӓ сек тӹнгжӹ, техень виӓн ансамбльвлӓ, кыдывлӓ ӹнде у семӹнь халык вӹкӹштӹ анжат. Сӓмӹрӹквлӓжӹ моло гӹнь рок дон джазым вӓк шакталтен колтен кердӹт! Тидӹ, седӹ, вес халыквлӓ лоштат интересӹм лыктеш. Дӓ тидӹ гӹц пасна сету йӹлмӹ доно яжон виӓнгӓш тӹнгӓлшӹ литература, кыдым акцептируят, кыдым вес йӹлмӹвлӓшкӹ сӓрӓт дӓ ӹшкежӓт нӹнӹ сӓрӹмӹ пӓшӓвлӓм ӹштӓт. Сетувлӓн толшашышты яжон тымден лыкмы, туан культурыштым келгӹн пӓлӹшӹ, виӓнгдӓш цацышы дӓ вескид йӹлмӹвлӓ доно попен мыштышы сӓмӹрӹквлӓн кидӹштӹ.
Сетувлӓ ӹшке культурышкышты шукы инвестицим пиштӓт, тидӹжӹ халык кӱшӹцӹнок тӹнгӓлӓлтеш: туан йӹлмӹ доно книгӓвлӓм, сету артньыквлӓн пӓшӓвлӓштӹм халык кымылын нӓлеш, концертвлӓшкӹ, театрышкы каштеш - тидӹм вет цилӓ инвестициэш шотлаш лиэш. Кугижӓнӹшӓт культурышкышты оксам ситӓлӹк пиштӓ. А вара эче меценатвлӓ. Тевеш, Обиница солаштыш халык пӧртӹм ик бизнесмен Сету Культура Фондлан нӓлӹн пуэн. Тӹштӹ молнам совхозын пӧртшӹ ылын, а кӹзӹт культура вацак, кышты музей дон кӓнгӹж театр активно пӓшӓм ӹштӓт. Ти пӧртӹн кудвичӹштӹжӹ 600 вӓрӓн театр седӹрӓ. Пӧкенвлӓжӹ моло махань солидныйвлӓ! Толатат, шӹнзӹлдӓлмет веле шон колта. Техень принцип доно Салымсолаштыш Никон Игнатьевӹн литерарура музйенӓ пӓшӓм ӹштӓ ылгецӹ, кыце ти сола ӹлӹж кенежӹ ылнежӹ.
Обиница солашток ик артньык дон поэтесса галлерейӹм пачыныт, тенге Обиницан сола имиджшӓт яжо монгырышкыла вашталтын, тӹштӹ культурым шотеш пиштӹмӓш кого шотышты. Тидӹжӹ туриствлӓмӓт тӹшкӹ шыпшеш - тенге вӓрӹштӹш инфраструктура виӓнгеш, солаштыш эдемвлӓлӓн ӧрдӹж гӹц оксам канда. Седӹ, иктӓт миллионер тидӹн доно ак ли, но ӹлен-лӓктӓш сойток окса лиэш.
Цеверӹн Сету мӱлӓндӹ, Сетумаа.
Туриствлӓлӓн йори ӹштӹмӹ, цилӓ комфортан пӧртӹштӹ амален лӓкмӹкӹ, цевер йонгата ирок пеледӹшӓн кудвичӹштӹ шокшы чӓйӹм йӱлдӓлмӹкӹ, Опель Кадет автошкы шӹнзӹн Выру халашкы кыдалына. Тӹшец корны мӓмнӓм университетӓн Тартушкы выча. Тӹшкӹ тагачы Москва гӹц кок кырык мары ӹдӹр толшашлык ылыт. Мӓмнӓм у вӓшлимӓшвлӓ вычат, кыце Эстоништӹш марынвлӓ доно, тенгеок пуры эстон тӓнгвлӓ доно. А кӹзӹт цеверӹн “Сету мӱлӓндӹ!” манмы шоэш. Вес гӓнӓ ужмешкӹ! Ӹнянӹмӹ шоэш, Эстонин ти цевер лыкшым анжал лӓктӓш, шукы кырык дӓ кожла марын толыт. Вет мам ит попы, шӱмбел халыкым яжоракын пӓлӓш манын, тӹдӹн докы хыналалашат келдӓлмӹлӓ. А корны? 1 300 уштыш кӹзӹтшӹ жепӹн уштышвлӓ ма? Кок йыд поездеш ӓль автобусеш. Москваты Эстонин посольствышты визым нӓлӓт. Турист виза донат толаш лиэш. Мам ит попы, вес халыквлӓн ӹлӹмӹштӹм, культурыштым ужын, мӓ ӹшкежӓт ӹшке вӹкӹнӓ вес семӹньрӓк анжалына. Дӓ тидӹ охыр шая агыл. Тидӹ лачокат! Кӱн сетувлӓ доно пӓлӹмӹ лимӹжӹ шон, нӹнӹ докы кыце сӓрнен толаш лиэш, пӓлӹнежӹ гӹнь, информацим tsikmavaleri@hotmail.com гач пӓлен нӓлӹн кердӹдӓ. Дӓ корны паштек ик шанымаш шачы: ӓнят мӓлӓннӓ, кырык марынвлӓлӓнӓт сетувлӓн гань фестивальым шанен лыкташ. Тевеш, Мыры айом мӓ донна эртӓрӓтӹш. Пӓледӓ кышец тӹдӹ толын? Седӹ, шӱмбел Эсоништӹ тӹдӹн важвлӓжӹ. Тенгежӹ гӹнь, малын сетувлӓн примерӹм нӓлӹн, культура ӹлӹмӓшӹшкӹнӓ у фестивальым пырташ агыл? Ти шотышты мӹньӹн кандидатуремӓт улы. Пӹтӓриш кырык марынвлӓн кугижӓ Марий Элышты кымдан пӓлӹмӹ поэт Николай Егоров лин кердеш ыльы. Но кугижӓм айырымашты, демократи принцип лишӓшлык дӓ тӹдӹм сетувлӓ семӹньок, вӓрӹштӹ айырымыла.
С
С
Сеферис, Йоргос.
Йоргос Сеферис ("греклӓ": Γιώργος Σεφέρης), (13-шы мартын 1900, Урла, Измир лишнӹ — 20-шы сентябрь 1971, Афины) — лачокла фамилижӹ Сефериадис ("греклӓ": Γιώργος Σεφεрιάδης) — кӹзӹтшӹ жепӓш кого поэт.
Биографижӹ.
У грек йӹлмӹшкӹ сек яжон сӓрӹшӹ университет пофессорын эргӹжӹ. Поэт Парижӹштӹш Сорбонн университетӹштӹ юриспруденцим тыменьӹн. 1922-шы ин Смирным (кӹзӹт ти хала Измир лӹмӓн) туроквлӓн оккупируйымышты паштек, йыхышты Афиныш ӹлӓш ванжа. Варажы туан сӓндӓлӹкшӹм шукы иэш кода дӓ лач 1950 -шӹ ин веле мӹнгеш по-ртӹлеш. Дипломат-профессионал семӹнь шукы сӓндӓлӹкӹштӹ Грецилӓн служен. 1957 —1962-шы ивлӓн Кого Британи штӹ Грецин посолжы ылын. Сеферислӓн 1963 -шы ин сӹлнӹшая Нобель премим пумы.
Традицивлӓм ушышы Йоргос Сеферис.
Поэт 1900-шы ин Изи Азиштӹ, Смирна (кӹз. Турци, Измир) халашты шачын. 1920-шы ивлӓн ти хала туроквлӓн кидӹш ванжа дӓ поэтӹн йыхшылан тӹдӹм кодаш вӓрештеш. Дипломат пӓшӓм ӹштен дӓ тӹ годымок лыдышвлӓм сирен. Сеферисӹн поэзиштӹжӹ кымда вӓрӹм реминисценци дон аллюzивлӓ йӓшнӓт, тӹдӹ антик мифологиштӹш персонажвлӓ гишӓн сирӓ дӓ нӹнӹм кӹзӹтшӹ жеп доно кӹлдӓ, тӹ годымок халык поэзин элементвлӓ шӹренок вӓшлиӓлтӹт. Сирӹмӹ стильжӹ доно Сеферис Т.С. Элиот докы лишӹл ылеш. Тидӹм Mythistorima (1935) лыкмы поэма книгӓштӹжӹ раскыдын цаклаш лиэш. Ти книгӓн лӹмжӹ кок шамак гӹц шалга: миф дӓ истори. Поэт тидӹм ӹшкежӹ тенге ынгылдара: "Сирӹмем годым пӓлӹмӹ мифвлӓ дон историштӹш ма лиӓлтмӓшвлӓм иквӓреш кӹлденӓм." Ти поэмӹ 24 лыдыш гӹц шалга. Поэт йориок ти шотым кычылтын- "Гомерыштат" цилӓжӹ 24 книгӓ. ӹренжок, аллюзивлӓжӓт ти эпос дон кӹлдӓлтӹнӹт. Но поэт мӹндӹр историшкӹ ак ке, тӹдӹ со ӹшке годшаш ӹлӹмӓшӹштӹжӹ сӓрнӓ. Mythistorima-м Джейм Джойс (Joyse) "Одиссейӹжӹ" дон тӓнгӓштӓрӓш лиэш.
Сеферисӹн лыдышвлӓжӹ логӹц анализлӓн сек нелеш "Лагы кек" лӹмӓн лыдышыжы шотлалтеш, кышты пиш шукы аллюзи вӓшлиӓлтеш. Ти лыдышым 1946-шы ин поэтӹн отпускышты ылмыжы годым сирӹмӹ. Сеферис вырсы ивлӓн министерствӹштӹ пӓшӓм ӹштен, а Грецин правительствӹжӹ вырсы годым эммиграциштӹ ылын. Поэт ӹнде кужын вычымы отпускышкы кен дӓ тангыж тӹрӹштӹ кӓнен. Кӓнӹмӹ вӓрӹштӹжӹ вырсы годым "Лагы" лӹмӓн тылвыш вален кен ылын. Ти лыдыш вырсы гишӓн дӓ вырсы ваштареш. Поэт вырсым изи кеквлӓ вӹкӹ лӱлӹлмӹ доно тӓнгӓштӓрӓ: "Лачокшымок гӹнь, йӓнзӹ (охотник) кӓнгӹж гачеш толшы кеквлӓм веле ужеш,/ кынамжы акат уж. Мӹнь годымемжӹ доко шукым ужын,/ шукы вӹкок пульывлӓ тӹкненӹт."
"Ти пӧрт гишӓн нимат ам пӓлӹ,
нӹнӹн ӹшке халыкышты улы, но ам пӓлӹ махань ылыт.
Пӹтӓрижӹ нӹнӹ увлӓ ылыт, иzи тетявлӓ гань
Шукышты агыл Одиссей кӓнен нерат лиэш дӓ угӹц корнышкы лӓкнежӹ, но кынам-гӹнят ӹшке пӧртшӹм, Итакым моаш манын, тӹдӹ рок лӹвӓлнӹш тӱнымbакы, хатышкы (адыш) валышашлык.
Т.С. Элиотын Одиссейжы корным сока (слӧпӧй) Тейресиа гӹц ядеш. Сеферисӹн лыдышыштыжы Сократын юкшы шакта, тидӹжӹм Апологи мычаш гӹц цитаты семӹнь анжаш лиэш: Вырсы паштекшӹ тӱнымbалны тӧрӹм, Одиссейштыш гӹцӓт моаш нелӹрӓк.
ужаш лидӹмӹ нырвлӓ гач ашкедмӹжӹ годым,
у ӹлӹм вӓрӹм кӹчӓлшӹ шонгы ужеш тӹньӹм
кыды нигынамат яратыде, но яратымыла тӹдӹм
Седӹ, лыдышым ынгылаш манын цилӓ аллюzи дон реминисценцижӹм пӓлӓшӓт ак кел. Тӹнгжӹ- лыдшы ти лыдышым мелӹн лыдеш. Лыдыш вӓрӹштӹжӹ яжон шӹнzӓ гӹнь, тӹнӓм символвлӓӓт ынгылымы лит, мифологиӓт кӹzӹтшӹ жеп дон кӹлдӓлт кердеш дӓ цилӓ тидӹм ынгылаш йӹлмӹ палша.
Проза.
С
Сибелиус Жан.
Жан Сибелиус 1889-90 ивлӓ кытлан
Жан Сибелиус(финнлӓ: "Jean Sibelius", шачын 8-шӹ декабрь 1865-шӹ и, Хӓмеенлинна хала, колен 20-шы сентябрь 1957-шӹ и, Айнола, Йӓрвенпӓӓ) тӱнымбалны кымдан пӓлӹмӹ финн композитор. Сек пӓлӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ Шӹмшӹ симфонижӹ, симфониӓн лыдышвлӓжӹ дӓ виолончельлӓн концертшӹ ылыт.
С
Сигачков, Зосим Африканович.
Зосим Африканович Сигачков – кырык мары поэт. 27 январьын 1955 ин Кырык мары районын Ӓршиксолаэш шачын. Кожваж кӓндӓкшиӓш, Виловат кӹдӓлӓш школвлӓштӹ тыменьӹн. Шавашарыштыш сельхозинститутым тымень лӓктӹн, инженер-механик специальностьым нӓлӹн. «Сила» колхозышты пӓшӓлен. Венгриштӹ служен. Арми паштек мӹнгешок туан колхозышты инженер по сельхозмашинам лиэш. Кок иштӹ Кырык мары цӹвӹ фабрикыш ванжа, кӹзӹтӓт тӹштӹ пӓшӓлӓ.
Лыдышвлӓм школышты тыменьмӹжӹ годымок сирӓш тӹнгӓлӹн. Сӹлнӹшаяшты тӧр корным моаш тӹдӹлӓн поэт Н.П. Егоров палшен. 1996 ин «Пӹзӹлмӹ ӓршӓш» пӹтӓриш книгӓжӹ лӓктӹн. Тиштӹ лыдышвлӓм, поэмывлӓм, масакла шайыштмашвлӓм лыдаш лиэш. Лыдышвлӓжӹ ласко поэзи шулӹшӓн ылыт, масакла шайыштмашвлӓжӹ кӹзӹтшӹ ӹлӹмӓшӹн пылештӓлтмӹжӹм койырен анжыктат. Пушкин, Лермонтов, Есенин руш кого поэтвлӓн лыдышвлӓштӹм кырык марлаш мыштен сӓрен.
С
С
Гӓда, Сигитас.
Сигитас Зигмас Гӓда ("Sigitas Zigmas Geda"; 4 февраль 1943, Патярай сола, Лаздияй район — 12 декабрь 2008 и, Вильнюс) — лиетува поэт, драматург, критик, эссеист, сӓрӹзӹ. Вильнюс униврситетӹм пӹтӓрен. Лыдыш погымвлӓн авторжы. Немӹц, полак дӓ руш йӹлмӹвлӓ гӹц сӓрен. С.Гӓдан лыдышвлӓжӹ марлашкы пӹтӓриш гӓнӓ сӓрӓлтӹт.
Г
Г
Сидукова, Тамара.
Тамара Сидукова (18 апрельӹн 1978-шӹ ин Тышнал солашты шачын) — Йӓнгӹсола дон Виловат школвлӓм
пӹтӓрен. Школышты тыменьмӹжӹ годым пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм сирен. Мары Кугижӓншӹ Университетӹм пӹтӓрен. Йошкар-Олашты ӹлӓ. Лыдышвлӓжӹм финн йӹлмӹш сӓрӹмӹ.
С
Сидушкина, Анна Романовна.
Сидушкина Анна Романовна — лӹымлӹы кӓршӹзӹ, мырызы, композитор, педагог, Мары АССР искусствын заслуженный пӓшӓзӹжӹ.
Тӹдӹ 1915 ин 22 январьын Микрӓк вел Важйӓл Митрусир солаэш шачын. 1981-шӹ ин колен. Микрӓк вел солавлӓштӹ перви кӓршӹм цилӓ ӹдӹрок шактен мыштен. Шактен мыштыдымыжы шоэ веле ылын.
Семняштӹжӹ цилӓнок кӓршӹм шактенӹт, седӹндон изи Аня шӹм иӓшӹнок кӓрш докы шумӓнгӹн дӓ шакташ тыменьӹн.
Музыкым яратымыжы тӹдӹм Йошкар-Олашкы, Искусство техникумыш канда, сӓмрӹык ӹдӹр тиштӹ дирижереш тыменеш. Тӹнӓмок А.И.Искандаровын вуйлатымы хоровой капеллышты мыра, концертвлӓштӹ кӓршӹм шакта. Музыкальный училищӹм тымень пӹтӓрӹмӹкӹ, Москваштышы государственный консерваторин дирижерско-хоровой факультетӹн студентшӹ лиэш. Война тӹнгӓлмӹкӹ, Йошкар-Олаш пӧртӹлеш, Маргосфилармоништы хорышты мыраш дӓ кӓршӹм шакташ тӹнгӓлеш.
1946 ин Москваштышы консерваторим тымень пӹтӓрӓ. Вара Йоласалышты, Марпединститутышты кӓрш ансамбльвлӓм цымыра, шукы и Маргосфилармони сагашы кӓрш ансамбльын вуйлатышыжы лиэш. Шӹренок концертвлӓштӹ шакта, республиканский, всероссийский художественный конкурсвлӓштӹ ӹшке мастарлыкшым анжыкта. Тӹнӓмок И.С.Палантай лӹмӓн музыкальный училищӹштӹ, культпросветучилищӹштӹ хоровой дисциплиным тымда дӓ кӓрш классым пачеш, Марпединститутын музыка, мырымы дӓ изобразительный искусство кафедрын старший преподавательжӹ лиэш.
Тӹдӹ ӹшкежӹт мырывлӓм сирен. 1958 ин «Кырык мары халык мырывлӓ» сборникӹм пецӓтлен.
С
С
Синухе.
«Синухе» роман 1945-шӹ ин лӓктӹн. Мика Валтари роман негӹцеш фараон Эхнатон жепӓш Египетӹштӹшӹ лиӓлтмӓшвлӓм нӓлеш. Но тенге гӹнят нӹнӹжӹ кӹзӹтшӹ жепӹн лиӓлтӹт, машанымыла. Романышты ммутатис мутандис, угӹц дӓ угӹц «эдемӹн выргемжӹ вашталтеш гӹнят, тӹдӹ ӹшкежӹ ак вашталт» шанымаш анзыл вӓрӹм йӓшнӓ. Романышты шукы тема анзыкы лӓктеш: гуманизм, меркантилӓн ылмаш, вырсывла, кугижӓншӹ кӹл, религи, кунст дӓ культура.
Персонажвлӓ.
Персонажвлӓ логӹц гуманист тӹнг герой Синухе ылеш. Тӹдӹн Каптах слугажы оксам яратышы, капиталым ӹштӓш цацышы дӓ тидӹм ӹштен мыштышы персонаж. Вырсывлӓм, вӹрӹн йогымыжым анжаш яратышы дӓ престол докы кырмаш цацышы семӹнь Хоремхебӹм анжыктымы. Религин рольжы гишӓн романышты шукы сирӓлтеш, тӹдӹ эдемӹн ӹлӹмӓшӹжӹм дӓ кугижӓншӹ институтым цилӓ монгыр гӹц ӓвӓлтӓ. Йымывлӓн лӹм доно романышты вырсывлӓм тӹнгӓлӹт, престолвлӓм урыктат, халыквлӓм икӹжӓк-иктӹштӹ ваштареш шагалтат дӓ, икань йымылан ак ыдылепӓт, шӱмбелвлӓӓт вӓк тышманвлӓ лит. Самынь йымылан ӹнянӹмӓш яратымашымат мондаш шӱдӓ колымашын урмаш анзыкыжы канден шагалта. Тидӹм Минеан образжы гач ужына.
Романыштыш темывлӓ.
Роман критически шанаш тымда. Тидӹжӹм кыце ушемкымдемӹштӹшӹ, тенгеок кунстын ядмашвлӓмӓт тӹкӓлеш. Культурывлӓ лоштышы кӹлвлӓ, икӹжӓк-иктӹ гӹц айыртемӓлтшӹ культурывлӓм анжыктымаш – Мика Валтарин яратымы темывлӓжӹ логӹц шӱмешӹжӹ сек лишӹл. Тидӹжӹм «Синухе» романышты тӧрӧк цаклаш лиэшю Автор ӹшкежӹ ти романым сирӹмӹжӹ годым Египетӹшкӹ каштдеӓт дӓ, пӓшӓжӹм сирӓш манын, вӹдкӹл семӹнь историн материалвлӓм кычылтын. Кужы жеп тӹдӹ Берлинӹштӹш антик музейӹштӹ лиӓш яратен. Автор фараонвлӓн жепӓш Египетӹм, тӹштӹшӹ халыквлӓм, нӹнӹн овуцавлӓштӹм дӓ лиалтмӓшвлӓм мастарын анжыктен кердӹн. Кыце культурывлӓ икӹжӓк-иктӹштӹ вӹкӹ анжат, мам ӹшкӹлӓнӹштӹ керӓлӹм нӓлӹт, а мам ӧрдӹжеш кодат, вес культурывлӓм тырхат ӓль агеп – тидӹ гишӓн Мика Валтари романыштыжы шаныкала.
Мика Валтари гуманист-сирӹзӹ. Халыквлӓ дӓ эдемвлӓ лоштышы конфликтвлӓм тӹдӹ физический вим пиштӹдеок, вырсывлӓ гӹц паснаок решӹмӹ верц ылеш. Романыштыжы «малын вырсывлӓ келӹт?» ядмашат кого вӓрӹм йӓшнӓ. Ти ядмашеш фараонын Интеб шонгы сӓрзӹжӹ вӓшештӓ.
Индивидумын ирӹкӓн ылмыжы, ӹшке шанымашвлӓжӹм келесен кердмӓш, эдемӹн эдем ылмыжы гишӓн шанымашвлӓ Мика Валтарин цилӓ романыштыжок якшар шӹртӹ доно шыпшылтыт. Автор семӹнь кунст эдемӹн йӹрвӓш анжалтышыжым формируя. Эдемӹн шанымашвлӓжӹ, пӧрттӱм дӓ йӹрвӓш ма лиӓлтмӹм ынгылаш цацымыжы шӧрӓш лидӹмӹ йӱмӹ шомаш гань ылыт, кыдым нигынамат темӓш ак ли. Кыце эдемӹн шанымашвлӓжӹ, тенгеок кунстат со вашталт миӓт, у формывлӓм кӹчӓлӹт. Жеп эртӹмӹ семӹнь романыштышы персонажвлӓн шанымашвлӓштӹ вашталтыт гӹнят, автор нӹнӹм йоли гань ылшым, кышец мардеж ӹфӹлӓлеш, тӹшкӹлӓ кемӹ характерӓн эдемвлӓм ак яратат, векӓт, нӹнӹм акат анжыкты. Цилӓ персонажок ӹшке айырымы корнышты мыч ӹнян, шанештӹлдеок кеӓт.
Синухе вес йӹлмӹвлӓ доно.
Кӹзӹт якте Мика Валтарин «Синухе» романжым 30 утла йӹлмӹш сӓрӹмӹ. Кырык марла сӓрӹмӹ годымок латыш дӓ румын йӹлмӹвлӓш сӓрӹмӹ пӓшӓ кен. Мика Валтарин пӓшӓвлӓжӹм кӹзӹт якте кырык марлашкы сӓрӹмӹ агыл. Европа йӹлмӹвлӓ гӹц сӓрӹмӹ романвлӓ логӹц «Синухе» пӹтӓришӹ ылеш.
Романын стильжӹ.
Романын нарратив (шайыштмы) стильжӹ кугезӹ годшы шайыштмы стиль докы лишӹл, седӹндонат сӓрӹмӹ годымат тидӹм шотыш нӓлмӹ. Лексикӹм анжалаш гӹнь, кыды вӓрежӹ тошты ӓль шоэн кычылтмы шамаквлӓм пыртымы дӓ, мам нӹнӹ анжыктат, кок пашкар лоэш ынгылдарымашым пумы. Шамаклӓн, «р-однӓ» (пиш кого, пиш цаткыды). Кырык марлашкы сӓрӹмӹ годым иктӓ кым неологизмӹм пумы. Тидӹ, шамаклан, «кугижӓтар», кыды кугижӓн в-атӹжӹм анжыкта, «йымытар» (рушла богиня).
Смирнов, Иван Николаевич.
Смирнов Иван Николаевич (1856-1904) — Историк, этнограф, Азан университетӹн профессоржы.
C
C
Сократ.
Сокра́т (кугезӹ грек: "Σωκράτης", лат.: "Sokrates", 469 и Х.ш.я., Афины — 399 и Х.ш.я. тӹшток) — кугезӹ грек философ, кыдым Вадывел Европыштыш философилӓн негӹцӹм пиштӹшеш шотлаш лиэш. Сократ философиштӹ пӧрттӱ дон йӹрвӓш ылшы тӱнымбалым веле агыл шотыш нӓлӹн, тӹдӹ эдемӹмӓм шӹмлӓш дӓ ынгылаш ӱжӹн, тенге эткым ынгылымаш шачын. Философ семӹнь Сократ эдемӹн пӧрттӱ дон кайышыжым яжоэмдӹмӹ верц ылын. Эдемвлӓ гӹц ядыштмаш ти шотышты яжо кӹцкӹвлӓм канден кердеш: эдем гӹц философи дӓ этика ядмаш гишӓн иктӓмам ядат гӹнь, тӹдӹ ядмашеш вӓшештӹмӹжӹ анзыц шаналта дӓ тенге ти ядмаш ӓшешӹжӹ вазеш. Шамаклан, эдем пуры ылмы дӓ пурым ӹштӹмӹ гишӓн пӓлӓ гӹнь, тидӹм тӹдӹ автоматически ӹштӓ. Сократ ӹшке тымдымашвлӓжӹм пумагаэш сирӹде, но диалектикын йӧнвлӓжӹ доно ӹшке шанымашвлӓжӹм ӹшке тыменьшӹвлӓлӓнжӹ пуэн. Тыменьшӹвлӓжӹ логӹц Платон тӹдӹн шанымашвлӓжӹм диалогвлӓш пиштен, кышты Сократын лӹмжӹ ӓшӹндӓрӓлтеш. 399-шӹ ин Х.ш.я. Сократым халан йымывлӓжӹм ваштылеш дӓ критикуя, ӹшкӹлӓнжӹ у йымывлӓм шанен лыктын дӓ самӹрӹквлӓн вуйыштым пыдырата манын, тӹдӹм вуйнаматеш лыктыт дӓ суят. Афины халан ирӹкӓн гражданинжӹ ылынат, тӹдӹм казньыделыт, тӹдӹ ӹшке ӹшкӹмжӹм ядым нӓлӹн, пуштын.
Тидӹмӓт анжал.
С
Стокгольм.
Стокгольм (швед.: "Stockholm" [stɔkːɔlm], лат.: "Holmia") — Швецин вуйхалажы, сӓндӓлӹкӹн сек кого халажы. Мӓларен йӓрӹн ирвел монгырыштыжы шыпшылт вазын. 2009-шӹ ин халашты 842 376 эдем ӹлен. Стокгольмышты Швеци кугижӓн резиденцижӹ, Министрвлӓн Согоньышты (правительство) дӓ Риксдаг (Парламент, Кугижӓн Погыныш) вӓрлӓнӓт. Стокгольмын халыквлӓлоштыш аэропортшы Арланда маналтеш. Кого Стокгольм регионышты 1 252 020 (2005), а халан агломерациштӹжӹ 1 949 516 эдем ӹлен. Стокгольм луатныл ошмаоты (остров) гӹц шалга. Хала лӹмӹн этимологижӹ «сток» (преня) дон «холм» (изи ошмаоты) шамаквлӓ гӹц лин. Хроникышты пӹтариш гӓнӓ 1252-шы ин ӓшӹндӓрӓлтеш.
C
Стриндберг, Юхан Август.
Скульптор Карл Ельд доно ӹштӹмӹ Стриндбергӹн ӓштемикшӹ (1942) Стокгольмышты
Ю́хан А́вгуст Стри́ндберг (шведлӓ: "Johan August Strindberg" 22-шы январь1849 — 14-шӹ май 1912) — швед сирӹзӹ-прозаик, драматург дӓ артньык, кӹзӹтшӹ швед сӹлнӹшая дон кӹзӹтшӹ жепӓш (модерн) театрлан негӹзӹм пиштӹшӹ. Упсала университетӹштӹ тыменьӹн. Швед сирӹзӹвлӓ логӹц сек кымдан пӓлӹмӹ. Стринберг шукыжымок натурализм дон экспрессионизм шӱлӹшӓн пӓшӓвлӓм сирен. Кым гӓнӓ мыжырангын. Политикыштыш анжалтышыжы социалист дӓ анархиствлӓн анжалтыш докы лишӹл ылын, седӹндонат Стриндбергӹм Ирвел Европыштыш социализм идеологиӓн сӓндӓлӹквлӓштӹ яжон пӓленӹт. Сирмӓшвлӓ гач тӹдӹ Фридрих Ницше доно кӹлӹм кычен дӓ тӹдӹн шанымашвлӓжӹ Стриндбергӹштӹ келгӹ кишӓвлӓм коденӹт. Стринберг «Якшар кӹдеж» (Röda rummet, 1879) романжы паштек пӓлӹмӹ лин. Ти роман Стокгольмыштыш ушемкымдем, политика, бизнес дӓ театр ӹлӹмӓш анжыкталтеш. Сирӹзӹн ирӹрӓк сирӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ, кыце шамаклан, «Ӹдӹр Жӱли» (Fröken Julie) натурализм йӧн доно сирӹмӹ ылыт дӓ нӹнӹм шӹренок норвег сирӹзӹ Генрик Ибсен доно тӓнгӓштӓрӹмӹ. Тидӹ паштек сирӹзӹн пӓшӓвлӓштӹжӹ инфернализм жеп ылын, кыды паштек тӹдӹ символизмӹш ванжа. Ти жепӓш сек пӓлӹмӹ пӓшӓжӹ «Колымашын куштымыжы» (Dödsdansen) ылеш. Сӹлнӹшая пӓшӓвлӓ гӹц пасна Стриндберг политикышты актуальный ылшы памфлетвлӓ дон сатирым сирен.
Ажедмӓшвлӓ.
С
Суасламары Республика.
Суасламары Республика (Суасламар: "Чăва́ш Республики́") — Руш Федерациштӹш Республика. Мары Элын кечӹвалвелнӹжӹ вӓрлӓнӓ.
Сӧдергран, Эдит.
Эдит Сӧдергран ("Edith Södergran", 04.04.1892 — 24.06.1923) — туан йӹлмӹжӹ швед, шачашыжы Петербургышты шачын дӓ Финляндиштӹ ӹлен, тӹтшок колен. Скандинавиштӹ модернизм йӧн доно сирӹшӹ поэтвлӓлӓн кого пример ылын, лӹмӹнок Суомиштӹ модернизм йӧн доно сирӹшӹ поэтвлӓлӓн кого инспирацим пуэн. Шоды цер (туберкулёз) доно церлӓнен, шукы жеп Швейцариштӹ санаторивлӓштӹ ылын (1911—1914).
Поэтессын пӓшӓжӹ.
Пӹтӓриш книгӓжӹ «Лыдышвлӓ» (Dikter, 1916) маналтеш, кышты цилӓ лыдышыжок ош лыдыш (ирӹкэн лыдыш) йӧн доно сирӹмӹ ылыт. Потессын пын лӹвецӹнжӹ вараракшы техень лыдыш погымвлӓ лактӹнӹт: «Сентябрь лира» (Septemberlyra, 1918), «Роза алтарь» (Rosenaltaret, 1919) дӓ «Толшашын ӹмӹлжӹ» (Rosenaltaret, 1920), «Мӱлӓндӹ, кыды уке» (Landet som icke är, 1925). С.-ын лыдышвлӓжӹм пӹтӓриш гӓнӓ «Цикмӓ» журналын 2007-шӹ иӓш номерӹштӹ сӓрӹмӹ.
Сӧдергранын эстетикыжы.
C.-ын поэзижӹм пӓлӹшӹвлӓ, тӹдӹм шотеш пиштӓт, яратат дӓ мастарлыкшым кӱкшӹн ӓклӓт. Седӹ, 1920-шы ивлӓлӓн тӹдӹн поэзижӹ пиш ӹшке сӹнӓн дӓ оригинальный ылын. Поэтесса ти шотышты ӹшкежӹ тенге сирен коден: «Лыдышвлӓэм Поэзи агыл манын иктӓт ваштареш попаш ак тӹнгӓл. Но лачокат лыдышвлӓ ылыт манынат келесен ам керд. Лыдышвлӓлӓн ритмым пуаш цацымем годым, иктӹм ынгылышым: ирӹкӹм пумыкем веле, лыдышвлӓэм виӓн дӓ келгӹ шaнымышaн лит. Тенге ӹштен, ритм шайыл вӹреш кодеш. Лыдышвлӓэм фрагментӓн шанымашвлӓ семӹнь ынгылымыла, мам кӧргӹштӹштӹ келесӹнем ылын, тидӹ интеллектем дон инстинктемӹн кӹцкӹштӹ. Ышкӹлӓнем ӓкӹм пуаш тымень шонамат, лыдышвлӹштемӹт тидӹ шижӓлтеш. Нӹнӹм ӹшкӹмӹн вилӓн, интуицилӓн дӓ интеллектлӓн ӹнянӹшӹ эдемӹн шанымышвлӓ семӹнь ынгылымыла. Махань ылмем, пӓлем дӓ тидӹ гӹц ӹшкӹмемӹм изи ӓк доно ӓклӹмем ак шо, тенге ӹштӹшӓшлык ам ыл.» Поэтессын лыдышвлӓжӹм ӹлӹмӹжӹ годым акцептируйыделыт (яралеш лыкделыт), нӹнӹм утла йӓлӹнеш шотленӹт, поэзиштӹжӹ нимахань ритм уке манын попенӹт. Маханьвлӓ тӹдӹн лыдышвлӓжӹ, шергӓкӓн лыдшы тиштӹ С.-ын поэзижӹ доно пӓлӹ лиӓт.
Сӹлнӹшаян Нобель премин сирӹзӹ лауреатвлӓ.
C
Таммсааре, Антон Хансен.
Анто́н Ха́нсен Та́ммсааре (, 30.0.1878, волость Альбу, Эстони — 1.03.1940, Таллин, Эстонии) — реализм йӧн доно сирӹшы эстон сирӹзӹ.
Тетя годшаш дӓ сӓмӹрӹк ивлӓжӹ.
Антон Хансен 30-шы январьын 1878-шы ин Таммсааре-Пыхья хуторышты Альбу волостьышты хресӓнь семняэш шачын. Тидӹ гӹц анзыцшы ӓтяжӹ дон ӓвӓжӹ ти хуторым оксам йижден нӓлӹнӹт ылын. Лачокла фамилижӹ Хансен, Таммсааре — тиды сирӹзӹн псевдонимжӹ. Хансенвлӓн семняштӹ кого ылын, тӹштӹ луаткок тетя ылын, нӹнӹ логӹц коктыжы изиштӹ годымок коленӹт. Антон нӹлӹмшӹ тетя ылын. Атя дон ӓвӓштӹ йымым ыдылшывлӓ ылыныт дӓ тидӹм тетявлӓлӓнӹштӓт тымденӹт, лӹмӹнок лыдмаш-сирымӓшлӓн дӓ музыкым пӓлӹмӓшӹм пуаш цаценӹт. Антонын ӓвӓжӹ мыраш яратен дӓ юкшат яжо ылын. Тетявлӓштӹм кӓршӹм (кантельӹм) шакташ тымденӹт. Эргӓш музыкым яратен дӓ кӓршӹм шактен мыштенӓт, ӓтяжӹ тӹдӹлӓн крипицӓм нӓлӹн пуэн. Толшаш сирӹзӹ профессионал музыкантат ик жепшӹ лиӓш шанен шӹнден ылын.
Кӓндӓкш иӓшӹн Т. лу уштыш ӧрдӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ Примӱли хуторыштыш школыш тыменяш кеӓ. Тымдышыжы пиш талантан ылын (Антс Тисс) дӓ улы пӓлӹмӓшӹжӹм тыменьшӹвлӓлӓнжӹ пуаш цацен. Антон Хансен тӹ ивлӓнок лыдышвлӓжӹм сирӓш тӹнгӓлӹн. 1892-шы ин Антон Вӓйке Марья церкӹсолашты волость кӱкшӹцӓн школышкы тыменяш пырен. Ти школым поэт дӓ сӓрӹзӹ Якоб Тамм вуйлатен. Антон ӹшке тымдышыжын лыдышвлӓжӹм наизусть тыменьӹн да согоньвлӓжӹм курымжы ӓшӹндӓрен: простан, лыдаш лижӹ манын, пӹтӹркӓлен шӹндӹмӹ агыл йӹлмӹ доно сирӹмӹлӓ. Вӓйке Марьяшты Антон Хасен вес сирӹзӹвлӓ донат пӓлӹмӹ лин, тенге шӱмӹштӹжӹ сӹлнӹшая докы кого интерес понгыжалташ тӹнгӓлӹн. 1898-шӹ ин школым пӹтӓрӓ да пакыла тыменяш шанен шӹндышет, тӹдӹ Тартушкыкеӓ дӓ Хуго Треффнер лӹмӓн гимназишкӹ тыменяш пыра. Ти гимнази ӹшке семӹньжӹ пӓлӹмӹ ылын: тӹштӹ кыце незервлӓн, тенгеок паянвлӓн тетявлӓштӹ иквӓреш тыменьӹнӹт дӓ эчежӹ иготвлӓмӓт анжымы агыл, тӹштӹ ик классышток изивлӓ дон коговлӓ шӹнзенӹт дӓ ик курсымок эртенӹт. Гимнази тӓреш тӱлӓш манын, Антон тонышы тымдышын пӓшӓм ӹштен. Аттестатым нӓлаш манын, Антон Хансен 1903-шы ин Нарваштыш гимназиштӹ экзаменвлӓм кычен. Ти жепӹн тӹдӹн кидшӹ лӹвец 20 нӓрӹ шайыштмашын авторжы ылын.
Таммсааре кырык марла.
"Кугижӓ дон шӹжвӹк книгӓ" 2005 и: Миниатюрывлӓ, новеллывлӓ, «Шонгывлӓ дон ӹрвезӹвлӓ» кӹтӹк роман, «Юдит» дон «Кугижӓ кӹлмӓ» драмывлӓ.
Ажедмӓшвлӓ.
Т
Т
Т
Татарстан Республика.
Татарстан Республика — Мары Элын ирвел пашкуды Республика.
Тверь.
Тверь (1931—1990 ивлӓн. — Кали́нин) — Йыл тӹрӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ хала Россий Федерациштӹ. Халалан негӹцӹм пиштӹмӹ иэш 1135-шӹ и шотлалтеш. 1247-шӹ ин Тверь лужавуй кымдемӹн вуйхалажы. Монгол-тадарвлӓ годым пыт нӹнӹ ваштареш шалген, 1327-шӹ ин халыкын ял вӹкӹ шагалмыжы ылын. Мӧскӓ хала доно руш мӱлӓндӹвлӓн вуй хала ылмы верц кредӓлӹн. 1304-шы и дон 1327-шӹ ивлӓ лошты руш мӱлӓндӹвлӓн вуйхалажы ылын. 1485-шӹ ин Московишкӹ ушымы лин. 1796-шы и гӹц 1929-шӹ и якте Тверь губернин покшалжы. 1935-шӹ ин Калинин областьын цетржы лин, ти лӹмӹм 1990-шы ин Тверь областьышкы вашталтымы. 1941-шӹ ин немӹсвлӓ ти халам нӓлӹнӹт. 2010-шы ин халашты 410 400 эдем ӹлен.
Т
Т
Тойдемар, Павел Степанович.
Павел Степанович Тойдемар — пӹтӓриш профессиональный кӓршӹзӹ, Мары АССР-ын халык артистшы. Тӹдӹ 1899 ин Моркы районын Кожлаер солаэш шачын. Кӓршӹм шакташ 1924 ин мары передвижной театрышты тӹнгӓлӹн. Палантай доно пӓлӹмӹ лимӹ паштек, тӹдӹн кӓнгӓшӹжӹ семӹнь, Тойдемар Москвашты музыкальный училищӹм тымень пӹтӓрӓ.
1940 ин февральын Маргосфилармоништӹ пӹтӓриш профессиональный кӓрш ансамбль пачылтын. Вуйлатышышты Тойдемар лин. Вырсы жепӹн тӹдӹ фронтовой бригадым цымырен дӓ фронтышты концертвлӓ доно каштын. Цилӓжӹ ти бригада 1165 концертым анжыктен. Шукы артистшӹмок грамотывлӓ, медальвлӓ доно награждаенӹт, а П.Тойдемарлан Якшар Шӹдӹр орденым пуэныт.Кӓрш ансамбль сӓндӓлӹкнӓн шукы халавлӓштӹ выступаен, вес сӓндалӹквлӹштӓт ӹшке мастарлыкшы доно халыкым сусуэмден.
Павел Тойдемар 1958 ин 18 апрельӹн колен. Тӹдӹн пӓшӓжӹм пакыла тыменьшывлӓжӹ нӓнгеӓт.
Ссылки.
Т
Т
Тот, Арпад.
thumb
Арпад Тот (венгрла: "Tóth Árpád", шачын 14-шӹ апрельӹн 1886 ин, Арад-колен 7-шӹ ноябрьын 1928 ин, Будапешт) — тетя годшы ивлӓжӹм консервативный, тошты халык традицивлӓм шотеш пиштӹшӹ Дебрецен халашты эртӓрен. Тӹдӹн ӓтяжӹ йӓмдӹлӓлт шоктыдымы скульптор ылын. ӹшкежӹ поэт изи годшенжок шоды цер доно церлӓнен. Тӹдӹ Будапешт университетӹн философи факультетӹшкӹжӹ тыменяш пырен, но финанс доно нелӹ ылынат, тӹдӹм пӹтӓрен шоктыде. Тидӹ паштек тӹдӹ журналистӹн пӓшӓм ӹштен дӓ лыдышвлӓжӹм "Ниугат" журналышты пецӓтлен. 42 иӓш поэт шоды цер доно санаториштӹ колен.
Кыце ужына, поэт ӹшке лыдышыштыжы стӧлешньӹк гишӓнӓт вӓк сирӓлтӓш ак монды. Урбанизируялтшы поэтвлӓм ӹлӹмӓшӹштӹ кычылтмы хӓдӹрвлӓ интересуенӹт дӓ тидӹм ӹшке лыдышвлӓштӹштӹ анжыктенӹт. Тотын поэзиштӹжӹ ик интересне монгыр улы- тӹдӹ хала ӹлӹмӓшӹм анжыктымыжы годым, шӹренок антонимвлӓм кычылтеш: ирокшы хала тӹдӹн лыдышвлӓштӹжӹ лявӹрӓн дӓ тӹтӹрӓн ылеш, эдем кымылым валтышы пӓшӓш ашкедеш, но лач ти мӓгӓлӹн кечӹ анжаш тӹнгӓлеш дӓ соты дон шокшым канда. Поэт шӹренок янгылымашым анжыктышы шамаквлӓм кычылтеш дӓ, анешлӓ, чиӓвлӓм кычылт, ӹлӹмӓшӹн сусу монгырвлӓжӹ гишӓн сирӓ. Махань-шон ассоциацивлӓ, вуртуоз семӹнь сирӹмӹ лыдышвлӓ ӹлӹмӓшӹм яраташ ӱжӹт, но поэт сусу ӹлӹмӓш гишӓн веле агыл сирӓ. Поэт семӹнь гармониӓн дӓ цӓшӓн ӹлӹмӓшӹм лач кунстышты веле моашыжат лиэш. Тот эдемвлӓм пиш ярата дӓ нӹнӹм шотеш пиштӓ, но нигынамат нӹнӹ лошты агыл, тӹдӹ эдемвлӓ гӹц со ӧрдӹжтӹрӓк лиӓш цаца. Поэт лӹмӹнок ӹрвезӹ эдемвлӓ гишӓн шытырлана. Тидӹм, шамаклан, "Вуйым пиштӹшӹ ӹрвезӹм ӓшӹндӓрӹмӹ элеги" (Елéгиа егы елесетт ифйú емлéкéре) дӓ "Уалалан элеги" (Елéгиа егы рекеттыебокорхоз) лыдышвлӓштӹжӹ ужаш лиэш, кыдым Пӹтӓриш Тӱнымбал вырсы жепӹн сирен. Ти лыдышвлӓ элеги маналтыт гӹнят, тӹштӹ патетика дон мактен сирӹмӓшӹм ат мо.
"Ниугатын" вес поэтвлӓ семӹньок, Арпад Тот сӓрӹмӓш пӓшӓм соок ӹштен шалген. Сӓрӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ логӹц Шеллин "Вадывел мардежлӓн оды" гишӓн пӓлдӹртӓш келеш, кыдым Бабич сек яжо венгр лыдышеш шотлен. Дьула Юхаз дон Арпад Тот гӹц пасна "Ниугат" журналышты поэтвлӓ Милан Фӱст (1888-1967), Золтан Шомлот (1882-1937), Золтан Надь (1884-1945), Симон Кемень (1883-1945) дӓ прозаиквлӓ Маргит Каффка (1880-1918) дӓ Анна Лежнай (1885-1968) ӹшке пӓшӓвлӓштӹм пецӓтленӹт.
Ниугат журнал йӹр импрессиониствлӓ, йугенд стиль дон сирӹшӹвлӓ, символиствлӓ погыненӹт ылын. Но тенге гӹнят, нӹнӹ итӹрӓ "иствлӓ" агылеп. Ти авторвлӓ стильвлӓм яркаленӹт дӓ шамаклан, кыды поэтӹн творчествыштыжы лач Рилькен, ӓль вес пӓлӹмӹ поэтӹн кишӓвлӓжӹ, тидӹ гишӓн келесӓш куштылгыжок агыл. Кыды поэтшӹ декадент семӹнь сирӓш тӹнгӓлӹн, но ивлӓ эртӹмӹкӹ ладнангын дӓ ӹлӹмӓшӹштӹ у мӓгӓлвлӓм мон. Революци яктешӹ венгр сӹлнӹшаяшты "Ниугат" журнал пиш кого рольым мадын, тӹдӹ у стильвлӓм, темӹвлӓм канден дӓ у корнывлӓм ажедшӹ гань ылын, кыды сӹлнӹшаям утла провинциальне ылмыжы гӹц лыкташ палшен.
А
А
А
Тум.
Тум () — Европышты кымдан шӓрлен. Мары Элышты лӹмӹнок Кырык мары районышты вӓшлиӓлтеш. Кырык марынвлӓн пушӓнгӹ символышты.
Турку.
Турку (шведлӓ Åbo) — хала Суомиштӹ. Аура йогын кок сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Хала семӹнь 1200 ивлӓнок пӓлдӹртӹмӹ, седӹндонат тидӹм сӓндӓлӹкӹн сек тошты халаэшӹжӹ шотлат. Турку 1809-1812- шӹ ивлӓн Суомин вуйхалажы ылын. Кӹзӹт Туркушты 176 000 нӓрӹ ӹлӹзӹ. Халазывлӓ финн дӓ швед йӹлмӓн ылыт. Финнвлӓ ӹшке университетӹштӹ, швед йӹлмӓнвлӓ ӹшкӹмӹштӹнӹштӹ туан йӹлмӹштӹ доно тыменьӹт. Турку университетӹштӹ шукы мары филолог стажировкым эртен.
Тышнал.
Тышнал — сола Кырык сирӹштӹ.
«Кырык марӹ-немӹцлӓ лӹмдерӹм» погышы финн шӹмлӹзӹ дӓ дипломат Рамстедт Густав Йон (1873—1950) 1898-шӹ ин кырык марынвлӓ докы каштмы экспедициштӹш рапортыштыжы Тышнал гишӓн тенге сирӓ: «Сола изи, иктӓ 30 пӧртӓн ылын. Терентин пӧртшӹ, кышкы мӓ толмы семӹньннӓ пырышна, изи дӓ незер. Сола покшалны Кузьминвлӓн пӧрт шӹнзен. Кузьминвлӓн пӧртӹм ӹлӓшнӓ арендуйышна дӓ нӹнӹн школым тымень пӹтӓрӹшӹ Тимофей лӹмӓн когорак эргӹштӹ, кыды 17 иӓш ылын, мӓмнӓн палшышына ли. ӹлӹмӓшнӓ вӓрӹн-вӓрӹш шӹнзӓш тӹнгӓльӹ. Ни вӓтем, ни мӹнь ӹшкежӓт Тышналыш вӓрештмӹнӓм ойхырыделна.» («Цикмӓ» Н 1/95, 25 ӹл.) Мажы характерно, Рамстедт Терентин имнижӹ улы гӹнят (нӹнӹ Терентин араваэш Тышналыш Цикмӓ пазар гӹц толыныт), тӹдӹм незереш шотла. А махань классыш тӹдӹм Н. Игнатьев шагалта ылын? Седӹ, цилӓ относительно. Улан семняштӹ шачшы дӓ университетӹштӹ тыменьшӹ Густав Рамстедтӹн сӹнзӓштӹжӹ, Теренти незер ылеш, а Н. Игнатьев тӹдӹм уланеш шотлен кердӹн.
Тьопай.
Тьопай () — Изи Шӹндӹр ӓнгыр тӹрӹштӹш карем лишнӹ вӓрлӓнӓ. Пашкуды солажы — Шӹндӹрйӓл. Аказа лужавуйын мулӓндӹшкӹжӹ пырен. Докуменвлӓштӹ пӹтӓриш гӓнӓ 1859-шӹ ин анжыкталтеш. Тӹнӓм 74 эдем тӹштӹ ӹлен. 2001-шӹ ин 47 эдем ӹлен. Виловат якте ? уштыш.
Тьотянсола.
Тьотянсола () — Молнам Аказан мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола, Виловат якте 3, Цикмӓ якте 18 уштыш. Солашты кым лык улы, кыдывлӓ тенге маналтыт: ик неркӓштӹ — Лаптьансола, вес кок неркӓштӹ — Мыкай кырык вӹлвӓл дон Белов кырык вӹлвӓл. Архиввлӓштӹ ти сола гишӓн 1795-шӹ ин сирӓлтеш. 2001-шӹ ин солашты 80 эдем ӹлен.
Тӹгӓйсола.
Тӹгӓйсола () — Шошмар Кугилӓсола лишнӹш сола, Пӹнгельӹш йоген пырышы изи ӓнгӹр тӹрӹштӹ. 2001-шӹ ин солашты 35 эдем ӹлен.
У.
У () — ти солам Аказан мӱландешӹжӹ 1977-шӹ ин шӹндӹмӹ. Виловат якте 2,5, Цикмӓ 18 якте уштыш. Кырык мары цӹвӹфабрикын конторыжы У солашты вӓрлӓнӓ. 2001-шӹ ин тиштӹ 143 эдем ӹлен.
У Туан шая.
Лишӹл тӓнгнӓ - туан йӹлмӹнӓ. Туан йӹлмӹ – хоть-махань халыкынат сек шергӹ пайдажы. Туан мары йӹлмӹм тетя сек пӹтӓриок семняштӹ колеш. Тӹдӹ ӓтя-ӓвӓн, тьотя-папан шотан шаяштым ышышкы нӓлеш, нӹжӹлгӹ шаяштым шўмӹш пиштӓ.Тӹнгӓлтӹш школын ӹштӹшӓшлык тӹнг пӓшӓжӹ иктӹ: тетявлӓм марла самыньдеок лыдаш, итӹрӓн сирӓш тымдаш. Лыдын-сирен мыштымаш – куштылгы пӓшӓ агыл, ӹлӹмӓшӹштӹ тӹдӹн вӓржӹ кымдарак. Туан йӹлмӹжӹм яжон пӓлӹшӹ тетя рушлаат, марлаат кымдаракын йӹлмӹм пӓлӓш тӹнгӓлеш.
Керӓл шамаквлӓм кычылтын, предложеним тӧр дӓ мастарын чанген келесет ӓль сирет гӹнь веле, сагаэт шалгышы тӓнгетлӓн шанымашет раш пӓлӹ лиэш. Сирӹмӓштӓт предложеништӹш шамаквлӓ керӓл семӹнь ак кычылталтеп гӹнь, лыдшылан мам сирӹмӹм ынгылаш нелӹ. А кынам шанымаш рӓд доно, иктӹ-весӹ доно цат кӹлдӓлт пачылтеш, пӹсӹн дӓ куштылгын ынгылаш йӧн лиэш. Цилӓ тидӹ мары йӹлмӹ дӓ лыдмы урокышты ӹштӹшӓшлык пӓшӓ.
Мары халык цилӓ нелӹм сӹнген, ӹшке йӹлмӹжӹн ирежӹм переген коден кердӹн. Кӹзӹт мары йӹлмӹлӓн виӓнгӓш цилӓ йӧн улы. Тагачы кечӹн тетявлӓ тетя сад гӹцок мары йӹлмӹм тыменяш тӹнгӓлӹт. Школышкы кемӹкӹ икшӹ класс гӹцок тетявлӓм тӧр йӹлмӹ доно попаш, сирӓш тымдат, шачмы йӹлмӹ докы кымылангдат, яратымашым шижтӓрӓт.
Остатка ивлӓн Мары правительство палшымы доно шукы кырык марла учебник пецӓтлӓлт лӓктӹнӹт. Иктӹжӹ нӹнӹ логӹц – нӹлӹмшӹ классышты тыменьшӹвлӓлӓн «Туан шая»учебник.
«Туан шая» учебник тагачшы кечӹлӓн пиш керӓл ылеш. Вет тымдымаш пӓшӓштӹ, паснаок лыдмы уроквлӓштӹ, тыменьшӹвлӓ шукы ум пӓлен нӓлӹт. Шайыштмаш дӓ лыдышвлӓ гач шачмы вӓрнӓм яраташ, пӧрттўм перегӓш тыменьӹт, первишӹ ӹлӹмӓш гишӓн пӓлӓш тӹнгӓлӹт, ӓтя-ӓвӓмӓт шотеш пиштӓш кымылангыт.
«Туан шая» учебникӹм 2008 ин Мары книга издательство йӓмдӹлен.
«Туан шая» учебникӹм йӓмдӹлӹмӹ годым Кырык Мары районын школвлӓшты пӓшӓлӹшӹ тымдышывлӓ пиш кого пӓшӓм ӹштеныт. Авторвлӓ -Валентина Махайловна Саватькова, Надежда Николаевна Маркова, Елена Витальевна Шалаева.
2008 ин 4 классышты тыменьшӹвлӓлӓн лыкмы кырык марла «Туан шая» учебник Россий кӱкшӹцӓн конкурсышты участвуен. Ти луӓткӓндӓкшӹмшӹ конкурс Санкт-Петербургышты «АСКИ» ассоциаци вуйлатымы доно эртӓрӓлтӹн. Цилӓжӹ конкурсышты 41 регион гӹц 236 книгӓ издательствын 855 книгӓ кӓнгӓшенӹт. Москваштышы кугижӓн печатьын университет, Москваштышы кугижӓн культурын дӓ искусствын университет, Российын кугижӓн библиотекын, Российын кугижӓн тетялык библиотекын дӓ вес кўкшыцӓн организацивлӓшты пӓшӓлӹшӹ экспертвлӓ 2008 ин Российышты лӓкшӹ цилӓ книгӓ логӹц сек яжовлӓм айырен нӓлӓш погыненӹт. Ти кого пӓшӓм эртӓрӹмӹ паштек, экспертвлӓ дӓ конкурсым вуйлатышывлӓ сӹнгӹшӹвлӓм дӓ лауреатвлӓм пӓлемденыт. «Сек яжо тыменьмӹ книга» номинациштӹ лауреатвлӓ логӹц иктӹжӹ – 4 класслан кырык мары йӹлмӹ доно лӓкшӹ «Туан шая» учебник.
Тымдымашын сек керӓл монгыржы – нӓлмӹ пӓлӹмӓшӹм ӹлӹмӓштӹ, хытырымы – сирӹмӹ – лыдмы годым, тӧр, мастарын кычылташ тымдымаш. Тидӹжӹм шокташ угӹц лӓкшӹ учебниквлӓ тымдышылан кого палшыкым пуат. Мары эдем школышты мары йӹлмӹ предмет доно келгӹ пӓлӹмӓшӹм нӓлеш гӹнь веле, анзыкылажы туан йӹлмӹ доно ирен попен кердеш. Тӹшецӹнок йӹлмӹм яратымашыжат лӓктеш.
У сем журнал.
У сем журнал — пӹтӓриш номержӹ 23-шы августын 1930-шы ин лӓктӹн, кышты Никон Игнатьевӹн "Вурс мардеж" романжым пецӓтлӓш тӹнгӓлмӹ. Ти роман цилӓ мары литературышты пӹтӓриш романеш шотлалтеш. 1936-шы ин журналым лыкташ цӓрнӹмӹ дӓ угӹц тӹдӹ 1990-шы и годшен лӓктеш. Кӹзӹт журналын тӹнг редакторжы прозаик Михаил Кудряшов ылеш.
Угарман.
Угарман (,) — хала Руш Эл Федерациштӹ, Угарман областьын тӹнг халажы, Йыл кымдемӹштӹш федерал йырвелӹн центржӹ. 1932 и гӹц 1990 и якте хала «Горький» лӹмӹм намалын.
Угарманышты 1 250 615 (2010) эдем ӹлен дӓ ти шот доно тӹдӹ Руш Элӹн вӹзӹмшӹ халажы. Угарман виӓнг экономикан, транспортан дӓ кымдан виӓнгшӹ культура дон шӹнцӹмӓш хала. Ти халашты шукы кырык марын тыменеш дӓ ӹлӓ. Руш историографи семӹнь хала вӓрӹштӹ пӹтӓри рушынвлӓ кӓрмӓнӹм шӹнденӹт, но тӹ годӹмок пӓлӹ, Йыл дон Ока тӹрӹштӹ тӹнӓм кырык марынвлӓн дӓ эрзӓвлӓн тьотявлӓн-тьотявлӓштӹ ӹленӹт.
Угарман область.
Угарман область — Россий Федерации Мары Эл Республикын вадывел пашкуды областьшы.
Ӹлӹзӹ шот — 3340,7 тӹж. эдем (2009). Халазывлӓн шот: 78,9 % (2009).
Администраци центр — Угарман хала.
Областьын Шӓрӓнгӓ дон Тоншай районвлӓштӹжӹ кырык марынвлӓ семӹнь попышы вӹтлӓ марынвлӓ ӹлӓт, нӹнӹн шотышты 5000 якте шоэш.
У
У
Украин черемисвлӓ.
Украин черемисвлӓ — кырык марынвлӓн этногруппа, кыдывлӓ 1527-шӹ и гӹц 40 и Черемис вырсывлӓн шыпшылтмы жепӹна Речь Посполитаян украин мӱлӓндӹш ӹлӓш ванженӹт. Украинышты нӹнӹм «чемерис» этноним доно пӓлӓт. Академик Ярослав Дашкевич семӹнь нӹнӹ кырык марын ылмыштым XVIII-шы курым якте шижӹнӹт дӓ тошты мары Йымын йылажылан ыдылыныт. Но Бар халашты ӹлӹшӹвлӓжӹ XIX-шы –курым мычаш якте кырык мареш ӹшкӹмӹштӹм шотленӹт. Ти кырык марынвлӓ пленыш нӓлмӹвлӓ ылыныт дӓ нӹнӹм туан мӱлӓндӹвлӓштӹ гӹц Московин вадывел тӹрӹшкӹжӹ ӹлӓш депортируенӹт, а нӹнӹн ӹлӹмӹ вӓрвлӓшкӹштӹ рушынвлӓм колтенӹт.
1527-шӹ ин Москови гӹц нӹнӹ Ош Руш Эл вашт Волынь мӱлӓндӹш кыргыж шӹлӹнӹт. Кырык марынвлӓн массовый эмиграцин кокшы коэжӹ 40 и нӓрӹ шыпшылтшы Черемис вырсывлӓ жепӹн XVI-шы курымын эртен. XVIII-шы курымын Полтавщиныш Курск губерняш депортируйымы марынвлӓ кыргыжыныт. Нӹнӹ тӹнӓм кырык марла попенӹт. Тӹнгжӹм нӹнӹ Подолин Бар халашкы (1541-1542) ӹлӓш ванженӹт, кышты нӹнӹ «Черемис Бар» лӹмӓн хала районышты ӹленӹт. Подолин мӱлӓндӹвлӓжӹм тадарвлӓ гӹц оролен Украинылан служенӹт, тенгеок Шим тангыж тӹрӹшкӹ весӹвлӓ сага вырсы походвлӓшкӹ каштыныт. Ныр, ӓмвичӹ пӓшӓм ӹштенӹт, вольыкым урденӹт, мӱкшӹм анженӹт дӓ йӓнзӹ (охотник) ылыныт.
Тӹ марынвлӓн 1600-шы и годшен Черемисы лӹмӓн ӹшке халашты вӓк ылын, кыды XVIII-шӹ курымын йыхнен. Житомир областьыштыш Сальник халан Черемисовка районжы 1607-шӹ и паштек лин. Тенгеок марынвлӓн лӹм доно Кировоградышты вӓрлӓнӹшӹ Чемерпиль (XVIII-шы курымын 30-шы ивлӓжӹ) халан этимолгижӹ кӹлдӓлтӹн. Первишӹ Чемериский Бар кӹзӹт Чемерысы возле Бара сола маналтеш. XVI-шы курымын марынвлӓ тӹшкӓн-тӹшкӓн Канев халашты ӹленӹт. Тӹнӓм нӹнӹ эче мары йымын йылалан ыдылыныт, варажы православиш ванженӹт дӓ украинвлӓ лошты шылен кенӹт. XVI-шы курымын 70-шы ивлӓжӹн Подолиштӹ 1-1,5 тӹжем марын нӓрӹ ӹлен. Шӱдӹ иштӹ нӹнӹн шотышты 10 000 якте шон.
XVII-шӹ курымын мычашыжы якте марынвлӓ кого тӹшкӓвлӓ доно цымырын ӹленӹт дӓ марын ылмышты раскыдын шижӓлтӹн. Богдан Хмельницкин ирӹк верц кредӓлмӓшыштӹжӹ кого палшык ылыныт, шукынжок тӹнӓм нӹнӹ козаквлӓн монгырышты ылыныт, ӹшке имниэшкӹ частьвлӓштӹ лин ӓль полквлӓштӹ ӹшке отрядвлӓштӹ доно. Тӹ годымок, украинвлӓ марынвлӓ вӹкӹ нерӹштӹм кыптыртен анженӹт дӓ Польшын армиштӹжӹ служышы, дискриминацим шижшӹ тадарвлӓ сага 2000 нӓрӹ сарзӹ Турци, 400 нӓрӹн, Молдави монгырыш ванженӹт. Тӹнг дислокацм вӓрвлӓштӹ Каменец-Подольски дон Бар ылыныт.
1672-1673-шы ивлӓн гетман Петро Дорошенкон йоли лӹвӓлнӹжӹ гетман Михайло Ханенко дон Иван Самойлович дӓ руш арми ваштареш Чигирин хала лишнӹ кредӓлӹнӹт. Тӹнӓмшӹ марӹвлӓ Подолиштӹ цаткыды виӓн ылыныт. 1699-шы ин Подоли гӹц Дунай тӹнгӹш Хотинщинышкы ванженӹт дӓ тӹшец мӹнгеш тошты в-арӹшкӹшток пӓртӹлынӹт, тидӹ паштек нӹнӹм Волошын чемерисвлӓ манаш тӹнгӓлӹнӹт. XIX-шӹ курымын 50-60-шы ивлӓн Барыштыш марынвлӓ Руш Империн чиновниквлӓжӹ ваштареш крепостной правам вашталтымы верц кредӓлӹнӹт. Украиныш ванжышы марынвлӓ кишӓде ямделыт, тидӹ гишӓн ти сӓндӓлӹкӹн топонимикыжы, антропонимикыжы дӓ материальный культурыжы попа. Шамаклан ХХ-шы курымын 20-шы ивлӓжӹ якте пӱэргӹ мыктешкӹвлӓн чемерка лӹмӓн вӹлвӓл выргемӹм кычылтыныт. Мары тӹр дон фольклор элементвлӓм Подолиштӹш украинвлӓ ӹнде ӹшкӹмӹнеш шотлат.
Усола вел солавлӓ.
Усола сола согоньыш пырышы солавлӓ.
Ажедмӓшвлӓ.
Мары Эл карта марла
http://mariuver.info/files/map_mari_el.pdf
Февраль.
Беррий герцогын «Цевер жепшая» книгӓштӹжӹ февральым тенге анжыктымы, XV к.
Февраль (лат.: "Februarius", латин йӹлмӹштӹш februare шамак гӹц, кыды кырык марла «итӹрӓйӓш» ылеш, Februa лӹмӓн итӹрӓйӹмӹ ритуал лӹмеш) — Григориан календарьын кокшы тӹлзӹжӹ. Цезарьын реформыжы якте, тошты Рим календарьышты тидӹ луаткокшы тӹлзӹ ылын. Тӹнӓм календарь март гыц тӹнгӓлӓлтӹн. Ти тӹлзӹ нӹл и вуй гӹц ӹшке шотшым вашталта: кым гӓнӓ тӹдӹ 28 кечӓн, нӹлӹмшӹ ижӹ 29-ӓн. 1930-шы ин Совет Ушемӹштӹ февраль гӹц 30 кечӓнӹм ӹштӹнештӹ ылын, но ти шанымашым ӧрдӹш шӹкӓлӹнӹт. Алык марынвлӓ ти тӹлзӹм пургыж маныт.
Финн-угор сирӹзӹвлӓн конгресс.
Финн-угор сирӹзӹвлӓн конгресс — 2010-шӹ ин Финляндиштӹ, Оулу халашты лиэш.
Финн-угор писательвлӓн пӹтӓришӹ Конгресс 1989 ин Мары Элӹштӹ, Йошкар-Олашты, ылын. Тӹдӹн девизшӹ: «Писатели в борьбе за мир, прогресс и взаимопонимание между народами» – «Халыквлӓ лошты келшӹмӓш, тыр, иктӹ-весӹм ынгылымаш дӓ прогресс верц кредӓлмӓштӹ писательӹн вӓржӹ». Российӹн Писатель ушемӹм вуйлатышы Сергей Михалков форумым пачын. Литератур кӹлвлӓм виӓнгдӹмӹ гишӓн шая кен. Николай Рыбаков конгресслӓн негӹцӹм пиштен. Финн-угор писательвлӓн Ассоциацин пӹтӓришӹ президентеш венгр профессор Петер Домокошым айырымы.
Кокшы вӓшлимӓш 1991 ин Финляндиштӹ, Эспо халашты (Хельсинки лишнӹ), «Родной язык – моя Родина» – «Туан йӹлмӹ – мӹньӹн шачмы вӓрем» лӹм доно эртен. Тӹдӹн покровительжӹ Теллерво Койвисто, Финляндин президентӹн пелӓшӹжӹ, ылын.
«Родная речь, отечественная литература – сегодня» – «Туан шая, отечественный сӹлнӹ шая – тагачы» кымшы Конгресс Венгрин Эгере халашты 1993 ин эртен. Тӹшкӹ Венгрин президентшӹ Арпад Генц толын. Ти конгресс гӹц ИНФ лӹмӓн информационный вестник лӓктӓш тӹнгӓлӹн. Тенгеок Петер Домокошын инициатива доно «Иду к живому брату» финн-угор поэзи антологи венгр, руш дӓ национальный йӹлмӹвлӓ доно лӓктӹн.
Эстонин Лохусалу (Таллинн лишнӹ) халашты нӹлӹмшӹ вӓшлимӓш 1996 ин ылын. Тӹдӹн «Мосты» – «Кӹвервлӓ» лӹмжӹ сӓрӹмӹ пӓшӓн керӓллыкшым анжыктен. Арво Валтонын инициатива доно эстон дӓ национальный йӹлмӹвлӓ доно финн-угор поэтессывлӓн антологивлӓм лыкмаш тӹнгӓлӓлтӹн. Тенгеок Арво Валтоным финн-угор писательвлӓн Ассоциацим вуйлатышеш айырымы.
Вӹзӹмшӹ Конгрессӹм Коми Республикӹн тӹнг халажы Сыктывкар 1998 ин вӓшлин. Тӹштӹ «Финно-угорская литература: общность и своеобразие мышления» – «Финн-угр литератур: шанымашын иканьжы дӓ айыртемжӹ» лӹм доно пӓшӓ кен.
Кудымшы Конгресс 2000 ин «Литература. Школа. Будущее» – «Литература. Школа. Анзыклык.» девиз доно Мордовиштӹ, Саранск халашты, эртен. Шукы монгыран хытырымаш ылын, но тӹнг шанымаш: тагачшы нелӹ гӹц анзыкы лӓктӓш кӹчӓлмӹ корны.
«Финно-угорские литературы и языки в контексте глобализации» – «Финн-угр литературывлӓ дӓ йӹлмӹвлӓ глобализациштӹ» финн-угр писательвлӓн шӹмшӹ Конгресс 2002 ин Удмуртиштӹ, Ижевск халашты, эртен. Тӹштӹ кок семинар пӓшӓм ӹштен: «Развитие финно-угорских литератур и языков» дӓ «Юмор и самобытность финно-угорских народов».
«Фольклор. Эпос. Современная литература.» – «Фольклор. Эпос. Кӹзӹтшӹ литература.» лӹм доно кӓндӓкшӹмшӹ Конгресс Ханты-Мансийскиштӹ 2004 ин ылын. Участниквлӓ финн-угр халыквлӓн литературым перегӹмӹ дӓ виӓнгдӹмӹ ядмашвлӓм ланзыленӹт.
«Писатель – Литература – Читатель» – «Сирӹзӹ – Литература – Лыдшы» лӹм девиз ӹндекшӹмшӹ Конгресс 2006 ин Карелиштӹ, Петрозаводск халашты, эртен. Кыце лыдшы якте туан йӹлмӹ доно сирӹмӹ литературым шоктымыла, кыце шачмы ӹлмӹ доно книгӓвлӓм лыкмыла – погынымашын тӹнг темывлӓжӹ ылыныт, тенгеок туан йӹлмӹм тыменьмӹ ядмашвлӓм тӓрвӓтенӹт.
Лушы вӓшлимӓш Мары Элӹштӹ, Йошкар-Олашты, 2008 ин «Будущее финно-угорских литератур. Творчество молодых авторов» девиз доно эртӓрӓлтеш.
Ф
Ф
Хельтаи, Гашпар.
Гашпар Хельтаи (Heltai Gáspár; 1500 (?)—1574) — Кыце реформaци туaн йӹлмӹ доно сирӹмӹ сӹлнӹшaям виӓнгдӓш пaлшен, тидӹм немӹцлӓ попышы Гaспaр Хелтaйын творчествыштыжы ужaш лиэш. Реформaци aгыл ылгецӹ, Хелтaй венгр йӹлмӹм моло тыменеш ылын вӓл? Тӹдӹ венгр йӹлмӓн хaлaшты свӓшеньӹк ылын дӓ Лӱтерӹн шaнымaшвлӓжӹм шӓрен. Тенге тӹдӹ 36 иӓшӹн венгр йӹлмӹм тыменяш тӹнгӓлеш. Хелтaй Колошвaрышты пӓшӓм ӹштен, церкӹштӹ службaвлӓ гӹц пaснa тӹдӹ типогрaфим пaчын. Хелтaй ӹшкежӓт сирен дӓ пецӓтлен шaлген. Тӹдӹн семӹнь текствлӓ эдемлӓн йӹрвӓш ӹлӹмӓшӹм ынгылaш пaлшaт. Тӹдӹ вольыквлӓ гишӓн ямaквлӓм, Бонфинӹн хроникӹм, кaтехезисӹм, молитвӓвлӓм, инквизицин преступленивлӓжӹ дӓ ӓрӓкӓ йӱмӓшӹн вредӓжӹ гишӓн шукы сирен.
Ти пӓшӓвлӓ шӹренжок сӓрӹмӹвлӓ ылыт, но молнaмшы гaньы лaтин гӹц aгыл, a немӹц йӹлмӹ гӹц. Сӓрӹмӹжӹ годым Г. Хелтaй оригинaл текст кӧргӹштӹ веле aк "шӹнзӹ", тӹдӹ текствлӓм венгр рокыш шӹндӓ дӓ венгр хaлыкын овуцaвлӓжӹ гишӓн сирӓ, предложенивлӓмӓт вaштaлтылеш. Седӹндонaт тӹдӹн пӓшӓвлӓжӹ ӹлӹшӹвлӓ ылыт, туртaнг шӹцшывлӓ aгылеп.
Хелтaй ӹшке жепӹнжӹ юморист дӓ ушемкымдем критик сеӹнь пӓлӹ ылын, тидӹм шaмaклaн "Дворянин дон келтӹмӓш" (A немес емберрӧл éс aз ӧрдӧгрӧл) пӓшӓштӹ ужaш лиэш. техень сӱжетӓн пӓшӓ вес хaлыквлӓн сӹлнӹшaяштaт вӓшлиӓлтеш дӓ тӹштӹ дворянин гишӓн шaйыштaлтеш, кыды кудыложым виктӓрӓш келтӹмӓшӹм тӓрлӓ. Келтӹмӓшӹжӹ дворянинлӓн пaйдaм погaш пaлшaш сӧрӓ, но вӓрешӹжӹ тӹдӹм нӓлшӓшлык, мaм пӹтӓриш вaштaреш толшы келесӓ лиэш. Тидӹ пaштек келтӹмӓш хресӓнь эдемвлӓм пиш тулaш дӓ орлaндaрaш тӹнгӓлеш. Тӹ мӓгӓлӹн пӹтӓриш вaштaреш толшaт кaйын колтa. Тӹдӹжӹ изи ӹдӹрӓш ылеш. ӹдӹр хозaм ужын колтa дӓ шӹдӹ пaржы доно: "Келтӹмӓш тӹньӹм нӓнгеӓ ылгецӓт" - сӹгӹрӓл колтa. Дӓ тенге келтӹмӓш хозaге, вӓтӹге aдыш нӹнӹм нaмaл кеӓ.
Хелтaйын творчествыжым Рaблен доно тӓнгӓштӓрӓш лиэш. Aвтор рaбство вaштaреш ылын, но тиштӹ ик монгырым пӓлдӹртӹде aк ли- тӹнг шотыштыжы тӹдӹ лaч экономический монгырым веле aнжен, тӹдӹм эффективныеш шотлыде, эдемвлӓм орлaндaрымым тӹдӹ шотыш нӓлде. Хелтaй кыце ӹшке сирен дӓ тенгеок сӓрӹмӹ пӓшӓмӓт aктивно ӹштен. Шукы логӹц Йaнош Хуниaди гишӓн сирӹмӹжӹ кымдaн пӓлӹмӹ лин.
Сирӹзӹ семӹнь Хелтaй кӹзӹтӓт лыдмы aвтор ылеш, тӹдӹн фaнтaзижӹ, сирӹмӹ дӓ шaйыштмы стильжӹ кӹзӹтшӹ лыдшылaнaт интеренсе ылыт.
Цветаева, Марина Ивановна.
Мари́на Ива́новна Цвета́ева (26 сентябрь 1892, Москва — 31 август 1941, Алабуга, Татарстан) — руш поэт, прозаик, сӓрӹзӹ, XX-шы курымаш руш поэтвлӓ логӹц ик когожы.
Тетя дӓ сӓмӹрӹк годшаш ивлӓжӹ.
Марина Цветаева 26-шы сентябрьын 1892-шы ин Москвашты шачын. Атяжӹ, Иван Владимирович, Москва университетӹн профессоржы, пӓлӹмӹ филолог дӓ кунствлӓм шӹмлӹзӹ ылын. Университет паштек Румянцевӹн музей дон Цевер Кунствлӓн музейлӓн негӹзӹм пиштӹшӹ лин. Ӓвӓжӹ, важвлӓжӹ доно поляк-немӹц йых гӹцӹн ылшы Мария Мейн, пианистка ылын, кыдым шакташ Антон Рубинштейн доны тыменьӹн. Пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм Марина кудиӓш ылмыжы годымок сирӓш тӹнгӓлӹн дӓ тидӹжӹм рушла гӹц пасна французла дӓ немӹцлӓ сирен. Маринан ашнымашты (воспитаништӹ) ӓвӓжӹ кого рольым мадын, ӹдӹржӹм тӹдӹ музыкантеш ужнежӹ ылын. Ӓвӓжӹ шоды цер доно (туберкулез) доно церлӓнен дӓ 1906-шы ин колен. Тенге Марина дон Анастасия шыжаржы доно ӓтяжӹ сага шалген кодыт. Тетя годшаш ивлӓжӹ Марина Москва дон Тарусышты эртӓрен. Тидӹ гӹц анзыцракшы, ӓважӹм паремдӓш цацымы годым, тӹдӹ Италиштӹ. Швейцариштӹ дӓ Германиштӹ ӹлен. Тӹнгӓлтӹш классвлӓм Москвашты тыменьӹн, варажы Лозанна (Швейцари) дон Фрайбургыштыш (Германи) пансионвлӓштӹ тыменьӹн. Луаткудиӓш ылмыжы годым Парижӹштӹш Сорбонн университетӹштӹ тошты француз литература гишӓн курсым колыштын.
Поэзим сирӓш тӹнгӓлмӹжӹ:.
1910-шы ин Марина ӹшке оксаэшӹжӹ «Вады альбом» (Вечерний альбом) лыдыш погемикшӹм лыктеш.
Ц
Цепель.
Шур йогы дон Арпӹнгель ӓнгӹр лоштышы сек кӱкшӹ вӓреш иктӓ кок тӹжем и перви (ӓнят, анзыцыракат) тамахань финн-угр халык Цепель лӹмӓн крепостьым (кӓрмӓнӹм) чанген шӹнден. Тишкӹ толын лӓкмӹкӹштӹ, кырык марынвлӓӓт тӹдӹм тӹнг халаштылан айырен нӓлӹт. Археологвлӓн ынгылдарымы семӹнь тиштӹ ӹлӹшӹ халык ананьинский культурым кычен. Ти вӓр Шурдӹнг доны ылеш.
Цепель стратеги рольым мадын: ти кӱкшӹ кырык вӹлец Шур дон Йыл вес сир мӱлӓндӹштӹ кымдыкеш кайын колта. Тӹнӓм Йыл Кырык сир гӹц палнырак йоген, тӹдӹн тошты йогым вӓржӹм Кукшыйыл маныныт, рушлажы Луков ӓль Лукоянов затон, кӹзӹт ӹнде вӹд пындашты лин шӹнзӹн. Тенге Цепель гӹц Йылыш Шур ӓнгӹр дон Мелепка йӓр (Хмелевский затон) мычкы лӓктӹнӹт. Ваштареш икманяр остров лин, ӱлнӹшӹжӹ Черемисский маналтын. Цепель гӹц иктӓ кым уштышаш вӓрӹштӹ Арпӹнгель сирӹштӹ кырык марынвлӓн Кого Йымыштын “резиденци” лин, кырык марынвлӓ тиш цилӓ вецӹн кымалаш, цӧклӓш каштыныт.
Марковы гӹц мӹндӹрнӹ агыл Когорны дон Йыл лошты ананьинский культура жепӓш Орланер лин. Н.Оглобин сирӹмӹ семӹнь, “отсюда контровали все движение как по воде, так и по суше”. Сэмэнӓнгӹрӹштӹ нӹнӹн ӹшкӹмӹштӹн пристин лин.
Орланер рушлажы “Чертово городище” маналтеш. Ма ӧрӹктӓрӓ, техеньок лӹмӓн вӓрвлӓ Ветлуга хала лишнӹ дӓ Татарстанышты Елабуга лишнӹ линӹт.
Ӹшке Цепель шамакшым тенге ынгылдараш лиэш, хантвлӓн йӹлмӹштӹ тӹдӹ “качы вӹдӓн ӓнгӹр” манмым анжыкта. Цепельӹн курымжы 1523-шы ин кӹрӹлтеш. Тидӹ гишӓн Н.Демидовын “Исторический очерк Васильсурского уезда” книгӓштӹжӹ теве кыце сирӹмӹ: “Основание города относится к XVI столетию, когда в 1523 году в Казани произошло изменническое умертвшление русских купцов, равно предательское умертвшление государева посла Василия Юрьевича Поджогина, царь Василий Иванович с большим войском отправился в поход на Казань в том же году. Сам царь остался в Н.Новгороде, послав воевод на казанские земли. Они опустошили эти земли и, дойдя до устья Суры, основали город, которому дали в честь великого князя имя Васильев-Новгород, впоследствии его стали называть Васильгородом, Васильсурском или просто Василем.
Ц
Цигӓнсола.
Цигӓнсола — Шур сола советӹш пырышы сола. Макарсирӹш 2 уштыш.
Историжӹ.
Ц
Цикмӓ.
Цикмӓ (,) — Мары Эл Республикын Кырык мары районын вуйхалажы. Хала 1781 гӹц.
Цикмӓштӹ 2010-шы ин эртӓрӓлтшӹ халыкшот шотлымаш семӹнь халашты 21 257 ӹлӹзӹ.
Хала Йыл (Шывашар вӹдаралымвӓр) кӱкшӹ вургымла сирӹштӹ вӓрланӓ, Йошкар-Ола гӹц 104 уштыш кечӹвӓл-вадывелнӹрӓк.
Цикмӓ Кырык дӓ кожла марывлӓн культура центрӹштӹ ылеш.
Цикмӓн гимнжӹ.
Пуры ирок! Угӹц токет тольым… -
Йыл сир мыч Акпарсын сем рӹшкӓлтеш -
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Хала Йылын кӱкшӹ сирӹштӹжӹ шыпшылт вазын. Первижок томавлӓ лач Йыл тӹрӹштӹ веле ылыныт, 1970-шы ивлӓн халашты у микрорайонвлӓ шачыныт, икӓнӓштӹ шукы кӹрпӹцӓн пӧртӹм чангаш тӹнгӓлмӹ. Кырык сир гӹц Йошкар-Олаш тӧр кемӓштӹ Йыл вес сирӹш паром дон ванжаш лиэш. Паромвлӓ апрель гӹц тӹнгӓлӹн Йыл шӹцмеш каштыт.
Цикмӓштӹ 2010-шы ин эртӓрӓлтшӹ халыкшот шотлымаш семӹнь халашты 21 257 ӹлӹзӹ ӹлен. Нӹнӹ логӹц официальный агыл статистика семӹнь 38 % марын ылыныт.
2010-шы халыкшот шотлымаш статистика семӹнь халашты 21 257 ӹлӹзӹ, нӹнӹ логӹц 13 064 рушла попышывлӓ ылыт, 6 562 ӹлӹзӹжӹ кырык марынвлӓ.
Истори.
Руш историографиштӹ Цикмӓлӓн негӹцӹм пиштӹмӹ иэш 1583-шы и шотлалтеш. Тӹ годымок пӓлӹ, толшаш халан вӓрӹштӹ кӱкшӹ сирӹштӹжӹ кырык марынвлӓн ӹлемӹштӹ ылын, кыдывлӓм рушынвлӓ преняӓн кӓрмӓнӹм шагалтымыкышты, 7 уштыш ордӹшкӹ поктыл колтенӹт. Ти кӓрмӓнжӹм тошты кырык марынвлӓ «цик» (рушла: "черта, граница") манаш тӹнгӓлӹнӹт. Пӓленӓ, шукынжок изинӓ годым «циклӓ» мадынна. Тенгежӹ гӹнь, Цикмӓ халан этимологижӹ рушла «черта»-м анжыктышы шамак доно кӹлдӓлтӹн. Перви кожла марынвлӓ Цикмӓ лишнӹ ӹлӹшӹ кырык марынвлӓм «цикмӓнӓйвлӓ» маныныт.
Экономика.
Цикмӓштӹ радиоэлементвлӓм лыкшы «Потенциал» дон электрон товарвлӓм лыкшы «Копир» заводвлӓ пӓшӓлӓт. Ыргымы фабрика «Мария» улы. Цикмӓштӹ киндӹ завод, «Кырык мары пай комбинат», «Кырык мары кӹрпӹц завод» улы. Цикмӓ порт Мары Элӹн «йогы капкаэшӹжӹ» шотлалтеш, кыдын тылвышвлӓжӹ, лӹмӹнок паромвлӓжӹ, Йыл дон Вӹтлӓ мыч пассажирвлӓм дӓ грузвлӓм шыпштат.
Транспорт.
Хала гӹц районын шукы солашкыжок автобус линивлӓ улы.
Цикмӓ гӹц виӓш автобус линивлӓ Шывашарыш, Йошкар-Олаш (Шывашар гач), Канашыш, ыш дӓ Москваш каштыт. Цикмӓ, тенгеок Йыл кемӹкӹ, йогы портыш сӓрнӓлтеш, кышец Коротнякыш паром каштеш. Тенгеок кого тылвышвлӓ Цикмӓ пристинеш шагалыт. Молнам Цикмӓштӹ аэропорт ылын.
Культура.
Цикмӓштӹ Кырык мары драма театр улы, театр сезон мычкы шукы спектакльым анжыктат. Халашты кӓнгӹж йӹде Бендериадым эртӓрӓт, 3 музей улы: Пӹлгом лӹвӓлнӹш кырык мары этнографи музей, артньык Григорьев лӹмӓн цевер искусствывлӓн музей дӓ хала купец ӹлӹмашӹм анжыктышы музей.
Тымдымаш.
Цикмӓштӹ кӹдалаш кукшӹцӓн 5 школ улы, нӹнӹ лицей дӓ гимнази статусан ылыт. Халашты тенгеок ик лицей-интернатышты кырык мары тетявлӓ тыменьӹт.
Цикмӓ (журнал).
Цикмӓ лӹмӓн марла культура дон сӹлнӹшая журнал 1995-шы и годшен Хельсинкишты лӓктеш. 2010-шы ин интернет версиш ванжен.
Цикмӓ уезд.
Ӹшке Цикмӓ халажым ӹштӹмӹ гишӓн документвлӓштӹ тенге пӓлдӹртӹмӹ: «О начале строительства сего города сведений никаких нет… но построен гораздо ранее острога, возникшего в 1583 году. Первыми поселенцами были стрельцы и посадские (торгово-промышленное население) … под именем города Козьмодемьянск впервые упоминается в 1609 году… впоследствии Козьмодемьянск утратил значение укрепленного города и поступил в ведение приказа Казанского дворца. В 1708 году Козьмодемьянск приписан к Казанской губернии, и при расписании Казанской губернии на провинции в 1719 году включен в Свияжскую провинцию. Назначен уездным городом вновь учрежденного Казанского наместничества в 1781 году…» (Провинци — Российӹштӹ 1719—1775 ивлӓн губерни кӧргӹштӹшӹ административно-территориальный единица).
Истори документвлӓ гӹц пӓлӹ: 1708 ин Российский импери губернивлӓэш, уездвлӓэш шеледӹмӹ. Тӹнӓмок Васильсурскат (Шурдӹнг) Свияжский провинциш пумы лин, лач 1779 ин веле Нижегородский наместничествын уездный халам ӹштӓт.
1775 ин Екатерина II губернский реформым эртӓрӓ (тидӹ семӹнь 2-3 губерни наместничествым ӹштенӹт). Казанский губерништӹшӹ Казанский, Свияжск, Цивильск, Йӓдӹрнӓ, Цикмӓ, Шавашар дӓ Цӓрлӓ уездвлӓ эче первирӓкок ӹштӹмӹ ылыныт гӹнят, Военно-исторический архивӹн «Топографическое описание по Казанскому наместничеству вообще и каждого города и уезда» документӹштӹ Казанский наместничество дон уездвлӓм официально (шамак толшеш Большой Энциклопедический словарьыштат) 1781 ин ӹштӹмӹ манын сирӹмӹ.
Уезд мычкы 144 сола, 19 церкӓн сола (село), помещиквлӓн 4 вотчина дӓ 1 помещик пӧрт лин. Тиштӹ пӓлдӹртӹмӹлӓ: солажы шукырак лин кердӹн, но шӹргӹ лошты ӹлӹшӹвлӓ ӹшке ӹлемвлӓштӹм тӧрӓвлӓ гӹц шӹлтен кодаш цаценӹт. Теве уже 1894 ин 554 населённый пункт ылмы гишӓн сирӹмӹ. Пӹсӹрмӓн дон Кого Церкӹсола солавлӓштӹ станвлӓ (администативно-политический округ) лин, тидӹ — вооруженная охрана, военная стража).
Уезд мычкы губернский значениӓн кым почтовый корны эртен: Шурдӹнг — Азань (Сибирь тракт, Кого Азанская корны), Цикмӓ — Санчур (Вичӹ тракт) дӓ Цикмӓ — Йӓдӹрнӓ. Вятский тракт мычкы купецвлӓ махань-шон хӓдӹрӹм Цикмӓ портыш торгейӓш кандыштыныт, шыпштенӹт. Уездвлӓ лошты почтым шыпштышы ямщиквлӓ логӹц 809 эдем Цикмӓ ӹленӹт.
Торгейӹмӓш пӓшӓ уездӹштӹ худан агыл кеен, пазарвлӓ когоок ылделыт гӹнят, Никольский ярмарка айыртемӓлтӹн. Уездӹштӹ Козьмодемьянск гӹц пасна 4 пристин лин: Йылышты — Ильинкы дон Шешкар, Вӹтлӓштӹ — Боровской, Руткашты — Ырдӹ. Кожла сирӹштӹ тенгеок Арде Йылыш йоген лӓкмӹ гӹц ӱлнӹрӓк «Кукшарская дубовая пристань» айыртемӓлтӹн. Тилец пасна пӹрцӹм дӓ молы хӓдӹрӹм вес халавлӓш шыпштенӹт. Купецвлӓ доно ик шаяшкы шот гӹньӹ, хытырен ярыктат гӹньӹ, цилӓ тидӹм лыкын пристин лишкӹ шыпштен кандат.
Теве 1894 ин уездӹштӹ 93182 эдем ӹлен, нӹнӹ логӹц: рушын — 8298, марын дӓ суасламарын — 72117 (1913 ин марын 41 тӹжем лин), тадарын — 12225 дӓ 542 эдем вес йиш халык ӹлен). Ма ӧрӹктӓрӓ, 1913 ин уездӹштӹ ӹлӹшӹвлӓ лошты тадарвлӓм анжыктымы агыл — кыш нӹнӹ ямыныт?
Уезд мычкы 36 школ лин, тӹштӹ 1371 эргӓш дон ӹдӹрӓш тыменьӹнӹт, нӹнӹлӓн 38 тымдышы лин.
Цикмӓ халашты 1875 ин городской общественный банкым, 1882 ин общественный библиотекӹм, 1887 ин сагажок бактеорологический лабораториӓн больницӹм, 1883 ин Александр II кугижӓм ӓшӹндӓрӹмӹ лӹмеш богодельням пачмы. Халашты тенгеок кым классан училище, эргӓшвлӓн тыменьмӹ 2 церковно-приходской школ, ӹдӹрӓшвлӓн тӹменьмӹ училище, св. Гурий братствын мары ӹдӹрӓшвлӓн тыменьмӹ школ ылыныт. Цикмӓ тенгеок 13 гостиница дон постоялый двор лин. Пазарыш когарня йӹде погыненӹт, сек пӹтӓрижок уезд мычкат айыртемӓлтшӹ Никольский ярмарка ылын.
Микольны йӓрмингӓм эртӓрӹмӓшӹн виржӹ, шанымаштем, теве кышты ылын. Сек первижок Систӹвӓрӹштӹ палдыран кушмы жепӹн дӓ Микольны кытлан, май тӹлзӹн, икманяр кечеш палдыран пазарыш халык шукы погынен. Тенге Систӹвӓрӹштӹшӹ пазар 1847 ин Козьмодемьянскыш ваштымы лиэш дӓ ик иштӹ кок гӓнӓ эртӓрӓлтӓш тӹнгӓлеш: шошым 1-16 майын, телӹм 1-11 декабрьын, ӹшке Микольны кечӹвлӓжӹ тошты стиль доно 9 маеш дӓ 6 декабреш толыныт.
Халашты тӹхӓлӓ торгейӓш 83 лапка лин.
1894 ин Цикмӓштӹ цилӓжӹ 5221 эдем ӹлен.
Цицерон.
Марк Туллий Цицерон (лат.: "Marcus Tullius Cicerō"; 3 январь 106 и Х.ш.я., Арпинум — 7 декабрь 43 и Х.ш.я. Формиа) — Кугезӹ Рим политик, философ, йӹлмӹ мастар оратор.
Ц
Ц
Чавайн, Сергей Григорьевич.
Сергей Григорьевич Чавайн (1888-1937) — алык мары сӹлнышаялан негӹзӹм пиштӹшӹ. Ч. Азан тымдышывлӓн семинаришты тыменьӹн дӓ студент ивлӓжӹнок лыдышвлӓжӹм сирӓш тӹнгӓлӹн. Сек пӹтӓриш лыдышешӹжӹ 1905-шӹ ин сирӹмӹ "Оты" лыдышыжы шотлалтеш.
Чавайн Рая Бартенсӹн сӹнзӓжӹ доно:.
Профессор Рая Бартенсын 4 мары поэт гишӓн книгӓжӹ Чавайн гӹц тӹнгӓлӓлтеш дӓ тидӹжӹ, седӹ тӧр, такеш агыл вет ти поэт мары литературылан негӹцӹм пушеш шотлалтеш. Поэтвлӓн ӹлӹмӹ, тыменьмӹ корнывлӓштӹ, пӓшӓштӹ, махань атмосферӹштӹ пӓшӓм ӹштенӹт дӓ сиренӹт – цилӓ тидӹ келгӹн анжыктымы.
Текствлӓ иктӧр пуалтыт, пӹтӓри алык марла, вара тидӹм финнлӓ сӓрӹмӹ. ”Оты” лыдышлан пытӓриш вӓрӹм пумы. Книгӓшкӹ пыртымы лыдышвлӓм Рая Бартенс сирӹмӹ жепӓш культурологи перспективы доно анализируя, махань-шон кӹлвлӓм кӹчӓлеш.
Чавайнын лыдышвлӓ лоштыжы техеньвлӓ улы: ”Шошым”, ”Жерӓ”, ”Шошым нырышты”, ”Кӓнгӹж йыд”, ”Куги”, ”Малын мӹньӹ шачынам”, ”Шӹжвӹк дон роза”, ”Книгӓ”. Лыдшылан тиштӹ ”Книгӓ” лыдышым сирӓлтӹмӹ шоэш.
Кӹзӹтшӹ жепӓш мары семӹнь, лин кердеш, шукы кырык марла лыдшыжок ти лыдышыштыш ”Марий гына тыланет/Тупшым веле ончыкта…” шанымашвлӓ доно когонжат мелӹн ак ли. Пӓлем, кырык марынвлӓ туан йӹлмӹнӓ донат ӹнде шукырак лыдаш тӹнгӓлӹнӹт. Книгӓвлӓ веле лӓктӹн миштӹ! Мӓ нӹнӹм ӧрдӹшкӹ ана шӹкӓл. Такеш агыл вет кырык марынвлӓ лошты процентуальноат кӱшӹл дӓ кӹдӓлӓш специальный тыменьмӓшӹм нӓлшӹвлӓ шукын ылыт.
Чавайн гишӓн келесӓш гӹнь, тӹдӹн ”Калевала” гань марла эпосым сирӹмӹжӹ гишӓнӓт пӓлдӹртӓш келеш, но пиш ӹжӓл, попат, тӹдӹн кид сирӹшӹжӹм репресси ивлӓн рокышкы мӱден коденӹт, тенге тӹдӹм иктӓт моде дӓ лин кердеш, тӹшӓк ӹндежӹ шӱнӓт кен.
Тидӹ гӹц пасна тӹдӹ Шекспирӹн ”Оттелложымат” сӓрен ылын дӓ ти пӓшӓлӓнӓт ямаш пуйырен. 1930-шы ивлӓн библиотекывлӓ гӹц марла книгӓвлӓм кӹшкенӹт, фашиствлӓ ганьок, нӹнӹм тылышты вӓк йылатенӹт. Тидӹ гишӓн лыдатат, ”Мам вӓл марла сирӹмӹ книгӓлӓн ӹлен лӓктӓш вӓрештде?” шаналтет. Но тӹ годымок, марла книгӓвлӓ со ӹлӓт! Ӹлӹштӹ веле!
”Марынвлӓн мӱлӓндӹштӹ 7 и тымдышын пӓшӓм ӹштӹмӹжӹ годым Чавайнлан руш шовинизмӹм тырхаш вӓрештӹн. Тӹнӓм рушынвлӓ марынвлӓм эдемешӹжӓт шотлыделыт. Шамаклан 1914-шӹ ин школышкыжы инспектор толын дӓ малын тӹдӹн тыменьшӹвлӓжӹ рушла тенге худан попат манын ядын. Ти школ рушын агыл, а марын школ манын Чавайн вӓшештен. Тидӹм колын, инспектор ”Мӹнь тиштӹ инспектор ылмем годым, уездӹштӹ ик марын школат лишӓшлык агыл.” Манын келесен. ”Анжемӓ вара, марынвлӓн школ!” инспектор мыскылалын.
Октябрь Революцим Чавайн улы кымылжы доно вӓшлиэш дӓ туан халыкшы верц куатан пӓшӓвлӓжӹм ӹштӓш пижеш. 1920-30-шы ивлӓ лошты шукым сирӓ. ”У элын кушмым куанен мый мурем” лыдышыштыжы тӹдӹ сирӓ: ”Эй, марий калык, ончык тый ончо! У элын кушмым куанен мый мурем.”
Чавайн туан халыкшым шӱмжӹ вашт яратен дӓ тенге гӹнят, тӹдӹм 1937-шӹ ин халык тышманеш лыктыт, Москвашты ӹлӹшӹ поэтлӓн Йошкар-Олашкы толаш шӱдӓт дӓ 25-шӹ майын вокзал гӹцок арестуен кеӓт.
Поэтнӓ ынгылдарымаш сирмӓшӹштӹжӹ сирӓ: ”Ӹшкӹмемӹм советский гражданинеш шотлем. Пӓшӓэм ӹштӓш манын, ладнан пӓшӓэм ӹштӓш ирӹкӹм пуаш ядам. Туан халыкем шӱмем вашт яратем. Ти яратымашым цӓкӹнеш (преступлениэш) шотледӓ гӹнь, тӹнӓм мӹньӹм наказен кердӹдӓ. Мам туан халыкланем дӓ совет кӹллӓн ӹштенӓм, пӓледӓ.” Тенге Чавайн тӹ кечӹн сирен.
Ажедмӓшвлӓ.
Ч
Че Гевара, Эрнесто.
Эрне́сто Че Гева́ра (исп.: "Ernesto Che Guevara", [ˈtʃe ɡeˈβaɾa], кужырак лӹмжӹ — Эрнесто Гевара, "Ernesto Guevara "; 14 июнь 1928, Росарио, Аргентина — 9 октябрь 1967, Ла-Игера, Боливии) — латин-американ революционер, Кубыштыш революцинкоманданте 1959. Латин-американ континент гӹц пасна, тенгеок Конго Республикышты ӹштен. Че лӹмжӹм Кубыштыш ваштареш шалгышывлӓ пуэнӹт. Аргентиныштыш индеецвлӓн шаяшты "che" тӓнгӹм анжыкта.
Ажедмӓшвлӓ.
Ч
Черемис.
Черемис — сола Мордовиштыш Ковылкино районышты.
Черемисиново.
Череми́синово — хала сӹнӓн когосола Курск областьышты. Черемисиновский районын административ центржы Курск область.
Тим йогы (Дон йогын бассенжӹ) сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Автокорны доно Курск якте 86 уштыш, кӹртникорны доно 86. Курск гӹц йыдвел-ирвелнӹрак ылеш. 2008-шӹ ин Черемисиновышты 3846 эдем ӹлен.
Ажедмӓшвлӓ.
Ч
Черемиска.
Черемиска — сола Угарман областьын Лысково районышты. Почта индекс: 606212.
Ти лӹм донок ик сола Коми Республикышты, Пермь крайышты, Екатеринбург областьышты улы.
Черемиское-Черемиска.
Черемисское-Черемиска — Угарман областын Ветлуга районышты сола. Кынам сола шачын, доукментвлӓштӹ ак пуалт. Техень лӹм донок Угарман областьышты Урень дӓ Воскресенск районвлӓштӹ солавлӓ улы. Якшар Бакы районышты Черемиское болото лӹмӓн куп улы. Ти топонимвлӓ марынвлӓн ӹлӹмӹ варвлӓштӹ доно кӹлдӓлтӹнӹт.
Четкарёв, Ксенофонт Архипович.
Ксенофонт Архипович Четкарев (02 январь, 1910 — 1956) — Пӓлӹмӹ фольклорист, сӹлнӹшая шӹмлӹзӹ, филологи шӹнцӹмӓшвлӓн кандидатшы.
Ажедмӓшвлӓ.
Ч
Ч
Шабдар Осып.
Шабдар Осып, Иосиф Архипович Шабдаров (27.03.1898 — 07.11.1937) — алык мары поэт.
Нӹл алык мары поэт логӹц Рая Бартенс Осып Шабдар гишӓн кымдаракын дӓ келгӹнрӓк сирӓ. Автобиографи гӹц пасна ”Шабдар дон В.А.Мухин”, ”Шабдар дон Н.С.Мухин”, ”Шабдар дон Олык Ипай”, ”Шабдар дон Чавайн” мычашвлӓ улы. Шабдарын ӹлӹмӓшӹжӹ гишӓнӓт шукыракым сирӹмӹ, тӹштӹ махань атмосферӹштӹ 1930-шы ивлӓн мары сирӹзӹвлӓ ӹленӹт, кыце икӹжӓк-иктӹштӹ вӹкӹ анженӹт, пӓлен нӓлӹнӓ.
Шамаклан, журналист Айзенворт, кыды Шабдарын пашкудыжы ылын, кыце ти семня ӹлӓ, кӱвлӓ тӹшкӹ каштыт, кыце сирӹзӹн вӓтӹжӹ чиӓ, тидӹ паштек тӹшлен дӓ иктешлӓ: ”Шабдарын пӓшӓдӓржӹ доно техень ӹлӹмӓшӹм дӓ техень шергӓш выргемвлӓм нӓлӓш ак ли, тӹдӹлӓн тагышец окса вес вӓр гӹцӓт толеш дӓ лин кердеш, тӹдӹм националистический организацивлӓ финансируят.”
Шабдарын колымыжы паштек Айзенворт тӹдӹн должностьшым Мары Пединститутышты нӓлӹн дӓ литературым тымден. 1942-шы ин тӹдӹм фронтышкы нӓлӹнӹт, тӹ инок Сталинградышты колен.
Кыце критик дон поэт икӹжӓк-иктӹштӹ доно ик йӹлмӹм мон ак кердеп, тидӹм В.А. Мухин дон Шабдар лоштыш кӹл гӹцӹн пӓлен нӓлӹнӓ. Пӹтӓришӹжӹ литература критик ылын дӓ кокшын лыдышвлӓжӹм утла льыскыдеш шотлен, критикуен, седӹндонат Шабдар Мухин вӹкӹ соок шӹдӓн ылын дӓ шамаклан 22.04.1937-шӹ ин ”Правдашкы” сирӹмӹ сирмӓшӹштӹжӹ В.А. Мухинӹм троцкист дӓ националист лӹм доно лӹмден, сирен колтен.
В. А. Мухин гӹц пасна Шабдарын поэзижӹм Олык Ипаят критикуен, тӹдӹн лыдышвлӓжӹм “есенинство” лӹм доно лӹмдӓ,кыдым хулиганизм дон декаденство доно кӹлдӹмӓн. Келесӓш келеш, Шабдар Есенинӹн поэзижӹм лишӹлеш шотлен дӓ лӹмӹнок ямаш тӹнгӓлшӹ солавлӓ гишӓн сирӹмӹ лыдышвлӓжӹм яратен.
Олык Ипай, Шабдарым критикуен гӹнят, тӹдӹн поэзижӹм шотеш пиштен. Тенге тӹдӹ 1931-шӹ ин Москвашты Кинематографи институтышты тыменьмӹжӹ годым Гарри Казаков дон коктын Суомин посольствышкыжы толыт дӓ кид доно сирӹмӹ лыдыш тетрадьым тӹшӓк кодат, тидӹм Финн-Угр Ушемӹшкӹ колташ ядыт.
Ш
Шадт Булат.
Шадт Булат, Булатов Шаймурат Минлигалиевич (25 декабрь 1909, Янахмат сола, Башкортостанын Шаран район — 17 март 1943 и, фронтышты колен) — мары поэт.
1926-шы ин шӹмиӓш школым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ тӹдӹ Цикмӓ педтехникумыш тыменяш пырен. Техникумым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ Цикмӓштӹ рабфакышты кырык мары йӹлмӹм тымден. Варажы журналист пӓшӓш ушна, Йоласал районын «Большевик корны»газетӹн вӓшештӹшӹ редактор ылын. 1938-шӹ ин Йошкар Олаштыш Мары Тымдымаш институтыш тыменяш пырен. Тӹдӹм пӹтӓрӓ да «Ырвезӹ коммунист» газет редакцишты пӓшӓм ӹштен. 1942-шӹ ин Шадт Булатым армиш нӓлӹт, ротын замполитшӹ ылын да Мӧскӓ хала верц кредӓлмӓштӹ 17.03.1943 ин колен.
Сӹлнӹшаяшкы корныжы.
Шадт Булат изижӹ годшен сӹлнӹшаям яратен, халык мырывлӓ дон ямаквлӓм колышташ яратен, шукы лыдын. Башкириштӹ ашкиришты–шачын гӹнят, Кырык сирӹштӹ тыменьӹнӓт, пӹтӓрижок лыдышвлӓжӹм кырык марла сирен, Йошкар Олаш ванжымыкыжы веле алык марла сирӓш тӹнгӓлӹн.
Шактенваж.
Шактенваж — сола Кырык сирӹштӹ, Виловат велнӹ.
Шапки.
Шапки () — дон топольвлӓн йыхышкы пырышы ӹлӹштӓшӓн пушӓнгӹ, тӹдӹ пӹсӹн кушкеш дӓ изи мардежешӓт вӓк, ӹлӹштӓшвлӓжӹ цӹтӹрӓт. Шапки Мары Элышты цилӓ вӓреoк кушкеш, тӹдӹм Евразин юалгы дӓ ӱштӹрӓк вӓрвлӓштӹжӹ вӓшлиӓш лиэш.
Биологи картин.
Шапки 35 м кӱкшӹцӓн дӓ диаметржӹ доно 1 м кӹжгӹцӓн лин кердеш. 80-90 и, кынамжы 150 и якте ӹлӓ. Пӹсӹн кушкеш гӹнят, шӹренок церлӓнӓ. Шонгы шапки пушӓнгӹвлӓ шоэн веле вӓшлиӓлтӹт. Важержӹ (алык марла: вожара) келгӹ рокышты, пиш шукы важ анавлӓм (а.марла вож одар) колта.
Нӧргӹ шапкивлӓн каргыжышты яклака, сотикӓ-ыжаргы ӓль ыжарикӓ-лудикӓ. Кушмыжы семӹнь шимемеш дӓ лудыри лиэш. Пужы ыжарикӓ цӹреӓн.
Ылӹштӓшвлӓжӹ церот доно вӓрлӓнӓт, йӹргешкӹ ӓль ромб форманвлӓ, кытышты 3-7 см якте шоэш, мычашышты шӹренжок кашаргы, тӹрвлӓштӹ тыгыдын пӹчкеден шӹндӹмӹ гань, ӹлӹштӓш шӓржы пын форман. Шапки ӹлӹштӓшвлӓ шӹжӹм сары дон якшар цӹреӓн лит.
Пеледӹшвлӹ изивлӓ, яргатавлӓ агылеп дӓ кечӹшӹ ялавашкы погымывлӓ. Пуэргӹ ялававлӓжӹ якшарикӓ ылыт, кытышты доно 15 см якте шот, ӹдӹрӓмӓш ялaвавлӓжӹ ыжарикӓвлӓ, вӹцкӹжрӓквлӓ. Шапки ӹлӹштӓшвлӓн печкӓлтмешкӹ пеледеш.
Кӹцкӹжӹ – пиш изи вуян, нӱшмӱвлӓжӹ пышкыды пынанвлӓ.
Кушмы вӓрвлӓжӹ.
Евразин юалгы дӓ ӱштӹрӓк вӓрвлӓштӹжӹ цилӓ вӓреок вӓшлиӓлтеш. Ти вӓрвлӓжӹ шӹргӹ дон тундрын вӓшлиӓлтмӹ дӓ шӹргӹ-степь зонышты ылыт. Шапки лӹмӹнок лывыргырак рокым ярата, вӹд тӹрӹштӹ, шӹргӹ лошты, кынамжы ошмаан вӓрвлӓштӓт, ромы шӹргӹштӹ, каремвлӓштӹ, купан дӓ кырыкан вӓрвлӓштӹ кушкеш.
Шапкилӓ.
Шапкилӓ — сола Кырык сирӹштӹ, Паратмар якте 1, Виловат якте 5 уштыш ӧрдӹштӹ, Кого Йынгы ӓнгӹр сирӹштӹ. Солашты техень пӓлӹмӹ эдемвлӓ шачыныт: Шурыштыш Педтехникумым тымень лӓкшӹ Васкин Венедикт Петрович — рушла-кырык марла лӹмдерӹн (1941) авторжы, фронтышты колен, 1943-шы ин Сталинӹм Тегераныш нӓнгешӹ эскадрилиштӹш лётчик, подполковник Трифон Григорьевич Якутов (1923—1990). 2001-шӹ ин солашты 124 эдем ӹлен.
Шартял.
У и дӓ Шартял кож
Марла Шартял.
Шартялым алык марынвлӓ ӹшке семӹньӹштӹ маныт: Шорыкйол, Угарман марынвлӓ тидӹм Васли вады лӹм доно пӓлӓт. Тошты овуца семӹнь Шартялым шӹренжок алык марынвлӓ эртӓрӓт дӓ ти айо и гӹц ишкӹ шӓрлӓ веле. Тидӹм нӹны мыскара форман айола эртӓрӓт, кышты тӹнг персонажвлӓжӹ шарык дӓ кесӹ ыжга доно сӓрнӹшӹ Васли Кугуза дон Васли Кыва ылыт. Техеньӹрӓкок овуцам кыды вӓрежӹ Кырык Сирӹштӓт ужаш лиэш. Шартялым 22-шы декабрь гӹц, у тӹлзӹ шачаш тӹнгӓлмӹ паштек аяш тӹнгӓлӹт. Кырык марынвлӓ Шартялым православи церкӹн Шартял доно кӹлдӓт, но тӹ годымок айолан лӹмӹм пушы шарыкымат ак мондеп дӓ ти айо годым «шарык тӓрӹм йӱктӓш каштыт». Кӱ гӹц шарыкым оксала ӓль пӹрня (подарка) дӓ кузык семӹнь нӓлӹнӹт нӹнӹм йӱктӓш. Финн-угр халыквлӓ Шартял гань айом 6000 и первиӓт вӓк аенӹт. Шартял кого айо, кыдым кыце изивлӓ, тенгеок коговлӓӓт яратат. Тӹдӹ кыце солавлӓштӓт, тенгеок халавлӓштӓт, ик семӹнь, пиш когон вычымы ылеш. Курымвлӓ вашт толын, Шартял эдемвлӓн сек пуры дӓ сек сусу айошкы сӓрнӓлтӹн.
Календарь айо.
Кырык марынвлӓ дон алык марынвлӓ, тенгеок пашкуды суасламарынвлӓ дон рушынвлӓ Шартялым У и паштек аят. Ти айо хресӓнь пӓшӓ календарь доно цаткыдын кӹлдӓлтӹн- шукы пӓшӓӓн шӹжӹ эртен, вольык витӓштӹ цымырын шалга, садывичӹ дӓ кавштавичӹ кӹцкӹвлӓ дон кушкышвлӓм ӧлвӓкӹ оптен шӹндӹмӹ, ма келешӹм санзалтымы, консервируйымы, вареньӹм шолтымы, мӱм погымы, олмам, вишням, мӧрвлӓм коштымы, шаршым ӱштӹ клӓтӹшкӹ перегӓш пиштӹмӹ.
Церкӹ Шартял дӓ тӹдӹн историжӹ.
Шартялым церкӹ йыла семӹнь христианвлӓ, тӹнгжӹмок тӹдӹн тӹнг религивлӓжӹлан ыдылшы католиквлӓ, лутеранвлӓ дӓ православим жеплӹшӹвлӓ аят дӓ тидӹм Исус тетян шачмыжы доно кӹлдӓт. Мусульманвлӓ Шартялым ак жеплеп.
Шартял качкыш.
Шукынжок у и анзыц пайым ӹштӓт, кыдыжы тӹдӹм шӹкштӓ, кыдыжы соктам ӹштӓ дӓ ӱштӹшкӹ лыктеш, Шартял ӱӓн лижӹ манын, ӱм шӹжӹмок шӹрӓтен ӓль ӱштӹш лыктын, йори перегӓт. Шартял годым пӱкшӓт лишӓшлык. Шартял кого айо ылешӓт, ти кечӹн стӧл вӹлнӓт шукы качкыш лишӓшлык. Кыце Шартялым ает, тенге иэт эртӓ - шая улы. Седӹндонат, кырык марынвлӓ ти айо кечеш шукы качкышым йӓмдӹлӓт: ку комбым, ку лыдым роалеш да пышкыды паян лижы манын камакашты пырейыкта, тотшы тотлырык лижы манын, коргышкыжы ку олмам, ку коштымы фруктывлӓм опта, кыдыланжы кравецок сита, шукы кырык мары стол вӹлнӹ шолтымы пай падкагыль дон пельменьӹм ужат, тидӹ гӹц пасна ширӹ падкагыльвлӓ гӹц тӹнгӓлӹн, мӱӓн кагыльвлӓ якте кӱэшӹт. Кыдыжы пиццым йӓмдӓла. Келесӓш келеш, пиццым Европы сӓндӓлыквлӓшты айо качкышеш ак шотлеп. А меленӓ дон таравлӓ гишӓн моло попашыжат уке. Шаршы яре шолтымы коштым олма дӓ вишня лемӓт Шартял стӧлӹн атрибутшы ылыт. Ти лемӹм десертеш пуат, тӹдӹ пӹрейӹшӹ лишӓшлык дӓ шӹренжок вадеш качкыт. А йӱмӓш- алкогольдымы пышкыды сыра. Тидӹ тошты традици семӹнь эртӓрӹмӹ Шартял техеньӹрӓк.
Шартялышкы у элементвлӓ пырат.
Ӹлӹмӓшӹн виӓнгмӹжӹ велдӹк, Шартялым эртӓрӹмӓшкӹ у элементвлӓ со пырен миӓт дӓ пырышашлык и ылыт. Кагыльвлӓм кӱэштмӓш шукы жепӹм тергӓ, седӹндонат, кыдыжы мӱӓн кагыльвлӓ дӓ ӹшке шолтымы сыра вӓреш кондитерскиштӹ ӹштӹмӹ тортвлӓ дон пирожныйвлӓм нӓлӹт дӓ йӱӓш- лимонадвлӓм дӓ заводышты лыкмы сырам, ӓль пышкыды якшар ӓрӓкӓм. Шоэн агыл, мӓмнӓн айо стӧлнӓм шампански сӹлнештӓрӓ.
Пӹтӓртӹш жепын, Российӹштӹ, шӹренжок халавлӓштӹ Европыштыш Шартялымат аяш тӹнгӓлӹнӹт. Ти у овуца Кырык сир яктеӓт кӹзӹт шон. Европыштыш Шартялым 24-25 декабрьӹн аят. Ма доно ти Шартялжы айыртемӓлтеш ӓль ма тӹштӹ мӓмнӓн Шартял докы лишӹл улы? Кыце кырык марынвлӓн, тенгеок европыштыш Шартял кого айоэш шотлалтыт. Но кырык марынвлӓ лошты Когечӹ сек кого айоэш шотлалтеш гӹньӹ, Европышты сек кого Шартял и ылеш. Кыце ти айом аят? Европа ик культуран дӓ ик религиӓн агыл, седӹндоно тӹштӓт Шартял айымашты айыртемвлӓ улы: католицизмӓн сӓндӓлӹквлӓ (Итали, Испани, Франци, Германин кечӹвӓлвелжӹ, Польша, Лиетува) тидӹм ик семӹнь аят, а лӱтеранвлӓ (Германин йыдвел пелӹжӹ, Скандинавин сӓндӓлӹквлӓ, Эстони, Латви) тидӹм вес семӹньрӓк эртӓрӓт. Но цилӓ халыкын культурышток Шартял кож кого рольым мадеш.
Шартял кож.
Декабрь тӹнгӓлтӹшӹштӹ Европышты шукы вӓреок кож выжалымы йӓрмингӓвлӓм эртӓрӓт. Но сек кого йӓрмингӓэш Франциштӹш Страсбург хала шотлалтеш. Тӹштӹ сек пӹтӓри Европышты хала пӧрт (мэри) анзылан публикылан Шартял кожым шагалтымы. Малын лӹмӹнок тӹштӹ тенге ӹштӹмӹ? Тидӹлӓн виржӓт ылын. Тидӹ 500 и перви кытлан ылын. Страсбург хала кок религиӓн хала. Ик халазывлӓ (халашты ӹлӹшӹ) католиквлӓ ылыныт, весӹвлӓжӹ- лӱтеранвлӓ. Нӹнӹ тӹнӓм икӹжӓк-иктӹштӹ лошты пурын ӹлӹделыт. Ик халашты ӹлӹшӹвлӓ икӹжӓк-иктӹм ынгылен ӹлӓтӓт гӹньӹ веле, халаат анзыкыла виӓнг кердеш- тидӹм халан мэриштӹ ынгыленӹт дӓ Шартял анзыц хала пӧрт анзылан кого кожым шагалтенӹт. Тӹдӹм якшар олмавлӓ доно сӹлнештӓренӹт. Тӹнӓм охоницӓ эче пиш шергӹ ылын. Страсбургвлӓн ӹлӹзӹвлӓжӹм тӹшкӹ аяш ӱжӹнӹт. Весин тӹштӹ кож выжалымаш йӓрмингӓ пачмы лин. Изин-олен техень айо тӹ халашты традицишкӹ пырен дӓ ти пуры айом вес халавлӓштӓт аяш тӹнгӓлӹнӹт. Икӓнӓ, кӓнгӹж пиш ӱштӹ ылын дӓ Страсбург лишнӹ ик олмаат лиде. Айом организуйышывлӓ кожым олмавлӓ дон сӹлнештӓрӓш ак лиӓт, пиш когон ойхыренӹт. Но тӹштӹш ик охоницӓм ӹфӹлӹшӹ мастар якшар олмавлӓм охоницӓ гӹц ӹфӹлен ӹштӓш лин. Тенге тӹ годшен Шартял кожвлӓм охоницӓ шарвлӓ доно сӹлнештӓрӓш тӹнгӓлмӹ.
Руш Элыштыш Шартял.
Российӹшкӹ Шартял дӓ У и годым кожым шагалтымы традици Икшӹ Петр кугижӓ годым толын. Кожым кугижӓн кудвичӹштӹжӹ пӹтӓри шагалтенӹт, вара Петербургын ӧлицӓвлӓштӹ шагалтымы ылын. Но тенге гӹнят, ти традици кымдан шӓрлен кен кердде. Провинциштӹ Шартял кожым кыды-тидӹ поме]ик ӹшке усадьбыштыжы шагалтен. Но 1900-шы ивлӓн тӹнгӓлтӹшӹштӹ кож йӹр незеррӓк сослови гӹц ылшы тетявлӓӓт мырывлӓштӹм мыренӹт. Шамаклан "В лесу родилась елочка" мырым тетявлӓ шӱдӹ и первиӓт кӹзӹтшӹ ганьок мыренӹт.
Кӹзӹт Российӹн когорак халавлӓштӹш тетявлӓ европыштыш Шартял мырывлӓмӓт пӓлӓт. Шукыжымок нӹнӹм рушлашкы сӓрӹмӹ. Ти шотышты кырык мары тетявлӓӓт ӧрдӹжеш кодделыт. Таманяр Шартял мырым кырык марлашкат сӓрӹмӹ. Кынам ӹне кырык марынвлӓ Шартял ӓль вес семӹньжӹ У и кожым шагалташ тӹнгӓлӹннӓ? Лин кердеш, пӹтӓриш кырык марынвлӓ тидӹм луатӹндекшӹмшӹ курымын мычашыштыжок шагалтенӹт. Нӹнӹ уланрак класс гӹц ылыныт дӓ халавлӓштӹш ӹлӹмӓшӹм ужыныт. Лӹмӹнок тидӹм торговойвлӓ ӹштен кердӹнӹт. Варажы, изин-олен кожым шагалтымы гишӓн халыкат пӓлӓш тӹнгӓлӹн. Лӹмӹнок тидӹ октябрь революци паштек кымдан шӓрлен кен. Кыце пӓленӓ, кож мычашеш шӹдӹрӹм сӓкӓлтӓт. Европышты ти шӹдӹр Бетлехемӹн шӹдӹржӹм анжыкта. Революци якте ти шӹдӹр Российӹштӓт тӹдӹмок анжыктен, но кӹл вашталтмыкы дӓ ӹлӹмӓшӹм утла идеологизируйымы велдӹк, ти шӹдӹр партин дӓ Кремльӹн шӹдӹрӹш сӓрнӓлтӹн. Тидӹ негативный рольым мадын дӓ кӹзӹтшӹ идеологидӹмӹ жепӹн, кожым сӹлнештӓрӹмӹ годым, кыдыжы кож мычашеш нимахань шӹдӹрӹм ак сӓкеп.
Скандинавиштӹш Шартял стӧл ресторанышты. Селедыквлӓ
Скандинавиштӹш Шартял.
Суомиштӹ, Швециштӹ, Даништӹ, Норвегиштӹ декабрьӹн пӹтӓриш кечӹн адвентӹн календарьым пачыт. Тӹштӹ цилӓжӹ 24 кечӹм анжыктымы. Шартял ти йӹлмӹвлӓштӹ йоулу ӓль йул маналтеш. Кыце вес халыквлӓн культурывлӓштӓт, тидӹ Христосын шачмыжы доно кӹлдӓлтӹн. Адвент календарьым икшӹ декабрьын пачыт гӹнь, тӹнӓм Христосын шачмыжы якте 24 кечӹ кодеш. Ти кечӹвлӓн Христосым момы витӓм шагалтат. Поханя фигурывлӓ гӹц тӹдӹм ӹштӓт: Мария, Иосиф, вольыквлӓ, кӹтӧзӹвлӓ, Христосын шипкӓжӹ дӓ Бетлехемӹн шӹдӹржӹ тӹштӹ тӹнг элементвлӓ ылыт.
Шартял сарта тылвлӓ дон сотемдӓрӹмӹ айо ылеш. Шартял годшаш сарта Бетлехемӹн шӹдӹрӹн символжы ылеш. 24-шы декабрьӹн ирок церкӹ кымдемӹштӹшӹвлӓ шӹгерлӓшкӹ кеӓт дӓ колышы туанвлӓштӹм ӓшӹндӓрен, шӹгерешӹштӹ сартавлӓм чӱктӓт. Ти сартавлӓм тӱны йылаташ лижӹ манын, банкыштыш гань конструкциӓн ылыт, мардеж ӹфӹлӓ гӹнят, нӹнӹ йылат.
Кечӹвӓл эртӹмӹкӹ шартял качкышым качкаш шӹнзӹт. Качмы анзыц Библиштӹ Христосын шачмыжы гишӓн увертӓрӹмӹ шамаквлӓм лыдыт. Шартял годым соредӓлӓш ак ли. Соредӓлӓт гӹньӹ, толшаш иэт нелӹ лиэш- шая улы. Ма традици семӹнь Шартял стӧл вӹлнӹ лишӓшлык? Салатвлӓ, винегрет, шӹкштӹмӹ сасна ӓрдӹ, кол качкышвлӓ, падкагыльвлӓ, жаркойвлӓ дӓ фруктывлӓ. Шелӓн пайым кыдыжын качмы ак шо, седӹндонат сасна ӓрдӹм кӹзӹт индейкӹ пай доно вашталтат. Но тӹдӹмӓт пӹтӓри шӹкштӓт. Йӱӓш гӹнь- кӱ сырам йӱэш, кӱ пышкыды якшар ӓрӓкӓм. Шартял стӧл лошты йӱкшӹ лимеш йӱмӓш сулыкеш шотлалтеш. Десертеш кофем йӱт дӓ мӱӓн "Шартял шӹдӹр" лӹмӓн нӹл лыкан шӹдӹр форман изи кагыльвлӓм качкыт. Кофе дон ӓль коньякым, ӓль ликӧрӹм пыйырт подылыт.
Качмы паштек семнявлӓшкӹ ӱштӹ Кугуза пӹрняӓн пӱштӹржӹ дон толеш. Европышты тӹдӹ Санта Клаус ылеш- ош пандашан пуры шонгы тьотя, кыды Лапланди гӹц пучывлӓ дон толеш. ӱштӹ Кугузан палшышывлӓжӹ улы- гномвлӓ, кыдывлӓ пӹрням шӓлӓтӓш палшат. Гномвлӓ халык мифологи гӹц толшы пурым кандышы дӓ пурым шанышы вадыжвлӓ ылыт, кыдывлӓ ӱштӹ Кугузалан, тенгеок эдемвлӓлӓнӓт палшат. Нӹнӹ лач Шартял вадны веле эдемвлӓ докы толыт. Пӹрнявлӓм пумы анзыц тетявлӓ ӱштӹ Кугузалан мырым мырышашлык ылыт. Ик техень кымда пӓлӹмӹ мыры "Гномвлӓн Шартял" маналтеш, кыдым кыце тетявлӓ, тенгеок кого эдемвлӓӓт мыраш яратат.
Шартял кечӹн ирок церкӹвлӓштӹ Шартял мессӹм служат. Ирок качкышеш гномвлӓн шолтен кодымы рис шӹрӓшӹм качкыт. Тӹштӹ ик миндаль пӱкш тонг лишӓшлык. Кӱлӓн тӹдӹ вӓрештеш- тӹдӹ толшаш ин цӓшӓн лиэш. Шартялеш шукы качкышым йӓмдӹлӓтӓт, тӹдӹм кым-нӹл кечӹ вӓк качкыт, семняштӹ шӹнзен, эдемвлӓ иквӓреш яжо мӓгӓлвлӓм эртӓрӓт. Хыналаш моло Шартял кечӹн ак кашеп, тидӹм лач Шартялын кокшы кечӹн, Валгыды Стефанын кечӹн веле ӹштӓт. Молнам имнидир дон хыналаш каштыныт гӹнь, кӹзӹт машинӓ дон кыдалыштыт. Скандинавиштӹ солавлӓ Кырык сирӹштӹш солавлӓ гань шӹрен ак шӹнзеп дӓ пашкуды докы моло кеӓш манын, таманяр уштышым кынамжы кеӓш вӓрештеш. Кӹзӹтшӹ гӹнь, тошты овуцавлӓ гишӓн угӹц ӓшӹндӓрен колтенӹт. Валгыды Стефанын кечӹн имнидирвлӓ дон кыдалыштмашвлӓм эртӓрӓт. Тидӹжӹ гӹнь лӹмӹнок тетявлӓлӓн кымылешӹштӹ ылеш. Имнидирӹм тьӹнгӹл дӓ йӹлгӹжшӹ материалвлӓ доно сӹлнештӓрӓт. Имни кыдалеш дӓ йӹрӹмвӓш тьӹнгӹлвлӓ сусун тьонгат.
Шартял, традици семӹнь вес эдемлӓн пурым кандымы айо ылеш. Тидӹ гишӓн пӹрням пумашат анжыкта. Иктӓ шӱдӹ и перви, кынам Скандинавиштӹ шукы незер тетя ылын, пурым ӹштӹшӹ организацивлӓ гач уланраквлӓ нӹнӹлӓн палшаш цаценӹт дӓ изи пӹрнявлӓм- канфетвлӓм, качкышым, пидмӹ пижоргывлӓм дӓ изи ма-шонвлӓм пӹрняэш пуэнӹт. Кӹзӹт ти пуры миссим кугижӓнӹш ӹштӓ, но тӹнӓмок тетявлӓлӓн палшышы организацивлӓӓт ямделыт.
Шартял анзыц эдемвлӓ пиш шукы оксам шӓвӓт. Цилӓ тӹдӹ пӹрням нӓлмӓшкӹ кеӓ. Шартял товырам выжалымаш, вес семӹньжӹ, Шартял йӓрмингӓ ноябрьӹнок тӹнгӓлӓлтеш. Тидӹм кого универмагвлӓ гӹц тӹнгӓлӹн, частный эдемӹн изи киосквлӓ якте ужат. Кӹзӹт кид мастарвлӓн пӓшӓвлӓм нӓлмӓш пиш трендикӓс дӓ модышты ылеш: яжо дизайнан сартавлӓ, кож укшвлӓ дон сӹлнештӓрӹмӹ гиацинтвлӓ, коршокеш куштымы якшар тюльпанвлӓ (сар тюльпанвлӓ Когечӹ пеледӹш ылыт), шӧртньӹ шӹдӹрвлӓ, пу гӹц пӹчкеден лыкмы ыжартен шӹндӹмӹ изи кожвлӓ, изи гномвлӓ, якшар онг кеквлӓ дӓ молат. Яжо пӹрняэш тенгеок книгӓвлӓӓт шотлалтыт.
Шартял лишемеш. Тӹдӹ ӹлӹмӓшӹн ӓкшӹ гишӓн шаналташ пыйырт дӓ ӱжеш. Халыквлӓ тӹдӹм ик семӹнь ак аеп гӹнят, цилӓ халыкок ти айом пурым кандышы айоэш шотла. Шартялна пуры лижӹ!
Ажедмӓшвлӓ.
Ш
Шартял ӓршӓш.
Католик церкӹштӹш пӹтӓриш рушӓрнян адвент ӓршӓшӹжӹ
Адвент ӓршӓшӹштӹ кым сарта йыла
Кӹзӹт адвент ӓршӓш шукы йиш лин кердеш
Шартял ӓршӓш — тидӹм эче адвент ӓршӓш маныт, кож укшвлӓ гӹц ӹштӓлтеш (тидӹм вадывел сӓндалӹквлаштӹ ӹлӹшӹ кырык марынвлӓ «кранц» лӹм доно пӓлӓт). Ти ӓршӓшеш нӹл сартам шӹндӓт, венок форман ылеш дӓ тӹдӹн доно эдемвлӓ Шартял якте ӹшке пӧрт кӧргӹвлӓштӹм сӹлнештӓрӓт. Сартавлӓ тӹштӹ улат, ти лранцым ак сӓкӓлтеп, а стӧл вӹкӹ ӓль окня анзыкы пиштӓт. Нӹл сарта нӹл адвент рушӓрням анжыктат. Пӹтӓриш адвент рушӓрнян ик сартам чӱктӓт, кокшын коктым дӓ теге пакыла.
Шартял ӓршӓшӹм Шартял доно кӹлдӓлтшӹ айошкы Гамбургыштыш теолог Иоганн Хинрих Вихерн пыртен, кыды токыжы незер йыхвлӓ гӹц ылшы тетявлӓм кушташ нӓлӹн ылын. Адвент жепӹн тетявлӓ ӹшке анжышышышты гӹц «Кынам Шартял толеш?» манын со ядыштыныт дӓ тенге тетявлӓ Шартял якте маняр кодын, пӓлӹштӹ манын, Вихерн 1839-шӹ ин пу арава гӹц ӓршӓшӹм ӹштен дӓ тӹшӓк луаткок изи дӓ нӹл кого сартам шӹнден. Ирок йӹде ти ӓршӓшӹштӹ ик изи сартам, а рушӓрня йӹде кого ош сартам чӱктен.
Шартял ӓршӓшӹштӹ техень символвлӓм моаш лиэш: сек пӹтӓрижок сартавлӓн шотын шукемӓшӹм Христосын шачмыжын лишеммӹжӹ «ӹлӹмӓшӹн сотыжы» доно кӹлденӹт. Варажы ӓршӓш йӹргешкӹ ылешӓт, тидӹ мӱлӓндӹм анжыкта манаш тӹнгӓлмӹ. сартавлӓжӹ мӱлӓндӹн нӹл монгыржым анжыктат, кож укшвлӓ - мӱлӓндӹн ыжаргы ылмыжым. Сартавлӓн сотыштӹ кечӹн сотыжы семӹнь ылыт аль тӹ соты, кыды Шартялым сотемдӓрен колта, вес сем-ньжӹ тидӹ ӹшке Христос ылеш.
Католиквлӓ Шартял ӓршӓшӹм кым фиолет дӓ ик ошака-якшар цӹреӓн сартавла доно сӹлнештӓрӓт. Ошака-якшаргыжым кымшы адвент рушӓрнян чӱктӓт.
Ш
Шевченко, Тарас Григорьевич.
Тара́с Григо́рьевич Шевче́нко (укр.: "Тара́с Григо́рович Шевче́нко"; 25 февраль (9 март) 1814, Моринцы сола, Киев губерня, кӹзӹт Черкассы областьышты — 26 февраль (10 март) 1861, Санкт-Петербург) — рӧднӓ украин поэт дон прозаик, артньык. Шевченко украин сӹлнӹшая дон кӹзӹтшӹ украин литература йӹлмӹлӓн негӹцӹм пиштен. Тарас Шевченко колымыжы паштек украин халыкын интеллигенцим куштымашты кого фигура лин, тӹдӹн лӹмжӹ кӹзӹтӓт когон шотен пиштӓлтеш.
Ш
Ш
Шекспир, Уильям.
Уильям Шекспир (26-шы апрельӹн 1564 ин хӹрестӹмӹ — колен 23-шы апрель (Юлиан календарь) — 3-шы май (Григориан календарь) семӹнь 1616) — англ драматург дӓ поэт. Тӹдӹм цилӓ мӧлӓндӹ вӹлнӹш сирӹзӹвлӓ логӹц сек рӧднӓэш (пиш когоэш) шотлат, кыды англ йӹлмӹн сирӹмӹ формыжым виӓнгдӓш палшен. Шекспир драмывлӓм, трагедивлӓм, комедивлӓм, сонетвлӓм дӓ лыдышвлӓм сирен.
Шекспир кырык марла.
Макбет, сӓрӹзӹ Николай Егоров, У сем, 2004
Ш
Шим тангыж.
Шим тангыж (руш. Чёрное мо́ре, болг. Черно море, укр. Чорне море, рум. Marea Neagră, тур. Karadeniz, груз. შავი ზღვა, абх. Амшын/Амшын Еиқәа, адыгла Хы ШIуцI, кугезӹ грек. Εὔξενος Πόντος, грек. Μαύρη Θάλασσα, лат. Pontus Euxinus) — Атланти океанын бассейнӹшкӹжӹ пырыш коргӹштӹш тангыж. Босфор иксӓ доно Мрамор тангыж доно дӓ Дарданеллын иксӓжӹ гач Эгей да Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж доно кӹлдӓлтеш. Йыдпелвелнӹжӹ, Украинышты Крым пел ошмаоты вӓрлӓнӓ. Шим тангыж мыч Европа дон Изи Ази лоштыш пӹсмӓн кеӓ.
Шим тангыж тӹрӹштӹш сандалӹквлӓа: Украина, Россий Федераци, Грузи, Турци, Болгари, Румыни
Ш
Ш
Шимборская, Вислава.
Вислава Шимбо́рская (; 2-шы июль 1923-шы и, Познань лишнӹш Бнин, кӹзӹт Курник - Краков, 1.02.2012) — поляк поэтесса; 1996-шы ин сӹлнӹшая Нобель премин лауреатшы.
Биографижӹ.
1931-шӹ и годшен Краковышты ӹлен, кышты школым пӹтӓрен. 1945 – 1948-шӹ ивлӓ лошты Ягеллон университетӹштӹ поляк сӹлнӹшая дон социологим тыменьӹн, но пӹтӓрӹде. 1953—1981-шӹ ивлӓн Краковыштыш „Życie Literackie“ (Литература ӹлӹмӓш) газетӹштӹ ӹштен. „Szukam słowa“ («Шамакым кӹчӓлӓм») лӹмӓн пӹтӓриш лӹдышыжым Ш. 1945-шӹ ин сирен. Пӹтӓриш ӹшке лыдыш книгӓжӹ „Dlatego żyjemy“ (Тидӹлӓн ӹленӓ) 1952-шы ин лӓктӹн, кышты эче соцреализм шӱлӹш шижӓлтеш. Жеп изиш эртӹмӹкӹ Ш. ти книгӓштӹш лыдышвлӓжӹм ӹшкеок критикуен дӓ сӓмӹрӹк ивлӓн самынь ӹштӹмеш шотлен. 1980-шы ивлӓн Шимборска Парижӹштӹ полякла лӓкшӹ «Культура» журнал доно кӹлвлӓм кычен, «Солидарностьышты» (Solidarność) ылын дӓ книгӓ лыкшы фирмышты пӓшӓлен. Француз авторвлӓн пӓшӓвлӓштӹм туан йӹлмӹшкӹжӹ сӓрен. Поэзижӹ гишӓн 1996-шы ин сӹлнӹшая Нобель премим пумы.
Техень книгӓвлӓжӹ лӓктӹнӹт.
• Poezje: Poems (edycja dwujęzyczna polsko-angielska) (1989)
• Widok z ziarnkiem piasku (1996)
• Sto wierszy - sto pociech (1997)
• Rymowanki dla dużych dzieci (2003)
Ш
Ш
Шопен, Фредерик.
Шопенӹн шачмы пӧртшӹ Желязова Воля солашты.
Шопенӹн фотожы 1849. Фотограф Луи-Аугуст.
Шопенӹн ӓштемикшӹ Варшавышты (скульптор Вацлав Шимановски)
Фредери́к Франсуа Шопе́н (французла: "Frédéric François Chopin"; шачмыжы годым "Фридерик Франци́шек Шопе́н", полякла: "Fryderyk Franciszek Szopen"; шачын: 22 февраль (кыды информаци семӹньжӹ — 1 март) 1810 и, Желязова Воля сола, Варшава лишнӹ — колен: 17 октябрь 1849, Париж) — поляк композитор, пианист-виртуоз. Шукы фортепиано пӓшӓн авторжы. Музыкын жанрвлӓм у семӹнь кычылтын, романтизм негӹцеш прелюди докы угӹц интересӹм понгыжтарен, фортепианолан балладым шанен лыктын, мазурка, полонез дӓ вальс танцывлӓм поэтизируен дӓ драматизируен, скерцом ӹшке семӹнь ылшы жанрышкы сӓртен. Фортепианы музыкым гармони доно пайдарен, семвлӓшкӹжӹ фантазим пиштен.
Ш
Шота Руставели.
Шота Руставелин портретшӹ кугезӹ годшаш фрескышты, Ерусалим
Шота́ Руставе́ли (грузинлӓ: "შოთა რუსთაველი", 1172—1216) — лин кердеш ти лӹм шайылны кугижӓн дӓ Тамара кугижӓтарын лӹмжӹ шӹлтӹмӹ. Ти жепӹн нӹнӹ Грузим вуйлатенӹт. Тамаран марыжын лӹмжӹ Давид Сослан, кӹдӹ шачынжы Рустави сола гӹц ылын. Осетин йӹлмӹ гӹц кырык марлаш сӓрӓш гӹнь, Шота Йыхым анжыкта. Тенгежӹ гӹнь, лин кердеш, ти лӹм Рустави гӹц йыхым анжыктен кердеш. Шота Руставели ”Тигр каваштан Лужавуй” поэмым сирен.
Ш
В
Шур.
Шур йогы (,) — Йылын вургымла монгырышкыжы йоген пыра. Тӹнгӓлтӹшӹжӹм Ульяновск областьышты нӓлеш, варажы Пенза область, Мордови дон Суасламары Республикывлӓ дӓ Угарман область вашт йоген, Мары Элышкы толеш дӓ Шурдӹнг доны Йылышкы йоген лӓктеш. Йогын кытшы — 841 уштыш, вӹд бассейнӹн кымдецшӹ 67,5 тӹж. км². Шур Сурские Вершины сола доно тӹнгӓлтӹшӹжӹм нӓлеш. Шур мычкы тылвышвлӓ Шумерля якте кузен кердӹт. Шур тӹрӹштӹ Ӓвӓсир, Этьвайныр, Краселицӹ, Шур Кушыргы, Курмыш солавлӓ, Сурск, Пенза, Алатырь, Шумерля, Йӓдӹрнӓ — халавлӓ дӓ хала сӹнӓн когосола Шурдӹнг вӓрлӓнӓт. Ноябрь тӹлзӹн шӹнзеш дӓ апрель-майын кеӓ. Шавашар ГЭС-ӹм колтымы велдӹк, Шур вӹд лӹвӓлӓн шукы кырык мары му-лӓндӹ кодын.
Шур Кушыргы.
Шур Кушыргы — Шур монгырыштыш сола, Шур сола советӹн покшалжы — Макарсир якте 14 уштыш.
Шур вел солавлӓ.
Шур сола согоньыш пырышы солавлӓ, кыдын покшалжы Макарсир ылеш.
Ажедмӓшвлӓ.
Мары Эл карта марла
http://mariuver.info/files/map_mari_el.pdf
Ӓвӓсирӹштӹш Кырык Мары Шур монастир.
Ӓвӓсирӹштӹш Кырык Мары Шур монастир () — Кырык мары монастир, Ӓвӓсир солашты вӓрлӓнӓ.
Монастирӹм 1868-шӹ ин чангаш тӹнгӓлмӹ, а ти пӓшӓм ӹштӓш манын шукы документ келӹн. Пумага пашавла доно дӓ халыкланна туан йӹлмӓн монастирӹм пачмы верц шукы пӓшӓм кым луддӹмӹ эдем: Михаил Герасимов (1823—1893), марла тӹдӹм Шонды Михала маныныт, Андрей Никитин (1820—1875) дӓ Иван Захаров (1829—1885) ӹштенӹт.
Монастирӹм 1871-шӹ ин валгыдемдӹмӹ. 1917-шӹ ин ти монастир Азан Епархин Кымшы категори статусан ылын. Йыл тӹрӹштӹш халыквлӓ логӹц лач кырык марынвлӓн веле ӹшке туан йӹлмы доно жеплӹшӹ монастирӹштӹ ылынат, ти монастирӹшкӹ суасламарынвлӓӓт толыныт дӓ тенге тӹдӹ халыквлӓм соты корныш лыкшы институт семӹнь ӹштен. Лӹмӹнжок кырык марынвлӓлӓн ти монастир ӓкӓн дӓ шотеш пиштӹмӹ. Монастирӹштӹ кок храм, косир садвлӓ, яжо корнывлӓ дӓ кырык мары тетявлӓм тымдаш манын, кок классан школ ылын. Тӹштӹ пӹтӓриш кырык мары интеллигенци тыменьӹн, нӹнӹ логӹц пӹтӓриш марла романын авторжы — Игнатьев Никон.
Шур монастир паян ылын, тӹдӹн мулӓндӹвлажӹ Азан губерняштӹ, Цикмӓ уездыштӹ дӓ Угарман губернянӓн Шурдӹнг уездӹштӹ ылыныт. Совет кӹлӹм шагалтымы паштек монастирӹм Шурдӹнг уездӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ Огнев-Майдан дон Семнӓнӓ (Семьяны) солавлӓ гӹц ылшывлӓ пыдыртенӹт, нӹнӹлӓн Шурдӹнг гӹц мещӓнвлӓ палшенӹт. 1921-шӹ ин монастир портвлӓэш Кырык Мары Педтехникумым пачмы, церкӹвлӓм пыдыртымы, 2006-шы и годшен Шур монастир угӹц ӹштӓш тӹнгӓлӹн.
Шур школ.
Шур школ 2008-шӹ ин августын
Шур школ — Кырык сирӹштӹш школвлӓ логӹц сек тоштывлӓ лошкы пыра дӓ тӹштӹ 1900-шы ивлӓн тӹнгӓлтӹшӹштӹ кырык мары интеллигентвлӓ логӹц шукын тыменьӹнӹтӓт, историжӓт сек паян ылеш. Ти якшар портӹштӹ школ 1 ноябрь 1874-шӹ и годшен ӹштӓ. 1875-шӹ ин школ Халык Тымдымаш Министерство лӹвӓлнӹ ылын, тидӹ паштек тӹдӹм Цикма уездӹн земствышкыжы пыртымы, 1877-шӹ ин Гурий Шумбелкымдемлӓн пумы, 1892-шы ин церкӹ кымдем школ статусым пумы, тидӹ паштек угӹц Гурий Шумбелкымдемлан ванжен. Октябрь революци паштек, Шур монастирӹм питӹрӹмӹкӹ, школышты 1919-1926-шы ивлӓ лошты Кырык Мары Педтехникум ӹштен.1926-шы ин школлан Хресань сӓмӹрӹквлан школ лӹмӹм пумы. 1933-53-шы ивлӓ лошты Шурыштыш тетя портӹштӹш тетявлӓӓт тӹштӹ тыменьӹнӹт. 1953-59-шӹ ивлӓ лошты Шӹмиӓш школ ылын, вара тӹдӹ Кӓндӓкшиӓшӹш вашталтымы, 1989-шӹ ин Ындекшиӓш школ лин. 2000 и годшен Шур тӹнг школ маналтеш.
Ш
Ш
Ш
Шурдӹнг.
Шурдӹнг кек чонгештӹмӹ кушӹц (2004)
Шурдӹнг (рушла: "Васильсурск") — хала сӹнӓн когосола Угарман областьын Воротын районыштыжы.
Географи вӓрлӓнӹмӓш.
Шурын Йылышкы йоген пырымы вӓрӹштӹжӹ киӓ. Цикмӓ гӹц Ш. якте Йыл мыч 40 уштыш дӓ шоссе корны мыч Микрӓк гач 65 уштыш нӓрӹ. Ш. гӹц Ӓвӓсирӹш 7 уштыш лиэш. Угарман якте Шур гач паром доно ванжен, 160 уштыш нӓрӹ погына. Райцентр – Воротын якте 12 уштыш.
Ӹлӹзы шот, халыквлӓ.
2007-шӹ ин Шурдӹнгӹштӹ 1193 эдем ӹлен. Тӹнгж-м, ти хала сӹнӓн когосолашты рушынвлӓ ылӓт, нӹнӹ паштек шотышты доно кырык марынвлӓ дӓ вара суасламарывлӓ кеӓт. Халыквлӓн йори шотлымашым Ш. эртӓрӹмӹ агыл. Шурдӹнг шӹгерлӓштӹ кырык марынвлӓн йори ӹшке мӱлӓндӹ лаштыкышты улы.
Истори.
Первиш Шурдӹнг. Йыл вӹлец анжалтыш.
Руш историграфин документвлӓжӹ семынь Шурдӹнглӓн негӹцӹм 1523-шы ин пиштӹмӹ. Тӹ годымок, ти вӓрӹштӹ кырык марынвлӓн яжон, цаткыды пренявлӓ гӹц ӹштӹмӹ Цепель кӓрмӓн гишӓнӓт мары историквлӓ попат. Кӹзӹт якте Шурдӹнг лишнӹ тӹ карман годшаш лаксаквлам ужаш лиэш, кыдывлӓ Супротивный ключ изи ӓнгӹр доны ылыт. Ти вӓрӹштӹ первиш кырык марынвлӓ ӹшке йымывлӓштӹлӓн ыдылыныт дӓ цӧкленӹт. Цӧклӹмӓш овуца кӹзӹт яктеок перегӓлт кодын да тенге и йӹде кыдӹтидӹ кырык марынжы тышкӹ 11-шӹ сентябрьын йыдым ыдылаш каштыт. 1520-шӹ ивлӓн Московин кугижӓжӹ Азан ваштареш кредӓлӹн дӓ ӹшке территорижӹм кымдаэмдӓш цацен. Тӹ ивлан ти кугижӓнӹшӹн ирвел пӹсмӓнжӹ Шур тӹр мыч кен. Кырык марынвлӓн карманым лыпшен шумыкы, стрелецвлӓ Шур тӹреш Васили III-шы князь лӹмеш руш карманым шӹндӓт дӓ тӹдӹлӓн Васильевым Новгород лӹмӹм пуат. Ынянӓш лиэш, Цепель карманым рушынвлӓ доно шӓлӓтӹмӓш эдем вӹрӹм йоктарыде эртӹде. Халык лошты ти лӹмӹм кӹтӹкемден, Васильсурск манаш тӹнгӓлӹнӹт. Ти кредӓлмӓшвлӓ гишӓн Руш историографиштӹ когонжок ак сирӓлт. Тӹ годымок, Шурдӹнг гишӓн сирӹмӓштӹ, ситӓлык изи самыньвлӓм моаш лиэш, шамаклан, пӹтӓрижӹ Ш. форпост семӹнь ылшы карман ылын, тидӹм пӓленӓ, но кыдыжы тӹдӹлӓн тӧрӧк хала статусым пуат. Шурдӹнг карман 1-шӹ сентябрьын [1523 ин йӓмдӹ лин дӓ тӹдӹн йӹржӹ кымда лаксак дӓ кӱан стенӓ ылын. Тидӹжӹ марынвлӓ карманым ӹнжӹштӹ атакуеп манын, ӹштӹмӹ ылын. Азан тадарвлӓ Шурдӹнглӓн тырын ӹлӓшӹжӹ когонжок ирӹкӹм пуделыт дӓ Азаным рушынвлӓн кырык марынвлӓн палшыкышты доно сӹнген нӓлмӹштӹ якте, ти карманым 1536-шы да 1539-шӹ ин кыравен лыктыныт. Азан 1552-шы ин сӹнгӹмӹ лин дӓ тенге Шурдӹнг форпостын керӓл ылмыжым ямда. 1779-шӹ ин Шурдӹнглӓн уезд хала статусым дӓ Василь лӹмӹм пумы. 1781-шӹ ин 16-шы августын тӹдӹн гербшӹм яралеш лыктыт. Уезд хала семӹнь Ш. 1927-шӹ и якте ылын. Кугижӓ жепӹн Ямангаш монгырыштыш Йыл тӹрӹштӹш кыдӹ-тидӹ кырык мары солажы ти уездӹш пырен. Йӱрнӹӓт ти уездӹштӹ ылын. Вара нӹнӹм Мары Эл Республикыш ушымы. 1979-шӹ и якте эче Шурдӹнг хала сӹнӓн цаткыды когосола ылын, Шурын сиржӹ вӹдӹшкӹдӓ йыжнен валымыжы паштек, Шурдӹнгӹн ӱл, сек исторический районжы курымеш ямын, пӧртвлӓ пыдыргенӹт дӓ ти эксӹкӹштӹ кок эдем колен. Тидӹ паштек Ш. изиэмӓш дӓ цевер сӹнжӹм ямдаш тӹнгӓлӹн.
Экономика дон инфраструктура.
Шурдӹнгӹштӹ 1524--шӹ инок йӓрмингӓ ӹштӓш тӹнгӓлӹн, вара тӹдӹм Макарын монастир- докы (махань ин пӓлӹ агыл), а 1817--шӹ ин Угарманыш ваштымы. Уезд хала семӹнь Шурдӹнгӹм паянеш шотлаш лиэш ылын. Йыл да Шур тӹрӹштӹ вӓрлӓнӓӓт тылвышвлӓ тӹштӹ шукын ылыныт, кыдыжы лач эртен веле, но шукынжок тӹштӹ шалгенӹт. Совет жепӹн Шурдӹнгӹштӹ кого пристин ылын, варажы лач Метеор дон Ракетывлӓлӓн веле вӓр кодын, кӹзӹт тӹштӹ дебаркадерӹм ак шагалтеп дӓ вӹд пындашыштыш шылдыран тылвышвлӓӓт ак кашеп. Вес вӓре кеӓш манын телӹм Шур гач кемӹлӓ, и кемӹкӹ Шурдӹнг – Пыле Кырык- паром каштеш, а кыды автомобилистшӹ шоссе корным айыра: кыды ти солам Кырык сир доно уша. Шурдӹнгӹштӹ лапкавлӓ, кафе, почта, шонгывлан пӧрт, амбулатори, поссовет ӹштӓт.
Туризм, культура, тымдымаш пӓша.
Шурдӹнг панорама. Мӹндӹрнӹ, шалахайышты Шур, вургымлашты Йыл
Тидӹ гӹц пасна Шурдӹнг пиш косир дӓ цевер вӓрӹштӹ шыпшылт вазынат, Кугижӓ годымок тӹштӹ пансионатвлӓ дон кӓнӹмӹ портвлӓм пачмы ылын. Ти вӓрвлӓм эче Изи Швейцари - лӹм доно пӓленӹт. Кӓнгӹжӹм тӹштӹ ӹлӹмаш шолмылаок шолын, кӓнӹшӹвлӓжӹ Угарман гӹц веле агыл, тенгеок Моско-дон Петербург- гӹцӓт ылыныт. Шурдӹнг доно шукы кырык мары пӓлӹмӹ эдемӹн ӹлӹмӓшӹжӹ кӹлдӓлтӹн, тӹштӹ Григорьев-Эмаш, Никон Игнатьев, Шадт Булат, Митюк, Владимир Сузы, поэтвлӓ Николай Егоров, Атюлов Анатолий, Валери Микор, артньыквлӓ Ефимов Измаил дон Алдушкин Сергей шӹренок ылыныт. Шурдӹнгӹштӹ мырывлӓм сирӹшӹ Лев Маликеев ӹлен.
Пӓлӹымӹ рушынвлӓ логӹц Александр Радищевӹн, Исаак Левитанын, Иван Шишкинӹн, поэт модернист Николай Кузминӹн лӹмвлӓштӹм пӓлдӹртӓш лиэш. Кого Вырсы жепӹн Шурдӹнгӹштӹ Москваштыш Кого театр эвакуациштӹ ылын. Шурдӹнгӹштӹ Культура пӧрт, библиотека дӓ кӹдӓлӓш школ ӹштӓт. Тӹштӹ Шур монгырыштыш кыдӹтидӹ кырык марынжы тыменешю Тӹшкӹ нӹнӹ Шур школ паштек кеӓт. Школышты кырык мары йӹлмӹм ак тымдеп.
Ш
Ш
Шывашар.
Шывашар, тенгеок кӹзӹтшӹ кырык марла Чебаксар (суасламарла: "Шупашка́р, Šupaškar", руш. "Чебоксары") — Суасламары Республикын вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 456 054 эдем ӹлен. Халан этимиолгижӹм шукы верси доно ынгылдарат, сек –нянешӹжӹ марла йӹлмӹн Шӓвӹкшӓнгӹр «деревянный желоб или кадка для воды» шаям шотлаш лиэш. Шывашарышты шукы кырык марын ӹлӓ. Руш историографвлӓ молнам ти халам 1556-шы ин шӹндӹмӹ маныныт, кӹзӹт ти им 1469-шӹш ваштымы. Тӹ годӹмок австри историк Герберштейн Угарман лӹвӓлнӹш кырык марынвлӓм Московин кугижӓжӹ Васили Кымшы 1487-шӹ ин веле сӹнген манеш. Кырык марынвлӓн первиш вуйхалашты, Цепель вӓреш Шурдӹнгӹм (Васильсурскым) 1523-шы ин шӹндӹмӹ гӹнь, Шывашарлан 1469-шӹ ин негӹцӹм пиштӹмӹлӓн когонжок ӹнянӓш ак ли.
Ш
Ш
Шӓртньӹ.
Шӓртньӹ — сола Кырык сирӹштӹ. Шывашар ГЭС-ым колтымы паштек сола изиэмеш дӓ лишӹл сирвлӓжӹ урыт. 2001-шӹ ин солашты 24 пӧрт ылын.
Шӹргӹйӓл.
"Шӹргӹйӓл" — гӹц Эмӓнсола якте 2 уштыш нарӹ. Ш. нӹл лаштык гӹц шалга, кыдывлӓ Покшал сир, Ӱл сир, Копон сир дӓ Потак сир маналтыт. 2001-шӹ ин Шӹргӹйӓлӹштӹ 294 эдем ӹлен.
Свет вӹлнӹ шукы вес сӓндӓлӹкӓт улы, но каждый эдемӹн туан ӓвӓжӹ иктӹ. Иктӹ веле тӹдӹн шачмы сӓндӓлӹкшӓт.
Мӹнь Кырык мары районын Шӹргӹйӓл солаэш шачынам. Мӹлӓнем ӹшке туан солаэм сек шергӹ ылеш. Тӹдӹм шӹргӹвлӓ, кырыквлӓ, алыквлӓ ӓрен нӓлӹнӹт, Йыдпел велнӹ – кого Йыл. Туан солаэмлӓн Шӹргӹйӓл лӹмӹм пуэнӹт, вет первиӓт дӓ кӹзӹтӓт тӹдӹ шӹргӹ лошты вӓрлӓнӓ. Перви мары халык шӹргӹ лоэш дӓ вӹд тӹреш ӹлӹшвлӓжӹм шӹндӹлӹн.
Кырык мары сола лӹмвлӓ шукы йӧн доно линӹт. Ик йӧн – йӓл шамак палшымы доно.
Шӹргӹйӓл (рушлажы Ямолино) шамакышты йӓл манмыжы халык (мары) значени доно кычылталтеш (сола йӓл—сола халык), тенгежӹ шӹргӹ лошты, тӹдӹн лишнӹ ӹлӹшӹ халык: Йылйӓл, Важйӓл, Шӹргӹйӓл дӓ молат.
Соланан шачмы историжӹ гишӓн попаш гӹнь, махань курымын ӹштӓлтмӹжӹ пыток пӓлӹ агыл, а кӹзӹт ижӹ кӱ гӹц ядыштат? Мам пӓлен нӓлӹнӓм -- тидӹ тымдышынан погымы материалжы гӹц. Тӹдӹ тенгеок мӹлӓнем «Жерӓ» газетӹм пуэн, кышты Эмӓн сола В. Армяновын «Карамуша дон Акпарс» шаныкалымаш статьяжы пецӓтлӓлтӹн. Мане, первишӹрӓк эдемвлӓн попымышты семӹнь лӓктеш, вуйта родывлӓнӓ, кого тьотявлӓнӓ, Карамушашты ӹленӹт.
Ти мырым, ӓшӹндӓрӓш манын, 1957 ин автор ядышт сирен нӓлӹн Шӹргӹйалӹн Подак сирӹштӹ тӹнӓм ӹлӹшӹ Прокон Евстаф (Естап) гӹц (1875 ин шачын, 1967 ин колен). Шӹмӓвыч шишкыш доно ти мырым шӹренок мыра ылын. Тенгеок эче Пелгид Хӧдӧр (Вася Хӧдӧр, Сахарин Хӧдӧр) шукы историм пӓлен. Икшӹ мировой война годым коктынат Австро-Венгриштӹ пленӹштӹ ылыныт». ¯жӓл, кӹзӹт техень шайыштшывлӓ уке ылыт, но ӹнде «У сем» журнал, молы керӓл книгӓвлӓ улы. (А хоть-махань книгӓн «Литература» разделыштыжы махань книгӓ лӹм уке! Примереш, И.С.Галкин. Кто и почему так назвал? Рассказы о географических названиях Марийского края. Й-Ола, 1991г.)
Солана Карамуша гӹц 2 уштыш ӧрдӹжеш какляка ӓнгӹрвлӓ доран вӓрлӓнен. Сек пӹтӓри солана вӓрӹшкӹ Томилӓ дон Анна лӹмӓн эдемвлӓ толыныт, маныт. Нӹнӹн лӹмӹштӹм ӓшӹндӓрӹктӹшӹ вӓр лӹмвлӓм кӹзӹт мӓӓт попенӓ: Томилӓн лидӹ, Аннан капка. Шӹргӹштӹжӹ тум, йӓктӹ, кожвлӓ кушкыныт ылын. Тӹнӓмшӹ кок тум Покшал сирӹштӹ кукшы лимешкӹштӹ шалген. А кож Подак сирӹштӹ шалген, 13-15 и перви хозажы роктен шуэн, ¿шкеж¿, векӓт, пужымат олтен п¿тӓрен шоктыде.
Мары родывлӓнӓ ӹнянӹмӓшӹштӹ доно язычниквлӓ ылыныт. Пӓленӓ: нӹнӹ ӹшкӹмӹштӹн йымывлӓштӹлӓн шӹргӹштӹ дӓ вес вӓрвлӓштӹ кымалыныт. Техень вӓр Шӹргӹйӓлнӓ сола лишнӓт ылын – цӧклӹмӹ ыдылмы вӓр, оты. Вӓр лӹмжӹ Аржанлидӹ – кугилӓӓн карем, кӱшнӹжӹ кӹзӹт тӧр вӓр, ныр. Молнамжы ма: шӹргӹ ӓль охыр карем ылын, пӓлӓш ӹнде ак ли. «Изинӓ годым тӹ каремӹшкӹ мӧрӹм, калявонгым погаш кеӓш лӱдӹнӓ ыльы»,-- шайыштеш тымдышына Ильина С.В.
Руш государствышкы пыртымыкы, кырык марынвлӓм христианство векӹ вашташ тӹнгӓлӹнӹт. Кырык сирешӓт церкӹвлӓ шачаш тӹнгӓлӹнӹт, а церкӹ сола халыклан мӹндӹрны гӹнь, ӹлем лишӓн часовням (тӹдӓт вет изи церкӹ гань) шӹнденӹт. «Техень часовня Подак сир вуйышты якшар кӹрпӹц гӹц чангымы кӹзӹт тоже улы, но сурт пичӹ кӧргӹшкӹ вӓрештӹн. (Тидӹ мӹньӹн шачмы пӧртем, -- попа Ильина С.В.) Кӹрпӹцӹм лишӹл каремӹштӹ ӹштенӹт, йылатенӹт. Кӹрпӹц пӧртӓт целаок шӹнзӓ, ӹлӹшӹ эдемвлӓжӹ веле уке (фотом анжы)», - попа тымдышем.
Ик йых весӹм вашталтен. ¯лӹмӓш анзыкыла кен, виӓнгӹн, руш халык сага культурыжат кушкын, торгейӹмӓш ӹлӹжӹн, но пӹзӹрньӹк ӹлӹмӓш эче тӧрӧк пӹтӹде. Лач Советский власть дӓ Мары Автономим ӹштӹмӓш веле пытшок ирӹк ӹлӹмӓшӹм халыклан канден.
30-шы ивлӓ тӹнгӓлтӹшӹн Шӹргӹйӓл марывлӓ лоштат «колхоз» шамак шӓрлен. 1930 ин мӓмнӓн солаштынаат колхозым ӹштӓш тӹнгӓлӹнӹт, организаторвлӓжӹ ӹшкеок анзыц сирӓлтӹнӹт: Гордеев, Бычков, Демидов, Григорьев. Но сола хӓлӓ пырыделыт, вес шошымеш веле нӹнок дӓ эче 17 хозяйство «Победа» лӹмӓн колхозым ӹштен шоктенӹт. Кок и нӓрӹ вуйлатышы Гордеев Федор ылын, геройрак, йӹлмӓн, комсомолец. Вара председателеш Семенов Матвейӹм айыренӹт (Покшал сир гӹц). Правлени ӹлӹмӹ пӧртӹштӹ ылын, а клубым ӹштӹмӹкӹ, тӹшкӹ ваштенӹт, кокшы этажышты школ ылын. Сола вуйышты имни сарай кого ылын. 100 кг рӓдӹ пӹрцӹм ӱдӓш погенӹт, киндӹлӓн клӓт келеш ылын, имнивлӓлӓн – сарай, седӹндон шукым со строенӹт. Тӹ стройкывлӓ дӓ увлӓ эче шукы эдемлӓн пӓшӓ вӓрӹм пуэнӹт. Мӹньӹн тьотям дон папамат пенсиш лӓкмешкӹштӹ колхозышты пӓшӓленӹт.
Но районыштына кок «Победа» лӹмӓн колхоз ылын, мамнан сола марывла седӹндон 1934 ин «Юпитер» лӹм¿шк¿ вашталтен¿т. Счетовод ти колхозын шукы и Бычков Владимир Афанасьевич ылын, вара тӹдӹм председателеш айыренӹт.
«Юпитер» паян ылын, колхозын кого чельньӹкшӹ ылын. Трудоденеш пӹтӓри лӓнгӹш доно мӱм пайыленӹт, сады шукы, 4 нӓрӹ ылын, пӓшӓ цилӓлӓн ылын: вет урожай яжо, худа ылде. Йоласал МТС-ӹм ӹштӹмешкӹ, сеялкым кым имни доно шыпшын ӱденӹт. Кым смена доно ӱден, жепӹштӹ пӓшӓм ӹштӓш цаценӹт. Кым конный двор кым бригадын ылын.
1936 ин Йоласал МТС-ӹм ӹштӹмӹкӹ, 1939 ин веле пӹтӓриш тракторвлӓм солана якте колтен шоктенӹт, СХТЗ тракторвлӓм 2-3-ым пуэнӹт. Киндӹ лӓктӹш 12,4 центнер ылын. Правительство МТС-ӹн пӓшӓм кӱкшӹн ӓклен дӓ 1940 ин февральын Трудовой Якшар Знамя орден доно награждаен. МТС 1940-шӹ иӓш пӓшӓ лӓктӹш семӹнь ВСХВ-ын участник лин, а Ф.А.Тихомировым выставкын Кого ши медаль доно награждайымы.
У коллективный пӓшӓ ярелӓ жеп чӹнь эртен. Тӹнӓмшӹ ӹлӹмӓшӹм кӹзӹтшӹ ӹлӓлшӹ эдемвлӓ цӓшӓн веремӓэш ужыт, но тӹдӹ цилӓжӓт 10 и шыпшылтын.
Лӱдӹшлӓ 1941-1945 ивлӓн солана гӹц 87 эдем войнашты ылын. Нӹнӹ логӹц пелӹжӓт толде, кыдыжы 1-2 иштӹ коленӹт, тагачы кечеш 1 веле кодын. Шукы салтакшок Ленинградский фронтышты кредӓлӹн, лӱдӹшлӓ пленӹшкӓт вӓрештӹнӹт ылын. А солаэш кодшы ӹдӹрӓмӓшвлӓ, тьотя-папавлӓ, когорак тетявлӓ цилӓнӓт фронтлан палшенӹт.
«Юпитер» колхозын председатель война тӹнгӓлтӹшӹн Николаев Иван Николаевич ылын, а Бычковым йӓл ганьок фронтыш нӓнгенӹт, Шаронов Арсений Николаевич фронтыш 1942 ин февральын кен, тӹдӹ Йоласал райисполкомышты ровотаен, но шукат воюен шоктыде, увердеок ямын манмы сирмӓш веле толын ылын. Тенге пӱэргӹвлӓ кодделытат, июньын 1942 и гӹц председателеш Шаронова Серафима Ивановнам комсомол ячейка выдвигаен. Лач тенгеок ылын, кыце «Опак Микитӓ» романышты писатель Н. Ильяков Праско гишӓн сирен.
Халык, кыце кердӹн, тенге фронтлан палшаш цацен. Мижӹн носким, пижоргым, мижгемӹм, роколмам, киндӹм дӓ молымат салтаквлӓлан колтенӹт. Кого солан пӓшӓм 24 иӓш ӹдӹрӓмӓш 1947 и якте виктӓрен. Война пӹтӹмӹкӹ, фронтовиквлӓ толыныт, ӹдырамаш председательым пытари Горбунов М.Д. вашталтен, вара угӹц Бычковым шагалтенӹт.
1950 ин ик солаан колхозвлӓм коговлӓшкӹ ушеныт, тенге «Правда» колхоз шачын, пӹтӓришӹ председательжӹ С.М Гордеев ылын, фронтовик, учитель-историк. А вара шукы и Алехин Ефстафий Васильевич вуйлатен. Тӹнӓмшӹ колхозышты кассышкы окса сад пӓшӓ гӹц, чельньӹк гӹц, кол кычышы бригада гӹц, теплица гӹц, шукы вуй шуран вольык гыц, цӹвӹ, шарык ферма гӹц толын. Махань йиш пӓшӓм вӓл халык ӹштӹде? Бычков, Алехин гань председательвлӓм кӹзӹтӓт тӹнӓмшӹ колхозниквлӓ шотан ылмышты гишӓн ӓшӹндӓрӓт. «Кӹзӹт Алехинет лишӓш, тенге … агыл ылын» манын ӓшӹндӓрӓл колтат. Радио доно ирок йӹде пӓшӓм келесен мимӹжок махань ыльы!» -- изи годшыжым тымдышынаат ӓшӹндӓрӓ.
Тагачшы сола кооперативвлӓн пуйырымашышты политика гӹц, тӹдӹн вуйлатышыжы, хозяйствыш пырышы каждый эдем гӹц зависимый ылеш. А кынам иктӹжӹ пайдам ӹштӓ, весӹжӹ ӓрӓкӓм йӱэш, шолыштеш веле гӹнь, колхоз уланг ак керд. Тагачы тидӹм ӹлӹмӓш анжыкта.
Мӹнь мытыкын шачмы солаэмӹн ӹлӹмӓшӹжӹ, пӓшӓжӹ, ирӹк верц кредӓлмӹжӹ гишӓн веле ланзыленӓм, образовани, культура монгыр ӧрдӹжеш кодын. Тидӹм эче, пӓлем, ланзылаш келеш.
Лачокат, солаэмӹн ӹлӹмӓшӹжӹ – тидӹ мӹньӹн туан кырык мары халыкемӹн историжӹ.
Эдемӹн прававлӓжӹ.
АУШ- президент Рузвельтӹн пелӓшӹжӹ Элеанора Рузвельт Эдемвлӓн прававлӓштӹ Декларацим кидӹштӹжӹ кыча.
Эдемӹн прававлӓжӹ – шачмы годшенжок эдемлӓн прававлӓ пуалтыт, нӹнӹм иктӓт весӹ тӹдӹ гӹц шолышт нӓлӹн ак керд. Ти прававлӓ гражданство, ӹдӹрӓмӓш ӓль пӱэргӹ, шонгы ӓль сӓмӹрӹк, раса, махань халык гӹц ылмы, махань религилӓн ыдылмы гӹц ак кечеп. Эдемӹн прававлӓжӹм кӹзӹтшӹ ушемкымдемӹштӹ кугижӓнӹшвлӓн тӹнг законвлӓштӹ (Конституцивлӓштӹ) пингӹдемдӹмӹ.
Термин ”эдемӹн прававлӓжӹ” пӹтӓриш гӓнӓ Франциштӹ сирӹмӹ дӓ 1789-шӹ ин ярыктымы ”Эдемӹн дӓ гражданинӹн прававлӓжӹн деклараци” лӹмӓн документӹштӹ вӓшлиӓлтеш. Тидӹ гӹц анзыцшы Англиштӹ ”Ирӹкӓн ылмашын Куатан харти” (1215 и), Кого Британиштӹ (1689 и) дӓ Ушымы Штатвлӓштӹ сирӹмӹ (1791 и) ”Эдемвлӓн Билль” документвлӓ ылыныт.
1950-шӹ и гӹц тӹнгӓлӹн, 10-шы декабрьым Эдемӹн прававлӓжӹн Кечӹ семӹнь аят.
1966-шы ин УХО-н эгидӹжӹ доно ”Гражданский дӓ политический прававлӓн халыквлӓлоштышы пакт” дон ”Экономический, социальный дӓ культурный прававлӓ гишӓн халыквлӓлоштыш пактым” ярыктымы.
Экономикӹштӹ, социальный дӓ культурный сферӹвлӓштӹ техень прававлӓ.
Прававлӓ тӹнӓм веле ӹлӓт, кынам гражданвлӓ ӹшке активно нӹнӹм кычылтыт. ӹшке прававлӓм пӓлӹмӓш - демократи шӱлӹшӓн ушемкымдемӹн тӹнг пӓлӹквлӓжӹ ылыт. Тидӹжӹ кыце ӹшке интересвлӓ верц шалгымашты, тенгеок ушемкымдемӹштӹш ядмашвлӓ доно активно интересуялтмышты цаклалтеш.
Эдемӹн тӹнг прававлӓжӹ гишӓн.
Глобал Витнесс (правительствывлӓ доно кӹлдӓлтшӹ агыл организаци, кыды эдемӹн прававлӓжӹ верц вӓнгӓ)
Ирӹк - эдем мам ӹштӹнежӹ дӓ ӹштӓш шана, тӹдӹм ӹштен кердмӹжӹ. Ирӹкӓн ылмаш дӓ ирӹк гишӓн философин историштӹжӹ шукы семӹнь трактуялтеш, кынамжы тидӹм эдемӹн долгжы доно, вӓк, кӹлдӓт, кынамжы тидӹ гишӓн воксекат ак попеп дӓ кынамжы попенӹт, гӹнят, тӹдӹлӓн раскыды пӹсмӓнӹм ӹштенӹт. Ирӹк дӓ ирӹкӓн ылмаш этика доно кӹлдӓлтӹт – дӓ тидӹ эдем мам вес эдемвлӓ анзылны дӓ вес эдемвлӓлӓн ӹштӓ, ынгылышашлык, действивлӓжӹ верц вӓшештӹшӓшлык. Ирӹк дӓ ирӹкӓн ылмы гишӓн кугезӹ годшаш философвлӓок шаныкалаш тӹнгӓлӹнӹт, нӹнӹн дӓ вес курымвлӓнӓт сирӹмӹ шанымашвлӓштӹм шукы книгӓ доно лыкмы. Пиш ӹжӓл, туан йӹлмӹнӓ доно нӹнӹм лыдын ана керд.
Демократи — грек йӹлмӹ гӹц, кугижӓнӹшӹм вуйлатымы форма. Тидӹн тӧр формыжы (халыкын вуйлатымыжы доно) ӓль представляйӹмӹ демократин формыжы (халыкын айырымы эдемвлӓ доно (депутавтлӓ) вуйлатымаш) улы.
Демократи – законвлӓ, правилывлӓ, процедурывлӓ, йӧнвлӓ гӹц шалга, махань-шон общественный организацивлӓ дон политикӹштӹш партивлӓн мнеништӹм анзыкы лыктеш, махань-шон социальный классвлӓм интересвлӓштӹм ӹшӹклӓш йӧнӹм пуа. Демократи годым ушемвлӓш, группывлӓш, партивлӓш погынаш лиэш дӓ политикӹштӹ ”ӱлӹц кӱшкӹ кузаш” йӧн улы. Демократи гишӓн кугезӹ Грецишток попаш тӹнгӓлмӹ (Платонын тымдымашвлӓжӹ дӓ кугижӓнӹш гишӓн теоривлӓжӹ).
Кӹзӹтшӹ ынгылымашан демократи Вадывел Европын формыжы доно виӓнгеш, вес семӹньжӹ тидӹм ”либеральне демократи” маныт, кыдылан негӹцӹм Джон Локк (1632-1704), Монтескьӧ (1689-1755), Жан Жак Руссо (1712-1778) пуэнӹт.
Либеральный демократи ”шукыным” веле агыл праваштым дӓ интересӹштӹм шотышкы нӓлеш, тенгеок ”чӹдӹштӹ” ылшы политический партивлӓн, национальный, этнический, социальный дӓ культурный дӓ тенгеок цилӓ эдемӹнок прававлӓштӹ дон интересвлӓштӹ гишӓн ак монды. Дӓ пӓлдӹртӓш келеш, эдемӹн прававлӓжӹ ти шотышты приоритетӓн ылыт. Ти прававлӓм цилӓ кугижӓнӹшок ӹшке Тӹнг законыштыжы (Конституциштӹжӹ) пингӹдемден дӓ нӹнӹм ӹлӹмӓшӹш пырташ манын, махань-шон органвлӓлӓн тидӹ паштек вӓнгӓш правам пуэн.
Кӹзӹтшӹ жепӹн демократим тенге ынгылыман.
Кӹзӹтшӹ глобализируялтшы жепӹн демократиӓт кугижӓнӹшвлӓ анзылны у задачывлӓм шӹндӓ, нӹнӹ гӹц демократин принципвлӓжӹм, правилывлӓм, гражданинӹн, эдемӹн прававлӓжӹм шотышкы нӓлӓш тергӓ дӓ лач ӹшке законвлӓ доно веле агыл, тенгеок халыквлӓлошты сирӹмӹ законвлӓм кычылташ дӓ утла лач ӹшке суверинитет гишӓн шанышы сӓндӓлӹквлӓ гӹц, халыквлӓлоштыш законвлӓм шотеш пиштен, нӹнӹ гӹц изиш карангашат ӱжеш. Тӹ сӓндӓлӹквлӓ, кыдывлӓ ”мӓ демократин принципвлӓжӹ доно виӓнгӹнӓ” маныт, но тӹ годымок кӹзӹтшӹ жепӓш тергӹмӓшвлӓм ӧрдӹжеш кодат, парктикӹштӹжӹ иммитационный демократи, авторитарный ӓль пеле авторитарный режимвлӓ докыла кеӓт.
Э
Э
Э
Эмӓн.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Эмӓнсола — Эмӓн сола поселенин центыржы ылеш, кышкы 3 кого дӓ 16 изи солавлӓ пырат. Районын центыржы Цикмӓ хала, тӹдӹн дорцын 33 уштышышты сола вӓрлӓна. Эмӓнсола шамак кок компонент гӹц шалга "Эмӓн" / "Эмӓш" писатель лӹм доно кӹлдӓлтеш дӓ "сола" шамак гӹц. XVI-XVIII курымын "Эмешев" дӓ "Кокшы Эмешев" лӹмвлӓ дон ӓшӹндӓрӓлтеш.
Пӹтӓриш гӓнӓ "Эмешев" Акпарсын кымдемӹштӹжӹ, 23 кудывичы дон, 1795 ин ӓшӹндӓрӓлтеш. 1859 ин кырык мары "Эмешев" солашкы, кыды Москва дон Казань корнышты шалга, пырен 24 кудывичӹ (80 пӱэргӹ дӓ 61 ӹдӹрӓмӓш), 1897 ин — 41 кудывичӹ 228 эдем дон (117 пӱэргӹ дӓ 111 ӹдӹрӓмӓш), а 1907 ин — 223 эдем. Пӹтӓртӹш XVIII дӓ тӹнгӓлтӹш XX курымвлӓн сола пырен Кого Юнгы волостьыш Цикмӓ уездыш. 1918 и гӹц Йоласалын центырыш пырен.
Эмӓн вел солавлӓ.
Эмӓн сола согоньыш пырышы солавлӓ.
Эстон мары сӹлнӹшая кӹлвлӓ.
Кок халык лоштыш культура кӹлвлӓм виӓнгдӹмӓштӹ литература пиш кого рольым мадеш. Кок литература лоштыш кӹлвлӓ сӓрӹмӹ пӓшӓвлӓ гач ӹштӓлтӹт дӓ чангалтыт. Нӹнӹ вуйта кок халык лоштыш культура кӹвервлӓ ылыт. Кыце эстон сӹлнӹшая марла йӹлмӹвлӓшкӹ сӓрӹмӹ, тӹдӹм пӹтӓри анжалына. Марынвлӓ дон эстонвлӓ лошты пӹтӓртӹш 15 и жепӹштӹ кӹлвлӓ пиш интенсивный дӓ цаткыды ылыт, но ӹжӓл, тидӹ гишӓн анзыцрак жеп гишӓн келесӓш ак ли. Вӓк тӹнӓмӓт, кынам Мары Эл дон Эстони политикӹштӹш ик системӹштӹ ылыныт, кӹлвлӓм фрагментарныеш веле шотлаш лиэш.
Тиштӹ ӹшке ӓмӓлжӹмӓт моаш лиэш: соцреализм йӧн доно дӓ лач ти принципвлӓм веле шотеш пиштӹшӹ мары литературылан, модернизм йӧн доно сирӹшӹ эстон литература "мӹндӹр ылын" дӓ реализм йӧн доно сирӹшӹ эстон авторвлӓн пӓшӓвлӓштӓт пӓлӹдӹмеш кодыныт. Тидӹ ик вир. Вес вирӹм 1930-шы ивлӓн эртӓрӹмӹ репрессивлӓ доно кӹлдӓш лиэш: тӹнӓм сек активный дӓ кӹцкӹвлӓм кандышы сирӹзӹвлӓ дон поэтвлӓм ликвидируйымы. Ма интересножы, 1920-30-шы ивлӓн мары литературышты сӓрӹмӓш пӓшӓ пиш активно кен. Тидӹ паштек литературышты вакуум кодын дӓ пиш ӹжӓл, сӓрӹмӓш пӓшӓӓт, кӹрӹлтӹн, манаш лиэш.
Мары сӓрӹзӹвлӓ эстон литература докы 1960-шы ивлӓн анжалтышыштым шуат. Эстоништӹ, аспирантурышты тыменьшӹ, кӹзӹт профессор Иван Григорьевич Иванов эстон йӹлмӹ гӹц сӓрӹшӹвлӓ логӹц пӹтӓришӹ ылеш. 1960-ы ивлӓнок Геннадий Матюковский Элен Нийтӹн "Пӹзӹлмӹ" лыдышыжым кырык марлангда, кыдым "Ончыко" журналеш пецӓтлӹмӹ. Тидӹ паштек 1970-1980-шы ивлӓн сӓрӹмӹ пӓшӓвлӓм шукыжымок ат уж.
1990-шӹ ивлӓн сӓрӹмӓш пӓшӓ когогорнышкы лӓктӹн, тӹнӓм кыце авторвлӓн шот кушкын дӓ жанрвлӓӓт кымдаэмӹнӹт. Ти ивлӓн кыце кырык марла, тенгеок алык марлаат сӓрӹмӹ. Сӓрӹмӹ пӓшӓм ӹштӓш манын 1980-90-шы ивлӓн "Саман" журнал кого импульсым пуэн, шукым сӓрӹшӹвлӓ логӹц Владимир Козловын лӹмжӹм пӓлдӹртӹмӹлӓ. 1990-шы ивлӓн кырык марлангдымы пӓшӓвлӓм "У сем" журналышты лыдаш лиэш.
Сӓрӹмӹ пӓшӓвлӓм анзыкы виӓнгдӹмӓштӹ кого рольым "Цикмӓ" журнал мадын, тӹдӹн пӹтӓриш номержӹ 1995-шӹ ин лӓктӹн. Ти журнал мары культурын феноменжӹ, кыды ӹшке йӹржӹ махань-шон хытырымашвлӓм тӓрвӓтен. Кыдывлӓжӹ ти журналым вырсат, ылмыжым ак реагируеп, а весӹвлӓжӹ, анешлӓ тӹдӹ вӹкӹ симпати доно анжат дӓ мары культурышкы тӹдӹ у, йонгата шьлӹшӹм канден, маныт. Мам ит попы, тене журналын 10 иӓш юбилейжӹ дӓ тенеш номержӹ шӹжӹм лӓкшӓшлык.
"Цикмӓ" журнал эстон авторвлӓлӓн пӹтӓриш номержӹ гӹцок кымда вӓрӹм пуэн. Тенге марла лыдшывлӓ Яан Каплинскин, Пауль-Ээрик Руммон, Ане Калеппӹн, Валериа Рӓӓнникӹн дӓ Вийви Луйкын "Тыр жепӹн шӹмшӹ шошымжы" романжы доно пӓлӹмӹ линӹт. Ти роман пӹтӓриш марлангдымы роман ылеш. Тидӹ гӹц пасна 1999-шӹ ин эчеӓт ик у историштӹш факт лиӓлтӹн - Эстоништӹ пӹтӓриш гӓнӓ историштӹ марла книгӓ лӓктӹн, тидӹ - Эндель Ниркӹн "Эстон сӹлнӹшая"-жы. Кӱ пӓлӹнежӹ, тиштӹ 1999-шы и якте марлашкы дӓ анешлӓ, эстонышкы сӓрӹмӹ пӓшӓвлӓн лӹмӹштӹм пумы.
2000-шы ивлӓн кок сӹлнӹшая лоштыш кӹлвлӓ кого ашкылым анзыкы ӹштенӹт манына гӹнь, ана самынялт. Ти ивлӓн мам сӓрӹмӹ? Марла эстон авторвлӓн пӓшӓвлӓштӹм "Марий Эл" газет, "Кугарня" дӓ "Жерӓ" газетвлӓштӹ, "Ончыкошты", "У семӹштӹ" пецӓтлӹмӹ. Ма яжожы, эстон литературым сӓрӹмӹ нырышты ӹнде у лӹмвлӓӓт кайыт, иктӹжӹ нӹнӹ логӹц, Тарту университетӹн философи факультетшӹм тымень пӹтӓрӹшӹ Юлия Куприна, кыды 2004-ӹ ин Элен Нийтӹн "Изи ӹдӹр Пилли-Ри" ("Сарта" книгӓ лыкмаш, 2004) тетя книгӓм кырык марлангден. Ти пӓшӓӓт эстон дӓ мары культура кӹлвлӓм виӓнгдӹмӓштӹ историэш кодеш- тидӹ пӹтӓриш эстон книгӓ, кыдым марлангдымы дӓ книгӓ семӹнь лыкмы. Тау Юлия, пӓшӓэт ашныжы дӓ виэт ситӹжӹ! Тӹньӹм анжен, весӹвлӓӓт сӓрӹмӹ пӓшӓшкӹ пижӹштӹ. "Изи ӹдӹр Пилли Ри" книгӓн презентацижӹ Эстон-Мары Ушемӹн луатвӹциӓш юбилей кечӹн эртӓрӓлтеш. Книгӓм Эстон Культура Капитал (Eesti Klultuurikapital) фонд дон Суомиштӹш М. А. Кастрен Ушем (M.A. Castrénin Seura) лыкташ палшенӹт. Нӹнӹлӓнӓт тау.
2005-шӹ ин марла эче ик книгӓ лӓкшӓшлык, тидӹ - Антон Хансен-Таммсаарен (Anton Hansen-Tammsaare, 1878-1940) миниатюрывлӓ, новеллывлӓ, "Шонгывлӓ дон ӹрвезӹвлӓ" кӹтӹк роман дӓ "Юдит" дон "Кугижӓ кӹлмӓ" драмывлӓ. Кыце ужына, эстон дӓ мары литература кӹлвлӓ ӹнде яжо кӹцкӹвлӓм кандат дӓ ти садышты цеверрӓк пеледӹшвлӓ пеледӹштӹ дӓ кӹцкӹвлӓ кушкышты манын, тӹштӹш йӹштӹлшӹ дӓ пӓшӓм ӹштӹшӹвлӓжӹ веле шукемӹштӹ.
Эстонвлӓм анжалаш гӹнь, нӹнӹ XIX-шӹ курымынок марынвлӓ докы интересӹм лыктыныт. Йохан Вейдеманнын 1866-шы ин Лондонышты кырык марла латиница доно сирӹмӹ Матфей гӹц Евангелим нигыцеӓт пӓлдӹртӹде кодаш ак ли. Весин ти книгӓн лӓкмӹжӹ годшен 140 и шоэш дӓ ти лӹм доно, шанем, Эстон-Мары Ушем мары сӓрӹзӹвлӓлӓн Эстоништӹ семинарым организуен кердеш. Вара вес лӹм, кыды литература доно кӹлдӓлтӹн, тидӹ Азан университетӹн профессоржы Михкель Веске, кыды 1880-шы ивлӓн кырык мары йӹлмӹлӓн "ӹ" буквам шанен лыктын.
Лач мары сӹлнӹшая доно кӹлдӓлтшӹ пӓшӓвлӓм эстонвлӓ 1930-шы ивлӓн сирӓш тӹнгӓлӹнӹт. Тарту университетӹн эстон литература кафедрӹн профессоржы Юлиус Мӓги мары литературым шӹмлен дӓ совет арми Эстоним оккупируйымы паштек, Швециштӹ эмиграциштӹ ылмыжы годым мары литература гишӓн шӹмлӹмӓш пӓшӓвлӓм сирен. Пӹтӓриш сӓрӹмӓш пӓшӓвлӓ 1950-шӹ ивлӓн пецӓтлӓлтӹнӹт. Совет жепӹн марла йӹлмӹ гӹц сӓрӹмӹ сек кого пӓшӓвлӓ лошкы Ким Васинӹн "Онарын мӱлӓндӹштӹ" (Onari maal) лӹмӓн книгӓ пыра, кыдым Матти Пийримаа сӓрен.
Мары литературым сӓрӹзӹ Тию Кокла сек шукым сӓрен. 1990-шы ивлӓн эстон йӹлмӹшкӹ сӓрӹмӹ пӓшӓ ӹлӹж кен, тидӹм Арво Валтон доно сӓрӹмӹ нӹл поэтессӹн лыдыш книгӓжӓт анжыкта. Лыдыш книгӓн лӹмжӹ "Neli marilannat" маналтеш дӓ тӹшкӹ Альбертина Иванован,Светлана Есаулован, Валентина Изилянован дӓ Надежда Никитинан лыдышвлӓштӹ пыренӹт.
Ы#нянӹмӹ шоэш, толшашышты эстон сӹлнӹшая докы сӓмӹрӹк мары поэтвлӓ дӓ сирӹзӹвлӓ интересӹм лыктыт дӓ сӓрӓшӓт ак лӱдеп лиэш. Вес йӹлмӹвлӓшкӹ сӓрӹшӹвлӓлӓн Эстоништӹ махань-шон палшыкым, грантвлӓ дон стипендивлӓм пуат, семинарвлӓ дон курсвлӓм эртӓрӓт. Иктӹ пӓлӹ, ти пӓшӓм ӹштӓш манын, иктӓт мӓ докына ядын ак тол, мӓмнӓн мары авторвлӓ ӹшке инициативӹм лыкшашлык ылыт дӓ ти шотышты ядмашвлӓдӓ моло лит гӹнь, Эстон-Мары Ушемӹшкӹ ӓль Фенно-Угришкӹ, ӓль "Цикмӓ" журналышкы сирен колтен кердӹдӓ. Кишӹ кӱ лӹвӓкӹ вӹд ак йогы манын, халык попа, тидӹжӹ гӹнь лачокат тенге - ӹшке ана тӓрвӓнӹл гӹнь, тӹнӓм культурыштат шукы пӓшӓ ӹштӹдеок кодеш.
М
М
Эстони.
Эстони, Эстон Республика (эст.: "Eesti, Eesti Vabariik") — Балти тангыж сирӹштӹш кугижӓнӹш. Кымдецшӹ 45 339 км², Мары Эл гӹц кок пачаш когорак. Ылӹзӹ шот — 1 340 300 (1 январь 2009). вуйхала — Таллинн (404 556 эдем (2009). Европын Ушемӹш дӓ НАТО-ш 2004-шӹ ин пырен. Шенген визын зонышты ылеш. Ышкевуяжы ти сӓндӓлӹк 1918 гӹц 1940-шӹ и якте виӓнгӹн. 1990-шӹ и якте совет кӹл лӹвӓлнӹ ылын, тидӹ паштек 19-шӹ август гӹц угӹц ӹшкевуяжы виӓнгеш.
Э
Э
Эсӓнсола.
Эсӓнсола () — Аказан мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы кырык мары сола, Виловат якте 2, Цикмӓ якте 17 уштыш. Кок кужын шыпшылтшы карем лошты шыпшылт вазын. 2001-шӹ ин солашты 78 эдем ӹлен.
Этнофутуризм.
Этнофутуризм — кӹзӹтшӹ культурыштыш йогымаш, кыдын манифестшӹм 1994-шӹ ин увертӓрӹмӹ. Этнофутуризмӹн философижӹ Эстоништы шачын дӓ пӹсӹн Руш Элыштыш финн-угрвлӓ лошты шӓрлен кен. Сек когонжок этнофутуризмӹм артньыквлӓ культивируят. Кырык мары артньык Ефимов Измаил этнофутуриствлӓ лошты кымдан пӓлӹмӹ. Сӹлнӹшаяшты этнофутуризмын философижӹм Валери Микорын пӓшӓвлӓштӹжӹ раскыдын ужаш лиэш.
Этьвайныр.
Этьвайныр () — Шур монгырыштыш сола, Ӓвӓсир сола дон йӹгӹре ылеш. Солам 1920-шы ивлӓн Йоласал лишнӹш солавлӓ гӹц толшы хресаньвлӓ ӹштенӹт. Шур поселенин покшалжы — Макарсир якте 18 уштыш. Этьвайвлӓ Ӓвӓсирӹштӹш Шур школышты тыменьӹт дӓ тӹштӹш лапкавлӓш каштыт. Шукынжок изи фермер ылыт, коллоэцвлӓ Шурышты колым кычат, мӱкш анжышывлӓ ситӓлык. Этьвайныр гӹц Шур йогы якте 600 метр нӓрӹ. Вӹд тӹрыштӹ Ирин лап лӹмӓн алык улы, кышты репресси якте халыкнам сотышкы лыкташ цацышы Григорьев-Эмӓш йыхшы доно ӹлен. 2001-шы ин солашты 149 эдем ӹлен, нӹнӹ логӹц 81 пуэргӹ да 68 ӹдӹрамаш. Пӧрт аражы кӹзӹтӓт эче улы, тӹдӹм Краселицӹш ваштымы.
Эшмякова, Фаина Викторовна.
Фаина Викторовна Эшмякова — лӹмлӹ кӓршӹзы, мырызы, педагог, Мары Эл Республикыштышы культурын заслуженный пӓшӓзӹжӹ (1992). Тӹдӹ 1956 ин 29 майын Микрӓк вел Важйӓл Когосолаэш шачын. 3 класс якте Йурнӹ районыштышы Карасйӓр кӓндӓшиӓш школышты, а вара Микрӓк кӹдӓлӓш школышты тыменьӹн. Тенгеок тиштӹ музыкальный школын кӓрш классым тымень лӓктӹн. Тӹдӹн тымдышыжы лӹмлӹ кӓршӹзӹ Тамара Андреевна Ягельдина ылын. 1973-1977 ивлӓн И.С.Палантай лӹмӓн музыкальный училищӹштӹ, дирижерско-хоровой отделеништӹ, тыменеш. Пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, ик и Микрӓк тетя музыка школышты пӹшӹлӹ. Кӹзӹт Йоласал тетя музыка школышты кӓрш доно шакташ тымда. 1984-1990 ивлӓн Мары кугижӓнӹш университетӹшты историко-филологический факультетӹштӹ заочно тыменеш. «Марийские гусли: прошлое и настоящее» лӹмӓн дипломный пӓшӓм сирӓ дӓ тӹдӹм пасна книгӓ доно 1993 ин пецӹтлен лыктеш. Фаина Викторовна художественный самодеятельностьӹн дӓ «Шӹжвӹк» ансамбльын ик активный участницӹжӹ дӓ солисткыжы ылеш. Тӹдӹн сӹлнӹ юкшы шӹренок сцена гӹц йонгалтеш, репертуарыштыжы кырык мары композиторвлӓн веле агыл, алык мары композиторвлӓн мырывлӓмӓт кычылтеш. «Мыры-91-99» конкурсвлӓштӹ лауреат лӹмӹм сӹнген нӓлӹн. Кӓрш ансамбль доно икӓнӓ веле агыл республикыштына, Российын кого халавлӓштӹ дӓ вескид сӓндӓлӹквлӓштӹ шактен дӓ мырен каштын.
Йоласал музыка школын кӓрш ансамбльжым Ф.В.Эшмякова 1981 ин цымырен. Ансамбль Йошкар-Олашты, Саратовышты, Угарманышты, Эстоништӹ, Сербиштӹ концертвлӓм анжыктен. 1989 ин майын Москвашты эртарӓлтшӹ тыменьшӹвлӓн I Всесоюзный йӓрмингӓштӹ профтехобразований лӹм доноӹ шке мастарлыкыштым анжыктенӹт. Тӹ инок ВДНХ-шты выступаенӹт. Цикмӓ халаш вес сӓндалӹквлӓ ӹгц толшы туриствлӓ анзылнат ик гӓнӓ веле агыл выступаеныт. Ансамбль Олык Ипай лӹмеш премин лауреатшы ылеш.
Э
Э
Эшпай, Андрей Яковлевич.
Андрей Яковлевич Эшпай (15-шӹ майын 1925-шӹ ин шачын) — мары композитор. Ленин премин лауреатшы. СССР Композитор Ушемӹн членжӹ 1952 и годшен. Цикмӓштӹ шачын. Ӓтяжӹ композитор Яков Андреевич Эшпай, ӓвӓжӹ, Валентина Константиновна руш йӹлмӹ дон литературым тымдышы. Йыхышты 1928 ин Москваш ӹлӓш ванжен.
Москваштышы Национал+ноствлён портӹн лӹмлӹ композитор Андрей Яковлевич Эшпайын 85 и темӹмӹ лӹмеш книгём лыктын, "Слово о Почётном президенте Землячества" маналтеш.
СССР-ын халык артист, Кугижёншӹ дё Ленинский премин лауреат, Москваштышы кугижёншӹ консерваторин куатан профессоржы.
Андрей Яковлевичӹн творчествыжы цилё свет вӹлнӹ пиш яжон пёлӹмӹ ылеш. Тӹдӹ цилё йиш жанран музыкым сирен — балет, симфони, сюита, концерт, эстрадный мырывлём. Андрей Яковлевич оркестрын цилё инструментлёнжӹ концертвлём сирен, тенгелё тӹдӹ свет вӹлнӹжёт уникал+ный ылеш. 62 творческий и мычкы тӹдӹ 300 тӹрлӹ опусым сирен.
Музыкы гӹц пасна Андрей Яковлевич общественный пёшёлён кого вниманим айырен. Госдумын пӹтёриш легендарный созывышты депутат лин, композиторвлён Ушемӹн правлеништӹ шукы и ылын. Москваштышы Мары Элӹн ушем тӹдӹлён лӹмнерён президентшӹ лӹмӹм пуэн.
Фильмографижӹ.
Э
Э
Юан нер.
Юан нер — вес семӹньжӹ Юан кырык.
Мӓмнӓн Кырык мары сӓндӓлӹкӹштӹ первишӹ эдемвлӓ гишӓн, кыдывлӓ Йыл тӹрӹштӹшӹ шӹргӹвлӓшкӹ толыныт, нӹнӹн ӹлӹмӹ вӓрӹштӹ сакой йиш хӓдӹрвлӓм капаен лыкмы гӹц, летописьвлӓ, преданивлӓ, легендывлӓ, тошты мырывлӓ дӓ ямаквлӓ гӹц пӓленӓ.
Юан кырык Волна сола гӹц кечӹвӓл-вадывелнӹ, Алыктӹр дӓ Марьясола гӹц йыдвел-ирвелнӹ ылеш.
Предани семӹнь ти кырык гач Костан Иван войскажы Азан нӓлӓш телӹм, 1547-1548, 1549-1550 ивлӓн кеен, кыдым кугижӓ Иван IV-шӹ ӹшке вуйлалтен. Но яжонжок йӓмдӹлен шоктыделытат, ти походвлӓ годым Казаньым нӓлӹн кердделыт. 1952 ин эче ик гӓнӓ руш войскавлӓ, царь Иван IV вуйлатымышты доно, Казаньыш поход доно кенӹт. Шур йогы якте толын шоныт.
“От той реки шли мы с войском восемь дней, шли полями дикими и дубравами, иногда и лесами. А сел живущими населением очень мало, потому что у них села поставлены за крепкими крепостными оградами и не сразу заметны даже людям, ходящим близко. Тут мы проезжая той стороной, накупили хлеба и скота” (А.Курбский. Сказания. Издание Н.Устрякова. Петербург. 1868 г. стр. 14-15. “Живой
камень”. “Русские писатели о Марийском крае” стр. 16).
Предани семӹнь руш войскавлӓ ти кырык якте шоныт дӓ кӓнӓлтӓш шагалыныт. Тӹ лишнӹ ӹлӹшвлӓ рушын салтаквлӓлӓн (воинвлӓлӓн) киндӹм, мӱм, ӱм, пайым дӓ весӹвлӓмӓт пуэнӹт, выжаленӹт. Тӹ годшен ти кырыкыш кырык марынвлӓ Юан нер (кырык) манаш тӹнгӓлӹнӹт, а рушлажы - Иоанова гора.1956-шы ин Мары археологический экспедицим (МАЭ) ӹштӹмӹ паштек, кырык мары районыштышы первишӹ эдемвлӓн ӹлӹмӹ вӓрвлӓштӹ раскопкывлӓм ӹштӓш тӹнгӓлӹнӹт. 1958 ин МАЭ Юанский кырыкышты первишӹ вӓрӹм капаен, тӹшлен. 1960-шы ин Г.А. Архипов вуйлатымы доно Юанский кырыкышты 284 кв. метр рокым капайымы. Тӹштӹ тагынамшы ананьинский вӹц шун коршок лаштыквлӓм момы.
Г.А.Архипов: "Пиш перви ти вӓрӹштӹ эдемвлӓн ӹлӹмӹ вӓр (стоянка) ылын. Нӹнӹ ӹлӹмӹ вӓрӹштӹм самой кӱкшӹ вӓреш айыренӹт. Кыш анжалат, цилӓ вӓре йолт кайын колта. Кырык ваштареш, палны, Олалы кырык
(Аламнер) каеш. Эдемвлӓ толмым пацынок ужаш лиэш. лӹцӹн вес племенӓвлӓ нигыцеӓт йывырт толын кердделыт. Кӹзӹтӓт улӹц кӱшкӹ кемӹ корны пӓлдӹрнӓ."
Ю
Ю
Юаньсир.
Юаньсир () — Шижӓнгӹрӹн шалахай сирӹштӹжӹ Паратмар лишнӹ киӓлта. Виловат якте 3, Цикмӓ якте 18 уштыш. Сола Кушӹл вуй дон ӱл каремеш шелӓлтеш. Перви ти сола техень лӹмвлӓ доно ӹлен: Юаньсир, Кыдиксир, Кубаксир, Кудыксир, Юӓньсир. Архиввлӓштӹ Аказан мулӓндӹш пырышы ти сола гишӓн 1795-шӹ ин пӓлдӹртӹмӹ. 2001-шӹ ин солашты 144 эдем ӹлен.
Юханнус айо.
Артньык Андрес Цорнын Юханнус танцывлӓ, 1903
Юханнус — финнвлӓн кӓнгӹжӓш сек кого айошты. Ти айо календарьын сек кужы кечӹжӹ доно кӹлдӓлтӹн. Финнлӓ: "Juhannus" маналтеш.
Финнвлӓн ӹлӹмӓшӹштӹштӹ кок айо сек когоэш шотлалтыт, иктӹжӹ Шартял, кыдым 24 декабрьӹн аят дӓ весӹжӹ Юханнус, кырык марла тидӹм Иванкечӹ манаш лиэш, кыдым июнь тӹлзӹн кымшы ӓрня мычашын аят. Тене ти кечеш 20-шы июнь лин.
Анжалаш гӹнь, кок айоге календарь доно кӹлдӓлтӹнӹт — пӹтӓришӹжӹ ин сек кӹтӹк, весӹжӹ ин сек кужы кечӹ доно. Первижӹ гӹнь Юханнусым лач 23-шӹ июньын айенӹт, но календарь семӹнь ти кечӹ пӓшӓ кечӹнӓт лин кердешӓт, ти айом июньын кымшы ӓрнян кукшыгечӹшкӹ ваштенӹт.
Цилӓ айоок ӹшке овуцаан, ти шотышты, Юханнусынат ӹшке традицивлӓжӹ улы. Тенгежӹ гӹнь кыце тидӹм аят? Айо кого тӹвӹлӓйӹмӓш гӹц тӹнгӓлӓлтеш: пӧрт окнявлӓм мышкыт, цилӓ кӹдежӹм тӹвӹлӓйӓт, пеледӹшвлӓ доно сӹлнештӓрӓт.
Финнвлӓн марынвлӓн гань кудвичӹвлӓштӹ уке, солавлӓштӓт иктӓт вольыкым ак урды, а качкаш цилӓ лач лапка гӹц веле нӓлӹт. Цӹвӹвлӓмӓт, вӓк, тоны ак урдеп. Седӹ техень ӹлӹмӓшӓт ылын, кынам солаштыш цилӓ пӧрт, цилӓ хутор натуральный сола кудыло ӹлӹмӓш доно ӹлен, но тидӹ цилӓ историэш кодын, кӹзӹтшӹ солашты ӹлӹшӹ финн халазы доно нима донат ак айыртемӓлт.
Тенге, финнвлӓ, пӧрт кӧргӹштӹм итӹрӓен, тӹвӹлӓен пӹтӓрӓтӓт, кудвичӹшкӹштӹ ванажт, мӓжӹ гӹнь ти кудвичӹм садывичӹ манына ыльы, Тӹштӹ лач ыжар сирем, газон, веле кушкеш. Дӓ эчежӹ махань-шон пеледӹшвлӓ, тӹшкӓвлӓ, лин кердӹт — олмавувлӓ.
Мӓмнӓн гань, финнвлӓн ӓнвичӹштӓт уке, цилӓ кавштавичӹ кушкышым нӹнӹ лапкашты нӓлӹт. Кудвичӹштӹ тӹвӹлӓн дӓ косирӹн кайжы манын, газонвлӓм сален лыктыт, пеледӹшвлӓм лапка гӹц нӓлӹн толыт.
Тидӹ паштек стӧл вӹлвӓл гишӓн шанаш тӹнгӓлӹт. Стӧл вӹлвӓлӹн «короныжы» свезӓ тури лишӓшлык, тидӹм эче молода тури манына. Тидӹ уке гӹнь, Юханнус айо семняштӹ айо агыл. Свезӓ турим шолтат, тӹшкӹ укропым пиштӓт дӓ шокшынек селедкы доно качкыт. А селедкыжы махань йиш вӓл уке? Селедкы укроп соусышты, селедкы горчицы соусышты, ыжар лук доно дӓ молат.
Тенегжӹ финнвлӓ водкым когонжат ак йӱэп, но свезӓ тури дӓ селедкы доно тенге манмы «шнапсым» подылыт — традици семӹнь. Седӹ, стӧл вӹлнӹ тури дон селедкы веле агыл, а махань-шон шукы йиш тотлы качкыш лишӓшлык.
Мӓ, кырык марынвлӓ, кагыльвлӓм когон яратенӓ гӹнь, финнвлӓ тидӹм шоэн веле качкыт. Тенгеок меленӓвлӓмӓт. Сек тотлы сыкыреш нӹнӹ шим сыкырым шотлат дӓ тӹдӹ вӹлӓн ӱм шӹрӓл качкыт. Незер пӧртӹштӓт вӓк иктӓт сыкырым ÿ гӹц пасна ак кач.
Кырык сирӹштӹ пӹтӓртӹш жепӹн айо стӧл вӹлнӹ пиццым пиш модный качкышеш шотлат гӹнь, кыце Суомиштӹ, тенгеок Европышты тидӹм «сӱк качкышеш» шотлат, седӹндоно кого айовлӓ дӓ шергӓкӓн хынавлӓм хыналыктымы годым пиццам пукшашымашым намысеш шотлат.
Юханнус айо стӧл вӹлнӹ кыце кол качкышвлӓ, тенгеок пай качкышвлӓ лишӓшлык ылыт. Мӓ донышнаш ош колвлӓ дон карасвлӓм финнвлӓ, тӧрӹм келесӓш гӹнь, «сӱк колеш» шотлат, нӹнӹм акат кычеп вӓк. Но вот судак дон алангы филем ӱэш ыжарен, мелӹнок качкыт. Саназалтен коштымы колымат ти сӓндӓлӹкӹштӹ ак качеп. Тидӹ гӹц пасна, пӓленӓ, Суоми шукы йӓрӓн дӓ тангыжан сӓндӓлӹк дӓ тӹштӹ форель йыхан шукы йиш кол улы. Ти колвлӓм марынвлӓ якшар кол манын классифицируенӓ.
Кол качкыш доно ош кукшы ӓрӓкӓм, а пай качкышвлӓ доно якшар ӓрӓкӓм йӱт. Финляндиштӹ ӹшке ӓрӓкӓвлӓштӹ укеӓт, цилӓ тидӹм вес сӓндӓлӹквлӓ гӹц кандат. Лапкашты ти ӓрӓкӓвлӓжӹ сек шулдыжы 6 евро нӓрӹ ылыт, а шергӹвлӓжӹн ӓквлӓн пӹсмӓнӹштӹм келесӓш нелӹ, но шукы финнжок 8-10 евроаш ӓрӓвкӓвлӓм йӱт. Пингӹдӹ ӓрӓкӓ, водка, ти сӓндӓлӹкӹштӹ 11 евро кытлаш, пел литӹржӹ.
Седӹ, Юханнус айо годым, сек шукыжым сырам йӱт, кыдын ӓкшӹ лапкашты евро гӹц изиш шукырак. Финнвлӓ санзалан качкышым ак качеп, санзал вӹр давленим кузыкта дӓ махань-шон йӓнг ясывлӓм шачыкта.
Качмы-йӱмӹ гӹц пасна Юханнусым айымы традицишкӹ тенгеок момоца пыра. Момоцам финнвлӓ сауна маныт. Шанымем доно момоца марынвлӓ дон финнвлӓм ушышы элемент ылеш, но кыце пӓленӓ, мӓ донна момоца нигынамат айо овуца доно ак кӹлдӓлт. Келесӓш келеш, мӓ донышна гань момоцавлӓм Суомиштӹ шоэн веле ӹнде вӓшлиӓт, пиш шоэн техень момоцавлӓм моат, кышкы вӹдӹм ведӹрӓ доно намалмыла. Но тӹ годымок, лач техень момоцавлӓм аутентичныеш шотлат дӓ шотеш пиштӓт. Тӹ годымок, урбанизуялтшы дӓ сӓмӹрӹк финнвлӓлӓн техень момоцавлӓ утла примитивныйла кайыт.
Овуца семӹнь Юханнус доно сӓндӓлӹкӹн флагшым лӱктӓлмӓт кӹлдӓлтеш. Ти церемоним когарнян 18.00 часын эртӓрӹмӹлӓ дӓ тӹшкӹ айошкы толшы цилӓ халык погынышашлык. Флагым, кырык марынвлӓ тидӹм тистӹ манына, лӱктӓлмӹ годым тӹдӹм кидӹштӹ кычымыла, тӹдӹн ик лыкшат рокым тӹкӓлшӓшлы агыл дӓ тистӹм мактымы мырым мырат.
Тистӹм лӱктӓлмӹ паштек Юханнусын «короныжы» — тылотым пижӹктӹмӓш дӓ тӹдӹ йӹр сусун жепӹм эртӓрӹмӓш. Тылоты ӓкрет годшы, христианский агыл религи доно кӹлдӓлтӹн, тиды гишӓн иктӓт когонжат ак шаны, но факт семӹнь тиды тенге ылеш. Тылоты кӹзӹтшӹ финнлӓн лач Юханнусын символжы веле. Ти айо годым, шукы вӓреок махань-шон фестивальвлӓм эртӓрӓт.
Полицин статистикӹжӹ семӹнь тене Юханнус айо жепӹн 12 финн ти соты тӱнымбал доно цеверлӓсен: нӹлӹтӹн вӹдӹшкӹ вален кенӹт, нӹлӹтӹн автоавариштӹ колен, коктым кӹзӹ доно шырал пуштмы, иктӹ пожарышты йылен колен, иктӹ айо гӹц токыжы толшыла корнышты колен. Кого айовлӓ, седӹ, ӹшкӹлӓнӹштӹ махань-шон цӧкӹмӓт тергӓт.
Ядарова, Валентина Егоровна.
Валентина Егоровна Ядарова — 1951 ин 9 февральын Микрӓк солаэш шачын.
1971 ин Йошкар-Олаштышы Палантай лымеш музыкальный училищым тымень пытарен да 35 и Виловат искусство школышты тетявлам карш доно шакташ тымда. Ышкежы каршым шакташ изинекок тыменяш тынгалын, Микрак музыкальный школышты Ягельдина Тамара Андреевна доны палымашым налын.
Валентина Егоровна ышан-шотан, тергышы да тетявлам яратышы тымдышы. 35 и лошты тыды шукы ыдырым карш шакташ тымден шоктен. Ик гана веле агыл ныны республикыштына эртаралтшы конкурсвлашты участвуеныт. 1989 ин — 3 варым, 1994 ин — 3 варым, 1996 ин — 2 варым, 2002 ин — 3 варым налыныт, а 2005 ин нынылан Дипломым пуэныт.
Валентина Егоровна музыкым ярата, тыды Виловат солан мырышы да куштышы халык ансамбльын участникшы ылеш. Тыды шотеш пиштымы, самырык тымдышывлалан палшен шалгышы эдем ылеш.
Халыкна мастар каршызывла доно паян ылеш. Нынын мастарлыкышты ылалшы гыц самырыклан курым вашток ванжен миа да царныде шолын лакшы выдла тьырге йога.
Лачокат, карш — мары халыкын сек когон яратымы семым шактымы хадыржы ылеш…. Каршын сылны семжым йонгалтарыде, ик концертат Кырык сирыштына ак эрты. И йыдеок эртаралтшы Пеледыш айоштат, мыры конкурсвлаштат каршын сылны семвлажым колаш лиэш.
Карш доно шактымы марла семвла вес сандалыквлаштат икана агыл йонгалтыныт. «Мари памаш» ансамбльын каршызывлажы Голландишты, Чехословакишты, Венгришты, Югославишты, Австришты каршым шактен халыкым сусуэмденыт.
Тек анзыкылажымат каршын тянгыра юкшы сирыпын улы кымдем мыч рышкалтеш, у мастарвла тек кушкыт да шачмы варнам лымлештарат!
Ма яжо, сылны — ак мондалт!
Я
Я
Якшар Йыл вел солавлӓ.
Якшар Йыл (Кулаковы) сола согоньыш пырышы солавӓ.
Ажедмӓшвлӓ.
Мары Эл карта марла
http://mariuver.info/files/map_mari_el.pdf
Ямангаш.
Ямангаш () — сола Кырык мары районышты Мары Эл Республикышты.
Январь.
Беррий герцогын «Цевер жепшая» книгӓштӹжӹ анжыктымы январь, XV к.
Янссон, Туве.
Туве Янссон (Tove Jansson, 1914-2001) артньыквлӓн семняштӹ шачын. Ӓтяжӹ, Виктор Янссон, Суомиштӹш швед, профессижӹ доно скульптор ылын. Ӓвӓжӹ артньык дӓ иллюстратор Сигне Хаммарстен-Янссон. Тувен кок шоляжы ылын - Пер Улоф дон Ларс. Тетя годшаш богема артньыквлӓн семняштӹ кыце Хельсинкиштӹ ӹлен, тидӹ гишӓн сирӹзӹ Bildhuggarens dotter (Скульпторын ӹдӹржӹ,1968) пӓшӓштӹжӹ сирен. янссонвлӓн семняштӹ кӓнгӹжӹм и йӹдеок архипелагышты эртӓрен. Туве тангыжым пиш яратен дӓ тидӹ Мумилапыштат мондымы агыл.
Туве изижӹ годшенок артньык линежӹ ылын. Школым тӹдӹ луатвӹциӓшӹн пӹтӓрен дӓ рисуяш Стокгольмышты, Хельсинкиштӹ дӓ Парижӹштӹ тыменьӹн. Европа мыч шукы сӓрнен. 1930-40-шӹ ивлӓн кымдан пӓлӹмӹ “Гарм” газетӹштӹ пӓшӓлен дӓ тӹ жепӓш Финляндин политика доно кӹлдӓлтшӹ карикатурывлӓм вазен.
Мумитрольвлӓ гишӓн шайыштшы книгӓвлӓ тӱнымбалны кымдан пӓлӹмӹвлӓ ылыт. Кырык марла лаштыкын-лаштыкын, 1990-шы ивлӓнок сӓрӹмӹ ылыт, но книгӓ семӹнь лач кӹзӹт веле лӓктӹт. Кӹзӹт якте ти книгӓвлӓм 40 нӓрӹ йӹлмӹшкӹ сӓрӹмӹ. Мумитроль книгӓ серин пӹтӓриш пӓшӓжӹ “Изи трольвлӓ дон полой вӹд” (Småtrollen och den stora översvämningen, 1945) маналтеш. Ик иштӹ 1946-шы ин вес книгӓ “Комета толеш“ (Kometjakten) лӓктеш, кыдым автор 1968 ин угӹц сирӓ. Кырык марла сӓрӹмӹ пӓшӓ книгӓн кокшы версижӹ. Тидӹ паштек техень лӹмӓн книгӓвлӓ лӓктӹнӹт: “Йозы шляпӓ” (Trollkarlens hatt, 1948), “Мумиӓтян пуры пӓшӓжӹ” (Muminpappas bravader, 1950), “Кыце тидӹ лиӓлтӹн?” (Hur gick det sen?, 1952), “Лӱдӹшлӓ Кӓнгӹж ӹрды” (Farlig midsommar, 1954), “Мумитрольвлӓн тел” (Trollvinter, 1957), “Кӱ вӓл Кним ӹжӓлӓя#леш?” (Vem ska trösta knyttet?, 1960), “Ужаш лидӹмӹ тетя” (Det osynliga barnet, 1962), “Мумилап ноябрьын” (Sent i november, 1970) дӓ “Лӱдӹшлӓ рейс“ (Den farliga resan, 1977).
Янссонын персонажвлӓжӹ махань-шон лиӓлтмӓшвлӓшкӹ вӓрештӹт, лӱдӹшвлӓм эртӓт, иквӓреш лин, нӹнӹм сӹнгӓт дӓ соок соты корнышкы лӓктӹт. Сирӹзӹн геройвлӓжӹ цилӓнок мӓ логӹцӹннӓ, эдемвлӓ логӹцӹн ылыт: иктӹвлӓжӹ соок пурывлӓ, весӹвлӓ шаныкален каштшывлӓ, юморанвлӓ, кымшывлӓ туркавлӓ, нерӓнвлӓ, нӹлӹмшӹвлӓ эгоиствлӓ, вӹзӹмшӹвлӓ наивныйвлӓ, кудымшывлӓ шыквлӓ дӓ ӹшкӹлӓнӹштӹ келгӹ лаксакым капайышывлӓ... Дӓ седӹ, кыце пуры ямаквлӓштӹ лишӓшлык- пуры соок худам сӹнгӓ.
Шанем, кырык марла лыдшы “Комета толеш“ книгӓм мелӹнок лыдаш тӹнгӓлеш дӓ тӹдӹн персонажвлӓжӹ сага корнышкы лӓктеш, а тӹштӹ ма вӓл уке? Тангыж дон тӓрлидӹ гӹц тӹнгӓлӹн, махань-шон лиӓлтмӓшвлӓӓт вычат.
Я
Янтемир, Михаил Николаевич.
Янтемир Михаил Николаевич (1887 — 1938) — Мары халыкын историжӹ дӓ Лужавуй Акпарс гишӓн сирен.
Ярославль.
Ярославль — Руш Элын сек тошты халавлӓжӹ лошкы пыра. Негӹцӹм XI-шӹ курымын пи-штӹмӹ, XVII-шы курымын яжон пелед шӹцшӹ хала ылын. 2010-шы ин 10-12 сентябрьын хала 1000 иӓш юбилейжӹм пӓлдӹртен. Тенгежӹ тӹдӹм майын остатка кукшыгечӹнжӹ пӓлдӹртӓт. Ярославльын историӓн Тошты халажы Которосль йогын Йылышкы йоген пырымы тӹнгӹштӹ вӓрлӓнӓ. ЮНЕСКО доно ӹшӹклӹмӹ объект ылеш. Ярославль тенгеок туризм хала, тӹдӹ «Рушынвлӓн Шӧртньӹ йӹргецӹн» маршрутышкыжы пыра. Халашты 2010-шы ин 606 900 эдем ӹлен.
Я
Я
Яштуга.
Яштуга — Шур велнӹш сола Кырык сирӹштӹ. Шур солавлӓн центрышты — Макарсир якте 11 уштыш нӓрӹ. Яштугашты йӹлмӹзӹ Саваткова А. А. шачын. Ӓвӓсир якте 8 уштыш лиэш. Эче 1950-шы ивлӓнӓт яштугавлӓ Шур школышкы тыменяш каштыныт. Саватковаат Шур школышты тыменьӹн.
http://vkontakte.ru/photo-2564602_213554716
Ӓвӓсир.
Ӓвӓсирӹштӹш Кырык Мары Шур монастир
Ӓвӓсир () — сола Кырык сирӹштӹ.
Истори.
Сола Шур йогы сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. 2001-шӹ ин Ӓвӓсирштӹ 140 эдем ӹлен. Шур сир тӹр якте ик уштыш нӓрӹ. Ӓвӓсир сола Цикмӓ гӹц 64 дӓ Шурдӹнг гӹц 7 уштыш ӧрдӹжӹштӹ киӓлтӓ. Сола 1868-шӹ ин пачмы кырык мары пӱэргӹ Шур монастир лишнӹ 1920-шы ивлӓн ӹлянен. Солалан тӹнгӓлтӹшӹм пушывлӓ Микорсола дон Пӹнгелйӓл гӹц ылыныт. 1920-шы ивлӓн монастирӹм питӹрӹмӹ дӓ церкӹвлӓм сӹмӹрӹмӹ. Церкӹвлӓм пыдыртымы яктежок Ӓвӓсирӹштӹ Кырык Мары Педетхникумым пачмы. Маняр специалист педагогын дипломым нӓлӹн — пӓлӹ агыл, но ти техникум кырык мары интеллигенцим йӓмдӹлӹшӹ ӓпшӓткудыжы лин. Педтехникумышты кырык марынвлӓлӓн кымдан пӓлӹмӹ эдемвлӓ тымденӹт дӓ тыменьӹнӹт. Нӹнӹ логӹц Григорьeв-Эмӓш Пётр, Пет Першутын дӓ Митюкын лӹмӹштӹм пӓлдӹртӓш лиэш. Техникумым 1924-шӹ ин Цикмӓ халашкы ваштымы.
Монастир сага кугижӓ жепӹн кок классан школ ылын, кышты кырык мары ӹрвезӹвлӓ лыдаш-сирӓш тыменьӹнӹт. Нӹнӹ логӹц иктӹжӹ — пӹтӓриш мары романым сирӹшӹ Никон Игнатьев (1895, Кырык сир — 1941, Мӹндӹр Ирвелнӹ лӱэн пуштмы).
Монастирӹм питӹрӹмӹкӹ, кыдын кок церкӹжӹм 1928-шӹ ин урыктымы, 1930-40-шӹ ивлӓн солашты текстильӹм лыкшы комбинат (тӹдӹ 1950-шӹ ивлӓн питӹрӹмӹ лин, 1974-шӹ и якте левӓшде охыр шалген, вара пыдыртенӹт дӓ Макарсирӹштӹ пекарныйым шӹнденӹт, кӹрпӹцвлӓжӹ монастир годшашок ылыт), а Кого Вырсы жепӹн Тетя Пӧрт ылын. 1930-шы ивлӓн «Якшар Пролетарий» колхоз ӹштен, седӹндонат вӓрӹштӹш халык ти солам эче Пырлетар манын лӹмдӓ. Колхозвлӓм когоэмдӹмӹ велдӹк, солам «Россия» колхозыш ушымы лин. ӹшке жепӹнжӹ тӹштӹ кого ышкал фермӹ ылын. 1960-шы ивлӓн монастирӹн территориэшӹжӹ «Сура» лӹмӓн турбазым пачмы. Туриствлӓн кӓнӓш толмышты анзыц, май мычашын ик ӓрня нӓреш цилӓ Кырык сир гӹц сек хытыр-патыр сола кудыло пӓшӓзӹвлӓ кӓненӹт. Йӹрвӓш лач кырык мары шая, мыры дӓ куштымы сем веле шактен.
Чебоксар ГЭС-ӹм колтымы анзыц сола лишнӹш алыквлӓштӹ пел Кырык сиржӹ, молнамшы Йоласал районыш пырышы солавлӓ, шудым ӹштен, тидӹ гишӓн яжон артньык Измаил Ефимовын фотовлӓжӹ гӹц пӓлен нӓлӹнӓ. Кого Вырсы жепӹн Ӓвӓсир лишнӹш алыквлӓштӹ окопвлӓм капайымы дӓ нӹнӹжӹ 1979-шӹ и якте перегӓлт кодыныт. Вара тиды цилӓ вӹд лӹвӓлӓн лин.
Ӓвӓсир сола доно техень пӓлӹмӹ эдемвлӓн лӹмӹштӹ кӹлдӓлтӹн: Анатолий Атюлов (поэт), Зорина Зоя (Мары университетӹн профессоржы), Валери Микор (поэт, сирӹзӹ, литература критик). Седӹ, солан историжӹм сола халык ӹштӓ, а ти солашты пиш шытыр дӓ хытыр кырык марынвлӓ ӹлӓт. 2006-ы ин Ӓвӓсирӹштӹ угӹц Шур монастирӹм пачмы. 2001-шӹ ин Ӓвӓсирӹштӹ 140 эдем ӹлен.
Йӹлмӹ.
Попымышты доно Ӓвӓсирвлӓ кырык мары йӹлмӹн Йоласал семӹнь попат. Шамаклан «тури» шамакым кычылтыт. Ӓвӓсирвлӓ дӓ тенгеок тӹдӹн пашкуды Этьвайныр, Краселицӹ дӓ Оврашныр солавлӓштӹш марынвлӓ кужы кӓпӓнвлӓ дӓ чыкатавлӓ ылыт. Шукынжок кӹзӹтшӹ жепӹн фермервлӓ дӓ махань-шон изи бизнес доно ӹшкӹлӓнӹштӹ ӹлен лӓктӓш йӧнвлӓм мот. Сола йӹр курымаш пистӹвлӓ кушкытат, тӹштӹ шукынжом мӱкшӹм анжат, тенгеок колым лоат дӓ тидӹм Шурдӹнгӹштӹ, Микрӓкӹштӹ, Цикмӓштӹ, Йошкар-Олашты дӓ Угарманышты выжалат.
Кӹзӹт Ӓвӓсир солашты ӹндекшиӓш школ ӹштӓ, кыды, 1874-ӹ ин пачмы исторический пӧртӹштӹ вӓрлӓнӓ. Ти школышты 1920-шы ивлӓн кӱшнӹрӓк пӓлдӹртӹмӹ Кырык Мары Педтехнимум ӹштен.
Экономика. Транспорт. Инфраструктура.
Солашкы автотранспорт дӓ ялын вӓрештӓш лиэш. Но корнын худа ылмыжы велдӹк тӹшкӹ лач джип авто доно веле варештӓт. Ӓвӓсирӹш Цикмӓ гӹц Яштуга автобусеш Вӹцпистӹ якте толман. Автобус чӹм (шагалмы вӓр) гӹц сола якте 9 уштыш. Солашты почтын 425314 номерӓн конторыжы, 2 лапка, тотлы сыкырым кӱэтшӹ пекарньы, библиотека, фельдшерский пункт ӹштӓт. Тумерлӓ лесничествӹн пум пӹчкедӹмӹ цех улы. Ӓвӓсирӹштӹ Шур монгыр солавлӓн шӹгерлӓ вӓрлӓнӓ.
Архитектуры шотышты Ӓвӓсир вес кырык мары солавлӓ гӹц когон айыртемӓлтеш: тӹштӹ 150 и перви чангымы кок этажан пӧртвлӓ эче перегӓлт кодыныт, кыдывлӓ лин кердеш, шукыштат агыл шӱн пытӓт лиэш. Ти пӧртвлӓм кырык марынвлӓ оксам поген шагалтенӹт. Нимат ӹштӓш агыл гӹнь, тенге мӓ историнӓн ик важшым ямденӓ. Туризм шотышты Ӓвӓсир дон йӹржӹ ылшы солавлӓ пиш интересный обьектвлӓ ылыт — тӹштӹ техень косир дӓ цевер вӓрвлӓ, кыхеньвлӓм Кырык сирнӓн вес лыквлӓштӹжӹ ат уж.
Сола лишнӹ техень вӓрвлӓм пӓлдӹртӓш лиэш: Микорсир, 1920-шы ивлӓн Микорсола гӹц толшывлӓ 6-7 изи пӧртӓн солам ӹштенӹт, варажы цилӓнӓт Ӓвӓсирӹшкӹ ӹлӓш ванженӹт. Ар-Пӹнгель (рушла — Хмелевка): солан кечӹвӓл велнӹжӹ йогышы изи ӓнгӹр, кыды Угарман областьын Воротын районын Мелепка сола лишнӹ Йылышкы йоген пыра. Тьыпакырык, Шурдӹнгӹш кешӹлӓ сола вуйышты шалахай монгыреш кодеш. Морка Сир, Кавшта Лап, Ӱштӹ Вӹдсӹнзӓ, Толстух Нер, Лашман Кӹвер — Ар-Пӹнгель сирӹштӹш сӓрӓнвлӓ дон вӓрвлӓн лӹмвлӓштӹ.
Курымеш ямыныт: Кого Йӓр, Карашуа, Кӹрӹш йӓр, Кым йӓр, Павыл йӓр, Аннан йӓр, Шӱдӹпачаш Лык, Ошкы Лап — Шур алыквлӓштӹ ылшы йӓрвлӓ дон вӓрвлӓн лӹмвлӓштӹ. Кӹзӹт нӹнӹ вӹд лӹвӓлнӹ ылыт.
Ӓлдисола.
Ӓлдисола () — тенгеок ти солам Ӓпрӓш лӹм доно пӓлӓт. Кожваж ӓнгӹр тӹрӹштӹ киӓлтӓ. Виловат якте 6 уштыш. 2001-шы ин Ӓлдисолашты 61 эдем ӹлен. Ти солашты поэт Калинов Леонид Григорьевич шачын.
Ӓнгӹрвал.
Ӓнгӹрвал () — Важынӓнгӹр ӓнгӹр сирӹштӹ киӓлтӓ. Солам эче Артюшкан сола лӹм доно пӓлӓт. 2001-шӹ ин солашты 77 эдем ӹлен.
Ӓнис.
Ӓнис. Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz 1885
Ӓнис () — Мары Элышты яжон пӓлӹмӹ кавштавичӹштӹш шуды йиш кушкыш. Ти икиӓш шуды лӓктӹнжок Ази гӹц ылеш, мӱлӓндӹ вӹлнӹ шукы вӓрӹшток пӓлӹмӹ, кыды вӓреже самеш веле шотлалтеш, шамаклан Мӱлӓндӹлоштыш тангыж сӓндӓлыквлӓштӹ. Тӹштӹ утла шокшат, ӓнис Мары Элыштыш гань тотлы ароматан агыл. Ӓнисӹм качкышышты кырык марынвлӓ гӹц пасна Руш Элышты вес вӓрвлӓштӓт пӓлат, тенгеок тӹдӹм Скандинави, Балти сӓндӓлыквлӓштӹ дӓ Польшышты качкышым йӓмдӹлӹмӹ годым кычылтыт. Индиштӓт ӓнисӹм кычылтыт. Ӓнисӹн ыжар ӹлӹштӓшвлӓжӹм салатвлӓш, лемвлӓш пиштӓт дӓ кӧргӹштӹжӹ эфирӓн ӱвлӓ улат, тотлы дӓ йонгата тотым пуа. Ти шудым тенгеок медицинӹшты ладнангдарышы препаратвлӓштӹ кычылтыт.
Ӓргӓсола.
Ӓргӓсола () — Изи Шӹндӹр ӓнгӹр тӹрӹштӹш сола. 2001-шӹ ин солашты 67 эдем ӹлен.
Ӓршиксола.
Ӓршиксола — сола Кырык сирӹштӹ. Виловат-Кожваж шоссе корнын вургымла монгырыштыжы. Кӹзӹт Кожваж сола доно ушнен. 2001-шӹ ин Ӓршиксолашты 53 эдем ӹлен.
Ӱштӹ Кугуза.
"merge Санта Клаус?
Голланд Синтер Клаас шим палшыкалышыжы дон
Ӱштӹ Кугузан – Санта Клаусын - Йоулупуккин историштӹ гӹц.
Ӱштӹ Кугуза У и айон тӹнг персонажшы.
Ӱштӹ Кугуза (Ӱштӹ Тьотя) техень персонаж ылеш, кыды тетявлӓлӓн пӹрнявлӓм (подаркавлӓм) шӓлӓтен сӓрнӓ. Европышты Ӱштӹ Тьотян коллегыжым христиан религи доно кӹлдӓт дӓ цилӓ сӓндӓлӹкӹшток ӹшке семӹньӹштӹ тӹдӹм лӹмдӓт. Ӱштӹ Кугуза Шартял анзыцын ӹшке пӓшӓжӹм тӹнгӓлеш. Кӹзӹтшӹ жепӹн тӹдӹн выргемжӹ универсальный, цилӓ вӓреок ик статян ылеш – тӹдӹ якшар мӹжӓрӓн, ош миж тӹрӓн калпакан дӓ ош пандашан лишӓшлык. Ӱштӹ Кугуза кӹзӹт сусу, йӹрӹзӹ дӓ тетявлӓм яратышы тьотя ылеш. Тӹдӹм якшар выргемӓнӹм шӱдӹ и нӓрӹ веле пӓлӓт, молнамжы гӹнь тӹдӹ ыжга выргемӓн сӓрнен, кидешӹжӹ ӓнгӓлтӹш пандым кычен, нолжым кесӹм ӓль шарыкым анжыктышы маска доно мӱден шӹнден.
Васли Кугуза.
Мары фольклорышты ти образым Васли Кугуза лӹм доно пӓленӓ. Тӹдӹ Шартял годым сола мыч пӧрт гӹц пӧртӹшкӹ каштын, махань-шон масаквлӓм шайыштын, мырен, ӹлӹмӓш доно кӹлдӓлтшӹ изи инсценировкывлӓм анжыктылын дӓ пӧрт хозалан пурым, цӓшӹм дӓ шулык дон пурлыкым согоньлен. Пӧрт хозажы ӹшке монгыржы гӹц Васли Кугузалан изи пӹрнявлӓм пуэн ӓль хыналыктен. Мӓмнӓн йӹлмӹштӹнӓ Шартялын этимологижӹ ”шарык ял” шамаквлӓ доно кӹлдӓлтӹн. Васли Кугуза гань фольклор образвлӓ Скандинавиштӓт улы. Нӹнӓт ыжгам, кесӹм анжыктышы маскым чиэн, пӧрт гӹц пӧртӹшкӹ, хутор гӹц хуторышкы каштыныт дӓ функциштӓт марынвлӓн Васли Кугузан ганьок ылын. Шамаклан, финнвлӓ Ӱштӹ Кугузам Joulupukki маныт. Кырык марлашкы сӓрӓш гӹнь, тидӹ ”Шартял Кесӹ” лиэш.
Валгыды Миколай.
Европыштыш Ӱштӹ Кугузан прототипешӹжӹ Ликийӹштӹш Мира халан епископшы Валгыды (святой) Миколай (270-347 ивлӓ) шотлалтеш. Шайытыт, вуйта тӹдӹ лишӹлвлӓлӓнжӹ палшаш манын, шӹкш труба гӹц пӧртӹшкӹштӹ оксам кӹшкен сӓрнен. Кӹзӹт ти хала Турциштӹ ылеш дӓ Демре маналтеш, молнам ти территориштӹ греческий-католик верӓн греквлӓ ӹленӹт. Ти халашты Санта Клауслан ӓштемикӹм вӓк шагалтымы – тенге туроквлӓ тӹдӹм шотеш пиштӓт. Халан ик церкӹштӹжӹ 1087-шӹ и якте ти епископын кӓпшӹ киэн дӓ ти церкӹ ӹнде Баба Ноэль Килизе (Ӱштӹ Кугузан церкӹжӹ) лӹм доно пӓлӹ ылеш. Шартял доно кӹлдӓлтшӹ персонаж семӹнь Валгыды Миколай пӹтӓриок Голландишкӹ толын. Тидӹ 15-шӹ курымын лин. Голландвлӓм тангыжвлӓ мыч сӓрнӹшӹ халык семӹнь пӓлӓт дӓ ти Валгыды Миколай лӹмӹнок тангыжышты каштшы эдемвлӓлӓн палшен. Кырык марынвлӓн православный пантеоным анжалаш гӹнь, корнышты дӓ выжален каштшы эдемвлӓлӓн Миколай Угодник палша манына. Тидӹжӹ гӹнь ти Валгыды Миколай доно и кӹлдӓлтеш. Легендывлӓ шайыштыт, вуйта Валгыды Миколай Амстердамышкы пӹтӓриш гӓнӓ 6-шы декабрьын толын. Сагажы шим каваштан тӓрзӹжӹ – негр Петер ылын, кыды Миколайлан пӹрнявлӓм пайылаш палшен. Голландвлӓ Ӱштӹ Кугузам ӹшке семӹньӹштӹ – Синтер (Валгыды) Клаас маныт. Тӹ годымок 6-шы декабрь епископ Миколайын колымы кечӹжӹ. Бельгиштӹ, Европа Унионын (Ушемӹн) тӹнг сӓндӓлӹкӹштӹжӹ тӹдӹм Николаас маныт. Франциштӹ тӹдӹм Пер Ноэль, Италиштӹ Баббо Наталь дӓ Испаништӹ Паппа Ноэль, Германиштӹ Вайхтнахцманн лӹм доно пӓлӓт. Америкӹшкӹ Ӱштӹ Кугуза 17-шӹ курымын Голланди гӹц ванжен дӓ тӹдӹм Санта Клаус манаш тӹнгӓлӹнӹт. Пӹтӓрижӹ гӹнь тӹдӹ пиш лӱдӹктӹлшӹ тьотя ылын, но 19-шӹ курымын тӹдӹ пурырак дӓ сусурак лин. Пӹрнявлӓжӹм тӹдӹ кыды сӓндӓлӹкӹштӹжӹ Шартял вадны, 24-шӹ декабрьын, кыды вӓрежӹ шартял кечӹн, 25-шӹ декабрьын пайыла. Голланди дон Бельгиштӹжӹ гӹнь, пӹрнявлӓ тетявлӓн кидӹшкӹ 6-шы декабрьынок вӓрештӹт. Шукы сӓндӓлӹкӹштӹжок тетявлӓ пӹрнявлӓм Шартял кож лӹвӓлнӹ мот, но Франциштӹ, Италиштӹ дӓ Англиштӹ пӹрнявлӓ шӹкш труба гӹц кенвазыт манын попат дӓ нӹнӹм тетявлӓлӓн носкивлӓш оптат.
Йоулупукки Лапландиштӹ ӹлӓ.
Кӹзӹтшӹ гӹнь, цилӓ тӱнымбалны Шартял Тьотя Суомин Лапландиштӹ, Корватунтури (Пӹлӹш Кырык) вӹлнӹ ӹлӓ манын шайыштыт. Корватунтури кырык Рованиеми хала лишнӹ ылеш. Ти хала гӹц мӹндӹрнӹ агыл, Ӱштӹ Кугузан- Йоулупуккин ӓпшӓткудыжат, вес семӹнь резиденцижӹ вӓрлӓнӓ. И йӹде тӹшкӹ тӹжемӹн дӓ тӹжемӹн изи дӓ кого туриствлӓ толыт. Ти корным сирӹшӓт тӹштӹ таманяр гӓнӓ ылын дӓ Йоулупукки доно пӓлӹмӹ лин. Ти Ӱштӹ Кугузан ӹшке почтыжы улы, кышец кымда мӱлӓндӹнӓн цилӓ сӓндӓлӹкӹшкок Ӱштӹ Кугуза цевер дӓ пуры шамакан сирмӓшвлӓжӹ чонгештӓт. Тене, шамаклан, Йоулупукки дорц Марий Элышкат кымылангдымы открыткывлӓ кенӹт. Тӹ годымок, мары тетявлӓӓт Йоулупуккилӓн сирмӓшвлӓм сирӹкӓлӓт, вет тӹдӹн адресшӹ нелӓт агыл: Suomi - Finland, Rovaniemi, Joulupukki. Ти Ӱштӹ Кугуза пучым тирӹшкӹ кӹцкен, Суоми мыч кыдалыштеш дӓ тетявлӓлӓн пӹрнявлӓжӹм шӓлӓтен сӓрнӓ. Мӓ донышна гӹц ик айыртем улы, Суомиштӹ тӹдӹн сага нигынамат Лымӹдӹр ак сӓрнӹ. Лымӹдӹр лач руш культурышты веле улы. Россий Федерациштӹ ӹнде таманяр и перви Великий Устюг халашты руш Ӱштӹ Кугузан (Дед Морозын) резиденцижӹ пачмы лин. Ӹнянӹмӹ шоэш, кырык дӓ кожла марывлӓнӓт ӹшке Ӱштӹ Кугузан резиденци-ӓпшӓткудыжы лиэш дӓ ти вӓржӹ, шанымем доно Цикмӓштыш пӹлгом лӹвӓлнӹш музей сек йӧнӓн вӓр. Ӱштӹ Кугуза гишӓн шукыракым пӓлӹнедӓ гӹнь, интернетӹштӹ Joulupukki дӓ Santa Claus лӹм доно пӓлен нӓлӹдӓ.
Лӓшкӓ.
Лӓшкӓ — кырык марынвлӓн яратымы качкышышты. Лӓшкӓм руаш гӹц ӹштӓт, изи вӹцкӹж лаштыквлӓэш пӹчкеден, шолшы вӹдӹштӹ шолтат. Ӱштӹ вӹдӹштӹ шолташ гӹнь, лӓшкӓлӓн йӓмдӹлӹмӹ руаш ик арашкы погыналт шӹнзеш. Марынвлӓ лӓшкӓм пай лемӹшкӓт, кынамжы кол лемӹшкӓт пиштӓт. Тенгеок шӹшерӓн лӓшкӓ улы. Пай лем семӹнь шолтымы лӓшкӓм сӱӓн годым качкыт. Тенге "лӓшкӓ качкаш" шая лӓктын. Кӱн яжо лӓшкӓ рецепт улы? Кӹзӹтшӹ жепӹн лӓшкӓм фабрикывлӓшты ӹштӓт, вӹцкӹж форманжы вермишель, кӹжгӹрӓкшӹ - макарон маналтеш.
Сӱӓн.
Акпарс докы сӱӓн толын. 2008 и.
Солаштыш сӱӓн Суомин Оланди регионыштыжы
Сӱӓн - токо веле регистрируялтшы, церкӹштӹ венчӓйӓлтшӹ мыжырын айошты. Тӹрлӹ культурывлӓштӹ, сӱӓнӹм тӹрлӹ (шукы) семынь эртӓрӓт. Тӹ годымок цилӓ культурышток икань элементвлӓ улы: армары дон арвӓтӹ сек цевер выргемӹм чиӓт, хынавлӓлӓн тотлы качкышым йӓмдӹлӓт. Мары суӓнӹштӹ первирӓкшӹ арвӓтӹ цевер мары тыгыр доно армары сагажы шагалын дӓ шӓргӓшӹм чиэн, вара ти овуца ямаш тӹнгӓлын, но пӹтӓртӹш жепӹн мары сӱӓнӹштӹ угӹц мары тыгыран арвӓтӹвлӓм ужат.
http://vkontakte.ru/club_kyryk_mary?z=video75172887_160528527%2Fd06c19a3b006bfd622
Гарри Поттер.
Га́рри Дже́ймс По́ттер (Harry James Potter) — англи ӹдӹрӓмӓш сирӹзӹ Дж. К. Роулингӹн Гарри Поттер гишӓн шайыштшы романвлӓн сериштӹн тӹнг персонажшы. Гарри Поттерӹм йозывлӓм ӹштен мыштышы семӹнь пӓлӹ ылеш, кыды Волан-де-Морт Шим магым сӹнген кердӹн.
Г
Абукаев-Эмгак Вячеслав.
Вячеслав Абукаев-Эмгак (Абукаев Вячеслав Александрович) 5 январь 1959 и Мишкан кымдемӹн Токтар солашты шачын. 6 иӓш школышкы тыменяш кен. 5 класс гӹц "Ямде лий" газетӹш юнкор семӹнь сирӓш тӹнгӓлӹн. Кӓндӓкш классым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ Чорай кӹдӓлӓш школышты тыменьӹн.
1975 ин МарКУ-н истори да филологий факультетӹш тыменяш пырен.
1980 и годшен "Ямде лий" газетӹн, "Ончыко" дӓ "Пионер йӱк" журналвлӓ редакциштӹштӹ пӓшӓлен.
Пӹтӓртӹш ивлӓн М. Шкетан лӹмӓн Марий кугижӓнӹш драма театрышты сӹлнӹшая пӧлкӓм вуйлатен.
Вячеслав Абукаев-Эмгак 10 утла книгӓм пецӓтлен лыктын, шукы пьесыжы негӹцеш театрвлӓштӹ спектакльвлӓм шӹнденыт, 100 утла мырылан шамакым сирен, руш йӹлмӹ гӹц шукы сӓрен.
1990 ин Олык Ипай лӹмӓн кугижӓнӹш премин лауреатшы лин.
2006 и годшен Марий Элын Калык сирызыжы.
2007 ин С. Г. Чавайн лӹмӓн кугижӓнӹш премин лауреатшы.
29 майын 2008 ин колен. Тыдым шачмы кымдемӹштӹжӹ таенӹт.
Бик, Анатолий.
Б
П. Веселов-Сталь.
П. Веселов-Сталь — лачокла лӹмжӹ Веселов Пётр Яковлевич 13 январь, 1905 и, Пӹзӹкныр вел Сарансола — 1941-шӹ ин шӹжӹм Мӧскӓ хала лӹвӓлнӹ халык ополчеништӹ ямын. 1926-шы ин Шур Педтехникумым тымень лӓктӹн. 1930-шы ин Мӧскӓ халашты пӓшӓлен, кырык марла лыкмы книгӓвлӓн редакторышты ылын. Литература пӓшӓжӹм 1927-шӹ ин тӹнгӓлӹн. Социализм шӱлӹшӓн пӓшӓвлӓм сирен. Лӹмӹнок прозышты виӓн ылын.
Видеман, Фердинанд Иоганн.
Фердинанд Иоганн Видеман (30.03 (11.04).1805, Хаапсалу — 29.12.1887 (10.1.1888), Петербург) — лингвист, финн-угр йӹлмӹзӹ.
Мары йӹлмӹ Грамматикым сирен (1847) дӓ Лондонышты (1867 ?) Евангелим кырык марла латиница шрифт доно пецӓтлен лыктын.
Тӧр Исус Церкӹ.
«Тӧр Исус Церкӹ» — ӹшкевуя церкы. Тӹдӹлӓн Пекинӹштӹ (Китай) 1917 ин негӹзӹм пиштӹмӹ. Тагчы тӹдӹн 1,5 амион нӓрӹ эдем куд континентӹн нӹллӹ вӹц сӓндӓлӹкӹштӹжӹ ӹлӓ. Ти церкӹ Христианствын Протестант укшышкыжын ик лаштыкшы. 1995 ин ти церкӹ ӹшке пӧлкӓжӹм Российышты пачын. Виржӹ — Исусын Кокшы гӓнӓ Толмыжы гӹц анзыц улы халыквлӓ лошты Пуры уверӹм шӓрӓш".
Грасс, Гӱнтер.
Гӱнтер Грасс - немӹц сирӹзӹ. Пӹтарижок Graß. 16 шы октябрь 1927 и Данцинг – 13 апрель, 2015 шы и,Лӱбек. Сӹлнӹшаян Нобель премин сирӹзӹ лауреатшы. 1999 и.
Грасс кырык марла.
"Цикмӓ" журнал, 2007, "Камбала" роман гӹц лаштык.
Grafik, Skulpturen, Plastiken.
"Der Butt", Plastik von Günter Grass
Verfilmungen.
Г
Г
Г
Кутзее, Джон Максвелл.
Джон Ма́ксвелл Кутзе́е (англла John Maxwell Coetzee)9 февраль 1940, Кейптаун, Кечӹвӓлвел Африкышты) — англ йӹлмӓн сирӹзӹ, критик, лингвист.Сӹлнӹшаян Нобель премижӹн лауреатшы 2003. Пӹтӓриш сирӹзӹ, кыдылан Букерын премижӹм (1983 «Майкл К. ӹлӹмӓшӹжӹ» дон 1999 «Намыс») романвлӓ гишӓн пумы.
Пашӓвлӓжӹ.
К
К
К
Кертес, Имре.
Имре Кертес (венгрла Kertész Imre), 9 ноябрь 1929, Будапешт) — венгр сирӹзӹ, Нобель. 2002
Пӓшӓвлажӹ.
К
К
Мары филологвлӓ.
Филологвлӓ
Филологвлӓ
*
Валитов, Георгий Николаевич.
Георгий Николаевич Валитов - мары йӹлмӹзӹ. 6 март, 1949, Букленда сола, Мишкан кымдем, Башкири. МарКугПедИ-штӹ тыменьӹн. Мары йӹлмӹн синтаксисшӹм шӹмлӓ.
В
В
В
Васильев, Валериан Михайлович.
Валериан Михайлович Васильев - мары йӹлмӹзӹ. 1 январь 1883, Сусад Эбалак сола, Пурӹ уезд, Упӹ губерни, (кӹзӹт Янаул район, Башкири)- 1961, Йошкар Ола. Пӹтариш мары профессор-йӹлмӹзӹ.
Васильев, Валентин Николаевич.
Валентин Николаевич Васильев - мары йӹлмӹзӹ. 1 январь 1949, Изи Купта сола, Мари-Турке район. Кек лӹмвлӓм шӹмлӓ.
В
В
Глезденёв, Павел Петрович.
Павел Петрович Глезденёв (9 (22) апрель, 1867 и, Тамбагуш сола, Белебей уезд, Упӹ губерни - 1923) -пӹтӓриш мары йӹлмӹзӹвлӓ логӹц иктӹжӹ.
Г
Г
Кого Британи.
Кого Британи (); (кужырак лӹмжӹ: Кого Британи дон Йыдвел Ирландим ушымы Кугижӓн кымдем, англ. The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) — Вадывел Европыштыш ошмаоты кугижӓнӹш, вуйлатымы формыжы — парламентариӓн монархи. Административно-территориальный пайылымашты унитари кугижӓнӹш. Вуйхалыжы — Лондон. Сӓндалӹклан лӹмӹм «Great Britain» шамак пуэн, кыды бритвлӓн этноним доно кӹлдӓлтӹн. Тышты 2016-шӹ ин 65 648 100 эдем ӹлен.
Queen Elizabeth IIPrime Minister Борис джонсон
Григ, Эдвард.
Э́двард Хагеруп Григ (норв. Edvard Hagerup Grieg; 15 июнь 1843, Берген — 4 сентябрь 1907) — романтизм годшаш норвег композитор, пианист, дирижёр. Григын пӓшӓвлӓштӹжӹ пиш келгӹ кишӓм норвег халык музыка коден.
Эдвард Григ Бергенӹштӹ шачын дӓ ӹрвезӹ ивлӓжӹм эртӓрен. Ти халашты халык традици пиш виӓн ылын, лӹмӹнок театр традици шотышты. Бергенӹштӹ тенгеок семмастар Оле Булл шачын дӓ шукы ӹлен, кыды Эдвардын талантжым цаклен дӓ Лейпциг консерваториш тыменяш кеӓш согоньым пуэн, тенге тӹдӹ 1858-шӹ ин тӹшкӹ тыменяш кеӓ. Эдвард 12 иӓшӹнок музыкым сирен. Григын сек пӓлӹмӹ пӓшӓвлӓжӹ логӹц Пер Гӱнт лӹмӓн кокшы сюита ылеш, кышкы "Ингридын вуйшимыжы", "Арабла куштымаш", "Пер Грӱнтын туан велӹшкы толмыжы", "Сольвейгын мырыжы" пырат.
Ажедмашвлӓ.
Г
Мунк, Эдвард.
Артньык Эдвард Григ "Яппе Нильсенӹн автопортретшӹ" пӓшӓ сагажы шалга. 1909
Э́двард Мунк ("норв." "Edvard Munch"; 12 декабрь 1863, Лӧтен, Норвеги — 23 январь 1944, Экели, Осло лишнӹ, Норвеги) — норвег артньык дон график, кыдын кредожы символизм дон экспрессионизм ылыныт.
М
Туан йӹлмӹ кечӹ.
Халыквлäлоштыш Туан йӹлмӹ кечӹ лӹмеш шагалтымы монумент Сиднейӹштӹ
ЮНЕСКО-н Генеральне директорын Халыквлäлоштыш Туан йӹлмӹ кечӹ лӹм доно увертäрӹмӹ шаяжы
Испанла попышы сäндäлӹквлäштӹ "Hablando, se entiende la gente" шая улы. Туан йӹлмӹшкӹнä тидӹм сäрäш гӹнь, тидӹ "Хытырен, эдемвлä икӹжäк-иктӹштӹм соок ынгылат" манмыла шакта. Кечӹньок попымы йӹлмӹнä вӹкӹ когонжат шукым шаныдеок, тенге ылын дä тенге лишäшлык манын анжена. Йӹлмӹ ӹлӹмäш гӹц айыраш лидӹмӹ элемент, тӹдӹ мäмнäн айыртемнäм, шанымаш дон менталитетнäм пäлдӹртä, седӹндонат кынамжы тӹдӹн тӹнг рольжы, коммуникаци дон икӹжäк-иктӹнäм ынгылаш палшымы рольжы гишäн монденä.
Мÿлäндӹ вӹлнӹ попымы йӹлмӹвлä логӹц эмоцинäм, йӹрвäш ма ылмым, лиäлтмӹм, тÿнымбалым ынгылаш палшымашты мäлäннä изи годшеннäок попаш тӹнгäлмӹ йӹлмӹнä сек керäл. Ти йӹлмӹ доно äтя дон äвäнä, семня дон тäнгвлäнä попенӹт, тидӹм мä школышты тыменьӹннä. Ти йӹлмӹ шÿмешнä дä характерешнä келгӹ кишäм коден, тӹдӹ мäлäннä тетя годшеннäок туан семнянä дон ушемкымдем лоштыш пӹтäриш кӹлвлäм кычаш палшен.
Халыквлäлоштыш Туан йӹлмӹ кечӹм пäлемден, мÿлäндӹ вӹлнӹ шотлаш лидӹмӹ йӹлмӹвлä дон культурывлäм шотеш пиштенä. Тенге ӹштен, ма эдем шÿмлäн лишӹл, ма ӹлäш вим пуа, тӹдӹм пäлдӹртенä. Тÿнымбалны 6000 йӹлмӹлä попат, цилä йӹлмӹнок ӹшке юк системӹжӹ, семантика дон грамматика правилывлäжӹ улы. Ик йӹлмӹвлäжӹ доно чӹдӹнрäк, весӹвлäжӹ доно шукынрак попат. Ик йӹлмӹвлä доно сирäт, весӹвлä доно агеп, сирӹмӹ годым йӹлмӹвлä шрифтвлäмäт иканьым ак кычылтеп. Цилä йӹлмок халыкын культура нормывлäжӹ дä айыртемвлäжӹ доно кӹлдäлтӹн.
Шукы йӹлмӹ улы гӹнят, Халыквлäлоштыш Туан йӹлмӹ кечӹн, цилä йӹлмӹн ик äкäн ылмышты гишäн увертäренä. Такеш агыл вет, цилä йӹлмок ӹшке семӹньжӹ эдемлäн ӹлен лäктäшӹжӹ палша, цилä йӹлмок мäлäннä ик ладын äкäн лишäшлык. Тидӹ гишäн мäлäннä тӹтӹшде попымыла дä тергӹмӹлä.
Тенгежӹ гӹнь, äлмäдä, анзыкылажым молнамшы гӹцäт шукырак, икӹжäк-иктӹнäн йӹлмӹвлäнäм, шанымаш овуцавлäнäм шотеш пиштäш тӹнгäлӹнä!
Тӹ сäндäлӹквлä, кыдывлä ЮНЕСКО-н членжӹ ылыт, ти шаяэм кердмӹштӹ семӹнь кöргӹштӹштӹ ӹлӹшӹ халыквлäн йӹлмӹвлäшкäт сäрäш йöнӹм мот манын, ӹнянӹмӹ шоэш.
Т
Владивосток.
Владивосто́к — хала дӓ тангыж Руш Элын Мӹндӹр ирвелнӹжӹ. Приморский крайын покшалжы.
Халашты 578,2 тӹжем эдем, хала йӹргецӹштӹ 604,9 тӹжем эдем, агломерациштӹ — 1 млн 10 тӹжем эдем нӓрӹ (2005) (20-шы вӓр РФ-шты)
В
В
Таллинн.
Таллинн - Эстонин, Ээстин вуйхалажы. Балти тангыж тӹрӹштӹ вӓрлӓнӓ. Халашты 405 000 эдем ӹлӓ (2009).
Т
Львов.
Львов (,,, — "Лемберик") — Украинын вадывелнӹжӹ хала, ӹлӹзӹ шот 759 тӹжем эдем7 Полтва йогы сирӹштӹ шыпшылт вазын. Польшын пӹсмӓнжӹ якте 70 уштыш. Львов областьын Пӹтӓриш гӓнӓ хала 1256 ин ашӹндӓрӓлтеш. Техень верси улы, вуйта ти халалан Даниил Галицки лужавуй Лев Данилович эргӹжӹ лӹмеш негӹцӹм пиштен. 1998 год ин халан центржылан ЮНЕСКО-н ӓштемик статусым пумы.
Финлянди халавлӓ.
2008-шӹ ин сандалӹкӹштӹ 113 хала ылын.
Латви халавлӓ.
Латвиштӹ хала статусым () 76 ӹлем намалеш.
Нӹнӹ логӹц 9-ын "республика кӱкшӹцӓш", 67 — "уезд кӱкшӹцӓш статусан".
Лӓктӹшвлӓ.
Image:Latvija viki.PNG|700px|thumb|rihgt|"(Хала лӹмӹм темдӓлмӹкӹ, ти хала гишӓн шыйыштшы ӹлӹштӓш пачылтеш)"
poly 89 173 157 172 158 186 90 185 Вентспилс
poly 171 168 254 168 257 178 232 190 175 178 Валдемарпилс
poly 106 211 162 211 162 226 104 226 Пилтене
poly 227 202 266 202 267 216 223 216 Талси
poly 215 229 272 227 272 241 213 243 Стенде
poly 191 245 228 246 228 264 194 257 Сабиле
poly 243 247 297 247 298 259 258 273 244 259 Кандава
poly 142 274 200 272 202 290 144 287 Кулдига
poly 40 290 110 291 112 305 39 305 Павилоста
poly 92 321 143 322 146 334 93 345 Айзпуте
poly 225 356 250 346 250 333 205 334 207 345 Броцени
poly 210 349 241 359 242 371 200 373 Салдус
poly 133 347 188 349 188 359 137 371 Скрунда
poly 93 392 157 393 157 407 89 410 Приекуле
poly 58 364 108 365 111 379 58 377 Дурбе
poly 10 357 59 356 57 370 38 382 11 371 Гробинӓ
poly 15 375 66 389 67 401 20 397 Лиепая
poly 291 273 350 275 351 286 292 286 Тукумс
poly 315 359 305 371 306 383 352 383 352 374 Добеле
poly 265 394 311 395 312 407 265 407 Ауце
poly 372 348 435 353 432 364 373 366 Елгава
poly 448 408 504 408 506 422 450 419 Бауска
poly 471 332 496 344 496 357 444 354 444 344 Балдоне
poly 415 310 411 330 372 332 372 319 Олайне
poly 361 263 411 264 409 275 386 288 362 278 Юрмала
poly 417 271 439 266 468 270 468 281 418 286 Рига
poly 407 288 444 288 448 299 430 313 408 302 Баложи
poly 452 304 469 318 470 327 418 329 417 315 441 314 Саласпилс
poly 469 302 480 301 485 317 504 317 505 327 474 324 Огре
poly 480 289 523 291 523 302 499 316 485 316 Икшкиле
poly 515 303 569 306 568 318 525 318 517 329 509 329 Кегумс
poly 525 321 593 324 595 335 525 337 Лиелварде
poly 552 342 617 342 617 356 555 363 Айзкраукле
poly 611 325 664 327 666 339 654 356 612 340 Плӓвинӓс
poly 701 286 714 286 741 300 743 311 690 311 Мадона
poly 776 271 759 285 759 295 806 298 806 286 Лубана
poly 709 249 767 249 766 259 723 271 Цесвайне
poly 764 193 815 196 817 206 772 215 Гулбене
poly 805 148 796 174 848 174 846 165 816 160 Алуксне
poly 801 137 764 139 764 125 800 125 Апе
poly 657 152 725 154 727 165 659 163 Смилтене
poly 636 65 677 67 683 81 675 84 638 74 Валка
poly 563 32 607 32 611 43 593 55 565 41 Руйиена
poly 607 84 638 84 648 98 643 107 606 94 Седа
poly 578 103 635 106 637 117 579 117 Стренчи
poly 547 50 544 72 611 74 610 64 559 63 Мазсалаца
poly 529 72 542 84 564 86 565 96 530 96 Алоя
poly 485 48 534 48 536 57 512 72 485 56 Стайцеле
poly 457 58 498 69 501 80 459 80 Айнажи
poly 453 89 471 98 529 100 533 110 461 108 Салацгрива
poly 505 132 522 136 522 150 505 148 Лимбажи
poly 471 209 477 187 541 187 540 197 485 199 Саулкрасти
poly 480 242 539 247 541 258 483 256 Вангажи
poly 526 238 584 238 581 228 523 221 Сигулда
poly 551 201 609 204 609 215 552 218 Лигатне
poly 578 177 628 181 628 190 580 193 Цесис
poly 597 129 666 131 667 143 597 145 Валмиера
poly 543 370 629 375 628 385 546 388 Яунелгава
poly 619 411 669 413 666 425 625 428 Виесите
poly 634 442 680 440 682 451 650 463 Акнисте
poly 677 474 722 479 724 487 685 497 Субате
poly 729 500 710 509 709 521 754 526 749 509 Илуксте
poly 752 497 767 527 823 506 819 496 Даугавпилс
poly 853 504 911 507 911 519 844 522 839 515 Краслава
poly 892 453 946 459 946 470 890 468 Дагда
poly 934 395 980 385 981 393 972 407 937 407 Зилупе
poly 907 353 961 350 960 363 909 366 Лудза
poly 835 289 903 293 901 304 838 308 Карсава
poly 842 215 891 218 890 230 841 226 Балви
poly 868 178 910 181 899 205 873 191 Вилӓка
poly 855 361 909 377 910 387 854 389 Резекне
poly 809 351 826 367 826 379 789 381 790 367 807 366 Вилӓни
poly 749 331 811 330 811 346 789 348 784 356 751 345 Варклӓни
poly 668 374 738 373 740 385 669 390 Екабпилс
poly 705 401 761 401 762 417 710 415 Ливани
poly 779 411 781 427 829 430 828 413 Прейли
poly 128 508 229 510 228 522 124 525 Курземе
poly 125 527 224 523 227 540 126 543 Земгале
poly 126 543 201 548 203 562 128 559 Селия
poly 124 560 225 568 226 578 127 575 Видземе
poly 129 579 218 586 221 598 129 595 Латгале
Image:Latvija viki.PNG|700px|thumb|center|"(Темдӓлмӹкет ти хала гишӓн сирӹмашӹшкӹ вӓрештӓт.)"
poly 89 173 157 172 158 186 90 185 Вентспилс
poly 171 168 254 168 257 178 232 190 175 178 Валдемарпилс
poly 106 211 162 211 162 226 104 226 Пилтене
poly 227 202 266 202 267 216 223 216 Талси
poly 215 229 272 227 272 241 213 243 Стенде
poly 191 245 228 246 228 264 194 257 Сабиле
poly 243 247 297 247 298 259 258 273 244 259 Кандава
poly 142 274 200 272 202 290 144 287 Кулдига
poly 40 290 110 291 112 305 39 305 Павилоста
poly 92 321 143 322 146 334 93 345 Айзпуте
poly 225 356 250 346 250 333 205 334 207 345 Броцени
poly 210 349 241 359 242 371 200 373 Салдус
poly 133 347 188 349 188 359 137 371 Скрунда
poly 93 392 157 393 157 407 89 410 Приекуле
poly 58 364 108 365 111 379 58 377 Дурбе
poly 10 357 59 356 57 370 38 382 11 371 Гробинӓя
poly 15 375 66 389 67 401 20 397 Лиепая
poly 291 273 350 275 351 286 292 286 Тукумс
poly 315 359 305 371 306 383 352 383 352 374 Добеле
poly 265 394 311 395 312 407 265 407 Ауце
poly 372 348 435 353 432 364 373 366 Елгава
poly 448 408 504 408 506 422 450 419 Бауска
poly 471 332 496 344 496 357 444 354 444 344 Балдоне
poly 415 310 411 330 372 332 372 319 Олайне
poly 361 263 411 264 409 275 386 288 362 278 Юрмала
poly 417 271 439 266 468 270 468 281 418 286 Рига
poly 407 288 444 288 448 299 430 313 408 302 Баложи
poly 452 304 469 318 470 327 418 329 417 315 441 314 Саласпилс
poly 469 302 480 301 485 317 504 317 505 327 474 324 Огре
poly 480 289 523 291 523 302 499 316 485 316 Икшкиле
poly 515 303 569 306 568 318 525 318 517 329 509 329 Кегумс
poly 525 321 593 324 595 335 525 337 Лилварде
poly 552 342 617 342 617 356 555 363 Айзкраукле
poly 611 325 664 327 666 339 654 356 612 340 Плӓвинӓс
poly 701 286 714 286 741 300 743 311 690 311 Мадона
poly 776 271 759 285 759 295 806 298 806 286 Лубана
poly 709 249 767 249 766 259 723 271 Цесвайне
poly 764 193 815 196 817 206 772 215 Гулбене
poly 805 148 796 174 848 174 846 165 816 160 Алуксне
poly 801 137 764 139 764 125 800 125 Апе
poly 657 152 725 154 727 165 659 163 Смилтене
poly 636 65 677 67 683 81 675 84 638 74 Валка
poly 563 32 607 32 611 43 593 55 565 41 Руиена
poly 607 84 638 84 648 98 643 107 606 94 Седа
poly 578 103 635 106 637 117 579 117 Стренчи
poly 547 50 544 72 611 74 610 64 559 63 Мазсалаца
poly 529 72 542 84 564 86 565 96 530 96 Алоя
poly 485 48 534 48 536 57 512 72 485 56 Стайцеле
poly 457 58 498 69 501 80 459 80 Айнажи
poly 453 89 471 98 529 100 533 110 461 108 Салацгрива
poly 505 132 522 136 522 150 505 148 Лимбажи
poly 471 209 477 187 541 187 540 197 485 199 Саулкрасти
poly 480 242 539 247 541 258 483 256 Вангажи
poly 526 238 584 238 581 228 523 221 Сигулда
poly 551 201 609 204 609 215 552 218 Лигатне
poly 578 177 628 181 628 190 580 193 Цесис
poly 597 129 666 131 667 143 597 145 Валмиера
poly 543 370 629 375 628 385 546 388 Яунелгава
poly 619 411 669 413 666 425 625 428 Виесите
poly 634 442 680 440 682 451 650 463 Акнисте
poly 677 474 722 479 724 487 685 497 Субате
poly 729 500 710 509 709 521 754 526 749 509 Илуксте
poly 752 497 767 527 823 506 819 496 Даугавпилс
poly 853 504 911 507 911 519 844 522 839 515 Краслава
poly 892 453 946 459 946 470 890 468 Дагда
poly 934 395 980 385 981 393 972 407 937 407 Зилупе
poly 907 353 961 350 960 363 909 366 Лудза
poly 835 289 903 293 901 304 838 308 Карсава
poly 842 215 891 218 890 230 841 226 Балви
poly 868 178 910 181 899 205 873 191 Вилӓка
poly 855 361 909 377 910 387 854 389 Резекне
poly 809 351 826 367 826 379 789 381 790 367 807 366 Вилӓни
poly 749 331 811 330 811 346 789 348 784 356 751 345 Варклӓни
poly 668 374 738 373 740 385 669 390 Екабпилс
poly 705 401 761 401 762 417 710 415 Ливани
poly 779 411 781 427 829 430 828 413 Прейли
poly 128 508 229 510 228 522 124 525 Курземе
poly 125 527 224 523 227 540 126 543 Земгале
poly 126 543 201 548 203 562 128 559 Селия
poly 124 560 225 568 226 578 127 575 Видземе
poly 129 579 218 586 221 598 129 595 Латгале
Швеци халавлӓ.
Ажедмашвлӓ.
Ш
Украина халавлӓ.
Украинышты,1 январь 2010 ин 459 хала, 885 хала статян сола да 28 471 сола ылын.
Сек шукыжокДонецк областьышты — 52, Львов областьышты — 44 да Луган областьышты — 37.
Шукы халаштыжок (63,6 % нары) 10 тыжем гыц 50 тыжем эдем якте — 292 хала.
Сек кого халавлашты, ныныжы 16-ын ылыт Украинын хала агломерацишты 17 млн эдем ыла (сандалыкын ылызывла што гыц 37%-шы).Украинӹштӹ 2014 ин 1-шӹ январеш 460 хала, 885 посёлок дӓ 28 397 сола йиш ӹлем ылын.
Украинӹн сек кого халажы, вуйхала — Киев.
Ӹлӹзӹвла гӹц 69 % халавлаштӹ ӹла (2014 и).
Украинӹн кого халавлӓжӹ (ӹлызӹ шот 2001-шӹ ин)
Ӹлӹзӹ шот доно кого халавлӓ.
Йори областьвлӓн покшалвлӓштӹм, Крым автономи республикын вуйхалажым дӓ Севастополь халам анжыктымы.
Польша халавлӓ.
1 январеш 2006-шы иэш Польшышты 889 хала ылын.
Венгри халавлӓ.
Сек кого хала - вуйхала Будапешт, сек изи - Пальхаза, кышты 1114 ӹлӹзӹ (2001). Сек кого сола "Solymár" (10043 ӹлӹзӹ, 2009). Сек изи солашты 20 эдем ӹлӓ.
Сомбатхей.
Сомбатхей(,,) - хала вадывел Венгриштӹ. Ваш областьын администраци покшалжы. Йошкар-Олан шӱмбел-тӓнг халажы. 80 000 нӓрӹ ӹлӹзӹ. (2005).
Дебрецен.
Де́брецен (,,) — хала Венгрин ирвелнӹжӹ, Будапешт паштек кокшы хала, Хайду-Бихарын меде, административ покшалжы. Халашты — 206 225 ӹлӹзӹ (2009).
Мишкольц.
Ми́школьц () — хала Венгрин йыдпел-ирвел велнӹжӹ. Боршод-Абауй-Земпленӹн медежӹ. Тӹштӹ 178 950 ӹлӓ (2006), Венгрин ӹлӹзӹ шот доно кымшы халажы. Мишкольц Шайо тӹрӹштӹ, Бюкк кырык ӓнгӹштӹ шыпшылт вазын. Хала виӓнгшӹ индустри покшал семӹнь пӓлы.
Акпарс ош ӓрӓкӓ.
Акпарс ош ӓрӓкӓ — ти водкым Мары Элыштыш Фокинышты лыктыт. 40%-ан ӓрӓкӓ.
Акпарс мӱлӓндӹм мактенӓ.
Акпарс мӱлӓндӹм мактенӓ -кырык марынвлӓн сек яратымы лозунгна, но тамалын доко тӹдӹм шӹренжок рушла веле рекламируят.
Акпарс банк.
Акпарс банк - Йошкар-Ола банк. Кӹзӹт питӹрӹмӹ?
Акпарс банк - Йошкар-Ола банк. Кӹзӹт питӹрӹмӹ?
Акпарс радиостанци.
Акпарс радиостанци - кырык марла попышы радиостанци, кыды цила муландӹ вӹлнӹ лач иктӹ веле. Цикмӓштӹ вӓрлӓнӓ.
Акпарс хоккей команда.
Акпарс хоккей команда - Кокшы лигышты мадшы Юл-Олаштыш (Волжск) хоккей команда.
Ажедмӓшвлӓ.
А
Европа Унионышкы пырышы кугижäнӹшвлä.
Flaggen der derzeitigen Mitgliedstaaten der EU
! Лӹм !! Лӹм туан йӹлмӹштӹ доно !! ISO 3166-Code
Европа Унионын лӹмжӹ гишäн.
Европыштыш иквäреш пäшäм ӹштӹмӹ организаци ӹшке лӹмжӹм таманяр гäнä вашталтен. Ти иквäреш пäшäм ӹштӹмäш кӱ шӱ дä кӹртни ресурсвлäм координируйымы пäшä гӹц 1951-шӹ ин шачын. 1957-шӹ ин Римӹштӹш договор паштек ти пäшä кымдаэмӹн, тӹнäм атом энерги отрасльышты иквäреш пäшäм тӹнгäлмӹ, тидӹ паштек организацилäн ЕЕЦ (Еуропеан Ецономиц Цоммуниты, ЕЭУ) лӹмӹм пумы. 1967-шӹ ин кым договорым иктӹшкӹ ушымы дä тенге Европышты Иквäреш Пäшäлӹмäш (ЕИП) лӹмäн организаци лин. 1993-шӹ ин Манстрихтӹштӹ пингӹдемдӹмӹ договор семӹнь организацилäн ЕУ, Европын Унион (Европа Ушем) лӹмӹм пумы.
`ридика монгырым анжалаш гӹнь, кыце ЕИП, тенгеок Европан Унион улы. Иквäреш пäшäм ӹштӹмӹ областьвлäшкӹ сола хозяйство дä выжалымаш, кöргӹштӹш маркетинг дä ик вал@та доно ЕИП пäшäм ӹштä. Европа Унионын сfерӹшкӹжӹ сäндäлӹквлä лоштыш иквäреш пäшäлӹмӹ кӹлвлä, шамаклан вескид сäндäлӹквлä доно кӹл кычымы политика, безопасность, полици дä эмиграци доно кӹлдäлтшӹ махань-шон ядмашвлä пырат. Ти шотышты техень документвлäм ярыктымы дä пингӹдемдӹмӹ.
Римӹштӹ пингӹдемдӹмӹ договор -1958.
Европан Экономика Ушнымашым (ЕЭУ) ӹштӹмӹ. Ти договор семӹнь сола хозяйство политика, таможньывлä, нӹл ирӹк (товарвлäн, сервизӹн, капиталын дä пäшä вин сäндäлӹк гӹц сäндäлӹкӹшкӹ каштын кердмäш) дä конкуренци политика (fирмӹвлä лоштыш äквлä гишäн анзыцок хытырен нäлмӹ ваштареш, кугижäнӹшӹн монополи дä кугижäнӹшӹн субсидивлä ваштареш) ядмашвлäм ярыктымы.
Манстрихтӹштӹ ярыктымы договор – 1993.
Сола хозяйство политика дон fинанс ядмашвлäм дä кынам ик вал@тым, евром кычылташ тӹнгäлмӹ гишäн пäлдӹртӹмӹ. Вескид сäндäлӹквлä доно кӹлӹм кычымашты дä безопасность ядмашышты ик лини доно кеäш дä национальный армивлäн ӹшке операцивлäштӹм иквäреш эртäрен кердмӹ гишäн пäлдӹртӹмӹ. Правосуди дон полицилäн икань правилывлäм сирӹмӹ. Медицинӹштӹ, потребительвлäн политикӹштӹ, культурышты, виäнгäш цацышы сäндäлӹквлäлäн окса палшыкым дä пäшä ви политикышты иквäреш пäшäм ӹштäш лимӹ гишäн пäлдӹртӹмӹ. Манстрихтӹштӹш договор парламентлäн Комиссин Генеральный секретарьжы гӹц керäл годым импечмент ядмашвлäм анзыкы лыктын комиссим шäлäтен шуаш правам пуэн.
Амстердамышты ярыктымы договор – 1999.
Тырын ӹлäш лимӹ, демократи, гражданвлäн дä эдемвлäн прававлäштӹ гишäн ядмашвлäм анзыкы лыкмы, тӹ сäндäлӹквлä, кыдывлä нӹнӹм шотышкы ак нäлеп, кыце наказымы лин кердӹт, пäлдӹртӹмӹ. ЕУ сäндäлӹквлä лоштыш пӹсмäн контрольым ликвидируйымы. Эмигрант дä беженецвлäн ядмашвлäм униfицируйымы. Пäшä вäрвлäм кӹчäлмäштӹ иквäреш пäшäм тӹнгäлмӹ. Экологи ядмашым анзыкы дä пиш керäлеш лыкмы. Гражданвлäлäн ЕУ-н ярыктымы документвлäжӹ доно пäлӹмӹ лиäш прававлäм пумы. Парламентлäн Генеральный секретарьын лӹмжӹм пингӹдемдäш äль тӹдӹм яралеш лыкташ правам пумы.
Ниццышты ярыктымы договор – 2003.
25 сäндäлӹкäн ЕУ-ш йäмдӹлäлтӹн, у законвлäм пингӹдемдӹмӹ. Сäндäлӹквлäн прокуратурывлä лошты иквäреш пäшäм ӹштäш манын, Еуройуст лӹмäн органым ӹштӹмӹ. Иктä-махань сäндäлӹкӹштӹ эдемӹн прававлäжӹм пыдыртымашты кого акситӹвлäм цаклымы паштек, тӹ сäндäлӹклäн субсидивлä дон @кым пуаш праважым ямдымы гишäн пäлдӹртӹмӹ.
Европа Унионыштыш гражданвлäн тӹнг прававлäштӹ.
I — ЭДЕМӸН ÄКШӸ, ТӸДӸМ ШОТЕШ ПИШТӸМÄШ
Эдемӹм ӱлӹксӹш шӹндäш ак ли. Тӹдӹн äкшӹм шотеш пиштӹмӹлä дä закон доно ӹшӹклӹмäн.
1. Цилä эдемӹнок ӹлäш праважы улы.
2. Иктӹмäт колымаш приговор доно суяш ак ли.
1. Цилä эдемӹнок кыце fизически, тенгеок психологически тӹкäлäш лидӹмӹ праважы улы.
Иктӹнäт эдемӹм орландарш, шиäш, мыскылаш, карштымашым кандышы наказани методвлäм кычылташ праважы уке.
1. Иктӹмäт раб семӹнь кычылташ äль питӹрен урдаш ак ли.
2. Иктӹмäт оксам тӱлӹде пäшäм ӹштӹктäш ак ли.
3. Эдемвлäм товыра гань выжалаш иктӹнäт праважы уке.
Цилäнок ирӹкäн лиäш дä безопасностьышты ӹлäш праважы улы.
Приватный (частный), семня-йых, тӹдӹн пöртшӹм дä токыжы толшы сирмäш-корреспонденцивлäм тӹкäлäш ак ли, нӹнӹм шотеш пиштӹктäш праважы улы.
1. Эдем гишäн погымы инfормацим йӹрвäш шäрен кашташ ак ли.
2. Ти инfормацим кычылтмаш компетенци дä эдемӹн согласижӹ доно, закон семӹнь лишäшлык. Махань инfормацим эдем гишäн погымы, тидӹ доно пäлӹмӹ лиäш дä керäл годым, самыньвлäм тöрлäлтäш тӹдӹн праважы улы.
3. Ти законвлäм шотыш нäлмӹ агыл гӹнь, нӹнӹм контролируйышы независимый органышкы ядмаш доно лäкмӹлä.
Цилäнок мыжырангаш дä семням вояш правашты улы дä тидӹ цилä сäндäлӹкӹшток закон семӹнь пингӹдемдäлтеш.
1. Цилäнок шанаш, ӹшке шанымашвлäм йäллäн келесäш, тӱнымбакы ӹшке семӹнь анжаш дä йымым ыдылаш правашты улы. Эдемӹн религин конfессивлäм вашталташ, мненижӹм индивидуально äль эдемвлäн группа лӹм доно келесäш, церкӹшкӹ кашташ, религин законвлäжӹм тыменяш праважы улы.
2. Тӱнымбакы анжалтыш äмäл доно армиштӹш служба гӹц отказалташ цилäнок правашты улы дä тидӹ кугижäнӹшвлäн закон семӹнь компетенци доно лишäшлык.
1. Цилäнок шамакым ирӹкӹн келесäш правашты улы. Ти права семӹнь мненим ирӹкӹн келесäш, инfормацим ирӹкӹн пуаш дä нäлäш правашты улы дä оfициальный органвлä, нӹнӹ хоть-махань территориштӹ лиштӹ, ваштареш ылшы мерывлäм кычылтшашлык агылеп.
2. Прессын ирӹкшӹм дä тӹштӹш шукы йиш анжалтышым шотеш пиштӹмäн.
1. Цилäнок погыналташ дä ушемвлäм ӹштäш правашты улы, лӹмӹнок тидӹ политикӹштӹш партивлäм, проfсо@з дä ушемкымдем пäшäвлäм тӹкäлеш — тидӹ семӹнь цилä эдемӹнок весӹвлä сага проfсо@звлäм, вес йиш ушемвлäм ӹштäш дä тӹшкӹ ушнен, ӹшке интересвлä верц шалгаш праважы улы.
2. Унион политикӹштӹш партивлä вӹкӹ мелӹн анжа дä нӹнӹ гач гражданвлä ӹшке мнеништӹм келесен кердӹт дä политика доно интересуялт, активный ылмыштым анжыктен кердӹт.
Кунстын дä шӹмлӹмäш пäшäн ирӹкӹн виäнгмӹштӹлäн гарантируйымыла. Академический ирӹкӹм äклӹмӹлä дä шотеш пиштӹмӹлä.
1. Цилäнок тыменяш дä проfессим нäлäш правашты улы.
2. Ти права семӹнь тыменьмäш такеш, оксам тӱлӹдеок ораганизуйымы лишäшлык.
3. Демократи принцип доно тымдымаш системӹм нäнгешӹ махань-шон школвлäм пачаш права улы. Äтя-äвäвлä мам школышты тымдат, махань этический, моральный дä религи шӱлӹш доно школвлä тетявлäштӹм тымдат, тидӹ паштек вäнгäш правашты улы.
1. Цилä эдемӹнок пäшäм ӹштäш дä айырен нäлмӹ проfессижӹм виäнгдäш праважы улы.
2. Унионын гражданвлäжӹн ирӹкӹн ик сäндäлӹк гӹц вес сäндäлӹкӹшкӹ пäшäш кашташ дä ӹлäш правашты улы.
3. Унион öрдӹж гӹц толшы гражданвлä пäшäшкы толыныт гӹнь, унионыштыш гражданвлäн ганьок условивлä доно пäшäм ӹштäш правашты улы.
Эдемвлäн предпринимательствышты пиш мотивируялтеш дä тидӹлäн шукы йиш гаранти улы.
1. Цилä эдемок закон семӹнь, алталыде пайдам погаш, тӹдӹм кычылташ дä весӹлäн пуаш дä заве]аним сирäш праважы улы. Иктӹн гӹцäт тӹдӹн пайдажым шолышташ дä конfискуяш ак ли. Техень ядмаш анзыкы толеш гӹнь, тидӹм законвлäм шотышкы нäлӹн, ӹштӹмäн. Пайдажым ямдышы эдемӹн компенсацим тергäш праважы улы.
Цилä эдемок закон анзылны икань праваан ылыт.
1. Махань-шон дискриминаци: пӱэргӹ дон ӹдӹрäмäш лоштышы, расовый, кавашты цӹре доно, этнический äль социальный статус доно, генетичски, йӹлмӹ шотышты, религи äль тӱнымбакы дä политический дä вес йиш анжалтыш доно, изи халыкын предствавительжӹ вӹкӹ, паян äль незер, махань семняштӹ шачмы доно, инвалидность, игот, сексуальный ориентаци дä весӹ донат дискриминаци уке лишäшлык.
2. Национальность шотышты нимахань дискриминаци лишäшлык агыл дä тидӹ Европа Унионым ӹштӹмӹ тӹнг документвлäштӹжок пäлдӹртӹмӹ.
22 §. Культурывлäн, религивлäн дä йӹлмӹвлäн шукы цӹреäн ылмышты.
Унион культурывлäн, религивлäн дä йӹлмӹвлäн шукы ылмыштым дä шукы цӹрештӹм äклä.
Пӱэргӹвлä дон ӹдӹрäмäшвлä лоштыш икань праваан ылмаш пäшä вäрвлäштӹ дä пäшäдäрӹм тӱлӹмäшӹн цилä монгыржым ик ладын тӹкäлшäшлык.
Равноправин принципвлäжӹ семӹнь, тӹ пол, кыды чӹдӹнрäк иктä-кышты представляйӹмӹ лин, тидӹм тöрлäш манын, керäл мерывлäм принимаяш лиэш.
1. Тетян яжон дä тырышты, тӹдӹм переген дä анжен ӹлäш праважы улы. Тетя ӹшке мненижӹм ирӹкӹн келесен кердшäшлык. Тетян мненижӹм колышт мыштымыла дä ма тӹдӹн доно кӹлдäлтӹн, кушмы семӹньжӹ, шотышкы нäлмӹлä.
2. Оfициальный äль частный учрежденивлäштӹ тетя доно кӹлдäлтшӹ ядмашвлäм анжымы годым, пӹтäриок тетя гишäн шанен, тидӹм ӹштӹмӹлä.
3. Цилä тетянок äвä дон äтя сага ӹлäш праважы улы, тидӹ тетян интересшӹ дä шулыкшы ваштареш агыл гӹнь.
Шонгывлäн шотын, нӹнӹн эдем äкӹштӹм шотышкы нäлӹн, ушемкымдем дä культура ӹлӹмäшӹштӹ активно участвуен, ӹлäш прававлäштӹ улы.
Унион инвалидвлäн прававлäштӹм дä частный ӹлӹмäшӹштӹм шотышкы нäлеш, нӹнӹлäн палша, нӹнӹ ушемкымдем ӹлӹмäшӹштӹ участвуйышты манын, керäл тымдымашым пуа дä проfессиональный адаптацим организуя.
Европын Согоньжы.
Европын Согоньжы Европыштышы халыквлäлоштыш организацивлä логӹц иктӹжӹ.
Тӹдӹн тӹнг пäшäжӹ — икӹжäк-иктӹм ынгылымаш, ик семӹнь ылшы Европа верц ылмаш, ирӹкäн лимäш, демократи, эдемӹн прававлäжӹм ӹшӹклӹмäш дä законвлäм шотеш пиштӹмäш. Европын Согоньжым Европа Унион (Ушем) доно яркалаш ак кел, ти кок организаци ӹшке лоштышты айыртемäлтӹт. Европын Согоньын тӹнг результатешӹжӹ Европа Конвенцим йäмдӹлӹмӹжӹ дä тӹдӹм пингӹдемдӹмӹжӹ шотлалтеш.
КЫЦЕ ШАЧЫН?
1946-шы ин Кого Британин премьер-минстржы Уинстон Черчиль Цӱрихӹн университетӹштӹ докладым ӹштен дä Европын Ушымы Штатвлäжӹм ӹштäш жеп шон манын пäлдӹртен. «Ти шотышты Европын Согоньжы пӹтäриш ашкыл лин. Тидӹм реализуяш манын, тӹнг рольым Франци, Германи, Кого Британи, Британин Нацивлäн Ушем, цаткыды Америка дä ӹнянӹмӹ шоэш, Советский Россий мадаш тӹнгäлӹт.» Ти пäшäм ӹштен, икӹжäк-иктӹлäннä тäнгвлä ылмынам анжыктенä манын, Черчиль пäлдӹртен. Тӹдӹ докладшым 20 сентябрьӹн 1946-шӹ ин «The Times» жеп ӹлӹштäшӹштӹ (газетӹштӹ) пецäтлӹмӹ.
Официально Европын Согоньжым 5 майын 1949-шӹ ин ӹштӹмӹ. Штаб-квартирӹжӹм Страсбургеш айырымы. Тидӹ гишäн договорым Лондонышты 10 сäндäлӹк сиренӹт: Бельги, Дани, Ирланди, Итали, Лӱксембург, Нидерландвлä, Норвеги, Кого Британи, Франци дä Швеци.
ЦЕЛЬВЛÄЖӹ.
Европын халыквлä лошты экономикӹштӹш дä социальный ядмашвлäштӹ прогрессӹм кандышы кӹлвлäм, пуры идеалвлäм цаткыдемдӹмäш дä виäнгдӹмäш. Ти цельвлäшкӹ шоаш манын Европын Согоньын органвлäжӹ махань-шон конвенцивлäм пингӹдемденӹт, кыдывлä экономикӹм, социальный ӹлӹмäшӹм, культурым, шӹнцӹмäшӹм (наука), юридикӹм, администрвтивный сферӹвлäм дä эдемвлäн прававлäштӹм тӹкäлӹт.
Европын Согоньжы эдемвлäн прававлäштӹм шотеш пиштӹмӹм сек тӹнг пäшäэшӹжӹ шотла.
СТРУКТУРЫЖЫ.
Вуйлатышы орган. Ик иштӹ ик äль кок гäнä погына, кышты член-сäндäлӹквлäн Вескид пäшä министрвлäштӹ ӹшке сäндäлӹквлäштӹм представляйäт. Комитетӹн председательвлäжӹ пел и вуй гӹц ротаци принцип доно вашталтыт. Комитетӹн пäшäшкӹжӹ конвенцивлäм йäмдӹлӹмäш дä нӹнӹн пингӹдемдӹмäш, рекомендацивлäм нäлмäш, бюджетӹм анжымаш, у сäндäлӹквлäм членӹшкӹ пыртымаш, иквäреш пäшäм ӹштӹмӹ планвлäм анжымаш, Ирвел дä Покшал Европа сäндäлӹквлäлäн палшыкым пумаш, Еврпын конвенциштӹ сорӹмӹ эдемвлäн прававлä дон ирӹкӹштӹм шотышкы нäлмӹм контролируйымаш пыра. Ти ядмашвлäм äрня йӹде сäндäлӹквлäн посолвлä доно вäшлимӹ годым анжат. Комитетӹштӹ таманяр лу экспертный группа ӹштä, нӹнӹ Комиссилäн махань-шон проектвлäм йäмдӹлäт.
Европа Согоньын Парламентвлäн Ассамблей (ЕСПА, англла ПАСЕ, рушла ПАСЕ)
Консультацивлäм эртäрӹшӹ орган. Тишкӹ цилä член-сäндäлӹквлäн Парламентвлä гӹц представительвлäжӹ ылыт. Сек кого сäндäлӹквлä гӹц, нӹнӹн шотышкы Россий Федерациäт пыра, 18 член рäдӹ. Сек минимум — 2 член. Сäндäлӹквлäн ЕСПА-н членвлäжӹ сäндäлӹкӹн махань-шон партивлä гӹц ылыт, кышты пӱэргӹвлä дон ӹдӹрäмäшвлäн шот балансышты лишäшлык. Ассамблей ик иштӹ нӹл гäнä äрня кыташ сессивлäм эртäрä, депутатвлä доно йäмдӹлӹмӹ докладвлä негӹцеш резолюцивлäм анжа, ярыкта дä пингӹдемдä. ЕСПА-шты цилäжӹ 315 член дä 315 «палшыкалышы».
Сессиштӹ тенгеок 18 наблюдатель пäшäм ӹштä — Канадын, Мексикӹн дä Израильӹн Парламентвлä гӹц. Кипрын туроквлä 2 эдем доно представляйӹмӹ ылыт. Ош Российӹн Парламентжӹ гӹц 1997-шӹ «йори ӱжмӹ хынан» статусшым мӹнгеш нäлмӹäт, ти сäндäлӹк тӹ годшен ЕСПА-шты агыл.
Резолюцивлäм анжымы, ярыктымы дä пингӹдемдӹмӹ гӹц пасна Ассамблей Европын Согоньын Генеральный секретарьжым, палшыкалышыжым, эдемвлäн прававлäштӹ верц ылшы Европын Судын судьявлäжӹм айыра. Европыштыш политикӹштӹш актуальный ядмашвлä паштек тӹшлä, реагируя дä конфликтвлä дон проблемӹвлäм решӹмäшкӹ сäндäлӹквлäн вуйлатышывлäм ӱжеш.
Ассамблейӹм ик иэш формально айырымы председатель вуйлата. Кӹзӹт тӹдӹ Нидералндвлä гӹц Рене ван дер Линден ылеш. Практикӹштӹ ти должность ротаци йöн доно кым и вуй гӹц партивлäн фракцивлäлäн пуалтеш. Ассамблей тенгеок тӹдӹн палшыкалышыжвлäжӹм айыра, кӹзӹт нӹнӹ коклын ылыт.
Кыце сäндäлӹквлäштӹш Парламентвлä, тенгеок ЕСПА-ат политикӹштӹш партивлäн группывлäштӹ гӹц шалга. Кӹзӹт техень 5 группа: социалиствлä, Европын халык парти, Либералвлä дон демократвлäн альянс, Европын демократвлäн группа дä Европын Ушымы шалахайвлä.
ЕСПА-н председательжӹ, тӹдӹн палшыкалышывлäжӹ, политичексий группывлäн дä комиссивлäн вуйлатышывлäштӹ Ассамблейӹн Бюрожым ӹштäт, сессивлäшкӹ керäл ядмашвлäм йäмдӹлäт.
Ассамблейӹн пленарный сессивлäжӹ иштӹ нӹл гäнä эртäт дä ик äрня шыпшылтыт. Тидӹ гӹц пасна кок иштӹ «Постоянный комиссин» сессивлäжӹ (мини-сессивлä) эртäрäлтӹт, кышты Бюрон членвлä дон национальный (сäндäлӹквлäн) делегацивлäн вуйлатышывлäштӹ участвуят. Ассамблей поручени доно постоянный комиссин резолюцивлä дон рекомендацивлäжӹм пингӹдемдäш праважы улы. Пленарный сессивлä Европын Согоньын штаб-квартирӹштӹжӹ, Страсбургышты эртäрäлтӹт, Постоянный комиссин пäшäвлäжӹ ӱжмӹ принцип доно вес сäндäлӹквлäштӹ эртäт.
ЕСПА-н Комисси и мыч таманяр заседаним эртäрä. Шӹренжок нӹнӹ Парижӹштӹ эртäт, но ӱжмӹ семӹнь, вес сäндäлӹквлäштäт организуйымы лин кердӹт.
Резолюцивлä дон рекомендацивлäм йäмдӹлӹмäш техень схема доно кеä. ЕСПА-н цилä членжок, вес членвлäн подписьӹм поген, иктä-махань докладым (мотион) ӹштäш ядмашым сирен кердеш. Ассамблейӹн Бюрожы ти докладын керäл ылмыжым керäлеш лыктеш дä пингӹдемдä гӹнь, ик äль кок комиссилäн тӹдӹм йäмдӹлäш пуат. Комисси докладым ӹштӹшӹм айыра, кыды 1-2 и нäрӹ докладым йäмдӹлä дä йäмдӹлӹмӹ процесс гишäн Комиссилäн увертäрен шалга. Докладым йäмдӹлӹмӹжӹ годым тӹ эдем ситуаци доно пäлӹмӹ лиäш манын, командировкышкы кен äль специалиствлäм колышт кердеш. Докладын сек мычаш верси дон резолюцин проект (äль рекомендаци) доно ти докладым заказышы комисси анжен лäктеш дä ярыктымыжы паштек äль ЕСПА-н äль Постоянный комиссин сессивлäштӹжӹ анжымы лиэш. Сесси годым сирӹмӹ форман тöрлӹмäшвлäм анжат, вара «юкым пуат». Докладым йäмдӹлӹшӹ ӹшке докладшым пленарный заседаништӹ лыдеш, тидӹ паштек хытырымаш дон дебатвлä тӹнгäлäлтӹт. Кӱвлä хытыраш тӹнгäлӹт, ти списокым анзыцок ӹштäт, варажы кӱ резолюци/рекомендаци верц, кӱ агыл — юкыштым пуат. Резолюцим яралеш шотлаш манын, юкланышывлä логӹц тидӹ верц пелӹжӹ гӹц шукырак лишäшлык, рекомендацим ярыктымы годым — кок пайыштыш кым пайжы. Лач юкым пушы членвлäн юкыштым веле шотыш нäлӹт.
Иктä вäре пӹсӹн проблемӹвлäм решӹмӹм тергӹшӹ иктä-махань событивлä лиäлтӹнӹт гӹнь, тидӹ паштек ядмашвлäм «пӹсӹн анжымаш» организуялтеш. Цилä сесси годымок техень ядмашвлä иктä-кокты нäрӹ лин кердӹт. Нӹнӹ шотыштат äль резолюцим äль рекомендацивлäм лыктыт. Тенгеок «йогышы ядмашвлäн дебат» лӹм доно ядмашвлäм анжат, тӹнäм нимахань документвлäм ак пингӹдемдеп.
Сессивлäштӹ сäндäлӹквлäн, правительствывлäм вуйлатышывлäштӹ дä йори ӱжмӹ хынавлä докладвлäм ӹштäт. Тидӹ паштек, традици семӹнь, докладым ӹштӹшӹвлä депутатвлäн ядмашвлäэшӹштӹ вäшештäт. Сäндäлӹкӹн лидерӹн докладшым сäндäлӹкӹштӹ ма ӹштäлтӹн ма уке, тидӹм отчет семӹнь анжаш лиэш.
— Константин Косачев, делегацим вуйлатышы, «Единая Россия», ЕСПА-н председательӹн палшыкалышыжы
— Леонид Слуцкий, делегацин вуйлатышын палшыкалышыжы, ЛДПР
— Валерий Сударенков (махань парти гӹц, пäлӹ агыл)
— Михаил Маргелов, делегацин вуйлатышын палшыкалышыжы, Единая Россия, Европын демократвлäн политика группын председательжӹ
1990-шы ивлäн Москва Европа Согоньын членӹшкӹ пырымым сек приоритетäнеш, пиш керäлеш шотлен. Тенге 28-шӹ февральын 1996-шы ин Рф Европын Согоньышкыжы пырен дä 30-шы мартын 1998-шӹ ин эдемӹн прававлäжӹ дä тӹнг ирӹкшӹм ӹшӹклӹмӹ (перегӹмӹ) гишäн Европын Конвенци ратифицируйымы лин. Тенге Россий Федераци гуманизм дон демократин принципвлäжӹм ӹлӹмäшӹшкӹ пырташ йäмдӹ ылмыжым анжыктен дä ӹшке законвлäжӹм Конвенцин тергӹмӹжӹ семӹнь, тöрлäш шаям пуэн. ЕС-ӹш ушнен, Рф законодательствыжы дон политикӹштӹш системӹжӹм Европыштыш нормывлäм шотышкы нäлӹн, сирäш сöрен.
Кокшы гäнä Чечняшты вырсы пижмӹ паштек, Россий Федерацим ЕС гӹц лыкмы гишäн ядмашым шӹндӹмӹ. Лыкташыжы лыкмы агыл, но санкцивлä семӹнь Европын Согоньын Парламентӹн Ассамблейӹн депутатвлä юкыштым ямденӹт. Тидӹ 2000-шӹ ин ылын.
Россий Федерацин член лимӹжӹ паштек, вес сäндäлӹквлä ти сäндäлӹкӹм эдемӹн праважым пыдыртымыжы дä шотышкы нäлдӹмӹжӹ, ~ечняштӹш вырсы, демократин принципвлäжӹм äнгӹсӹремдӹмӹ дä масс-медиам (прессым) пӹзӹрӹмӹ гишäн критикуенӹт.
ЕСПА Россий гӹц смертный казньым вашталтымым тергä, кӹзӹт якте Европышты лач ик сäндäлӹк, Рф веле кодын, кышты наказани семӹнь, эдемӹм пуштын кердӹт.
28-шӹ февральын 2006-шӹ ин Россий Федерацин Европын Согоньыштыжы ылмыжылан 10 и шон. ЕС Российӹм критикуя гӹнят, ти организациштӹ ылмыжы годшен, Российӹштӹ яжо монгырышкат вашталтмашвлä цаклалтыт. Ти жепӹштӹ Россий Федераци Европын Согоньын 40 нäрӹ конвенцижӹм ратифицируен (эдемвлäн прававлäштӹ, прававлä негӹцеш пäшäм иквäреш ӹштӹмäш, терроризм дон преступность ваштареш кредäлмäш, культурышты дä социальный ядмашвлäм решӹмäш). Российӹн гражданвлäжӹ активно Европын судышкыжы ядмашвлä дä исквлä доно лäктӹт, ти ядмашвлä шӹренжок эдем прававлä доно кӹлдäлтӹнӹт. Европын Судын тергӹмӹжӹ семӹнь, Российӹн законодательствышкыжы кыды-тидӹ вашталтмашвлäм пыртымы, шӹренок нӹнӹ уголовно-испольнительный системӹм тӹкäлӹт, кӹзӹт судопроизводствын дä судвлäн решеним лыкмы процессвлäм реформируйымы пäшä кеä. Европын Согоньжы «иквäреш пäшäм ӹштӹмӹ программывлäн» рамкышты Европын Унионжы гӹц Российӹлäн палшаш финансированим ядын кердеш.
Россий Федерацин представительвлäжӹ Парламент Ассамблейӹштӹ дä Европын Вäрӹштӹш дä регионвлäштӹш политиквлäн Конгрессӹштӹ активно пäшäм ӹштäт.
ӱштӹ вырсы жепӹн Европын Согоньыштыжы фактически социалистический блокышкы пырышы агыл сäндäлӹквлä веле ылыныт. Тӹнäм ЕСПА СССР-штыш эртäрӹмӹ событивлä паштек вадывел Европыштыш сäндäлӹквлäн позициштӹ гӹц анжен. ЕСПА-шты шӹренок СССР-шты эдемвлäн прававлäштӹм пыдыртымы, лӹмӹнок шамакын ирӹкäн агыл ылмаш тыргыжландарен, тенгеок еврейвлäн, немӹцвлäн, эстонвлäн, латышвлäн, лиетувавлäн, правозащитниквлäн положеништӹ гишäн ядмашвлäм анжымы. Ассамблей соцсäндäлӹквлäштӹш событивлä: 1956-шы ин Венгришкӹ дä 1968-шӹ ин ~ехословакиш советский войскавлäм пыртымы, Афганистаныштыш вырсы, ~ернобыльыштыш авари паштек тӹшлен анжен.
Перестройка жепӹн Европа Согонь дон СССР лошты кӹлвлä виäнгäш дä цаткыдемäш тӹнгäлӹнӹт. 1989-шӹ ин ЕС-ын штаб-квартирӹштӹжӹ Михаил Горбачев визит доно ылын. ЕСПА-шты ӹштӹмӹ докладыштыжы тӹдӹ техень шамаквлäм келесен: «Европа — мäмнäн цилäнäн пöртнä», тидӹ Россий Федерацим Европа Согонь докы лишемдӹмäштӹ кого ашкыл ылын.
1990-91-шӹ ивлäн СССР Европын Согоньын таманяр конвенцижӹм ратифицируен, нӹнӹжӹ шӹренжок социальный дä культура ядмашвлä доно кӹлдäлтӹнӹт. Тӹ ивлäн изин-олен Ирвел Европышты политикӹштӹш атмосфера вашталташ тӹнгäлӹн дä шукыштат агыл, тӹштӹш сäндäлӹквлääт Европа Согоньышкы ушненӹт.
Демократи шӱлӹшäн Российӹн корныжы Европын Согоньышкы
Россий Федераци 28-шӹ февральын 1996-шы ин Европын Согоньышкыжы пырен. Тӹнäм президентӹн айырымашвлäшкӹ йäмдӹлäлтӹнӹт дä Европын Согоньышкы пырымым правительствын тöр корнышты ылмыжы семӹнь анжымы, кыды кугижäнӹшӹн халыквлäлоштыш (международный) имдижшӹм яжоэмден. Сäндäлӹкӹн ЕС-ыш пырымыжы анзыц, ЕСПА махань обязательствывлäм Россий вӹкӹжӹ нäлеш, тидӹм пäлдӹртен. Сек тӹнгжӹм нӹнӹ Европыштыш конвенцивлäм, законвлäм йäмдӹлӹмӹ процессӹм дä пашкуды сäндäлӹквлä доно кӹлӹм кычымашты Европыштыш стандартвлäм нäлмäш ылыныт.
— ЕКП~-м дä сагажы ылшы протоколвлäм ратифицируяш (ӹштäлтӹн);
— колымашым кандымы приговорым вашталтымаш гишäн Кудымшы Протоколым ратифицируяш (ӹштӹмӹ агыл);
— пыткывлä дон ясландарымашым кандымывлäм запрещäйӹмäшӹм, чӹдӹ шотан халыквлäм перегӹмӹ гишäн Рамочный конвенцим, вäрӹштӹш самоуправленин Европыштыш хартим ратифицируяш (ӹштäлтӹн), региональный дä чӹдӹ шотан йӹлмӹвлäн правашты гишäн Европыштыш харти (лач подписäйӹмӹ веле), Европыштыш социальный хартин ратификаци гишäн ядмашым тäрвäтäш (лач подписäйӹмӹ веле);
— уголовный пäшäштӹ правовой палшыквлäм пумы гишäн, преступный доходвлä дä нӹнӹм мышмы ваштареш конвенцим ратифицируйымаш (ӹштäлтӹн), ик сäндäлӹкӹштӹ суйымывлäм вес сäндäлӹклäн пумы гишäн конвенци (ратификаци йäмдӹлäлтеш);
— Европын Согоньын привилегивлä дон иммунитетвлä гишäн Тӹнг соглашеним ратифицируйымаш (ӹштäлтӹн);
— халыквлä лоштыш соредäлмäшвлä дон спорвлäм лач мирный средствавлäм кычылт веле решäш;
— халыквлäлоштыш прававлäм шотышкы нäлӹн, кӹзӹт якте решӹмӹ агыл ядмашвлäм анжен лäктӹн сирäш (Латви дä Эстони лошты ылшы пӹсмäн ядмашвлä кӹзӹт якте решӹмӹ агылеп);
— Молдави гӹц войскавлäм лыкташ (кӹзӹт ти сäндäлӹкӹштӹ Россий Армин изи контингентжӹ кодын);
— Европыштыш обычный вооруженный вивлä гишäн Договорын обязательствывлäжӹм ӹлӹмäш пырташ;
— вескид сäндäлӹквлä гишäн попымы годым, «лишӹл зарубежье» терминӹм кычылтмы гӹц карангаш;
— культурылан äкäн хäдӹрвлäм Европын сäндäлӹквлäлäн мӹнгеш пумаш;
— религиозный организацивлäн пайдаштым жепӹм шыпшдеок, мӹнгеш пуаш;
— вес сäндäлӹквлäн собственность шотышты проблемӹвлäм пӹсӹнрäк решäш, лӹмӹнок 1945-шӹ ин Москвашкы шыпштен кемӹ архив материалвлäм мӹнгеш пумы ядмашым;
— кугижäнӹшӹн секретвлäм пäлӹшӹ гражданвлä гӹц вес сäндäлӹквлäшкӹ каштын кердӹштӹ манын, ограниченивлäм нäлäш;
— СНГ-шты эдемвлäн прававлäштӹ гишäн Конвенци Европыштыш эдемвлäн прававлäштӹ Конвенци ваштареш ӹнжӹ лиэп;
— ФСБ гишäн законодательствым Европыштыш стандартвлä докы лишемдäш, шамаклан, ФСБ-м ӹшке следственный изоляторвлäм кычымашым лишаяш (пӹтäртӹш пункт ӹштäлтӹн);
— гражданвлäн альтернативный служба гишäн законым ярыктымаш;
— армиштӹ дедовщинӹм чӹдемдäш дä лиэш гӹнь воксеокат пӹтäрӹмäш;
— законвлäм йäмдӹлӹмӹ годым Европыштыш стандартвлäм кычылтмаш;
— экологи дä технологи эксӹквлäм чӹдемдӹмӹ äль нӹнӹ ваштареш кредäлмӹ годым вес сäндäлӹквлä доно иквäреш пäшäм ӹштӹмäш;
— ти обязательствывлäм ӹлӹмäшкӹ пыртымы пäшäм анзыкыла нäнгемӹ годым Европын Согонь доно цаткыды кӹлвлäм кычымаш, тӹдӹн доно пäшäлӹмäш;
халыквлäлоштыш гуманитарный прававлäн положенивлäжӹм шотышкы нäлмäш, тидӹжӹ ӹшке сäндäлӹк кöргӹштӹш вооруженный конфликтвлä решӹмӹ годымат тӹкäлеш;
— халыквлäлоштыш гуманитарный организацивлä доно иквäреш пäшäм ӹштӹмäш, дä Россий Федерацин территориштӹ пäшäлäш йöнвлäм пумаш;
Европын Согоньышкы пыртымы церемоништӹ Россий Федерацим Вескид пäшä министр Евгений Примаков представляен. Тӹ кечӹнок Европын Согоньын Уставшым ратифицируйымы грамотым перегäш пуэн дä тӹнг конвенцивлä лӹвäлäн подписьшӹм шӹнден, тидӹжӹ ЕКП~-мäт тӹкäлеш.
1997-шӹ ин октябрьӹн Россий Федерацин президентжӹ Борис Ельцин Европын Согоньын кокшы саммитӹштӹжӹ ылын, ӹшке докладыштыжы тӹдӹ келесен: «Мä у, айырышы линивлä гӹц паснаок ылшы Кого Европым чангаш йäмдӹ ылына. Тӹ Европым, кышты ик сäндäлӹкäт вес сäндäлӹклäн ӹшке мненижӹм ак шӹш, техень Европым, кышты кыце изи, тенгеок кого сäндäлӹквлääт икань праваан партнервлä ылыт, кыдывлäм демократин принципвлäжӹ иквäреш ушат.
Ти Кого Европа тагачы ушнышы сäндäлӹквлäн куатышты лин кердеш, тӹдӹн потенциалжым тӱнымбалны нимахань вес регионвлä доно ат тäнгтäштäрӹ, кыды ӹшке ӹшкӹлäнжӹ безопасностьым гарантируен кердеш. Тӹдӹн (Кого Европын) негӹцешӹжӹ цилä халыкын культурный, национальный, исторический традицивлäштӹ вазыт. Кого Европа докы нäнгешӹ корны кужы дä куштылгыжок ак ли. Но тӹдӹн доно кеäш — цилä европеецӹн интересшӹ. Россий Федерациäт ти пäшäшкӹ ӹшке вижӹм пиштä.»
Тӹ годымок Ельцин Россий Федерацим Европа гӹц изолируяш цацышы вивлä гишäн пäлдӹртен, кыдывлä кок йиш стандартвлäм лыктыт дä российский эдемвлäн праваштым Балти сäндäлӹквлäштӹ пӹзӹрäт манын келесен. «Европын Согонь весӹвлä гӹц пӹсӹнрäк ӱштӹ вырсы комплексвлä гӹц ытлалтеш, седӹндоно тидӹ гишäн Европын Согоньын трибуныжы гӹц попем».
1998-шӹ ин 5-шӹ майын Россий Федераци ЕКП~ дä вес протоколвлäм ратифицируйымы гишäн грамотым коден. Тӹ кечӹнок Российӹштӹ Конвенци вижӹм нäлӹн.
1999-шӹ ин декабрьын уголовный прававлä шотышты тӹнг Конвенцивлäм подписäйӹмӹ гишäн грамотым кодымы.
2004-шӹ ин Думышкы айырымашвлä паштек Россий Федераци ЕСПА-шкы у делегацим айыра. Вуйлатышеш Константин Косачевым айырымы.
2005 -шӹ ин июньын 2002 и годшен периодаш ӹшке обязательствывлäжӹ гишäн Россий Федераци докладым ӹштен. Тидӹм ЕСПА-штӹ анжымы лин. Тидӹ паштек Рф ӹшке обязательствывлäжӹм выполняйӹмӹ агыл гишäн, критикуйымы лин (шамаклан Молдави дä Грузи гӹц вырсы контингентӹм лыкмы агыл дä семртный казньым вашталтымы агыл гишäн).
ЕСПА-н Резолюцижӹ (рекомендуйымы характерäн ылеш) Россий Федерацилäн «пӹтäртӹш жепӹн политикӹштӹш, законвлäм лыкмашты дä административный реформывлäм эртäрӹмäштӹ» корректировкым эртäрäш согоньым пуэн. Кӹлӹн (властьын) вертикальым цаткыдемдӹмäш, «нормальный демократин функционированижӹ» ваштареш лин кердеш манын пäлдӹртен.
Резолюциштӹ тенгеок тöрöк агыл Балти сäндäлӹквлäм оккупируйымы гишäнäт попалтеш. Тӹ годымок Россий Федераци Балти сäндäлӹквлäм оккупируйымы гишäн äшӹндäрӹмäшӹм дä Путин доно политикӹштӹ тӹнгäлмӹ реформывлäн курсым вашталтымашым изишäт тöреш ак лык. Ти шотышты критика кушкеш гӹнь, Рф Европа Согоньым финансируйымашым чӹдемден кердмӹжӹ гишäн пäлдӹртä.
Кыце Россий Федераци ӹшке обязательствывлäжӹм ӹлӹмäшкӹ пырта, тидӹ гишäн Дэвид Аткинсон (Кого Британи) дон Рудольф Биндиг (Германи) докладым ӹштенӹт, кышты тенге келесӹмӹ: «Россий эче ирӹкäн дä демократи принципвлä доно виäнгшӹ кугижäнӹш агыл, кӹзӹт якте тӹштӹ независимый судым нäнгемӹ система, ӹшкевуя ылшы ирӹкäн масс-меди дä ирӹкäн, тöрӹн эртäрӹмӹ айырымашвлäм эртäрäш йöн уке.»
Российӹштӹш регионвлäн вуйлатышывлäм айырымашын системӹм вашталтымашым федерализмӹн принципвлäжӹм пыдыртымы семӹнь анжымыла. Техень ситуациштӹ Федерацин Согоньын статусшым ынгылаш ак ли — тӹшкӹ пелӹжок президент доно айырымы губернаторвлä пырат. Госдумышкы айырымы принцип, докладым йäмдӹлӹшӹвлä семӹнь, президент доно ик мелӹн ылшы партивлäлäн конкурентноспособный оппозицилäн шачаш нелӹцвлäм канда.
Докладышты тенгеок ~ечняштӹ эдемвлäн прававлäштӹм пыдыртымы дä Россий Федерацин Армиштӹжӹ устав семӹнь агыл отношенивлä гишäн пäлдӹртӹмӹ.
Ти ядмашвлä Россий Федерацин кöргӹштӹш ядмашвлäэш шотлалтыт гӹнят, Россий Федераци Европын Согоньжын членжӹ семӹнь, ти организацин принципвлä дон стандартвлäжӹм — демократим, законвлäм äклӹмäшӹм, эдемвлäн прававлäштӹм шотышкы нäлäш сöрен.
Законвлäм äклӹмäштӹ дä демократим шотыш нäлмäштӹ у ашкылвлäм ӹштӹмӹ, тидӹжӹм у уголовно-процессуальный кодекс дон альтернативный служба гишäн Законым пингӹдемдӹмӹ, вес сäндäлӹкӹштӹ суйымы эдемвлäм тӹ сäндäлӹкӹшкӹ пумаш, Литва доно пӹсмäн договорым ратифицируйымаш дä Эстони доно пӹсмäн договорым йäмдӹлӹмäш анжыктат.
2005-шӹ ин ЕСПА Латви дон Эстоништӹ чӹдӹ шотан халыквлäн (национальный меньшинствавлä) положеништӹ гишäн ядмашвлäм анжымаш гӹц отказалтын, ти шотышты Россий Федерацин Балти сäндäлӹквлäм критикуйымаш äмäлдӹмӹ, реальный ситуацим анжыктышы агыл манын, пäлдӹртен.
Тӹ жепӹнок Россий Федераци гӹц Ош Российлäн, кышты эдемвлäн прававлäштӹм пыдыртымаш сӹнзäгӹрäток каеш, политический дä финансовый кычыкым пумашым цäрäш тергӹмӹ.
ЕСПА Латви дон Россий Федераци лоштыш пӹсмäн гишäн договорым йӹлерäк подписäйäш терген, Балти сäндäлӹквлä гӹц нäнгемӹ культурный ценностьвлäм мӹнгеш пуаш, реституцим ӹштäш дä 50 и гӹц тоштырак архив документвлä докы пыраш лимӹ гишäн ядын.
ЕСПА Россий Федерациштӹш ситуаци гишäн мониторингӹм пакыла нäнгеäш керäл ылмы гишäн пäлдӹртен.
ЕСПА Россий Федерацим критикуя гӹнят, ти сäндäлӹкӹн представительвлäжӹ «политикӹштӹш дискуссивлä лач тонг сӱк веле ылыт, кыдывлä вӹкӹ когонжат анжаш ак кел» манын попат. Россий федраци дон Европын Согонь лоштыш иквäреш пäшäштӹ Российӹштӹш дä Европыштыш законодательствым гармонизируйымашым тӹнгеш шотлаш лиэш. Халыквлäлоштыш ядмашвлä доно пäшäм ӹштӹшӹ Госдумын ЕСПА-н делегацижӹм вуйлатышыжы Константин Косачев 23. 06. 2005-шӹ ин «Ти организаци гӹц лäкмäш, Россий Федерацилäн кого поражени лиэш» манын пäлдӹртен.
2005-шӹ майын Россий Федерацин вескид пäшä министржӹ Сергей Лавров Варшавышты эртäрӹмӹ ЕС-ын Кымшы саммитӹштӹжӹ лин. Ти саммитӹштӹ Деклараци дон Планым пингӹдемдӹмӹ ылын, кыды семӹнь ЕС ӹшке пäшäштӹжӹ сек тӹнгжӹм эдемӹн прававлäжӹм, демократим дä законым äклӹмӹм шотышкы нäлшäшлык.
Саммитӹштӹ терроризм ваштареш кредäлмӹ Конвенцим пингӹдемдäш лыкмы. Ти Конвенцим йäмдӹлӹмäштӹ Россий Федераци кого рольым мадын.
Тоталитарный режимвлäн цäкӹнвлäштӹм (преступлеништӹ) осуждайымы гишäн Резолюци.
Халыквлäлоштыш кӱкшӹцӹштӹ тоталитаризм режимвлäн цäкӹнвлäштӹм осуждайымы гишäн, эче 2003-шы инок Европын Согоньыштыжы ЕСПА-н кӹзӹтшӹ Генеральный секретарьжы Рене ван дер Линден (Нидерландвлä) докладым ӹштен.
2005-шӹ ин сентябрьӹн Йöран Линдблад (Швеци) ЕСПА-н политкомиссишкӹжӹ «Халыквлäлоштыш сообщество коммунизмӹн цäкӹнвлäжӹм осуждайышашлык» лӹмäн докладым сирен. Авторын шанымыжы семӹнь, ти резолюци, коммунистический режимвлäн цäкӹнвлäштӹм суен, историштӹ тöр корнышкы лäкмӹм анжыктен кердеш, тенге, кыце ӹшке жепӹн фашизмӹн цäкӹнвлäжӹм Нӱрнбергӹштӹ суйымы ылын. Россий Федерацин политиквлäжӹ ти резолюци ваштареш линӹт, дä тидӹм Россий Федерацим мыскылымыла вäк анженӹт. Вескид сäндäлӹквлä гӹц ылшы коммуниствлä дон социалиствлääт шӹдäн ылыныт, нӹнӹ семӹнь автор коммунистический режимвлäм агыл, а комунизмӹн идеологижӹм суйымым анзыкы лыктын, манын пäлдӹртенӹт. Нелӹ дебатвлä паштек докладым вäрӹн-вäрӹн вашталтымы. Анжаш пумы резолюциштӹ «коммунизмӹн цäкӹнвлäжӹ» вäреш вес формулировкым «тоталитаризмäн коммунистический режимвлäн цäкӹнвлäштӹ» пумы.
Тӹ годымок Михаил Маргелов Испаништӹш франкон режимжӹ дä нацизмӹн идеологижӹн угӹц понгыжалтмыжы ваштареш ылмы гишäн докладым йäмдӹлäш тӹнгäлӹн.
25-шӹ январьын Европын Согоньын Парламент Ассамблейжӹ (ЕСПА) «тоталитаризмäн коммунистический режимвлäн цäкӹнвлäштӹм осуждайымы гишäн» резолюцим ярыктен. Резолюци верц 99 парламентари юкшым пуэн, 42 ваштареш ылыныт. Россий Федерацин делегацижӹ гӹц КПРФ, «Единая Россия» дон «Родина» резолюци ваштареш ылыныт. Россий гӹц лач ик член веле ти резолюци верц ылын — Владимир Жириновский.
франкон режимжӹ гишäн резолюцим ЕСПА-н Постоянный комиссиштӹжӹ 17 мартын 2006-шы ин дä нацизмӹн идеологижӹн угӹц понгыжалтмыжы ваштареш ылмы гишäн резолюцим 12 апрельӹн 2006-шы ин ярыктымы. Россий Федерацин делегатвлäжӹ тенге политический анжалтышышты балансыш толмы гишäн попат.
~ечняшты эдемӹн прававлäжӹм пыдыртымы гишäн резолюци
Тӹ кечӹнок ~ечняштӹ эдемвлäн прававлäштӹм кужы жепӹн, ивлä доно пыдыртымы гишäн ядмашвлäм анжымы дä (117 — верц, 24-ваштареш) юквлä доно резолюцим лыкмы. Ти резолюцишкӹ тöрлӹмäшӹм ушымы, кышты Россий Федерациштӹ шукердӹ агыл общественный организацивлä гишäн ярыктымы закон Европын Согоньын принципвлäжӹ доно иктеш ак тол манын пäлдӹртӹмӹ. Резолюцин авторжы Рудольф Биндин (Германи).
Коммерческий агыл организацивлä гишäн Россий Федерацин законжы
2006-шы ин Европын Согоньжы Россий Федерацин делегацин ядмыжы паштек коммерческий агыл общественный организацивлä (КАОО) гишäн ӹшке шанымашыжым пäлдӹртен дä нӹнӹм демократи принципвлä доно сирӹмӹ агыл манын. Ти закон Европын конвенциштӹ сирӹмӹ эдемвлäн прававлäштӹм пыдыртен кердеш манын, Страсбургышты шотлат.
Юриствлä семӹнь, кугижäнӹш органвлä уты доно КАОО-влä гӹц тергäт, тенге кугижäнӹшӹн органвлä махань-шон «административный документвлäм» нӹнӹ гӹц ядышт, регулярный проверкывлäм эртäрен кердӹт. Тӹ годымок вескид сäндäлӹк гӹц толшы КАОО-влä ваштареш дискриминаци цаклалтеш дä тидӹжӹм, закон лӹм доно ӹштäт манын пäлдӹртӹмӹ. Российӹн властьвлäжӹ махань-шон проектвлäм «ӱкшӹктен колтен» кердӹт дä тидӹжӹм «Россий Федерацин территорижӹлäн, суверенитетлäнжӹ дä национальный самобытностьланжы лӱдӹшвлäм канден кердеш» лӹм доно ӹштäт. Ти äмäл донок вескид сäндäлӹквлä гӹц толшы организацивлäлäн регистарци гӹц отказым пуэн кердӹт. Тӹнäмок кыды-тидӹ гражданвлäлäн КАОО-м пачаш манын, махань-шон торешвлäм ӹштӹмäш Европыштыш эдемвлäн прававлäштӹм пыдыртымы семӹнь анжымыла.
11-шӹ апрельӹн 2006-шы ин ЕСПА «Европа Согоньышкы пырышы сäндäлӹквлäн армивлäштӹ эдемвлäн прававлäштӹм шотеш пиштӹмäш» докладым колыштын. Документӹштӹ Россий Федерацин армиштӹш ситуацим лӱдӹшлäэш шотлымы. «Дедовщина» руш армиштӹ кӹзӹтäт эче кымдан шäрлӹшӹ явлени, а валстьжы гӹнь тидӹн масштаб дон проблемӹвлäжӹ гишäн ынгылдаренäт ак керд. Докладышты тенгеок Россий Федерацин салтаквлäжӹ пиш нелӹ дä лӱдӹшлä условивлäштӹ службым эртäт манын пäлдӹртӹмӹ. Европа Унионышкы пырышы сäндäлӹквлäн армивлäштӹ салтаквлä пел и гӹц и якте служат дä нӹнӹ лошты «вес эдемӹм тӹкäлäш ак ли» закон доно казармывлäштӹ ӹлäт. Кукшыгечӹн дä рушäрнян изи отпускышкы токышты кен кердӹт.
Россий Федераци ЕС-ӹн Министравлäн Комитетӹштӹ председатель ылын
2006-шы ин 19-шӹ май гӹц 15-шӹ ноябрь якте Россий Федераци Европа Согоньын Министрвлäн Комитетшӹн председательжӹ ылын. (Ти должностьым сäндäлӹквлäлäн латиницӹн алфавитшӹ семӹнь айырат).
Россий Федерацин председательӹн функцижӹм ӹштӹмӹ годым девизжӹ «Ушымы Европа докы — нимахань айырышы линивлä».
— эдемӹн праважы верц ылшы йöнвлäм цаткыдемдӹмäш, халыклан правовой пäлӹмäшвлäм пумаш, чӹдӹ шотан халыквлäн прававлäштӹм ӹшӹклӹмäш;
— Европым äвäлтӹшӹ кӹзӹтшӹ жепäш правовой кымдецӹм ӹштӹмäш;
— эдемӹн ӹшке социальный прававлäжӹм шукырак пäлäш йöнвлäм ӹштӹмäш, нелӹ условивлäштӹ ӹлӹшӹ гражданвлä гишäн шытырланымаш;
— демократин дä гражданскин ушемкымдемӹн формывлäжӹм яжоэмдӹмäш, вуйлатымашкы эффективный йöнвлäм пыртымаш;
— эдемвлä лошты икӹжäк-иктӹм ынгылымаш дон толерантне ылмым цаткыдемдӹмäш;
— культура дон тымдымаш, шӹнцӹмäш (наука) дä спорт сферӹштӹ пäшäм кымдаэмдӹмäш, сäмӹрӹквлä лоштыш кӹлвлäм виäнгдӹмäш.
Ти ядмашвлäм керäл шотлымы доно ЕС кымда спектрвлä доно пäшäм ӹштäш цацымыжым анжыктен. Кыды сäндäлӹкшӹ лач эдемвлäн права, демократи дä законвлäм шотышкы нäлмӹ лини доно веле пäшäм ӹштä, тӹнг ядмашвлä дон проблемӹвлäм изолируялт, ӹшке пӹсмäн кöргӹштӹжӹ веле анжынежӹ манын ЕС-шты попат. Программывлäм реализуяш манын, шукы сäндäлӹкӹшток, тенгеок Россий Федерациштäт махань-шон керäл мероприятивлäм эртäрӹмӹ, сек коговлäжӹ нӹнӹ лошты генеральный прокурорвлäн, Конституци судын представительвлäн дä Европа сäндäлӹквлäн спорт верц вäшештӹшӹ министрвлäн конференцивлä ылыт.
Россий Федерацин председатель сäндäлӹк ылмыжы годым. Страсбургышты финн-угр халыквлäн халык мастарлыкышты анжыктымы ылын. Тӹштӹ виäн делегаци Марий Эл гӹц ылын.
Ик техень КМСЕ Рф-ӹн председательствын пӹтӹмӹ лӹмеш эртäрӹмӹ конференциштӹ Вескид министрӹн палшыкалышыжы Александр Грушко пäлдӹртен: «ЕС-ын потенциалжым эче кыце келеш кычылтмы агыл. Кыды сäндäлӹкшӹ ти организацин пäшä сферӹжӹм äнгӹсӹремдӹнежӹ. Культурышты, социальный ядмашвлäштӹ, тымдымашышты, сäмӹрӹк эдемвлä доно пäшäм ӹштӹмäштӹ дä сäндäлӹквлäштӹш сäмӹрӹквлä доно икӹжäк-иктӹштӹ доно пäлäш волям ана пу гӹнь, тӹнäм демократи дон эдемӹн прававлäжӹ гишäнäт попаш нелӹ. Ти пäшäм вакуумышкы питӹргäлт, ӹштäш ак ли, эдемвлäн ӹлӹмäшӹн качествыжым яжоэмдӹмӹлä дä кечӹйӹдеäш нелӹцвлä дон шытырыштым куштылтымыла.»
Россий Федерацин председательствыжы яжон эртен, пел и жепӹштӹ шукы мероприяти эртäрäлтӹн, тӹ годымок 6-шы дä 14-шӹ протоколвлäм ратифицируйыдеок кодымат, тидӹ вӹкӹ ӹмӹлӹм пиштен. 2006-шы ин декабрьын Дума эдемӹн прававлäжӹн Европа Конвенцин 14-шӹ Протоколжыым ратифицируйымы ваштареш лин. Россий ЕС членвлäжӹ логӹц лач ӹшкетшӹ веле ратифицируйыде дä тенге вишкäт тӹдӹ пырен ак керд. Луатнӹлӹмшӹ протокол эдем прававлäм анжышы Европын Судшын пäшäжӹм куштылташ манын сирӹмӹ. Кӹзӹт судышты 90 тӹжем анжымы агыл жалоба киä дä нӹнӹм анжаш манын, анжымы процессӹм вашталтымыла. Ти протокол семӹнь толшашышты исквлäм анжымы годым кым судья агыл, а икток ситä, манын, пäлдӹртӹмӹ. Дума семӹнь ти вашталтымаш тöр судебный разбирательствылан ак палшы. Ти шотышты шукынжок вес семӹнь шанат- Россий Федераци тенге Судын эффективный ылмыжылан тормызла (пäшä яжонрак ашнаш тӹнгäлеш гӹнь, Россий ваштареш пумы жалобывлäм анжымашат простарак схема доно кеäш тӹнгäлеш дä тидӹжӹ ти сäндäлӹклäн когонжок кидешӹжӹ агыл), кыдыжы попат, вуйта цилä тидӹ политика доно кӹлдäлтӹн.
23-шӹ январьын 2007-шӹ ин Страсбургышты ЕСПА-н сессиштӹжӹ «Энергопоставкывлäм политикыштыш инструмент семӹнь кычылтмашын лӱдӹш монгырвлäжӹ» резолюцим ярыктымы, кышты энергим выжалымашым политический инструмент семӹнь кычылташ ак ли манын пäлдӹртӹмӹ. Резолюцин авторжы — Эстонин представительжӹ Марко Михельсон ылеш. Резолюци верц 81 дä ваштареш 14 депутат юкыштым пуэнӹт. Резолюциштӹ Россий Федераци дон Украина, Грузи дä Ош Россий лоштыш «газ выжалымы конфликтвлäм» äшӹндäрӹмӹ дä Россий ти шотышты, ӹшке пашкудывлäжӹм лӱдӹктӹлеш манмы. Ти документӹштӹ Европылан Российӹн энерги гӹц чӹдӹрäк зависимый лиäш манын, решенивлäм лыкмыла манмы.
25-шӹ январьын Страсбургышты Эндрю Макинтошын (Кого Британи) «Журналиствлäн ӹшке мнеништӹм ирӹкӹн келесӹмäш ӹлӹмäшлäнӹштӹ лӱдӹшвлäм кандат» лӹмäн докладшым колыштмы. Европышты шӹренок журналиствлä вӹкӹ нападаяш дä нӹнӹм лӱдӹктäш тӹнгäлӹнӹтäт, ЕСПА техень явлени ваштареш шамакшым келесен, лӹмӹнок Турциштӹ армян журналист Грант Динк дон Российӹштӹ Анна Политковскаян пуштмаш гишäн пäлдӹртен. Резолюцин проектӹштӹжӹ «Анна Политковскаян пуштмыжым независимый расследовани доно эртäрӹмылä» манын ЕСПА российский парламентаривлä гӹц ядын. Российӹн делегацин тергӹмӹжӹ паштек текстӹм вашталтымы лин, тӹдӹ ӹнде тенге шакта: «национальный парламентвлä криминальный расследованивлä паштек анжышашлык дä расследовани ак эртäрäлт, анзыкыла ак ке, результат уке гӹнь, тӹнäм властьышты ылшывлä тидӹ верц вäшештӹшäшлык ылыт, шамаклан, Анна Политковская шотышты, Российӹн парламентжӹ вäшештä».
Тел сессиштӹ кок ядмашым повестка гӹц нäлмӹ, нӹнӹ Россий Федераци дон Грузи лоштыш кӹлвлä дä руш ученыйвлäн шпион пäшäм ӹштӹмӹштӹ ваштареш пачмы процессвлä.
Эдемвлäн права шотышты Европын Судшы (ЭПЕС).
Эдемвлäн права шотышты Европын Судшы (ЭПЕС)
Страсбурыштыш Суд.
Эдемвлäн права шотышты Европын Судшы (англла - Еуропеан Цоурт оf Хуман Ригхтс, fр. – Цоур еурпéенне дес Дроитс дел´Хомме, рушла – Европейский Суд по правам человека) – халыквлäлоштыш организаци, кыдын @рисдикцижӹ Европа Согоньыш пырышы, эдем прававлäм перегӹмӹ дä ирӹкӹн тӹнг негӹцвлäжӹ гишäн Европа Конвенцим подписäйӹшӹ, тӹдӹм шотышкы пиштӹшӹ сäндäлӹквлäштӹ виäн ылеш. Тӹдӹ кыце сäндäлӹквлä лоштыш эртäрӹмӹ пäшäвлäм, тенгеок частный эдемвлäн исквлäштӹм анжа.
Россий Fедерацин гражданвлäжӹ 5-шӹ май 1998-шӹ и годшен ти Судышкы ӹшке ядмашвлäштӹм колтен äль ядмашвлäштӹ доно лäктӹн кердӹт.
Кыце тӹнгäлäлтӹн.
3-шы сентябрьӹн 1953-шы ин эдемӹн прававлäжӹ верц шалгышы Европын Конвенцижӹ эдемӹн прававлäжӹм декларируен веле агыл, тенгеок кыце ти прававлäм перегӹмӹлä дä кыце нӹнӹ верц шалгымыла тӹ механизмӹмäт ӹштен.
Пӹтäрижӹ гӹнь эдемӹн прававлäжӹм тергӹшӹ, нӹнӹм вäнгӹшӹ (контролируйышы) 3 орган ылын - эдемӹн прававлäжӹ шотышты Европын Комисси, эдемӹн прававлäжӹ шотышты Европын Суд дä Европын Согоньын министрвлäн Комитет.
Икшӹ ноябрьӹн 1998-шӹ ин кок пӹтäриш орган гӹц иктӹм ӹштӹмӹ – эдем права шотышты постоянно пäшäлӹшӹ Европын Судшым. Тӹдӹ Fранциштӹ, Страсбург халашты Эдемӹн прававлäжӹн Дворецӹштӹ вäрлäнä. Европын Согоньжат тӹшток.
Европын Судшы Европын Согоньышкы пырышы сäндäлӹквлäштӹ Конвенцин нормывлäм реализуйымы дä шотеш пиштӹмӹ паштек анжа. Исквлäм fизический эдем, эдемвлäн группа äль правительственный агыл организаци пуэн кердӹт. Тидӹ гӹц пасна сäндäлӹквлääт вес сäндäлӹкӹштӹ законвлä дон нормывлäн пыдыртымым цаклат гӹнь, жалобым сирен кердӹт. 1959-шӹ ин пäшäжӹм тӹнгäлмӹ годшен, 1998-шӹ и якте Европын Судшы тӹжем утла ядмашым анжен лäктӹн дä шукынжок нӹнӹ логӹц, fизический эдемвлäн жалобывлäштӹ.
Россий Fедераци Европын конвенцивлäжӹм ярыктымыжы велдӹк, цилäн, кӱ тӹдӹн @рисдикциштӹжӹ ылыт, ӹшке праваштым пыдыртымым цаклат дä пäлäт гӹнь, Европын Судышкы жалоба доно лäктӹн кердӹт. Тидӹ гишäн Россий Fедерацин Конституцин 46-шы статьяштыжат сирäлтеш: ”сäндäлӹк кöргӹштӹш органвлä эдемӹн прававлäжӹн шотышты правовой перегӹмäшӹн йöнвлäжӹм ак моэп гӹнь, тӹнäм Россий Fедерацин халыквлäлоштыш договорвлäм сирӹмӹжӹ велдӹк, цилä гражданинӹн халыквлäлоштыш (международный) органвлäшкӹ ядмаш доно лäктäш праважы улы”.
Кыце исквлäм пуаш.
Искӹм Судышкы пумы анзыц, таманяр керäл условим шотышкы нäлмӹлä. Искӹм тӹ прававлäм пыдыртымы гишäн пуаш лиэш, кыды лач эдемӹн прававлäжӹм пыдыртымым веле тӹкäлеш. Конституциштӹш пäшäм ӹштäш прававлä, соцобеспечени прававлä гишäн сирäлтеш, но тенге гӹнят Европын Судшы ти проблемӹвлä доно кӹлдäлтшӹ ядмашвлäм ак анжы.
Пӹтäриок келесӹмӹлä, Европын Судышкы fизический эдемвлä дä организацивлä ваштареш жалобывлäм колташ ак ли, тидӹм лач кугижäнӹш инстанцивлä ваштареш веле ӹштäш лиэш. Жалобым лач тӹдӹ пушашлык, кыды ӹшке отношеништӹжӹ эдем прававлäн пыдыртымыжым цакла. Таманяр эдем жалобым пуа гӹнят, тӹштӹ цилä эдемӹн конкретный претензиштӹм анжыктыман. Европын Судышкы тöрöк сирäш ак ли, ти процессӹм вäрӹштӹш суд гӹц тӹнгäлмӹлä дä делам анжымаш шукы инстанцим эртен кердеш. Сäндäлӹкӹн сек Кӱшӹл Судшат ядмашым ак решӹ гӹнь, тӹнäм Европын Судышкы жалобым сирӹмӹлä. Тидӹм Кӱшӹл Судын решенижӹ паштек 6 тӹлзӹ эртӹмешкӹ ӹштӹмӹлä. Тидӹ гӹц пасна махань законвлäм сäндäлӹк ратиfицируен, шотышкы нäлмӹлä.
Статистика.
2006-шы и – 19 000 нäрӹ
- Пӹтäртӹш жепӹн Европын Судшы махань решенивлäм лыктын техень адрес доно пäлен нäлäш лиэш: хттп://ввв.еспцх.ру.
- Эдемӹн прававлäжӹ верц ылшы Европын Конвенцижӹ: хттп://ввв.ецхр.ру/
- Эдемӹн прававлäжӹ гишäн законвлä: хттп://ввв.мемо.ру/право/в_107.хтм/
- Европын Судын документвлäн инfормаци системӹжӹ: хттп://ввв.ецхр-басе.ру/
- Страсбургыштыш Европын Судын справкывлäжӹ: хттп://ввв.риан.ру/спражка/
Сегед.
Се́гед (— хала Венгрин кечывӓлвелнӹжӹ. Чонград административ покшалын, медьен вуйхалажы. Ӹлӹзӹ шот — 162 889 эдем (2005), тидӹ шотшы доно Венгрин 4-шӹ халажы.
Хала вашт Тиса йоген эртӓ.
Печ (Венгри хала).
thumb
Печ ( — хала Венгриштӹ, Мечек кырык лапышты. Баранья административ медьен покшалжы. Тӹштӹ 156 576 эдем ӹлӓ (2005). Эссен дӓ Стамбул доно Печ 2010 ин Европын культура вуйхалажы ылеш.
Дьӧр.
Дьӧр (,) — Венгрин йыпел-вадывелнӹш халажы, Будапешт дон Вена (хала) лошты вӓрлӓнӓ. Рабан Дунайыш йоген пырымы ӓнгӹштӹжӹ шыпшылт вазын. Дьӧр-Мошон-Шопрон медьен вуйхалажы. Ӹлӹзӹ шот 127 594 (2005 и).
Монне, Жан.
Бонн, 1953 и. Монне дон Аденауэр
Жан Омер Мари Габриель Монне (фр. Jean Omer Marie Gabriel Monnet), (9.11.1888). Шачмы вӓржӹ Коньяк хала, Шаранта, Франци — (Колен 16.3.1979), (Колымы вӓржӹ Париж), Франци) — француз бизнесмен, кугижӓнӹш йенг.
Европа Ушемымӹштӹмӓштӹ пиш кого рольым мадын.
Европа Ушемлӓн шачаш манын коклышы курымын эртӹшӹ кок кого вырсы инспирацим пуэнӹт. Кӹзӹтшӹ Унионым (Ушемӹм) ынгылаш манын, тидӹм пӓлӓш уты агыл. Седӹндонат шайыштмашнам коньякым выжалышы фабрикант француз Жан Монне (Jean Monne) гӹц тӹнгӓлӹнӓ, кыды ӹшке жепӓш Европым яжон пӓлен, шӱмжӹ вашт яратен дӓ шукы сӓндӓлӹкӹштӹ каштын шоктен.
Тӱнымбалныш Пӹтӓриш вырсы дӓ Монне.
Тӱнӹмбалныш Пӹтӓриш вырсы 1914—1918-шӹ ивлӓн Германи ваштареш кредӓлмӓштӹ коалициштӹ ылшы Франци дон Англи лоштыш льыскыдемшӹ кӹлӹм Монне раскыдын ужын. Каналын кок сирӹштӹжӓт икӹжӓк-иктӹ вӹкӹ ӹнянӹде анженӹт дӓ лач шоэн вӓшлиӓлтшӹ эдемвлӓ веле пашкудын йӹлмӹлӓжӹ попен мыштен.
Жан Монне кого опытан коммерсант ылын дӓ кыце шукыштат агыл пашкуды сӓндӓлӹквлӓ, вырсы ивлӓм ӹлен лӓктӓш дӓ халыкыштым пукшен лыкташ манын киндӹ дон вес керӓл продуктывлӓм аран-аран нӓлӓш тӹнгӓлӹт, анзыцок ужын. Киндӹ шӹренжок монополиствлӓн кидӹштӹ ылын, седӹндонат коалицишкӹ ушнышы сӓндӓлӹквлӓ тидӹм шергӓш ӓк доно нӓлӓш тӹнгӓлӹт ылын.
Монне пӹтӓри Францин, вара Кого Британин парвительствыжы докы кыце ыш доно киндӹ дон вес керӓл продуктывлӓм нӓлмӹлӓ, ядмаш доно лӓктӹн. Пӹтӓрижӹ гӹнь, Монне вӹкӹ пиш когон ӹнянӹде анженӹт, но шотлен лыкмыкышты, лачокшымат тӹдӹ делам попымыжым ынгылнеӹт дӓ тидӹ паштек Монне киндӹ дӓ провизи нӓлмӓшӹм Лондонышты вӓрлӓнӹшӹ конторыжы гач координируяш тӹнгӓлеш.
Тӱнымбалныш Пӹтӓриш вырсы «урам!» саслен-саслен тӹнгӓлӓлтӹн, тӹ салтаквлӓлӓн, кыдывлӓ Äтямӱлӓндӹн лӹмнержӹ верц кредӓлӓш маршируенӹт, мактымы шаявлӓм шукым попенӹт. Но махань сӹрӓн, лачокшымат, вырсы ылын дӓ маняр шукы ойхым тӹдӹ канден — тидӹм ынгылен шомыкышты, Европын гражданвлӓжӹ вырсы вӹкӓт анжалтышыштым вашталтенӹт.
Кыце толшашышты Европышты кредӓлдеок, вырсывлӓдеок ӹлӓш лиэш, тидӹ гишӓн тӹнӓм Жан Монне веле агыл шанен. Халыквлӓлоштыш иквӓреш пӓшӓм ӹштӹшӹ орган 1920-шы ин Женевын Халыквлӓн Ушемӹм ӹштен, кышты Жан Моннелӓн Генеральный секретарьын палшыкалышын должностьым пуэнӹт. Халыквлӓ лошты хытырен дӓ иквӓреш пӓшӓм ӹштен, вырсывлӓ докы нӓнгешӹ конфликтвлӓм решӓш лиэш манын Халыквлӓн Ушем шанен. Кыце пӓленӓ, ти шотышты пурым шанышы Ушем, задачыжым ӹштен кердде дӓ 1939-шӹ у вырсы тӹнгӓлӓлтӹн.
Ньиредьхаза.
thumb
Ньиредьхаза () — Венгрин йыдпел-ирвелнӹжӹ, Сабольч-Сатмар-Берег медьежӹ. Ылӹзӹ шот: 116 899 эдем (2005).
Кечкемет.
Кечкемет () — Венгри покшалныш, медье Бач-Кишкун медьен административ центржы. Ӹлӹзӹ шот: 108 844 человека (2005). медьежӹ
Этимологижӹ.
Ти регионышты кесӹм первишен урдатат, халан лӹмжӓт венгр йӹлмӹштӹш «кесӹ» шамак гӹц толеш. Халан гербӹштӹжӓт кесӹм анжыктымы.
Секешфехервар.
Секешфехерва́р (IPA:['sikeʃfɛ'hɛrvar],,) — хала Венгриштӹ, Фейер медьежӹ. Ылӹзӹ шот: 101 465 эдем (2005). Покшал курымвлӓн Секешфехерварышты Венгри кугижӓн резиденцижӹ вӓрлӓнен. Ти халашты 37 кугижӓм коронуйымы, 15 кугижӓ вуйлатышым тайымы.
Кыравец.
Кыравец, тенгеок кравец — йӹргешкӹ паян кагыль. Кыравецӹм ыржа, шож дӓ шӓдӓнгӹ гӹц тышкаш лиэш. Ингридиеньвлӓжӹ: лашаш, мыны, прос шӹрӓш, охыра. Кырвецӹм 2010 ин «Финн-угр халыквлӓн 7 йозышты» конкурсыш лыкмы. Кыравец гань кагыль Финлядиштӹ улы, тӹштӹ пай вӓреш колым пиштӓт дӓ техень кагыль "калакукко" (кол ӓптӓн) маналтеш.
Ажедмашвлӓ.
К
Коман меленӓ.
Коман меленӓ – кок пачаш меленӓ.
Коман меленӓ сӹлнӹшаяшты.
К
Падкагыль.
Падкагыль – шолтымы падкагыль (руш. варенники).
П
Киндӹ.
Токо веле кӱэшт лыкмы киндӹ
Киндӹ (сыкыр) – кӱэшт лыкмы сыкыр. Тенгеок ныр гӹц тӹред нӓлмӹ шурны. Киндӹлӓн синоним семӹнь «сыкыр» шая ылеш. Киндӹлӓн тенгеок синоним «пӹрцӹ«шая кычылталтеш. Мӱкшвлӓ дон погымы киндӹ (рушла «пыльца») доно яркалаш ак кел. Лапкавлӓштӹ рекламым моло ӹштӓш гӹнь, тӹнӓм «киндӹ«шамакым кычылтман.
Киндӹ гишӓн халык шая.
• Киндӹ гӹц кого ит ли.
• Киндӹ мӹшкӹр паштек ак кашт.
К
Кагыль.
Кагыль – лашаш руаш гӹц тышкымы дӓ кӱэшт лыкмы качкыш. Кагыльын кӧргӹжӹ тамаханят лин керлеш. Кырык марынвлӓ ромы тури, пай, шол, кол, олма, шаршы, коштымы олма, морко да молы йиш кагыльымат кӱэштӹт. Кагыльым шукы сӓндӓлӹкӹшток пӓлӓт. Кагыльвлӓ тенгеок виш сӹнӓн лин кердӹт.
К
Кол лем.
Кол лем — кол гӹц шолтымы лем, марынвлӓн национальный качкышы. Кол лемлӓн кыце тыгыды, тенгеок кого колат яра. Кол лемӹм вӹдеш ӓль шӹшер-патылеш шолтат.
К
Кӱтӹмӓк.
Кӱтӹмӓк тенгеок тарык — шапышы шӹшер гӹц ӹштӹмӹ продукт. Кӱтӹмӓк гӹц марынвлӓ шукы йиш качкышым ӹштӓт.
К
Лем.
Лем – кырык марынвлӓн яратымы качкышышты. Лемӹн историжӹ пиш кужы ылеш, эдемвлӓ тӹдӹм шун дӓ кӹртни ӓтӹдерӹм шанен лыкмыкышты, шолташ тӹнгӓлӹнӹт. Качкыш семӹнь лем кымданжок 14-шӹ курым годшен пӓлӹ ӹлеш, тӹдӹ Кечӹвӓл вел сӓндӓлӹквлӓ гӹц шӓрлӓш тӹнгӓлӹн. Марынвлӓ кӹзӹт шӹренок пай, кол, понгы, кавшта дӓ кавштавичӹ хӓдӹр лемӹм качкыт. Тӱнӹмбалны 150 тип лем улы, кыдывлӓн тӹжем йишеш пайылалтыт.
Л
Меленӓ.
Меленӓ – лашаш гӹц ӹштӹмӹ качкыш, кыдын негӹцӹштӹжӹ вишкӹдӹ руаш. Ти руашӹм селмаш опталыт да кого температурышты кӱэштӹт. Меленӓ гань качкышым шукы халык пӓлӓ. Лин кердеш, рушынвлӓн «блин» шамакышты этимологижӹ доно мары «меленӓ» доно кӹлдӓлтӹн. Первишӹ руш йӹлмӹштӹ «мелина» шамак ылын, кыды, ӹлен-толын нӹнӹн кӹзӹтшӹ формышкы трансформируялтын. Шамаклан, вес славян йӹлмӹвлӓштӹ меленӓлӓн «блин» шамакым ак кычылтеп. Вес финн-угр йӹлмӹвлӓштӓт ти шамак лач марынвлӓн йӹлмӹштӹ веле улы. Лин кердеш руш йӹлмӹшкӹ ти шамак мерӓ йӹлмӹ гӹц толын.
М
Мыны (качкыш).
Мыны – качкыш йӓмдӹлӹмӹ годым мыным марынвлӓ пиш шӹрен кычылтыт. Тидӹ гӹц пасна мыным шолтен ӓль ыжарен качкыт. Когечӹ годым мынын символжы у ӹлӹмӓшӹн дӓ сотын символжы семӹнь ылеш.
М
Мӱ.
Мӱ марынвлӓн первишен шотеш пиштӹмӹ качкыш. Марынвлӓм первишен мӱкшӹм анжышы дӓ мӱм выжалышы халык семӹнь пӓленӹт. Мӱм чӓй доно йӱт, мӱ гӹц мӱан пӱрӹм ӹштӓт, мӱ дон патыл яре меленӓ пиш яжо десерт. Мӱм мӱкшвлӓ донпыйылмывлӓ погат, потемӹшвлӓ мӱм ак погеп.
М
Немӹр (качкыш).
Немӹр – махань-шон шӹрӓш качкыш. Ти шамак эче кырык мары йӹлмӹштӹ пӓшӓн мычашыжым анжыкта, кынам ӓрӓкӓм агыл йӱнӹт, а ӱан немӹрӹм пукшенӹт. Ти пуры дӓ шулыкым лаксыртышы агыл овуцам, кыды вӓрежӹ угӹц пырташ тӹнгӓлӹнӹт.
Н
Померанцев, Иван Васильевич.
Иван Васильевич Померанцев –халыкланна сотым кандышы. (1785 и, Цикмӓ - кынам колен, пӓлӹ агыл).
Биографижӹ.
Цикмӓштӹ кырык мары йыхышты шачын. Тӹдӹн ӓтяжӹ Цикмӓштӹш Христосын Ӹлӹжмӹ церкӹштӹ дьӓкӹн ылын. Семняштӹштӹ 4 эргӹ дӓ 2 ӹдӹр ылын. Семон, Лексе, Иван (вӹзӹмшӹ тетя) Азаныштыш духовный академим тымень пӹтӓренӹт. Тӹ жепӹн тыменьмӹ вӓрвлӓштӹ тыменьшӹвлӓ ӹшке ӹшкӹлӓнӹштӹ фамилим айыренӹт. Семон ӹзӓжӹ Козьмодемьянский лин, Лексе – Сокольский, Иванжы - Померанцев лӹмӹм айырен.
1807 ин духовный академим тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Изи Шӹндӹр солашты Тройцын церкӹштӹ свӓщенник лин. Тӹ жепӹн Синодын шӱдӹмӹжӹ велдӹк, Йыл тӹрӹштӹш халыквлӓн йӹлмӹвлӓшкӹ махань-шон церкӹ текствлӓм сӓренӹт. И. В. Померанцев мары йӹлмӹшкӹ Маркын Евангелжӹм дӓ таманяр апостолын увервлӓштӹм сӓрен.
1818 ин 3 июньын Николай Икшӹ кугижӓн Александр эргӹжӹ шачмы лӹм доно Померанцев Изи Шӹндӹр солашты ӹшке пӧртӹштӹжӹ церкӹ кымдем школым пачаш шанен: Азаныш ядмаш сирмӓшӹм сирен. Школым пачаш разрешеним 3 иштӹ веле, 1821 ин 28 январьын пумы. Тӹ кечӹнок училищӹ пачылтын. Тӹштӹ пӹтӓри 12 тӹменьшӹ тыменьӹн, шот вара 20 якте кушкын. Цилӓ тӹмдӹмӓш процесс кырык марла кен. 1822-шы ин 11 июльын ти школышты Цикмӓ гӹц уезд инспекторжы дӓ вес эдемвлӓ ылыныт. Кырык мары тетявлӓ нӹнӹ анзылны келгӹ пӓлӹмӓшӹм анжыктенӹт, седӹндонат нӹнӹлӓн мактымы сирмашӹм кычыктенӹт дӓ книгӓвлӓм пӹрняленӹт. 1824 ин Померанцевӹн тымдымаш пӓшӓштӹжӹ нелыцвлӓ лӓктӹнӹт: кыдӹтидӹлӓнжӹ тымдымы пӓшӓжӹ мелешӹштӹ ылде, тӹдӹ вӹкӹ ӓлӓксӹвлӓм кӹшкӓш тӹнгӓлӹнӹт. Седӹндонӓт тӹдӹ школ пӓшӓм пырахен дӓ Кожваж церкӹшкӹ ванжа, тӹштӹ свӓщенник лин. Кемӹкӹжӹ Изи Шӹндӹр школ питӹрӓлтеш, угӹц тӹдӹ лач 1856 ин, М. А. Рождественскин йӹштӹлмӹжӹ доно веле угӹц амасажым пачын.
Изи Шӹндӹр школышты нӹл и веле тымден гӹнят, Померанцев ӹшкежӹ ти ивлӓм сек цӓшӓнеш шотлен.
П
П
Альбинский, Андрей Данилович.
Андрей Данилович Альбинский (1790 – кышты дӓ кыце колен, пӓлӹ агыл)- халыкланна сотым кандышы, Черемисская грамматикын авторжы.
Биографижӹ.
Кырык мары свӓщенникӹн йыхышты шачын. 1805-1811 ивлӓн Азанышты Духовный академиштӹ тыменьӹн. Тӹдӹм отличи доно тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Пӧртныр солаш толын дӓ церкӹ свӓщенник лин. Тиштӹ тӹдӹн ӓвӓжӹ дон ӹзӓжӹ семняжӹ доно ӹленӹт. 22 иӓш ӹрвезӓш Василий Иванович дьӓкӹнӹн 14 иӓш Мария ӹдӹржӹм нӓлӹн. Семня ӹлӹмӓш гӹц пасна А.Д. Альбинский сӓрӹмӓш пӓшӓм ӹштен шалген. 1821-шӹ ин Санкт-Петербургышты Лукан Евангелим пасна книгӓ доно ецӓтлен лыктеш.
1824 ин Альбинский Цикмӓ халаштыш Валгыды Тройцы соборышты протери лин. 1825 ин тӹдӹм Азанышкы кафедрӓн Благовещени соборышкы свӓщеннниклӓн ваштенӹт. 1826-шы ин духовный семинаришкӹ ванжен. 1828-1830 ивлӓн Азаныштышы уезд училищештӹ, вара духовный училищештӹ мары йӹлмӹм тымден. тӹнӓмок сирӹмӹ пӓшӓш пижӹн. 1830-шӹ ин Синод шӱдӹмӹ доно «Черемисская грамматика» лӹмӓн книгӓм сирӓ. Ти кидпӓшӓ 7 и училищӹн канцеляриштӹжӹ киэн, вара 1837 ин Азан университет типографиштӹ пасна книгӓ доно пецӓтлӓлт лӓктӹн. 1200 экземпляран ылын.
1825 ин А. Д. Альбинскин 29 иӓшӹнок сӓмӹрӹк вӓтӹжӹ кола. Тӹдӹн вӹлӓн вӹц тетяжӹ кодын (сек коголанжы 12 и ылын, изилӓнжӹ 1 и). Церкӹ правилӹ доно тӹды –кокшӹ гӓнӓ ӹдӹрӹм нӓлӹм кердде. Шукы и тӹдӹ нелӹвлӓм сӹнгӓш цацен ӹлен. 1830 ин прошеним сирен мӹнгеш Пӧртныр солашкы сӓщенникеш кеӓш ядеш. Тӹдӹн ядмыжым шоктымы ылын. 1830 ин ӹшке шачмы вӓрӹшкӹжӹ портӹлӹн. Но тӹдӹ тиштӓт ладна ӹлӹмӓшӹм моде. 1832 ин Цикмӓштӹш церкӹ правлениш ядмашым сирӓ дӓ Азаныштыш Зилант монастирӹн шӱмбел кӹмдемӹш колташ ядеш. Пӓлӹ: архиепископ Филарет ти ядмашым тореш лыктын, тӹдӹ А.Д. Альбинскилӓн мары йӹлмӹ доно лӹмдерӹм сирӹктӹнежӹ ылын. Тидӹ пӓштек махань пуйырымаш Альбинским вычен, пӓлӹ агыл.
А
А
Рождественский, Михаил Алексеевич.
Михаил Алексеевич Рождественский – халыкланна сотым кандышы. (1830 и, Цикмӓ уезд –кынам колен, пӓлӹ агыл).
Биографижӹ.
М. А. Рождественскин ӓтяжӹ дьӓкӹн ылын. 1850-шӹ ин духовный семинарим тымень пӹтӓрен. Яжон тыменьшӹ ӹрвезӓшӹм пакыла духовный академимшкӹ тыменяш колтенӹт. Льыскыды шулыкшы венлдӹк, тӹдӹм академи гӹц епархин пӓшӓш ваштенӹт. 1851 ин Азан дон Свияжскын архиепископшы Григорий тӹдӹм ӹшке хорышкыжы тымдышеш нӓлӹн. 1853 ин шулыкшы изиш тӧрлӓнӓлмӹкӹ тӹдӹ Цӓрлӓ уездӹн Петропавловски солаш кен дӓ тӹштӹ свӓщенник лин. Тӹштӹ шукыжок пӓшӓм ак ӹштӓ дӓ туан велӹшкӹжӹ вашташ ядмаш сирмӓшӹм сирен. Тенге тӹдӹ 1854-шы ин Изи Шӹндӹр солашкы толын. Валгыды Тройцын церкӹштӹ свӓщенник лин.
1856 ин 12 январьын Рождественский Изи Шӹндӹрӹштӹ ӹшке пӧртӹштӹжӹ церкӹ кымдем училищӹм пӓчын дӓ тетявлӓлӓн кырык мары йыл-мӹ доно тымдаш тӹнгӓлӹн. Яжон тымдымы дӓ халык лошты пӓлӹмӓшӹм шӓрӹмӹ гишӓн Синод дӓ епархи лӹм доно тӹдӹлӓн тау шамакан сирмашӹм пуэнӹт дӓ шергӓкӓн пӹрня (подарка) доно пӓлемденӹт..
1869 ин Рождественским духовный съездышты Цикмӓ уездӹн 1-шӹ йӹргецӹн благочинный должностеш айыренӹт. 1872 ин земский управын правленин йенгжӹ (членжӹ) лин, тӹдӹн цацымыжы велдӹк Изи Шӹндӹрӹштӹ кок этажан училищӹм чангат дӓ пачыт. Рождественский тенгеок Цикмӓ уездӹi Гурий шӱмбел кымдемӹн школвлӓ пачаш манын, шукы шытырым пиштен да –тенге тӹды –туан халыкшын толшашыжым сотым ужаш шанен. Ти школвлӓштӹ тымдымы йӹлмӹ тӹнӓм кырык мары йӹлмӹ ылын. Тӹ ивлӓн шӹренжок лач ӹрвезӓшвлӓдӓн веле школвлӓ ылыныт гынят, Рождественски ӹдӹрвлӓӓнӓт школвлӓм пачаш цацен. Тенге 1869-шы –ин Изи Шӹндӹр ӹдӹрвлӓн училищештӹ пачмы лин, кышты пӹтӓрижӹ 15 ӹдӹрӓш тыменьӹн. 1874-шӹ ин тӹштӹ 50 ӹдӹр тӹменьӹн. Тыменьӹ вӓр утла тор ылын, тыменьшӹвлӓ ӱштӹмыж доно церлӓнен- колтенӹт: седӹндонат ти училищӹм Цикмӓш вашташ линӹт. Ти училищӹлӓн цикмӓ купец И. М. Зубков йори кого пӧртӹм шӹнден. 1875-шӹ ин 12 мартын ӹдӹрвлӓн училище Изи Шӹндӹр гӹц Цикмӓш официацльно ваштымы лин. Пакылажы ти училищӹ Цикмӓштӹш рушын агыл ӹдӹрвлӓн училищештӹ маналтын. 1877 ин М. А. Рождественский ӹшкежӓт Цикмӓшкӹ ванжа дӓ ти училищӹштӹ законвлӓм тымден.
А
А
Изи Шӹндӹр ӹдӹрвлӓн училищештӹ.
Изи Шӹндӹр ӹдӹрвлӓн училищештӹ - М. А.Рождественский доно пачмы церкӹ кымдем школ.
1860-шы ивлан Кырык сирӹштӹ шӹренжок лач ӹрвезӓшвлӓлӓн веле школвлӓ ылыныт, седӹндоно Рождественский ӹдӹрвлӓлӓнӓт школвлӓм пачаш цацен. Тенге 1869-шы –ин Изи Шӹндӹр ӹдӹрвлӓн училище пачмы лин, кышты пӹтӓрижӹ 15 ӹдӹрӓш тыменьӹн. 1874-шӹ ин тӹштӹ 50 ӹдӹр тӹменьӹн. Тыменьӹ вӓр утла тор ылын, тыменьшӹвлӓ ӱштӹмыж доно церлӓнен колтенӹт: седӹндонат ти училищӹм Цикмӓш вашташ линӹт. Ти училищелӓн цикмӓ купец И. М. Зубков йори кого пӧртӹм шӹнден. Кышты кӹзӹт ти пӧрт? 1875-шӹ ин 12 мартын ӹдӹрвлӓн училище Изи Шӹндӹр гӹц Цикмӓш официацльно ваштымы лин. Пакылажы ти училищӹ Цикмӓштӹш рушын агыл ӹдӹрвлӓн училищештӹ маналтын.
Цикмӓштӹш рушын агыл ӹдӹрвлӓн училищештӹ.
1860-шы ивлан Кырык сирӹштӹ шӹренжок лач ӹрвезӓшвлӓлӓн веле школвлӓ ылыныт, седӹндоно М. А.Рождественский ӹдӹрвлӓлӓнӓт школвлӓм пачаш цацен. Тенге 1869-шы –ин Изи Шӹндӹр ӹдӹрвлӓн училищештӹ пачмы лин, кышты пӹтӓрижӹ 15 ӹдӹрӓш тыменьӹн. 1874-шӹ ин тӹштӹ 50 ӹдӹр тӹменьӹн. Тыменьмӹ вӓр утла тор ылынат, тыменьшӹвлӓ ӱштӹмыж доно церлӓнен колтенӹт, седӹндонат ти училищем Цикмӓш вашташ линӹт. Ти училищелӓн цикмӓ купец И. М. Зубков йори кого пӧртӹм шӹнден. Кышты кӹзӹт ти пӧрт? 1875-шӹ ин 12 мартын ӹдӹрвлӓн училище Изи Шӹндӹр гӹц Цикмӓш официацльно ваштымы лин. Пакылажы ти училище Цикмӓштӹш рушын агыл ӹдӹрвлӓн училищештӹ маналтын. Кышкевек ти школ пачмы ылын?
Вишняву.
Вишняву () — Слива ("Prunus") йыхыш пырышы кушкыш. Мары Элышты цилӓ вӓреок кушкеш, но сек шӹренжӹ Кырык сирӹштӹ вӓшлиӓлтеш. Изиш шокшырак вӓрӹм яратышы кушкыш.
В
Виноград.
Виногра́д () — Виноград сӹнӓн йыхыш пырышы кӹцкӓн кушкыш, кӱмӹкӹжӹ кыды мӱӓн мӧр лиэш.
Грушаву.
Грушаву () — йыхыш пырышы кӹцкӓн дӓ декоративный пушӓнгы ӓль тӹшкӓ. Европышты 60° йп. к. якте шӹргӹвлӓштӹ вӓк кушкеш.
Кедров, Иван Михайлович.
Иван Михайлович Кедров (1844 – кышты дӓ кынм колен, пӓлӹ агыл). Пӹтӓриш мары букварьын авторжы. XIX-шӹ курымын алыкнам соты корышкы лыкташ цацышывла логӹц иктӹжӹ.
Биографижӹ.
Ӓ тяжӹ, Михаил Кедров дьӓкӹн, варажы свӓщенник ылын. И. М. Кедров 1865 ин Азан духовный семинарим тымень пӹтӓрен, кыды паштек Цермӹшӓл сола училищештӹ тымдышын пӓшӓм ӹштен.Тымдымыжы годым кырык марла тымдымы книгӓн керӓл ылмыжым ынгылен, седӹндонӓт кид доно сирӹмӹ тымдымы книгӓм сирӓш пижӹн дӓ ӹшке уроквлӓштӹжӹ кычылтын. Букварьым лыкмашты палшыкым М. А. Рождественский дон Г. М. Яковлев пуэнӹт. Ти букварь 3 ноябрьын 1867-шӹ ин лӓктӹн дӓ Упрощённый способ обучения чтению черемисских детке горного населени маналтын. Лин кердеш, ти кечӹм толшашышты, Кедровын пӓшӓжӹм шотеш пиштен, мӓ Кырык марла сирӹмӹ кечӹ семӹнь пӓлдӹртӓш тӹнгӓлӹна. Букварь 1200 экземпляр доно лӓктӹн, тӹдӹ 17 ӹлӹштӓшӓн ылын, алфавитӹштӹ 33 буква, тӹшкӹ пӹтӓри «ӧ» дон «ӱ» буквам пыртымы, «ӓ» дон «ӹ» буквавлам вара веле пыртымы лиэш, «ӹ» букважым эстон йӹлмӹзӹ Веске Михкель пыртен. Букварьышты халык шая дон тыштывлӓм материал семӹнь кычылтмы, арифметика упражненивлӓ дон йымын йылы текствлӓ улы.
Ма ӹжӓлжӹ, Кедров ӹшкежӹ, книгӓн лӓкмӹжӹ инок школ гӹц карангеш – йыхшым пукшен лыкташ манын, 3-шы октябрьын 1867 ин тӹдӹ Пошкырт (Суасламарыштыш Изи Карачка сола) церкӹшкӹ причечникеш пырен. Кок тӹлзӹштӹ Рождественский тӹдӹм Изи Шӹндӹр церкӹшкӹ ӹшке докыжы дьӓкӹнеш ӱжеш. Тӹнӓмок школыштыт ӹнде тымден.
К
К
Яковлев, Гавриил Яковлевич.
Гавриил Яковлевич Яковлев (1843 ин 12 (25) мартын, Кыльыкал — 1912 ин 8 (21) ноябрьын, Моркы районыштышы Арын сола).
Биографижӹ.
Шоляжы гӹц лыдаш, сирӓш тыменьӹн. 1867 ин Моркы волостьыш пӓшӓлӓш кен, Варангуш, Уньжа дӓ Арин школвлӓштӹ тымден. Тымдымы процесс алык марла кен, но тымдымы материал уке ылмы велдӹк, тӹдӹ тымдымы книгӓм йӓмдӹлӓш тӹнгӓлеш. Тенге тӹдӹн пынжы лӹвец 1870-шы ин «Упрощённый способ обучения чтению черемисских детей лугового населения» книгӓ лӓктӹн. И. М. Кедровын кырык марла букварьжым алык марлашкы сӓрен.
1967 ин Пöртныр школышты тымдаш тӹнгäлеш. 1871 ин Унчы школыш пäшäлäш ванжа, шукы книгäм марла пецäтлен лыктын. Тӹдӹн алык марла лыкмы Букварьжы кымдан пäлӹмӹ ыле. ХХ курым тӹнгäлтӹшӹн Арын солан церкӹштӹ священик ылын. 1912 ин 21 (8) ноябрьын, Михаил Архангелӹн кечӹжӹн колен. Арын церкӹн алтарьжы доны тайымы.
Михайлов, Спиридон Михайлович.
Спиридон Михайлович Михайлов (28 декабрь, 1821, Йынгы Поси (кӹзӹтшӹ Суасламары Республика) — 27 январь, 1861, Цикмӓ) — шачашыжы суасламарынеш ӹшкӹмжӹм шотлен, но тӹнӓмок мӹньӹн тьотявлӓэм Йӓдӹрнӓ кырык марынвлӓ ылыт манын пӓлдӹртен. (Йӓдӹрнӓ марынвлӓ тагынамок суаслашкы сӓрнӓлтӹнӹт). Михайлов кырык марынвлӓн овуцавлӓшты -гишӓн рушла сирен дӓ тӹ жепӓш журналвлӓштӹ пецӓтлен. Цикмӓштӹ дон Шывашарышты лӹмешӹжӹ ӧлицӓвлӓ улы.
PT Sans.
PT Sans (ПТ Санс) — свободно распространяемый компьютерный шрифт без засечек производства ПараТайп. Поддерживает кырык мары йӹлмӹ.
Пӧртныр церкӹ.
Пӧртныр церкӹ.Пӧртныр солаштыш церкӹ. 1828-шӹ ин пачмы, 1970-шы ивлӓн кодшы кӹрпӹцвлӓжӹмат яшток шӓлӓтен пӹтӓрӹмӹ. Цикмӓ гӹц толшыла кӹзӹтшӹ сола вуйыштырак, вургымлашты вӓрлӓнен.
Отар церкӹ.
Отар церкӹ - Кӹлемар кымдемӹштӹш Отар сола церкӹ. 1888-шӹ ин пачмы. 1980-шы ин ти сола Шывашар ГЭС-ӹм колтымы паштек, Йыл вӹд лӹвӓлӓн кодын.
Митюк, Игнатий Трофимович.
Игнатий Трофимович Митюк (1883, Йынгы Парнингӓш – 1937 ин репрессируйымы, 1939 ин тюрьмӓштӹ церлӓнен колен), халыкнам соты корнышкы лыкташ цацышы, педагог. Пӧртнырышты тыменьӹн дӓ тидӹм пӹтӓрӹдеок, Азаныштыш тымдышывлӓм йӓмдӹлӹшӹ семинарыш пырен. 1902-шы ин дипломым нӓлӹн. Астрахань губерништӹ Черноярск уездӹштӹ тӹмден. 1922-шы ин Митюкым Кырык мары педтехникумын вуйлатышеш шагалтенӹт. Ти техникум тӹнӓм Ӓвӓсирӹштӹ ылын. 1920-30-шы ивлӓн кырык марла тымдымаш материалвлӓн авторжы. Рушла гӹц кырык марла пулӓ сӓрен. 1930-шӹ ивлӓн Йоласал роном вуйлатен.
М
М
Сидушкин, Нифонт Афанасьевич.
Сидушкин, Нифонт Афанасьевич (12 апрель, 1898, Аманыр – 06 август, 1975 и, Киев) – мары композитор.
Крылов, Ярослав Александрович.
Крылов, Ярослав Александрович (05 апрель, 1928, Эсӓнсола (Виловат вел) – ветеринар шӹнцӹмӓшвлӓн кандидат.
Лаврентьев, Зосим Фёдорович.
Лаврентьев Зосим Фёдорович (06 апрель, 1933, Эсӓнсола (Усола вел) – мары артньык, книгӓвлӓн иллюстратор.
Игнатьева, Зинаида Стахиевна.
Игнатьева Зинаида Стахиевна (27 сентябрь, 1948, Йынгы Кушыргы) – кырык мары пӓлӹмӹ мырызы.
Коротков, Алексей Иванович.
Коротков Алексей Иванович (10 сентябрь, 1938, Латансола) – кырык мары журналист, сирӹзӹ.
Аланов, Николай Петрович.
Аланов Николай Петрович (19 ноябрь, 1928, Котьона (Арде вел) – 1993), ветеринари шӹнцӹмӓшӹн кандидатшы.
Кольцова, Зоя Алексеевна.
Кольцова Зоя Алексеевна (1898, Панькансола –?) – сола кудыло шӹнцӹмӓшӹн кандидатшы.
Анисимова, Людмила Родионовна.
Анисимова Людмила Родионовна (22 май, 1913, Важйӓл –) – педагогика шӹнцӹмӓшвлӓн кандидат.
Ерошкин, Виталий Александрович.
Ерошкин Виталий Александрович (18 апрель, 1928 и, Ӓнгӹрвуй) – кырык мары сирӹзӹ. Тетявлӓлӓн шукым сирӓ.
Костатеев, Гурий Васильевич.
Костатеев Гурий Васильевич (12 сентябрь, 1912, Йолобкансола -?)
Биографижӹ.
Йоласал школым тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ Цикмӓ агропедтехникумышты тыменьӹн. Прозым сирен.
Куторов, Николай Иванович.
Куторов Николай Иванович (1936, Микорсола) – сӹлнӹшаям шӹмлӹзӹ, филологи шӹнцӹмӓшвлӓн кандидат.
Савельева, Тамара Николаевна.
Савельева Тамара Николаевна (10 июнь, 1956 и, Актусола) – кырык мары сирӹзӹ, Якшар Йыл школышты шукы и мары йӹлмӹм тымда.
Уильямс, Робби.
Роберт Питер Максимилиан Уильямс (Robbie Williams) (13 февраль 1974 Стаффордшир) Кого Британи попмырызы, кыды пӹтӓри Take That группышты мырен, вара ӹшкетшӹ, соло мыраш тӹнгӓлӹн. Кӹзӹт якте тӹдӹн 50 миллион дискшӹм выжалымы. Арӓкӓ йумӹ проблемым сӹнген, кӹзӹт у мырывлӓм мыраш тӹнгӓлӹн. 2010 шӹжӹм ӹдӹрӹм нӓлӹн.
ABBA.
right
ABBA (марла АББА) тӱнымбалны пиш кымдан пӓлӹмӹ ансамбль. Шачынжы тӹдӹ Швеци гӹц.
Куприанов, Владислав Порфирьевич.
Куприанов, Владислав Порфирьевич (12 май, 1936и, Йошкар-Ола – 1989, тӹшток) – лӹмлӹ мары композитор, сем мастар.
Биографижӹ.
Атяжӹ, Порфирий Куприанов Йошкар Олаштыш музыка училищештӹ директор ылын, Кого вырсышкы кен дӓ тӹшты ямын.
Изи Паратмарыштыш Валгыды Гурий Шӱмбел кымдемӹн школ.
Изи Паратмарыштыш Валгыды Гурий Шӱмбел кымдемӹн школ 1869-шӹ ин пачмы школ. Тымдышы Ф. Семёнов ылын. 1887-шӹ ин Виловатыш ваштымы.
Шурыштыш Михала — Архантьыл монастир сагашы училище.
Шурыштыш Михала — Архантьыл монастир сагашы училище.
Шурышты Михала - Архантьыл пӱэргӹ монастир сага Валгыды Гурий Шӱмбел кымдем1874-шӹ ин училищем пачын. Кӹзӹт тӹштӹ Шур школ ӹштӓ.
Цигӓнсолаштыш земский училище.
1884-шӹ ин пачмы. Законвлӓм Я. Г. Чудовичев тымден, тымдышы И. Талантов ылын.
Кожваж церкӹ.
Ти церкӹм 1819 ин пачмы. Свӓщенникшӹ А. А. Троицкий, дьӓкӹнжӹ А. Е. Рождественский, псалмывлӓм мырышы П. П. Алатов ылын.
Пайскырык церкӹ.
Пайскырык церкӹ - Христосын Шачмы церкӹжы. Церкӹм шӹндӓш манын, оксажым православи йымылан ӹнянӹшӹ кырык марынвлӓ ӹшке погеныт. Архитектура стильжӹ доно варашы классицизм стильӹм анжыкта.Ти церкӹм 1829-шӹ ин пачмы. Тӹнам Христос шачмы лӹмеш тӹнг престолым валгыдемденӹт. Церкӹш каштшывлӓн шукеммӹ семӹнь, 1864 ин тӹдӹм кымдаэмденӹт. 1902 ин церкӹн свӓщеннӹкшӹ Е. Г. Хлебников, дьӓкӹнжӹ А. А. Яхонтов, псалмывлӓм мырышы Ф. С. Лаишевский ылыныт.
Совет жепӹн ти церкӹм 1937 ин питӹрӹмы, кужы жеп тӹштӹ Пайскырык сельпон клӓтшӹ ылын. 1994-шӹ и годшен угӹц пачмы. Церкӹ сага Рушӓрня школ ӹштӓ.
Изи Шӹндӹр церкӹ.
Церкӹм 1829-шӹ ин пачмы. Свӓщенньӹкшӹ В. П. Гурьев, дьӓкӹнжӹ И. П. Ласточкин дӓ псалмывлӓм мырышы С. Н. Нурминский ылын. Ти церкӹ кӹзӹт Йыл тӹрӹштӹ охыр шӹнзӓ.
Йӱксӓр церкӹ.
Ти солаштӹ церкӹм 1879-шӹ ин пачмы. Свӓщенникшӹ П. А. Яблонский, псалмывлӓм мырышыжы Н. И. Аникин ылын.
Кулаковы церкӹ.
Церкӹм 1899-шӹ ин пачмы. Свӓщеньӹкшӹ М. Ф. Карамышев, псалмывлӓм мырышыжы В. И. Самохвалов ылын.
Апакаев, Пётр Андреевич.
Пётр Андреевич Апакаев (02 август, 1936, Оръямычаш сола, Калтаса район, Башкортостан) - педагог шӹнцӹмӓшвлӓн кандидат, профессор. Йошкар-Олашты ӹлӓ.
Микряков, Вениамин Романович.
Микряков, Вениамин Романович (12 март, 1936 и, Пырастай) - биологи пӓлӹмӓшвлӓн докторжы. Ярославль областьышты ӹлӓ.
Милорадова, Надежда Леонидовна.
Милорадова, Надежда Леонидовна (16 август, 1928 и, Йоласал) - биологи пӓлӹмӓшвлӓн кандидатшы.
Васюков, Анатолий Иванович.
Васюков, Анатолий Иванович (01 январь, 1940, Шӹндӹрвал, Пӹзӹкныр вел) - биологи пӓлӹмӓшвлӓн кандидатшы.
Бабушкина, Ирина Аверкиевна.
Бабушкина, Ирина Аверкиевна (19 декабрь, 1963 и, Пӹнгель Парнингӓш, Шур вел) – биологи шӹнцӹмӓшвлӓн кандидатшы.
Махоткин, Алексей Гаврилович.
Махоткин, Алексей Гаврилович (15 март, 1936 и, Шактенваж, Виловат вел) – ветеринари шӹнцӹмӓшвлӓн кандидатшы.
Ильменёв, Степан Иванович.
Ильменёв, Степан Иванович (26 сентябрь, 1900, Петуксола – 26 с ентябрь 1961) – сола кудыло шӹнцӹмӓшвлӓн докторжы, профессор. Полтавыштыш сола кудыло институтышты пӓшӓлен.
Виноградов, Владимир Никитич.
Виноградов, Владимир Никитич (14 октябрь, 1935, Лицкӹнер) – сола кудыло шӹнцӹмашвлӓн кандидатшы.
Тарту.
190px
Тарту () Эстонин кокшы кого халажы (102 817 ӹлӹзӹ 2009). Тарту Кечӹвӓлвел Эстонин покшалжы, Тартумаа уездӹн вуйхалажы. Тарту университет хала, кышты мары студентвлӓӓт тыменьӹт.
Исуткан.
Исуткан солаш Пайскырык гӹц карем гач ванжен кемӹкӹ вӓрештӓш лиэш.
Рыбаков, Николай Фёдорович.
Миклай Рыбаков (алык марла Рыбаков Вöдыр Миклай, 4 февраль 1932 и, Пӧртанур, Йылсир кымдем, Мары Эл - Йошкар-Ола.) — мары прозаик, драматург, кугижӓнӹш пӓшӓ йенг. Йошкар-Олаштыш музык-театр училищем (1952), Ленинградыштыш театр институтым (1957) тымень пӹтӓрен. 1990-шы ивлӓн Мары Элын Кугижӓнӹш Согонь пушы ылын.
Ссылки.
Селмӓгиндӹ.
Селмӓгиндӹ - селмӓэш кӱэштӹм кинды. Индигриентвлӓжӹ: ош лашаш, санзал, сакыр, дрожжи, мыны. Кӱэшт лыкмы селмӓгиндӹм шӹренжок у доно шӹрӓт. Кырык марынвлӓн стӧл вӹлнӹ селмӓгиндӹ махань-шон айовлӓ годым лишӓшлык. Хыналаш –дӓ ӹдӹр йӱаш кемӹ годымат вӓк молнам селмӓгиндӹде каштделыт.
Шаршы лем.
Шаршы лем – ти лемӹм десертеш пуат. Шаршы лемӹм шолташ манын, кӹлмӹн нӓлмӹ шаршым веле кычылтыт. Сек тотлы шаршы лем коршокышты прейӹктӹмӹ. Кыдыжы шаршы лемӹш якшар ушманым пиштӓт. Шаршы лем шукы витаминӓн.
Цынга.
Цынга – лӓшкӓ докы лишӹл качкыш, но тӹдӹн руашыжым ак пӹчкедеп, кид ӓль савала доно тарват.
Рабле, Франсуа.
Франсуа́ Рабле́ (; 1494, Шинон —,) — француз сирӹзӹ, Ренессанс жепӓш европын рӧднӓ сатирикшӹ, гуманистшӹ «Гаргантюа дон Пантагрюэль» романын авторжы.
Пӓшӓвлӓжӹ.
Расин, Жан Батист.
Жан Бати́ст Раси́н (, 21 декабрь 1639 — 21 апрель 1699) — француз драматург, XVII курымаш виӓн француз драматургвлӓ логӹц иктӹжӹ. Тӹнӓм тенгеок Корнель дон Мольер сиренӹт.
Пӓшӓвлӓжӹ.
Ремарк, Эрих Мария.
Э́рих Мари́я Рема́рк, шачынжы Эрих Пауль Ремарк (, 22 июнь 1898, Оснабрӱк — 25 сентябрь 1970, Локарно) — 20-шы курымаш немӹц сирӹзӹвлӓ логӹц сек кмдан пӓлӹмӹ.
Пӓшӓвлӓжӹ.
Милäускайте, Нийоле.
Милäускайте, Нийоле (ш. 1950-2002) - лиетува поэтесса.
"Уршуле С.-ӹн омынжы" (1985) лӹмäн пӹтäриш лыдыш погымыжым поздаракын, кынам уж Лиетувашты модернизм поэзи цаткыдын ял вӹлнӹжӹ шалгымы годым веле лыктын гӹнят, тӹдӹн лыдышвлäжӹ тӧрӧк сӹнзäшкӹ керӹлтӹнӹт. Ти потессӹн поэзижӹ эмоциональне, но тенге гӹнят эмоцивлäм кидӹштӹ кычымы, поэтикӹн образвлäжӹ лыдшым карштарен вäк кердӹт- нӹнӹ äшӹштӹш шäлäтен шумы охоницä пыдыргывлä вуйта ылыт. Лыдышвлäжӹ кыце ӹдӹрäш гӹц ӹдӹрäмäш кушкеш- тидӹ гишäн шайыштыт. Ти ӹдӹрäмäш- äшӹндäрӹмäш, äшӹндäрӹмäшӹжӹ- цäрäн кыдаш шумы ӹшкет ылмаш дä иктӹлäнäт, нималанат ӹнян уке ылмаш, техень годым карштымашымат вäк шижäш цäрнет. Лыдышвлäштӹ паузывлä, кӹрӹлтмäшвлä ӹшке рольыштым мадыт, нӹнӹ ӹшке семӹньӹштӹ тӱнымбалым ынгылаш палшат- пӹлӹшӹштӹ тьонгымешкӹ, йӹрвäш колыштын. Пӹтäртӹш жепӹн тӹдӹн творчествыштыжы инди эротика поэзин элементвлä цаклалтыт.
Литва сӹлнӹшая.
Литва сӹлнӹшая - литва йӹлмӹ доно сирӹмӹ литва халыкын сӹлнӹшаяжы.
Анжал: Мицкевич Адам, Донелайтис Кристионас, Гӓда, Сигитас.
Эстон сӹлнӹшая.
Эстон сӹлнӹшая - тӹнгжӹм эстонла сирӹмӹ эстон халыкын сӹлнӹшаяжы. Эстон сӹлнӹшаям первижӹ тенгеок латинлӓ дӓ немӹцлӓ сирӹмӹ.
Анжал:Веске Михкель, Видеман, Фердинанд Иоганн, Таммсааре, Антон Хансен, Каплинский Ян, Луйк Вийви, Каукси Ӱлле.
Джордж Оруэлл.
Джордж Оруэлл (, лачокла лӹмжӹ — Эрик Артур Блэр (; Мотихари, инди 1903— Лондон 1950) — англ сирӹзӹ дӓ публицист. 1907-шӹ ин Англиш ӹлӓш ванжен дӓ Этонышты школышкы каштын. 1922-28-шӹ ивлӓн Бирмашты армиштӹ служымыжы годым антимилитаризм дӓ антиипериализм ваштареш шалгышы лин.
Роллан, Ромен.
Роме́н Ролла́н (; 29 январь 1866, Кламси — 30 декабрь 1944, Везле) — француз сирӹзӹ, ушемкымдем йенг, Нобель премин лауреатшы сӹлнӹшаяшты (1915).
Малларме, Стефан.
Стефа́н Малларме́ () (18 март 1842, Париж — 9 сентябрь 1898, Вальвен, Фонтенбло лишнӹ) — француз поэт, пӹтӓрижӹ «Парнас» группа докы лишӹл ылын («Кӹзӹтшӹ Парнасышты» пецӓтлӓлтӹн), варажы символиствлӓн виктӓрӹшӹштӹ лин. Поль Верлен тӹдӹм вырсымы, шудалмы да проклинайымы поэтвлӓ лошкы шӹнден.
Пӓшӓвлӓжӹ.
Сармаго, Жосе.
Жозе́ де Со́за Сарама́го (; 16 ноябрь 1922, Азиньяга, Рибатежу, Португали — 18 июнь 2010 Тиас, Лас-Пальмас, Канари ошмаоты, Испани) — шалахай анжалтышан португали сирӹзӹ дӓ поэт, сӹлнӹшаян Нобель премин лауреатшы (1998). Португали халыкын культурыжым переген кодымы фронтлан негӹцӹм пиштӹшӹ.
Найпол, Видиадхар Сураджпрасад.
Видиадхар Сураджпрасад Найпол () (ш. 17 август, 1932, Тринидад) — англла сирӹшӹ Индиштӹш важан сирӹзӹ. Сӹлнӹшаян Нобель премин лауреатшы. Ислам ваштареш критика доно шагалын.
Кӹрӓн мӧскӓ.
Кӹрӓн мӧскӓ - () — Европышты сек кого хир йӓн. Перви ти йӓн кымда территориштӹ ӹлен, Европышты йыдвел ареалжы Англи, кечӹвӓл велнӹ Африка дӓ ирвелнӹ Сибирь дон Китай яктеӓт вӓк шон ылын. Аляска гач мӧскӓ Йыдвел Америкыш иктӓ 40 000 и перви ванжен.
Пирӹ.
Пирӹ () — пивлӓн йыхыш пырышы хир йӓн. Койот ("Canis latrans") шакал ("Canis aureus") дон иквӓреш пирӹвлӓн ("Canis") группыш айырлалтыт.
Рӹвӹж.
Рӹвӹж тенгеок «ӹрвӹж» () —пивлӓн йыхыш пырышы хир йӓн. Кӓп кытшы 60—90 см, пачыжы — 40—60 см, нелӹцшӹ — 6—10 кг. якте лин кердеш.
Морен.
Морен () — шӹшерӹм качшы моренвлӓн йыхыш пырышы йӓн. Морен Евразиштӹ пиш шӹрен вӓшлиӓлтеш.
Сырмы.
Сырмы () — сырмывлӓн йыхыш пырышы хир йӓн.
Шарды.
Шарды тенгеок Шарды пучы () — пучывлӓн йыхыш пырышы шӹшер качкын кушшы йӓнвлӓ логӹц сек когожы.
Мары культура кечӹвлӓ Парижӹштӹ 2010 ин.
Мары культура кечӹвлӓ Парижӹштӹ 2010 ин - 05 - 06.11.2010 ин Парижӹн INALCO (Institut national des langues et civilistions orientals) институтыштыжы Мары кечывла эртеннӹт. Тенге мӓмнӓн халыкнан историштӹжӹ у ашкылым ӹштӹмӹ, халыкнан культурыжы гишӓн Европын финн-угр сӓндӓлӹквлӓштӹ веле агыл, тенгеок вес сӓндӓлӹквлӓштӓт интересӹм лӹктӹныт. Тидӹжӹм мӓлӓннӓ сӹнгӹмӓшеш, прогрессеш шотлыман. Лыдшывлӓ шанен кердӹт, вуйта Парижӹштӹш «Мары кечӹвлӓ» Мары Эл Республикӹн 90 им темӹмӹ юбилейжӹ доно кӹлдӓлтӹнӹт. Уке, изишӓт агыл, тидӹ лач тенге лиӓлтӹн веле. Маханьырак вара ылевы, ти Мары кечӹвлӓ?
Нӹнӹ техеньвлӓ ылевӹ, кыдывлӓ пуры, шокшы дӓ оптимист шӱлӹшӓн энергиштӹ доно цилӓн шӱмешок, кӱ тӹштӹ ылын, курымеш кодыт, шанем: помпезностьдеок, дифирамб шаявлӓдеок, цилӓ лычы -лычы, цилӓ вӓрӹн вӓрӹштӹ. Ирвел халыквлӓ ылынаат, кынамжы дифирамбывлӓм попаш шанышывлӓмӓт, французвлӓ корректно шагалтен мыштевы. Малын ти мактымы шамаквлӓжӹ? Ӓнят Мары Элышты таум келесӹлмӹ дӓ когорак тӧрӓ анзылны кымалмаш церемони 2 цӓшӓт шыпшылтеш ыльы, но Парижӹштӹ таум келесӹмӓшлӓн лач кӹтӹк жеп веле ыльы. Тӹнгжӹм фольга гань йӹлгӹжшӹ шаявлӓ агыл, а фактвлӓ дон докладвлӓн кӧргӹштӹ публикым интересуен.
Докладвлӓ кымда спектран ылыныт, нӹнӹм шӹренжок Эстоништӹ тыменьшӹ магистрантвлӓ дон докторантвлӓ лыдыныт, тидӹ гӹц пасна Парижӹштӹ мары йӹлмӹвлӓ дӓ культурына доно интересуялтшы специалиствлӓ докладвлӓм ӹштенӹт. Тидӹ гӹц пасна Суоми мӱлӓнды –гӹц 4 специалист ӹшке докладвлӓштӹм ӹштенӹт. Ма ӹжӓлжӹ, Мары Эл гӹц ӱжмӹ хынавлӓ Парижӹш толын кердделыт.
Парижӹштӹ «Мары кечӹвлӓн» техень докладвлӓм лыдмы: марывлӓм шӹмлӹшӹ финн шӹмлӹзӹ Сеппо Лаллукка марынвлӓн религи (йыла) доно кӹлдӓлтшӹ истори гишӓн попен, ти корнывлӓм сирӹшӹ «Кӱвлӓ кырык марынвлӓ ылыт дӓ кышкы нӹнӹ шӓлӓнен кенӹт» лӹмӓн доклад доно публикы анзыкы лӓктӹн, Тарту университетӹн докторантжы Людмила Ямурзина Ирвел марывлӓ гишан шайыштын, Максим Рябчиков кыце Москвашты марынвлӓ культуры шужымашыштым темӓт, попен дӓ слайдвлӓм анжыктен, Василий Николаев Тартуштыш марынвлӓн Ушемӹн пӓшӓжӹ гишӓн шайыштын, мары йӹлмӹвлӓ гишӓн обзорым алык марла попен мыштышы INALCO-н докторантжы Винсент Лоренцини ӹштен. Венгр шӹмлӹзӹ Петр Помози мары йӹлмӹн литературы формӹвлӓжӹ гишӓн шайыштын. Тарту университетӹн литературым шӹмлӹмӹ пӧлкӓштӹ тӹменьшӹ докторант Геннадий Антропов мары литературын шачмыжы гишӓн хытырен, Сергей Чавайн гишӓн INALCO-н финн-угр кафедрын докторжы Эва Тулуз Сергей Чавайн гишӓн шайышт пуэн, алык мары йӹлмӹм пӓлӹшӹ финн сирӹзӹ Эса -Юсси Салминен Йыван Кырла гишӓн докладым ӹштен, Юлия Куприна кӹзӹтшӹ кырык мары поэзин виӓнгмӹжӹ гишӓн шайыштын дӓ мары театр гишӓн Себастиан Кагноли докладым ӹштен. Сергей Никифоров, Тарту университетӹн докторантжы Онар гишӓн гишӓн шайыштшашлык ыльы, но Париж метрон ик кӹлдӹшӹ станцин ремонтжы гишӓн, делгацинӓ пел цӓшеш вараэш коды, седӹндоно докладшым ӹштен ӹш керд.
Кыце лыдшы цакла, докладвлӓ тематикӹшты доно кымда ылыт, тенге француз публика марынвлӓ гишӓн кердмӹштӹ семӹнь шукыракым пӓлен нӹлӹн. Парижӹштӹ «Мары кечӹвлӓ» халыкнан историштӹжӹ пӹтӓришӹ ылыныт. «Тӱнӹмбалны цилӓ халыкын культурыжы дӓ йӹлмӹжӹ интересный ылыт, нӹнӹм ынгылен дӓ шотеш пиштен веле моштымыла» - тенге француз организаторвлӓ попат. Француз публика марынвлӓ гишӓн шукыракым пӓлӹжӹ манын, ти кечӹвлӓ годым мары режиссер Алексей Алексеевӹн «L´essaim» документ фильмжӹм, Людмила Ямурзинан фотовлӓжӹм анжыктымы дӓ мары поэзи антологим французла пецӓтлен лыкмы. Ти антологишкӹ Сергей Чавайнын, Альбертина Иванован, Зоя Дудинан, Светлана Григорьеван, Татьяна Очееван, Валери Микорын, Владимир Кокэнын, Вячеслав Тотирӹн да Диана Маликееван лыдышвлӓштӹ пыртӹмы линӹт. Парижӹштӹ «Мары кечӹвлӓм» эртӓрӓш манын Эстоништӹш Родньык халыквлӓн Программышты, Парижӹштӹш INALCO институт, Парижӹштӹш Финлянди институт дӓ Парижӹштӹш Венгри институт кого палшыкым пуэнӹт. Ти кечӹвлӓм эртӓрӓш манын сек тӹнг пӓшӓжӹм Эва Тулуз, Винсент Лоренцини дӓ Себастиан Кагноли ӹштенӹт.
Institut National des Langues et Civilisations Orientales.
INALCO (Institut National des Langues et Civilisations Orientales) - Парижӹштӹ Лингвистика дӓ Цивилизацивлӓн Институт, кышты 05 - 06.11.2010 ин Мары кечӹвлӓ эртенӹт. Ти кечӹвлӓн мары халыкна, культурына дӓ йӹлмӹвлӓнӓ гишӓн пӹтӓриш гӓнӓ историштӹ Парижӹштӹ кымдан дӓ келгӹн хытырымы.
Ош понгы.
Ош понгы () - марынвлӓ лошты кого деликатесеш шотлалтшы понгы.
Шапки понгы.
Шапки понгы () — (Leccinum) йыхыш (Boletacea) группыш пырышы понгы. Ти понгы якшар вуян ылмыжы доно вес понгывлӓ гӹц айыртемӓлтеш.
Алангы.
Алангы (Perca fluviatilis)
Алангы () — Мары Элышты шӹренок вӓшлиӓлтшӹ кол. Кытшы 50 см, нелӹцшӹ 1,5 кг якте лин кердеш.
Нужгол.
Нужгол (Esox lucius)
Нужгол () - нужголвлӓн йыхыш пырышы хир кол. Кытшы шӹрнжок 1 м дӓ нелӹцшӹ 8 кг (шоэн 1,5 м дӓ 35 кг) якте лин кердеш. Европышты ширӹ дӓ пеле санзалан (тангыж) вӹдвлӓштӹ ӹлӓ.
Таты.
Таты (Tinca tinca)
Таты () — карпвлӓн ("Cyprinidae") йыхыш пырышы кол.
Кӹрӹш.
Кӹрӹш () — алангывлӓн () йыхын кӹрӹшвлӓн группышкы пырышы кол.
Шигол.
Шигол – () — шиголвлӓн "(Siluridae)" йыхыш пырышы шир вӹдӹштӹш сӱмдӹмӹ кол. Кытшы 5 м, нелӹцшӹ 300 кг якте лин кердеш.
Стерлӓк.
On exhibition Subaqueous Vltava, Prague
Стерлӓк () — Кырык сирӹштӹ яжон пӓлӹмӹ кол Йылышты, Вӹтлӓштӹ дӓ Шурышты вӓшлиӓлтеш. Кытшы 125 см, нелӹцшӹ 16 кг якте лин кердеш. Шӹренжок лач изивлӓ веле вӓшлиалтӹт.
Лавал.
Лавал (Abramis)
Лавал () — лавалвлӓн йыхын колжы. Мары Элышты пиш шӹрен, лӹмӹнок Йылышты, Вӹтлӓштӹ дӓ Шурышты вӓшлиӓлтеш.
Кушкыш.
Кушкышвлӓм шӹмлӹшӹ биологи – ботаника.
Шардымуды.
Шардымуды ("Vaccinium uliginosum")
Шардымуды () — Вакциниум группын Йӓнгӓршуды йыхыш пырышы кушкыш. Качкаш лимӹ мӧрвлӓм кушта.
Йӓнгӓршуды.
Йӓнгӓршуды (Calluna vulgaris)
Йӓнгӓршуды () — Йӓнгӓршуды йыхыш пырышы кушкыш.
Шӓрлӹмӹжӹ.
Европышты, Азишты, Атланти океан тӹрӹштӹ Йыдвел Америкышты, Гренландиштӹ, Йыдвел Африкышты дӓ Азор ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтеш.
Мӱкш.
Мӱкш (лат. Apidae) - мӱм кандышы капшангы. Цилӓжӹ 20 000 махань-шон мӱкш йиш улы.
Шимшӓдӓнгӹ.
Fagópyrum)
Шимшӓдӓнгӹ () — (Polygonaceae) йыхыш пырышы, пӹрцӹ культура.
Историжӹ.
Лӓктынжы шимшӓдӓнгӹ Инди гӹц ылеш, кышты тӹдӹм шим рис маныт. 5000 и перви годшен качкыш семӹнь пӓлӹ.
Мӱктӹ.
Мӱктӹ (Leuciscus leuciscus)
Мӱктӹ () — карпвлӓн йыхыш пырышы кол.
Тыртнявлӓ.
Тыртня йишвлӓ () — тыртня ганьывлӓ йыхыш пырышы Азиштӹ Африкышты, Европышты дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого кеквлӓ. Цилӓжӹ 15 тӹрлӹ тыртня ӓль тырня улы. Тыртнявлӓн кӱкшӹцшӹ 176 см, нелӹцшӹ 12 кг якте шоэш.
Классификаци.
Gruinae — Лачокла тыртня йишвлӓ
Йоропишуды.
Йоропишуды (Hypericum)
Йоропишуды () — (Hypericaceae) йыхыш пырышы кушкыш.
Кӹсиӓ.
Кӹсиӓ (Parus major)
Кӹсиӓ () — Кӹсиӓвлӓн йыхыш пырышы кек. Мары Элышты сек шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кек. Европышты, Азиштӹ, Йыдпел-Вадывел Африкышты ӹлӓс. Шӹренжок шӹргӹвлӓштӹ, корны тӹрӹштӹ, вӹд лишнӹ вӓшлиӓлтеш. Ик иштӹ кок гӓнӓ мынза дӓ игӹвлӓжӹм лыктеш. Пӹжӓшжӹм ыражан пушӓнгӹвлӓштӹ, махань-шон ражвлӓштӹ, халашты кынамжы окня лӹвӓлнӹш кӹртни листӹ лӹвӓлнат оптен кердеш.
Кӹсиӓн игӹвлӓжӹм куштымы годшаш шытырвлӓжӹ
Качиньский, Лех.
Лех Алекса́ндр Качи́ньский (; 18 июнь 1949, Варшава, Польша — 10 апрель 2010, Смоленск, Руш Федераци) - Польшын президентжӹ. Авиакатастрофышты колен.
Кож кӓзӓля.
Кож кӓзӓля (Regulus)
Кож кӓзӓля () — изи кек.
Цӹгӓк.
Цӹгӓквлӓ ӓль цӹгӓк йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Австралиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 83 тӹрлӹ цӹгӓк улы. Кытшы 10–24 см, нелӹцшӹ 10–60 г якте шоэш.
Цӹгӓк качкашыжы шӹнгӓвлӓм чонгештӹмӹжы годым кыча. Цӹгӓквлӓн пачышты кужы дӓ вӹцкӹж. Ялышты пиш изи, седӹндоно рокышкы моло вӓрештӹт гӹнь, чонгештен кузашышты пиш нелӹ. ӱштӹм ак тырхеп дӓ кӓнгӹж мычашышток кечӹвӓл векӹ чонгештӓш манын, аравлӓшкӹ погынаш тӹнгӓлӹт.
Цӹгӓк Эстони халыкын символжы, эстонвлӓн сек яратымы кекӹштӹ.
Шӧрвӓ.
Шӧрвӓ (Fraxinus)
Шӧрвӓ () — Маслинӓн ("Oleaceae") кушкышвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Кырык сирӹштӹ шӹренок вӓшлиӓлтеш.
Шодышуды.
Шодышуды () — шукы иӓш ши цӹре ӹлӹштӓшӓн цаткыды качы пышан шудыла кушкыш.
Кӹршӱнгӹш.
Кӹршӱнгӹш чонгештӓ
Кӹршӱнгӹш () — вӓрӓшвлӓн группыш пырышы кек, кӓпшӹ 65-73 см кыташ, нелӹцшӹ 1,6 — 3,2 кг нӓрӹ. Авӓ кеквлӓжӹ озывлӓ гӹц когораквлӓ ылыт.
Когоургаля.
Когоургаля (Glis glis)
Когоургаля тенгеок Лудыургаля (,) — нерӹшвлӓн йыхыш пырышы ньымыштшы изи йӓн. Сек коговлӓжӹ 13 - 18 см кыташ лин кердӹт. Массышты 150 - 180 г якте шоэш. Европышты шукы вӓре, тенгеок Мары Элыштат вӓшлиӓлтеш.
Кадама.
Кадама (Gobio gobio)
Кадама () — карпвлӓн йыхыш пырышы Мары Элышты дӓ Европышты (кечӹвӓлвел дон йыдпел монгыр гӹц пасна) шырен вӓшлиӓлтшӹ кол. Кытшы 22 см лин кердеш, шӹренжок 15 см якте веле. Аран-аран каштшы кол. Ти колын эче вес лӹмжӹ улы, кыды вӓрежӹ тидӹм ошмагол маныт.
Пырташтымана.
Пырташтымана (Aegolius funereus)
Пырташтымана () - тыманавлӓн йыхыш пырышы шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тымана. Европышты кымдан шӓрлен кен.
Итӹн.
Итӹн () — итӹнвлӓн йыхыш пырышы икиӓш кушкыш, кыдым эдем культивируя. Итӹн гӹц мӹнерӹм коат.
Кӹне.
Кӹнен ботаник картинжӹ
Кӹне () — кӹневлӓн йыхыш пырышы икиӓш кушкыш. Кӹне гӹ мӹнерӹм коӓт, тӹдӹм тенгеок медицинӹштӹ дӓ качкышвлӓм ӹштӹмӹ промышленностьыштӹ кычылтыт. Кӹне наркотизируйышы ылеш, тӹдӹ гӹц марихуана дон гашишӹм ӹштӓт.
Цамавач.
Цамавач ("Rumex confertus")
Цамавач () — шим шӓдӓнгӹ йишвлӓн йыхыш пырышы шукиӓш кушкыш. Этимологижӹ «цаман пачыжы» доно кӹлдӓлтӹн.
Пачтамга.
Эдемӹн пачтамгажы (coccyx), тупӹрдӹн ӱлнӹ фиолет цӹре доно анжыктымы
Пачтамга (), пачтамга лу () — эдем тупӹрдӹн иквӓреш кушкын шӹцшӹ кым-вӹц рудимент ӹрдӹ гӹц ылшы ӱлнӹш лаштыкшы. Тошты греклӓ тидӹ (— "куку") маналтеш.
Ладыншуды.
Ладыншуды (Asarum europaeum)
Ладыншуды () — Ладыншудывлӓ группыш пырышы кушкыш.
Ышкал.
Ӱшкӱж
Европышты шукы вӓрежок кӹзӹт ышкалвлӓм автоматвлӓ шыпшылыт, ик фермӹштӹ кыце кид доно шыпшылыт, тӹдӹм туриствлӓлӓн анжыктат
Ышкал ("Bos taurus taurus" Тоныш ӱшкӱж группыш пырыш вольыкын ӓвӓжӹ) — кок кӹчӓн, янгыжшы тоны урдымы вольык. пайлан, шӹшерлӓн дӓ каваштылан урдат. Ти группыш пырышы озывлӓм ӱшкӱж, игӹштӹм — презӹ, кастрируйымы ӱшкӱжӹм — вускы ӱшкӱж, презӹм ӹштӹшӹ агыл ышкалашым туна маныт. Ышкалын презӹм намалмӹ периодшы 9 тӹлзӹ шыпшылтеш. Ышкалвлӓ пай, пай-шӹшерӓн дӓ шӹшерӓн йишеш шелӓлтӹт.
Кӓрш (кек).
Кӓрш (Crex crex)
Кӓрш (кек) () —"Crex" йыхыш пырышы кеквлӓ, Кырык дӓ Кожла сирӹштӹ Йыл дӓ Шур алыквлӓштӹ 1980-шы ивлӓ якте шӹренок вӓшлиӓш лиэш ылын. Кӹзӹт ти кекӹн популяцижӹ чӹдемӓш тӹнгӓлӹн. Европа кымдык ти кек пӓлӹ ылеш.
Ӓмӹрт.
Ӓмӹрт(Milvus migrans)
Ӓмӹрт () — вӓрӓш йишвлӓн группыш хир кеквлӓн йыхыш пырышы кек. Кӓпшӹ 50-60 см кыташ, нелӹцшӹ 800-1100 г, шылдыржым шӓрӓлтӹмӹжӹ 140-155 см якте шоэш.
Йӱрлӹквӹтельӹ.
Йӱрлӹквӹтельӹ (Numenius arquata)
Йӱрлӹквӹтельӹ () — йымынтӓгӓ йишвлӓн ("Scolopacidae") йыхыш пырышы кек. Кӓпшӹ 50 -60 см, нелӹцшӹ 600- 1000 г. дӓ шылдыржын шӓрӓлтӹмӹжӹ 80-100 см якте шоэш.
Йымынтӓгӓ.
Йымынтӓгӓ (Gallinago gallinago)
Вӹлец анжалмаш.
Ялжы ыжарикӓ кӹтӹк, нержӹпиш кужы дӓ вӹцкӹж. Кӓпшӹ вӹлецӹн кӹрӓникӓ тамгаан, лӹвец ошикӓ. Сӹнзӓжӹ вӹлец шимӓкӓ, сагажок ош корны эртӓт. Кӓп кытшы 26-29 см, шылдырвлӓжӹн шӓрӹмӹжӹ 43-45 см дӓ нелӹцшӹ 70-180 г якте шоэш.
Мызымӧр.
Мызымӧрӹн ботаник иллюстрацижӹ ("Rubus saxatilis")
Мызымӧр () – шукы иӓш шудыла кушкыш, иктӓ 30 см кӱкшӹцӓн, вӹдӹлтӹш шудыла кушкеш да кытшы 1,5 м якте шоэш. Шӹжеш ти хана гӹц важвлӓм колта.
Ӹлӹштӓшвлӓжӹ цудыриӓн, кым ӹлӹштӓш ик тӹнгӹштӹ. Пеледӹшвлӓжӹ ошывлӓ, изивлӓ, 3-10 изи пеледӹш ик тӹнгӹштӹ лин кердеш. Май –июньӹн пеледеш. Мӧржӹ якшаргы ӓль нарынзы цӹреӓн, кӧргӹштӹжӹ пингӹдӹ тонг. Мӧржӹ июль-августын кӱн шот. Мары Элышты дӓ Руш Федерацин мӱландӹвлӓжӹ мыч шӹренок вӓшлиӓлтеш.
Калянуж.
Штурм семӹнь калянужын ботаник картинжӹ
Калянуж () — нужвлӓн (Urtica) йыхыш пырышы икиӓш кушкыш. Пиш когон пачка, кого нуж гӹц изирӓк дӓ шимӓкӓрӓк ӹлӹштӓшӓн.
Нуж.
Нужын ботаник иллюстрацижӹ
Шир патыл яре нужым шолтымы соус шелеш жарымы тури дӓ шолтымы мыны доно
Нуж () — нужвлӓн йыхыш пырышы кушкыш. Вурдыжы дон ӹлӹштӓшвлӓжӹ пачкен йылатышы им-ан ылыт. Латинлӓ «йылатем» лиэш. Ти йыхыш цилӓжӹ 40-45 махань-шон йиш нуж пыра. Шӹренжок юалгырак климатан сӓндӓлӹквлӓштӹ кушкеш (Мӱлӓндӹн Йыдпел велнӹш пелӹштӹжӹ).
Мары Элышты дӓ Руш Элышты шӹренжок кого нуж ("Urtica dioica") дон каля нуж ("Urtica urens") вӓшлиӓлтӹт. Шошым пышкыды нуж ӹлӹштӓшвлӓм салатыш пиштӓт, тенгеок лем дон соусым ӹштӓт.
Парсыншылдыр.
Парсыншылдыр (Scardinius erythrophthalmus) аквариумышты
Парсыншылдыр () — карпвлӓн йыхыш пырышы Европа дон Покшал Азин вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тыгыды кол..
Лӧркӓ.
Лӧркӓ, "Anas platyrhynchos" кӱшнӹ озыжы, ӱлнӹ ӓвӓжӹ
Лӧркӓ () — лыдывлӓн (Anatidae) йыхын комбывлӓ гань ылышвлӓн (Anseriformes) группа гӹц ылшы кек.
Озы лоркӓн кытшы 62 см, ӓвӓжӹн — 57 см, нелӹцӹштӹ 1—1,5 кг якте шоэш. Озыжын вуйжы дӓ шӱжӹ ыжаргы, онгжы шимӓкӓ-кӹрӓн, туп дон мӹшкӹр монгыржы - лудикӓ, тавыкын-тавыкын ала. Авӓжӹн цӹрежӹ кырӓникӓ, шимӓка ала пынвлӓм шӹренок цаклет. Шылдырыштышты симӓка пӹцӓлгы кымда корны кеӓ.
Марла лӹмӹм "Русско-марийский словарь биологических терминов" лӹмдер гӹц нӓлмӹ. Х. Ф. Балдаев, Й-О. 1983.
Леннон, Джон.
Джо́н Ле́ннон (шачынжок Джон Уи́нстон Ле́ннон, вара Джон Уи́нстон О́но Ле́ннон-ыш вашталтымы;, 9 октябрь 1940, Ливерпуль, Кого Британи — 8 декабрь 1980, Нью-Йорк, АШУ) — легендыш сӓрнӓлтшӹ британ рок-музыкант, мырызы, поэт, композитор, артньык, сирӹзӹ. «The Beatles» рок-группылан не-гӹцӹм пиштӹшӹ, XX курымын.популяр артистшӹ. Мырымыжы гӹц пасна Леннон политикышыт ядмашвлӓштӓт ӹшкӹмжӹм активно анжыктен. Тӹдӹ «цилӓ эдемок ик ӓкӓн дӓ шу-мбелвлӓ гань лишӓшлӹк ылыт» идейы верц, вырсывлӓ ваштареш ылын. Тенге тӹдӹ хиппивлӓн кумирӹштӹ лин.
Пикассо, Пабло.
Па́бло Дие́го Хосе́ Франси́ско де Па́ула Хуа́н Непомусе́но Мари́я де лос Реме́диос Сиприа́но де ла Санти́сима Тринида́д Марти́р Патри́сио Руи́с дӓ Пикассо́ (; (25.10.1881), (шачмы вӓржӹ Малага, Испани — (колен 08.04.1973), (колымы вӓржӹ Мужен), Франци) — испан артньык, скульптор, график, керамист дӓ дизайнер. Кубизм йогымашлан негӹцӹм пиштӹшӹ.
Шиллер, Фридрих.
thumb
Иога́нн Кри́стоф Фри́дрих фон Ши́ллер (; 10 ноябрь 1759, Марбах-Неккаре- вӹлнӹ — 9 май 1805, Веймар) — немӹц поэт, философ, историк, кунст теоретик, драматург, сӹлнӹшаяштыш йогымашын яргата фигурыжы, «Сусулан одын» авторжы, кыды Европа Унионын гимнжӹ лин.
Агрикола, Микаэль.
Микаэль А́грикола (, 1510 кытлан (Перная) — 9 апрель 1557, (Уусикиркко, кӹзӹт Поляны (Выборг район, Ленинград область) — Суоми Суомишты Реформацим эртӓрӹшӹ, халыклан сотым кандышы, Библим финн йӹлмӹш сӓрӹзӹ.
Уильям (Кого Британин принц).
Уэльсӹн Уильям Принцшӹ (, 21 июнь 1982, Лондон), кужы лӹмжӹ "Уильям Артур Филип Луис Маунтбеттен-Виндзор" —Уэльсӹн Чарльз принцӹн дӓ тӹдӹн Уэльсӹн принцесса Дианан пӹтӓриш вӓтӹжӹн кого эргӹштӹ. Тене 29 апрельын Принц Уильям дон Кейт Миддлтонын сӱӓнӹштӹ лишӓшлык.
Глен, Марла.
Марла Глен (; (03.01.1960), Чикаго) — американ мырызы.
1998 годшен Германиштӹ ылӓ. Европышты 1993 ин лӓкшӹ "Тидӹ Марла Глен" () альбомжы паштек пӓлӹмӹ лин.
Марк Твен.
Марк Твен (, лачокла лӹмжӹ Сэ́мюэл Лэ́нгхорн Кле́менс (); 30 ноябрь 1835, Флорида когосолашты (Миссури штатышты) — 21 апрель 1910, Реддинг (Коннектикут штатышты), Элмейрышты (Нью-Йорк штат) тайымы— ро-днӓ американ сирӹзӹ, журналист, ушемкымдем йенг. Тӹдӹ шукы жанрышты сирен — реализм, романтизм, юмор, сатира, философи фантастика, публицистика дӓ цилӓ жанрышток ӹшкӹмжӹм гуманист дон демократ семӹнь анжыктен. Сек пӓлӹмӹ пӓшӓжӹ Гекльберри Финнӹн ма-шоным ӹштӹл сӓрнӹмӹжӹ“». Эрнест Хемингуэй семӹнь, кӹзӹтшӹ американ литературын важвлӓжӹ Марк Твенӹн Гекльберри Финн гишӓн сирӹмӹ книгӓвлӓштӹ ылыт.
Хемингуэй, Эрнест Миллер.
Эрнест Миллер Хемингуэй (; шачын 21.7.1899, Оук-Парк, шачмы вӓржӹ Иллинойс, АШУ — колен 2.7.1961, Кетчум, Айдахошты, АУШ) — американ сирӹзӹ, лауреат сӹлнӹшаяшты Нобель премин лауреатшы (1945). Хемингуэй ӹшке романвлӓ дон новеллывлӓжӹ доно кымдан пӓлӹмӹ лин. Сирӹзӹн стильжӹ XX курымаш сӹлнӹшаяшты келгӹ кишӓвлӓм коден.
Хемингуэй марла.
Х
Гарсиа Маркес, Габриэль.
Габриэ́ль Хосе́ де ла Конко́рдиа «Габо» Гарси́а Ма́ркес Габриэль — лӹмжӹ, Гарсиа Маркес — фамилижӹ ((ɡaˈβɾjel ɡarˈsia ˈmarkes); 6 март 1927, Аракатака, Колумби) — рӧднӓ колумби сирӹзӹ-прозаик, журналист, книгӓ лыкшы дӓ ушемкымдемыштыш йенг; сӹлнӹшаяштыш Нобель премин лауреатшы (1982 и сӹлнӹшаяшты 1982. Сӹлнӹшаяшты «Магиӓн реализм» йогымаш верц шалгышыжы. Сек кымдан пӓлӹмӹ романжы (Cien años de soledad, 1967) Шудӹ иӓш ӹшкет ылмаш (роман).
Пӓшӓвлӓжӹ (оригинал йӹлмӹ доно).
Г
Модиано, Патрик.
Патрик Модиано (; 30 июль 1945, Булонь-Бийанкур) — кӹзӹтшӹ жепӓш француз сирӹзӹ дӓ сценарист. 2014-шӹ ин сӹлнӹшая Нобель премим нӓлӹн.
Милош, Чеслав.
Че́слав Ми́лош (; 30 июнь 1911, Шетени, Литва — 14 август 2004, Краков, Польша) — поляк поэт, сӓрӹзӹ, эссеист. Сӹлнӹшӹашты Нобель премин лауреатшы 1980 и сӹлнӹшаяшты 1980.
Степь кучкыж.
Степь кучкыж ("Buteo rufinus")
Степь кучкыж () — хир кеквлӓн йыхын вӓрӓш йишвлӓн ("Accipitridae") группыш пырышы кек.
Ош мызы.
Ош мызы ("Lagopus lagopus")
Ош мызы () — кӹдӹрвлӓн йишӹн цӹвӹлӓ кеквлӓн группыш пырышы кек. тундрышты, тайгашты дӓ шӹргӹвлӓштӹ ӹла.
Кӓпшӹ 35—38 см; нелӹцшӹ 400—700 г.
Ирмызы.
Ирмызы (;) — мызывлӓн йыхын (), фазанвлӓн группыш пырышы кеквлӓ.
Смит, Патти.
Патри́ция Ли Смит (; 30 декабрь 1946, Чикаго) — американ мырызы, поэтесса. Патти Смит панк-рокын кӱмӓвӓэшӹжӹ шотлалтеш.
Войтун.
Войтун (Epilobium) кӹртнигорны тӹрӹштӹ
Войтун (; алыкмарла "вуйдеҥге") — войтун йишвлӓн йыхыш пырышы кушкышвлӓ. Эдем кыташ вӓк пеледӹшӓн шуды. Мары Элышты цилӓ вӓреок вӓшлиӓлтеш, лӹмӹнок роэн лыкмы шӹргӹвлӓштӹ дӓ шӹргӹ тӹр мыч кушкеш. Войтун пиш шукы йиш лин кердеш.
Иртӓгӓ.
Иртӓгӓ () — шарык йиш кок кӹчӓн ир вольык. Кӹдӓлӓш Ази дон Покшал Азиштӹ, тенгеок Сибирьӹн кечӹвӓлвелнӹжӹ ӹлӓ. Ир шарыквлӓ логӹц иртӓгӓ сек когоэш шотлалтеш. Кытшы 120—200 см, шӱдӹнг кӱкшӹцшӹ 90-120 см, нелӹцшӹ 65-180 кг якте шоэш.
Сиргек.
Сиргек (Oenanthe oenanthe)
Сиргек () Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы мырышы кек.
Характеристикыжы.
Сиргекӹн кытшы 14,5 — 15,5 см, нелӹцшӹ 22 - 28 г, шылдырын шӓрӓлтӹмӹжӹ 26 - 32 см якте шоэш. Сиргек шӹнгӓвлӓм, шукшвлӓм, йӹлӹм, ӓнгӹремшӹм качкын ӹлӓ. Шӹжӹм кӹцкӹвлӓ дон мӧрӹмӓт качкеш.
Ылӹмӹ вӓрвлӓжӹ.
Сиргек Европа кымдык ӹлӓ. Шӹренжок тӹдӹм кырыквлӓ лошты вӓшлиӓт, тӹ годымок йонган вӓрвлӓмӓт ярата. Тел гачеш Африкыш кеӓ. Ти кекӹм тенгеок Канадышты, Аляскышты, Гренландиштӹ дӓ Сибирьӹштӹ вӓшлиӓт.
Пӹжӓшӹжӹ.
Пыжӓшыжы плошка форманрак, кӱвлӓ лоштыш шелӹквлӓэш оптымы. Пӹжӓшӹштӹ 5 - 6 мыны. Шӹнзӹмӹ жепшӹ - 14 кечӹ нӓрӹ. Коктынат вара игӹвлӓштӹм иквӓреш 15 кечӹ нӓрӹ пукшат.
Якшарлыды.
Якшарлыды () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы вӹд кек. Европышты вӓшлиӓлтшӹ вӹд кек, тенгеок Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Тел гачеш Азиш чонгештӓ.
Тӹнгӓ.
Тӹнгӓ - кок шылдыран арашӹнгӓ гӹц когорак ылшы шӹнга, кыды мынывлӓжӹм вольыквлӓн кӓпӹштӹштӹ мынза. Цилӓжӹ 150 тӹрлӹ йиш тӹнгӓ улы.
Ронгыж (кек).
Ронгыж (Nucifraga caryocatactes)
Ронгыж (кек) () — караквлӓн (Corvidae) йыхыш пырышы кек.
Характеристикыжы.
Кытшы доно 30 см якте шоэш, пачыжы иктӓ 11 см, нелӹшӹ 125-190 грамм нӓрӹ. Шимӓкӓ - ошикӓ кек ылешӓт, кырык марла тидӹм ронгыж (сӧдӧй) маныт. Пач мычашыштыжы ошикӓ ялава вуйта кеӓ. Авӓ кекшӹ озы кек гӹц сотырак дӓ ош тамгавлаыж-ӓт чӹдӹрӓк. Ти кекӹм Европа, Ази, Скандинави дон Альп ывлӓ дорц Камчатка якте имӓн шӹргӹвлӓштӹ шӹренооок вӓшлиӓт.
Царамак.
Царамак (Oriolus oriolus)
Царамакын ареалжы
Царамак () — царамак йишвлӓн йыхыш пырышы кого агыл яргата кек, Европын, Азин (Енисей якте) йонгатарак климатан вӓрвлӓштӹ ӹлӓ. Пиш когон пӹсӹ кек, юкланаш ярата, тӹшкӓвлӓм агыл, пушангы вуйвлӓм айыра, ара доно ак сӓрнӹ, ӹшкетшӹ ӓль мыжырын лиӓш ярата. Рационышкыжы шукшвлӓ, шӹнгӓвлӓ, тенгеок кӹцкӹ дон махань-шон мӧрвлӓ пырат. Телӹм Ази дон Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк эртӓрӓ.
Цӓнгӓ.
Цӓнгӓн ареалжы
Цӓнгӓ () — карак йишвлӓн йыхыш пырышы кек. Кытшы 34—39 см, нелӹцшӹ 175—280 г. Пын цӹрежӹ шимӹ гӹц вулны гань луды (вуй дон онгжы) якте. Сӹнзӓжӹ ошы вӓк.
Ареалжы.
Евразин кымда территориштӹжӹ (Скандинавин йыдпелвелжӹ гӹц пасна) ӹлӓ, тенгеок Йыдпелвел Африкыштат вӓшлиӓлтеш. Шотшы доно 4—8 миллион мыжыр якте шоэш. Мары Элышты дӓ ареалын йыдпелвелнӹ ӹлӹшӹ цӓнгӓвлӓ тел гачеш кечӹвӓлвекӹ чонгештӓт.
Ош цӓрлӓнгӹ.
Ош цӓрлӓнгӹ (тенгеок ош цӓрлӓн) () — кого куп кек.
Литван национальный кекешӹштӹ шотлалтеш.
Характеристикыжы.
Цӓрлӓнгӹвлӓ логӹц сек кымдан пӓлӹмы –кек. Цӹрежӹ лоно ошы, шылдыр мычашыжы шимӹ, кужы якшар нерӓн, кужы шӱӓн, кужы вӹцкӹж якшарикӓ ялан. Ӓвӓ кеквл- озывлӓ гӹц когонжат ак айыртемӓлтеп, изиш изирӓк веле ылыт. Цӓрлӓнгӹн кӱкшӹцшӹ 100—125 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 155—200 см, кого кекӹн нелӹцшӹ 4 кг якте шоэш. Ош цӓрлангӹвлӓ 20 и нӓрӹ ӹлӓт.
Ареалжы.
Ош цӓрлӓнгӹ Европа дон Азиштӹ кымдан пӓлӹмӹ кек. Европышты ареалжӹ Швеци дон Финлянди якте шоэш. Мары Элышты ти кек ӹлӓ?
Цӓцӓля.
Цӓцӓля () — ("Fringillidae") йыхыш пырышы кеквлӓ. Цӓцӓля группыш пырышы шукы йиш кек улы.
Алагек.
Алагек (Garrulus glandarius)
Алагекӹн ареалжы
Алагек () — Алагек йишвлӓн группын карак йишвлӓн йыхыш пырышы кек.
Характеристикыжы.
Цӓнгӓ ганьырак кек. Пышкыды яргата пынан, вуйыштыжы кекркек гант пын, пачыжы мытыкшок агыл. Кӓпшӹ сарикӓ -ыжаргы, пачыжы яргата симсӓлгӹ. Кӓпӹш шошы кеквлӓн кӓпӹштӹ 15 см чкте дӓ пачышты 25—40 см. Нелӹцшӹ 150—200 г лошты лин кердеш.
Алык орави.
Алык орави () — вуйштышы дӓ онгыштыш яргата сарикӓ пынан изи кек. Европа дон Азин йонгата вӓрвлӓштӹжӹ ӹшкӹмжӹм мелӹеок шижеш. Телвлӓ когонок ӱштӹ лит гӹнь, шокшырак в-арӹш ӹлӓш ванжа. У Зеландиш ти кекӹм эмигрант семӹнь нӓнгемӹ дӓ тӹштӹ ӹнде кымдан шӓрлен кен.
Алык орави
Алык орави
Ама.
Ама (Lutra lutra)
Аман ареалжы
Ама () —лый йишвлӓн хир йӓнвлӓн йыхыш пырышы йӓн. Пел ӹлӹмӓшӹжӹм вӹдӹштӹ эртӓрӓ.
Характеритсткыжы.
Яжон ӓйӹнӓлтшӹ кӓпшӹ 55—95 см, пачшы 26—55 см, нелӹцшӹ 6—10 кг якте шоэш. Лапавлӓжӹ кӹтӹквлӓ, ӓтм-ӓӓнвлӓ. Пачшы шӹлӓн, цуштыри, пышкыды ыгыл. Каваштын цӹрежӹ вӹлецӹнжӹ шимӓкӓ - кӹрӓн, лӹвец – сотикӓ кӹрӓн, кынамжы лудикӓ вӓк. Кавашты мижшӹ цуштыри, но пындашытаракшы пышкыды. Конституцижӹ доно ти йӓн вӹдӹштӹ иӓш мастар.
Амашкек.
Амашкек (Phylloscopus collybita)
Амашкекӹн ареалжы
Амашкек () — изи шӹргӹ кек.
Характеристикыжы.
Чыката кӓпӓн яргата пынан агыл, кӹтӹк пачан дӓ йӹргешкӹрӓк шылдыран изи кек. Кӓпшӹ 10—12 см, озывлӓн нелӹцӹштӹ 7—8 г, ӓвӓвлӓн - 6—7 г якте шоэш.
Амыжгек.
Амыжгек () — изи мырышы кек. Цилӓжӹ 35 тӹрлӹ амыжгек улы. Кыды амыжгекшы пишок изи ылыт, кыдыжы шӹнгӹртӹш ганьы лин кердӹт. Цилӓнӓт ик цӹреӓн ылыт, кужикӓрӓк кӓпӓн, турарак лепкӓӓн, ташкалтышла кайшы пачан. Мырымышты годым амыж, кужы шуды ӓль мычашышты шӹнзӓт. Вӹд вӓрвлӓ докы лишнӹ лиӓш цаца, пӹжӓшӹжӹм шуды, амыж дӓ тӹшкӓ лошты опта.
Ти лӹмӹм Русско-марийский словарь биологических терминов лӹмдер гӹц нӓлмӹ. Х. Ф. Балдаев. Йошкар-Ола, 1983.
Аргек.
Аргек (Anas crecca)
Аргекӹн ареалжы
Аргек () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы вӹд кек. Йогывлӓ вӹлнӹ ӹлшӹ лыдывлӓ логӹц сек изи. Пӹжӓшӹжӹм Евразин йонгата вӓрвлӓштӹжӹ опта, Мары Элышты тӹдӹ шӹренок вӓшлиӓлтеш. Кӓпшӹ 34—38 см, шылдыржын шӓрӓлтӹмӹжӹ 58—64 см, озы лыдывлӓн нелӹцӹштӹ 250—450 г, ӓвӓ лыдывлӓн 200—400 г якте лин кердеш.
Ӓрлӓн.
Ӓрлӓн (Cricetinae)
Ӓрлӓн () — Ньымыштшывлӓ йыхын ӓрлӓн йишвлӓш пырышы изи йӓн. Кӹзӹт цилӓжӹ 19 йиш ӓрлӓн пӓлӹ.
Вӓргӹ.
Вӓргӹ () — тупӹрдӓн вольыквлӓн дӓ тенгеок эдемӹн кыжвек лыкшы системын органжы.
Выльдырцан.
Выльдырцан () — Мызывлӓн йыхыш пырышы изи ала цӹвӹ ганьырак кек. Кӓпшӹ 16—20 см, нелӹцшӹ 80—145 г.
Робин Гуд.
Робин Гудын ӓштемикшӹ Ноттингэймӹштӹ (Nottingham)
Дуглас Фэйрбанкс Робин Гудын рольыштыжы
Робин Гуд – Вальтер Скоттын романын персонажшы, кыды Шервурдын шӹргӹвлӓштӹ кӹдӓлӓш ивлӓн ӹлен, «пурым шанышы» йолдук, кыды паянвлӓм шолышт сӓрнен дӓ шолыштмыжым незервлӓлӓн пайылен. Сӓмӹрӹквлӓн яратымы персонажышты.
Роланд гишӓн мыры.
Роланд гишӓн мыры ("фр. La Chanson de Roland") – (иктӓ 1100 ивлӓ) – кугезӹ француз шансон де гестевлӓ (chanson de geste) логӹц сек тошты. «Роландын мырыжым» ти жанр доно сирмӹмӹ пӓшӓвлӓ логӹц сек яжоэш штолалтеш. Ти мырын негӹцешӹжӹ Рӧднӓ Карл кугижӓн Пиренейӹштӹ басквлӓ дон мусульманвлӓ лоштыш 778 ин кредӓлмӓшӹн эпизодшы вазын.
Вӹдкыва.
Ялаван вӹдкыва (Dytiscus marginalis)
Вӹдкыва () — шалгышы вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ капшангы. Кок йиш вӹдкыва улы – кого вӹдкыва дӓ ялава вӹдкыва, кыдын шылдыр тӹр мычкыжы ялава гань ӓнгӹсӹр кишӓ кеӓ.
Лачплесис.
Лачплесис Латвин почта маркышты, 1995
Лачплесис (лат. Lāčplēsis, мӧскӓ кычышы) — герой шӱлӹшӓн эпос, кыдым Андрейс Пумпурс латыш фольклор негӹцеш сирен. Эпосын тӹнг персонажшӹ - Лачплесис, кыды туан халыкын виӓн ылмыжым, тышман ваштареш кредӓлмӓштӹ героизмжӹм анжыкта. 11 ноябрьын Латвиштӹ Лачплесисӹн кечӹжӹм кугижӓнӹш кечӹжӹ ылыеш дӓ тӹдӹм Ӓтямӱлӓндӹ верц кредӓлмӹ кечӹ семӹнь пӓлдӹртӓт. Ти кечӹн 1919 ин Латви Рига докыла талашышы Бермонтын армижӹм шин шӓлӓтен.
Калевала (эпос).
Калевала – финн халыкын эпосшы, кыдым халык лошты сӓрнӹшы –шайыштмашвлӓ гӹц Элиас Лӧннрот (1802 – 1884) иктӹшкӹ поген. Ти пӓшӓм тӹдӹ 1828-шӹ ин тӹгӓлӹн. «Калевалаш» пыртымы лыдышвлӓм халык лошты кантеле семеш мыренӹт дӓ нӹнӹн ӹшке ритм дон рифмышты улы. Сюжетвлӓ дон шайыштмашвлӓм иктӹшкӹ ушымашты Лӧннрот ӹшке фантазижӹм пиштен.
Калевипоэг.
Фридрих Рейнхольд Крейцвальд
Калевипоэг ("Kalevipoeg") – эстон халыкын эпосшы. Тидӹм Фридрих Рейнхольд Крейцвальд халык поэзи негыцеш сирен. Эпосын тӹнг персонажшы – Калев дон Линдан эргӹштӹ, Калевипоэг, кыды халык геройын пӓшӓвлӓжӹм ӹштӓ. Погашыжы эпосым Фридрих Роберт Фельманн тӹнгӓлӹн. Тӹдӹн колымыжы паштек ти пӓшӓм Крейцвальд пакыла нӓнген. Тӹдӹ «Калевалан» немӹцлӓ сирӹмӹ версижӹ доно пӓлӹмӹ ылын. «Калевипоэгӹн» 1853-шы ин сирӹмӹ пӹтӓриш версижӹм цензура гишӓн пецӓтлӓш лиде. Кокшым, кужемдӹмӹм дӓ вашталтымы вариантым лаштыквлӓ доно 1857-1861 ивлӓ лошты лыкмы. Текстӹм иктор- эстонла дӓ немӹцлӓ пумы ылын. «Калевипоэгӹн» кымшы версижӹм Суомиштӹ, Куопио халашты пецӓтлен лыкмы.
Нибелунгын мырыжы.
Нибелунгын мырыжы, C, folio 1r, n. 1220 jaa.
Нибелунгын мырыжы () —кӹдӓлӓш курымвлӓн (1200-шы ивлӓн) пӓлӹдӹмӹ автор доно сирӹмӹ герой эпос.
Эпосын лӹмжӹ гишӓн.
Эпосым 18-курым годшен Nibelungenlied лӹм доно пӓлӹ ылеш. Тӹнӓм тидӹм тӧрлен сирӹмӹ ылын. Лӹмжӹм мырывлӓн остатка куплет гӹц нӓлмӹ, кышты тошты кӱшӹл немӹц доно сирӹмӹ: "hie hât daz mære ein ende: daz ist der Nibelunge liet", кӹзӹтшӹ немӹцлӓ тидӹ тенге лиэш: "hier ist die Geschichte zu Ende: das ist das Lied von den Nibelungen", а кырык марла тидӹм тенгерӓк келесӓш лиэш: "тенге ти мырын мычашыжы толеш, тидӹ Нибелунгын мырыжы ылын". Тишты «мыры» ("Lied") шамакым кычылтмы гӹнят, ти пӓшӓштӹ тӹдӹ мырым агыл, а весым анжыкта. Тидӹм «эпос» значени доно ынгылымыла. Ти эпосын кок версижӹ улы, коктыге 13-шӹ курымын сирӹмӹ ылыт.
Сага.
Сага ("кугезӹ норвег saga") ышма гӹц ышмашкы шайыштмы традици дон кӹлдӓлтшӹ литература пӓшӓвлӓ. тӹштӹ викингвлӓн годшаш дӓ ир покшал курымвлӓн жепӓш Скандинавиштӹш халыквлӓн, шӹренжок Исланди дон Норвегин историштӹ гишӓн шайышталтеш. Сагывлӓн текствлӓм кугезӹ норвег йӹлмӹ доно сирӹмӹ. Сагывлӓм Исландиштӹ 12-14-шӹ курымвлӓн сирӹмӹ. Ти текствлӓм истори дон культурын историжӹм шӹмлӹмӓштӹ кычылтыт.
Вӹдӱшкӱж.
Вӹдӱшкӱж (Botaurus stellaris)
Вӹдӱшкӱж () — Мыгыльонг йиш кеквлӓн йыхыш пырыш кек. Тупшы шимӓкӓ - сарикӓ пынан. Мӹшкӹржӹ кӹрӓникӓ. охыра сӱк цӹреӓн, кӹрӓникӓ тамгавлӓ улы. Тидӹ кеклӓн шуды лошты шӹлӹн кашташ дӓ цаклыдеок кодаш палша. Озы вӹдӱшкӱжвлӓ ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. Озы вӹдӱшкӱжӹн нелӹцшӹ 1 кг, кынамжы 1,9 кг якте, кытшы 70 см гӹц кӱкшӹрӓк. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹштӹ 31-34 см якте шоэш.
Мыгыльонг.
Мыгыльонг ("Ardea cinerea")
Мыгыльонг () — Мыгыльонг йиш кеквлӓн йыхыш пырышы кого куп кек. Еврази дон Африкышт ыӹлӓ.
Характеристикыжы.
Кӱкшӹцшӹ 90-100 см, нелӹцшӹ 2 кг якте. Шылдырвлӓн шӓрӓлтӹмӹжӹ 175-195 см. Вуйжы ӓнгӹсӹр, кашар кӹзӹ гант якшарикӓ сарикӓ кужы нерӓн. Мыгыликӓ шӱан, тидӹжӹ кырык марла лӹмжӹмӓт анжыкта. Пынжы лудикӓ - ошикӓ. Анзыл онгыштыжы дӓ шӱштӹжӹ шимӓкӓ пынвлӓ улы. Мол пынжы симӓкӓ -лудикӓ.
Вӹлӹдӹрвӹ.
Вӹлӹдӹрвӹ ("Paxillus involutus")
Вӹлӹдӹрвӹ () — качкаш ярдымы понгы, Мары Элышты пиш шӹрен вӓшлиӓлтеш.
Вӹрзи.
Вӹрзи ("Apus apus")
Вӹрзи () — вӹлецӹнжӹ цӹгакӹм ӓшӹндӓрӹктӹшӹ кек.
Характеристикыжы.
Вӹрзи кытшы дон 18 см якте лин кердеш, шылдырым шӓрӓлтӹмӹжӹ — 40 см, шылдыр кытшы 17 см, пачшы 8 см.
Вӹтлӓнгӹ.
Вӹтлӓнгӹ ӓль Вӹрлӓнгӹ () — вӹтлӓнгӹ йиш кеквлӓн йыхыш пырышы мырышы изи кек. Тел гачеш кечӹвӓл векӹлӓ чонгештӓ. Шӹренжок ти кек вӹд лишнӹ лиӓш цаца, пӹжӓшӹжӹм рокышты, кӱвлӓ дӓ пренявлӓ лошты, тенгеок пушӓнгӹ кӧргӹштӹш ыражвлӓэш опта. Вӹтлӓнгӹ рок мыч каштмыжы годым ак тӹргештӹл, кыргыжталеш.
Изивӧчӹж.
Изивӧчӹж. Биологи картин ("Vaccinium vitis-idaea")
Изивӧчӹж () — качкаш ярал якшар кӹцкӹм кандышы курым ыжар пӧчӹж тӹшкӓ.
Мары Элышты Йылымбалны, купанрак вӓрвлӓштӹ дӓ шӹргӹштӹ кушкеш.
Имни.
Имни ("Equus ferus caballus")
Имни () — тоны урдымы кого вольык. Эдем имним тӹжем ивлӓ доно кычылтеш. Пиш первижӹ ир имниӓт ылын ("Equus ferus"), но кӹзӹт якте тӹдӹ ӹлен шоктыде. Мӱлӓндӹ вӹлнӹ пиш шукы йиш имни улы.
Йӓктӹ.
Йӓктӹ () — Йӓктӹ йиш () йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Мӱлӓндӹ вӹлнӹ цилӓжӹ 105 - 125 йиш йӓктӹ улы.
Калявӓрӓш.
Калявӓрӓш (Falco tinnunculus)
Калявӓрӓш () — вӓрӓш йиш кеквлӓн йыхыш пырышы изи хир кек. Шӹренжок Покшал Европышты, тенгеок Мары Элыштат ӹлӓ. Пӹтартӹш ивлӓн хала тӹрвлӓштӹ шӹренок ти кекӹм ужат. Лӹмжок анжыкта, ти вӓрӓш шукыжымок калям качкын ӹлӓ. Кого калявӓрӓш кечӹштӹ 10 каля якте качкеш. Ти кек южышты ик вӓрӹштӹ шалгаш мастар, лӹмӹнок качкышым кычымыжы годым тенге ӹштӓ дӓ вара трӱкок кӱ гань улӹкӹ шынгалтеш.
Кӓдӹ.
Кӓдӹ ("Columba livia")
Кӓдӹ () — кӓдӹ йиш кеквлӓн йыхыш пырышы шӹренок вӓшлиӓлтшӹ кек. Эдем ӹшке докыжы пиш первиок эче тымден ылын, седӹндонат тенге манмы тонышы кӓдӹвлӓ шачыныт ("Columba livia" var. "domestica"). У материквлӓм пачмы годым эдем хадӹрвлӓ дон пайдажы гӹц пасна кӓдӹвлӓмӓт сагажы нӓнген, тенге нӹнӹ ӹнде мулӓндӹ кымдыкеш шӓрлен кенӹт. Кӓдӹвлӓ гӹц синантро́пвлӓ линӹт, кыдывлӓ халавлӓштӓт, солавлӓштӓт ӹлӓт.
Мӧскӓвӹлӹш.
Мӧскӓвӹлӹш () —шудыла кушшы шукыиӓш кушкыш.
Ботаник характеристикыжы.
Вурдыжы 50—120 см кукшӹцӓш, тӧр шалгышы, ӱлнӹжӹ йӹргешкӹ, кушнӹрӓкшӹ лыкан, ӹлӹштӓшӓн, кынамжы шимӓка-якшар цӹреӓн, цуштыри, кушнӹрӓкшӹ укшвлӓэш шелӓлтеш дӓ ти укшвлӓ вурдын мычашыжы гӹц кӱкшӹрӓквлӓ ак кушеп.
Мӧскӓвыч.
Мӧскӓвыч ("Angelica")
Мӧскӓвыч () — шӓлӓвуян кушкышвлӓн йыхыш пырышы шудыла кушкыш. Ти кушкышым кынамжы шӹмӓвыч доно яркалат. Мары Элышты цилӓ вӓреок кушкеш.
Каляиӓш.
Каляиӓш ("Mustela nivalis")
Каляиӓш () — лый йишвлӓн йыхыш пырышы изи хир йӓн. Цилӓ континентӹшток ӹлӓ.
Портретшӹ.
Каляиӓш хир йӓнвлӓ логӹц сек изиэш шотлалтеш. Кужырак, вӹцкӹжрӓк кӓпшӹ дӓ каваштыжы доно шимпачым (шим лыйым) ашӹндарӹктӓ. Пачыжы ик цӹреӓн дӓ мычашыштыжы шим тамга уке.
Хармс, Даниил Иванович.
Даниил Хармс, лачокла фамилижӹ - Ювачёв, 30 декабрь 1905 и, Санкт-Петербург – 02 февраль 1942, Ленинград, руш сирӹзӹ, поэт.
Льыртык.
Льыртык ("Delichon urbicum")
Льыртык () — цӹгӓк йишвлӓн йыхыш пырышы изи кек. Европышты, Йыдпел Африкшыты вӓшлиӓлтеш. Тел гачеш Африкыш Сахара гӹц изиш улыкрӓк чонгештӓ. Кого партьывлӓштӹ йогы тӹрвлӓштӹ, алыквлӓштӹ, тура сир дон кырык неркӓвлӓштӹ дӓ порт лишнӓт пӹжӓшӹжӹм опта.
Ляркӓ.
Ляркӓ () — цӹгӓк йишвлӓн йыхыш пырыш изи кек. Австрали дон Антарктида гӹц пасна, цилӓ материкышток вӓшлиӓлтеш. Тенгеок Мары Элыштат ти кекӹм шӹренок ужат.
Элтон Джон.
Элтон Джон
Сэр Э́лтон Геркулес Джон (, лачокла лӹмжӹ Ре́джиналд Ке́ннет Дуайт (); 25 март 1947) — англ рок-мырызы, композитор дӓ пианист. Кӹзӹт якте 250 миллион пластинкым лыктын, карьерыжы 40 и гӹц шукырак шыпшылтеш.
Сасна.
Сасна () — ирсаснан родняжы, кыдым эдем 7000 и первиок ӹшке тоныжы урдаш тӹнгӓлӹн. Тӹнгжӹм саснам Вадывел сандалӹквлӓштӹ, Ирвел Азиштӹ дӓ Океаништӹ урдат. Тӹ годымок эдем дорц шӹлшӹ тоны урдымы саснавлӓн йых улы, нӹнӹм рейзорбек маныт, кыдывлӓ Йыдвел Америкышты, Австралиштӹ дӓ У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтӹт. Эдем саснам качкышым дӓ каваштым нӓлӓш урда. Сасна партьышты ӹлӓш ярата. Игыжӹм "саснаигӹ" маныт. Кого саснавлӓм "ӓвӓ сасна" дон "озы сасна" маныт. Озы саснавлӓ яжон кушкышты манын, мыныштым шулыт.
Питьӹрвонгы.
Питьӹрвонгы () — сары цӹреӓн понгы. Питьӹрвонгын вӹлвӓлжӹ кукшы, коэштӓтлтшӹ, тӹржӹ пӹтӹрен шӹндӹмӹ тӹрлецӓн вуйта. Кымда вуян агыл, шӹрен веле лу сантиметр гӹц кымдарак лин кердеш. Ялжы вуйжы гӹц ошырак. качкаш ярал понгы. Ти понгын марла вес лӹмвлажӹ улы.
Пирӹванды.
Пирӹванды ("Rhamnus cathartica")
Пирӹванды (), тидӹмок эче ("Rhamnus cathartica") лӹм доно пӓлӓт. Цилӓжы 24 йыхыш пырышы 560 йиш пирӹванды улы. А. А. Саваткован "Кырык мары лӹмдерӹштӹжӹ" ти лӹмӹм пирӹни кушкыш доно самынь иктеш лыкмы.
Кечӹ (календарь).
Кечӹ Гонгконг портышты
Кечӹ – йыд-кечӹн соты жепшӹ. Ӓрняштӹ 7 кечӹ дӓ марла нӹнӹн ӹшке лӹмӹштӹ улы. Кечӹлӓн тӹлзӹштӹ ӹшке номерӹм пуат, тидӹ «дата» маналтеш. Ин сек кужы кечӹжӹ 22-23 июнь дӓ сек кӹтӹк 22-23 декабрьын.
Тӹлзӹ (календарь).
Тӹлзӹ жепӹм шотлымы период, кыды Тӹлзӹн Мӱлӓндӹ йӹр сӓрнӹмӹжӹ доно кӹлдӓлтӹн. Тӹлзӹштӹ 28 – 31 кечӹ лин кердеш. Астрономиштӹ таманяр тӹрлӹ тӹлзӹ улы. Ик иштӹ 12 тӹлзӹ. Февраль 28-29 кечӓн. Январь, март, май, июль, август, октябрь, декабрь 31 кечӓн ылыт. Апрель, июнь, сентябрь, ноябрь - 30 кечӓн.
Вивальди, Антонио.
Анто́нио Лу́чо Вива́льди ("ит.Antonio Lucio Vivaldi"); 4 март 1678, Венеци — 28 июль 1741, Вена) — итальян композитор, крипицӓзӹ, педагог, дирижёр. Барокко жепӓш кого лӹм. Сек кымдан пӓлӹмӹ композицижӹ - "Ин нӹл жепшӹ" маналаш. Тидӹ гӹц пасна хор музыкым сирен, нӹнӹ логӹц сек пӓлӹмӹжӹ Gloria (RV 589). Эчежӹ лу гӹц шукырак оперым сирен.
Таркан.
Тарка́н Теве́толу (); 17 октябрь 1972, Альцай, Рейнланд-Пфальц, Германи), фанатвлӓжӹ лошты Тарка́н лӹм доно пӓлӹмӹ турок мырызы, мыры автор дӓ продюсер. Турциштӹ "«Поп-Музыкын Принцшӹ»" лӹм доно пӓлӹ, пиш популярный дӓ яратымы мырызы. 19 миллион дискым лыктын.
Суши.
Су́ши тенгеок су́си — (,) — япон халык качкыш, кыдым рис дӓ тангыж продуктвлӓ гӹц йӓмдӹлӓт.
Пирӹни.
Пирӹни () — курым ыжаргы дӓ ӹлӹштӓшвлӓштӹм вилӹшӹ пирӹнивлӓ улы. Шӹренжок ӹлӹштӓшвлӓжӹн печкӓлтмешкӹштӹ тотлы пышан пеледӹшвлӓ доно пеледеш. Кӹцкӹжӹ качкаш ярдымы. Ти кушкышым кӹрӓш пиш нелӹ, кӹрӓт гӹнят тӹдӹ нилӓ кечӓш тӹнгӓлеш, седӹндонат лӹмжӓт ни доно кӹлдӓлтӹн.
Скотт, Вальтер.
Вальтер Скотт
Сэр Ва́льтер Скотт (; 15 август 1771, Эдинбург — 21 сентябрь 1832, Эбботсфорд) — тунымбалны кымдан пӓлӹмӹ британ сирӹзӹ, поэт, историк, коллекционер, важвлӓжӹ доно шотланд ылеш. Адвокатеш тымень лӓктӹн. Шотланд халыкын культурыжым кымдан шӓрӹмӓштӹ кого рольым мадын. Туан халыкшын ӹшке шижмӓшӹжӹм понгштараш шукы пӓшӓм ӹштен. исторический романлан негӹцӹм пиштӹшеш шотлалтеш.
Неруда, Пабло.
Пабло Неруда УАШ Конгрессӹн Библиотекылан пумы книгӓэшӹжӹ автографшым шӹндӓ, 1966
Па́бло Неру́да (— псевдолӹмжӹ, шачынжок: Рика́рдо Элиэ́сер Нефтали́ Ре́йес Басоа́льто,) (12 июль 1904—23 сентябрь 1973) — Чили поэт, дипломат дӓ политика йенг, Чили республикын сенаторжы. Сӹлнӹшаяштыш Нобель премин лауреатшы (1971).
Биографижӹ.
Пабло Неруда Покшал Чилиштӹш Парраль изи халашты шачын. Ӓтяжӹ Хосе дель Кармен Рейес Моралес, кӹртнигорнышты пӓшӓзӹ ылын. Ӓвӓжӹ, Роса Нефтали Басоальто Опасо, школышты тымдышы ылын, Паблон изи ылмыжы годымок эче шоды цер доно церлӓнен колен. Тидӹ пӓштек ӓтяжӹ вес вӓтӹм нӓлӹн. Вара семняштӹ Кечӹвӓлвел Чилиш Темуко халаш ӹлӓш ванжен.
Неруда лу иӓш годымок лыдышвлӓжӹм сирӓш тӹнгӓлӹн. Кок иштӹ тӹдӹ кымдан пӓлӹмӹ чили поэтесса Габриэла Мистраль доно пӓлӹмӹ лин, кыды изи поэтлӓн поэзиштӹ корным ажедшӹжӹ лин. 1920 ин сӓмӹрӹк «Сельва аустраль» журналышты Пабло Неруда псевдолӹм доно пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм пецӓтлен. Ӓтяжӹ поэтӹн лыдышвлӓм сирӹмӹ вӹкӹ пурын анжыде дӓ тӹдӹм шӹдештӓрӓш ӹнжӹ ли манын чех писатель Ян Неруда семӹнь псевдолӹмжӹм нӓлӹн. Варажы ти лӹмӹм курымжы кычылтын. 1921 ин Неруда Сантяго Пединститутыш тыменяш пырен. Шукыштат агыл «Айо мыры» лыдышыжы «Хувентуд» газетӹштӹ Чили Студентвлӓн Корпораци доно организуйымы сӹлнӹшая премим сӹнген нӓлӹн. Тидӹ тӹдӹн пӹтӓриш премижӹ ылын. 1923 ин ӹшке оксаэшӹжӹ Пабло Неруда «Вады жерӓвлӓн вӓшлимӹштӹ» пӹтӓриш лыдыш погемикшӹм пецӓтлен лыктын. Ти лыдышвлӓм халык ӹвӹртен вӓшлин, седӹндонат 1924 ин «Яратымаш гишӓн коклы лыдыш дӓ ик ойхан мыры» лыдыш книгӓм эче лыктын шокта. Тидӹ паштек Латин Америка кымдык тӹдӹ поэт семӹнь пӓлӹмӹ лин. Ти кок лыдыш погемикшӹм поэт модернизм йӧн доно сирен дӓ 1926 ин «Мычашдымы эдемӹн цацымашвлӓжӹ» книгӓштӹжӹ авангардизмӹш ванжен.
Харт.
Харт (лат. aculeus) - кыды -тидӹ йӓнӹн, кӹшкӹн, капшангын дӓ кушкышын кашар дӓ пӹсӹ орган, кыды доно пышкылеш да пышкылмылан иктӓмахань ядым хартшы гач колта.
Хат.
a>, "Хат", "Мӱландӹ вӹлнӹш сусувлӓн садышты" триптих гӹц панель, деталь, 1504–1510 годшаш
Хат – вӓр, кыды-тидӹ религивлӓн тымдӹмыштӹ семӹнь, сулыквлӓм ӹштӹшӹ эдем ясланаш тӹнгӓлеш. Христиан религи дон ислам семӹнь, сулыкан эдем курымжым тӹштӹ лиэш, будизмӹн тымдӹмӹжӹ семӹнь, эдем тӹш лач угӹц шачмыжы анзыц жепеш веле вӓрештеш.
Ницше, Фридрих Вильгельм.
Фри́дрих Ви́льгельм Ни́цше (шачын 15 октябрь, 1844, Ро-ккен (Röcken), Прусси — колен 25 август 1900, Веймар, Германи) — немӹц шанызы, философ, ышке философи тфмдфмашфжфм шанен лыкшы, кыды академический философи гӹ о-рдӹштӹрӓк ылеш, седӹндонат Ницшен шанымашвлӓжӹ докы соок кого интерес ылын. Ницше ӹшке философиштӹжӹ моральын, религин, культурын, ушемкымдемын дӓ политикыштыш ядмашвлӓ вӹкӹ ӹшке семӹньжӹ анжа. Пӓшӓвлӓжӹ афоризм йо-н доно сирӹмӹ ылытат, нӹнӹм ик семӹнь иетерпретируяш ак ли дӓ седӹндоно шукы Полемика полемикым лыктыт.
Ницшен философиштӹжӹ тӹнг вӓрӹм кӱшӹл-эдем (суперэдем) (нем. Übermenschen) гишӓн шанымашвлӓ йӓшнӓт. Ницше дон тенгеок нигилизм гишӓн шанымашывлӓм кылдӓт. Ницше шукы эдемӹн шачмы теорижӹ гишӓнӓт шаныкала дӓ тӹдӹн анжалтышвлӓжӹ махань-шон инспирацивлӓм пуэнӹт.
Биографижӹ.
Ницше лӱтеран пастор Карл Людвиг Ницшен (1813—1849) йыхыштыжы шачын. Гимназиштӹ тӹменьмӹжӹ годым филологи дон музыкы док кого интересӹжӹ ылын. 1864-1869 ивлӓн Ницше изучал теологию и классическую филологию в Бонн университет дон Лейпциг университетӹштӹ теологи дон классик филологим тыменьӹн. Ти жепӹнок Шопенгауэр Шопэнгауэрӹн пӓшӓвлӓжӹ доно пӓлӹ лин дӓ философижӹм лишӹлеш шотлен. Ницшен виӓнгмӹлӓн Рихард Вагнер доно тӓнг ылмашат палшен. 23 иӓш Ницше Прусс армиш кен, кавалериштӹ служен, но шушыргымыкыжы демобилизуялтын.
Эйно Лейно.
Э́йно Ле́йно (, лачокла лӹмжӹ А́рмас Э́йнар Леопо́льд Лӧннбо́м; 6 июль 1878, (Палтамо (Paltamo), Суоми — 10 январь 1926, Туусула, Суоми) — финн поэт, прозаик, драматург дӓ сӓрӹзӹ, финн литература йӹлмӹ доно экспериментвлӓм ӹштӹлшӹ. Тӹдӹм тенгеок финн халык поэтеш шотлат. Эйно Лейно лыдышвлӓштӹжӹ "Калевалан" ритмжым кычылтын дӓ тӹ годымок финн поэзим уэмдӓш цацен, тидӹм ӹштӓш манын вес йӹлмӹвлӓ гӹц сӓрен. Шамаклан Дантен "Йымы кукшӹцӓш комедижӹм". Эйно Лейно тенгеок романвлӓмӓт сирен дӓ ӹшке жепӹнжӹ халыкланжы анзыкыла ажедшӹ журналист ылын.
Моррисон, Тони.
Тони Моррисон (; шачмыкыжы Хлоя Арделия Уофорд,; 18 февраль, 1931) — американ сирӹзӹ - 2019. Сӹлнӹшаян Нобель премин лауреатшы 1993.
Биографижӹ.
Лачокла лӹмжӹ Хлоя Энтони Уофорд (), Лоренӹштӹ, Огайо штатышты шачын. Изи годшенжок лыдаш яратен. Атяжӹ сварщик ылын, но Америкын негрвлӓн ӹлӹмӓш гишӓн шайышташ пиш яратен, изи Хлоя тидӹм пиш колыштын, варажы ӹшке романвлӓштӹжӹ сирен. 1949 ин Моррисон Ховард Университетӹш «англ йӹлмӹ дон литература» специальность доно тыменяш пырен.
Кристева, Юлия.
Ю́лия Кри́стева (, болгар гӹц марла "Крыстева" манмыла;; 24 июнь 1941, Сливен, Болгари) — француз Литература шӹмлӹзӹ, психоаналитик, сирӹзӹ, семиотик, философ дӓ оратор.
Биографижӹ.
Сливен халышты шачын (Болгари, 1960-шы ивлӓ годшен Франциштӹ ӹлӓ. Сирӹзӹ, критик Филипп Соллерсӹн, Тель Кель группым вуйлатышын вӓтӹжӹ. Кым тетян ӓвӓштӹ.
Эко, Умберто.
Умбе́рто Э́ко (; 5 январь 1932, Алессандри, Итали) — итальян шӹнцӹзӹ -философ, историк-медиевист, семиотик, сӹлнӹшӓ критик, сирӹзӹ.
Биографижӹ.
Умберто Эко Алессандриштӹ (Турин лишнӹш Пьемонт изи халашты шачын). Ӓтяжӹ, Жулио Эко, бухгалтер ылын. Ӓвӓжӹн лӹмжӹ Джованна. Атяжӹ Умберто эргӹжӹм юристеш тымдынежӹ ылын, но тӹдӹжӹ Турин университетӹш тыменяш пырен дӓ кӹдӓлӓш курымвлӓн философим шӹмлӓш тӹнгӓлӹн. Дипломым 1954 ин нӓлӹн. Умберто Эко телевидеништӹ, «Эспрессо» () лӹмӓн кого газетӹн редакциштӹ, Милан, Флоренци дӓ Турин университетвлӓштӹ эстетика дон культурын теорижӹм тымден.
Кашарварня.
Кашарварня – (лат. (index, digitus secundus tai digitus II), кидӹштӹш коговарня паштек пӹтӓриш парня. Кашарварня кым лу гӹц ылеш, вес парнявлӓ доно тӓнгӓштӓрен, тӹдӹ куштылгынрак сӓрнӓ. Кашарварням жестикулируйымы годым шӹренок кычылтыт: кӱшкӹ лӱктӓлмӹ кашарварням анжыктымаш «1» -ӹм анжыкта, ти парня доно анжыкташ дӓ ажедӓш лиэш, ислам культурышты кашарварням кӱшкӹ лӱктӓл анжыктымаш сӹнгӹмӓшӹм анжыктен, анзыкы ӹрзӓл коговарня «тидӹм ӹштӓш ак ли» семӹнь келесӹмӹм анжыкта. Кынамжы ти парня доно ородырак ылмымат пӓлдӹртӓт.
Пӹтньӹк.
right
Пӹтньӹк () — ароматан шудыла кушкыш, кыдын кӧргӹштӹжӹ шукы ментол улы. Качкыш йӓмдӹлӹмӹ индустриштӹ, косметикым ӹштӹмӓштӹ, фармокологиштӹ шӹрен кычылталтеш. Мары Элышты шукы вӓре вӓшлиӓлтшӹ кушкыш.
Алавирӹк.
Алавирӹк ("Fringilla montifringilla")
Алавирӹк () — тьыри ганьӹрак изи мырышы кек. Телӹм озы алавирӹкӹн вуйжы, шӱжӹ дӓ анзыл тупшы кӹрӓникӓ -лудалгы цӹреӓн. Онгжы соок нарынзы. Пач мычашышты ош пынан. Ӓвӓ алавирӹкӹн цӹрежӹ яргата агыл. Вуйышты кӹрӓникӓ, сек мычашыштыжок шимӓкӓ корнывлӓ. Тупшат кӹрӓн. Онгжы нарынзы, но озын гӹц цӹредӹмӹрӓк. Пӹшӓшӹжӹм Скандинави гӹц тӹнгӓлӹн, Сибирь якте опта, тел гачеш Вадывел Европыш дӓ эче шокшырак вӓрвлӓш: Турциш, Ираныш, Китайыш дӓ Корей дон Япониш кеӓ.
Алавӹтельӹ.
Алавӹтельӹ () — нарынзы цӹреӓн кужы нерӓн, шимӹ дӓ ош пынан кого вӹтельӹ. Шӹренжок тангыж тӹрӹштӹ ӹлӹшӹ алавӹтельӹвлӓ (лат. Haematopodidae) вӓшлиӓлтӹт. Вадывел Европышты, Покшал Азиштӹ, на Камчаткышты дӓ Китайышты ӹлӓ. Тенгеок кор-гӹштӹш кого вӹдвлӓштӓт вӓшлиӓлтеш. Вӹтельӹ гань ылмыжы гишӓн марла тӹдӹм алавӹтельӹ маныт. Фӓрер ошмаотывлӓн национальный кекешӹштӹ шотлалтеш.
Алангышуды.
Алангышуды ("Pulsatilla")
Алангышуды () — недӹшуды йыхыш пырышы 5-40 см кыташ шукиӓш кушкыш. Вурдыжы, ӹлӹштӓшвлӓжӹ дӓ пеледӹш тӹрвӹвлӓжӹ мижӓн ылыт. Пеледӹшвлӓжӹ щукы цӹреӓн лин кердеш. Апрель-майын пеледеш.
Алашиштӹ.
Алашиштӹ () — Шиштӹ йиш йыхыш пырышы кек.
Алашоэ.
Алашоэ ("Bucephala clangula")
Алашоэ, тенгеок Алалыды () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы кого йыргешкӹ вуян, мытык нерӓн дӓ шимӹ -ош контраст пынан вӹд кек.
Кӓрӓш.
Кӓрӓш - мӱкшвлӓн шӹштӹ гӹц ӹштӹмы пӹжӓшӹштӹ, кышты ӹлӹмӹ гӹц пасна, тенгеок мӱм оптат. Мӱкш кӓрӓш куд лыкан призма форман ылеш.
Кӓзӓварня.
Кӓзӓварня - () — эдемын дӓ кыды вольыкын вызымшы кид ӓль ялварняжы. Вес парнявлӓ дон тӓнгӓштӓрен, кӓзӓварня сек мытык.
Покшалварня.
Покшалварня (digitus III, digitus medius)
Покшалварня () — эдем ӓль кыды вольыкын кид ӓль ялжын покшал парняжы. Эдем кидӹштӹ покшалварня сек кужы. Шӓрӓлтӹмӹ коговарня дон покшалварня лоштыш кытым кырык марла шит маныт. Жестикулируйымы годым покшалварням анжыктымаш негативный пӓлӹкан ылеш.
Ындыр.
Ындыр () — вӹд лишнӹ ньымыштшывлӓн группыш пырыш йӓн. Мары Элышты шӹренок вӓшлиалтеш. Кырык мары йӹлмыштӹш "ындыр" шамак, суасламары "хынтыре" шамак докы лишӹл.
Ӹвӹрӓ.
Ӹвӹрӓ () — кок шылдыран шӹнгӓвлӓн группыш пырышы вӹр йушӹ изи шӹнгӓ.
Кӹзӹт якте 500 йиш ӹвӹрӓ пӓлӹ. Ти шӹнгӓвлӓ Антарктида гӹц пасна цилӓ континетӹшток ӹлӓт.
Якшарсӹнзӓ.
Якшарсӹнзӓ () — карпвлӓн (Cyprinidae) йыхыш пырышы кого агыл кол. Мары Элышты шӹренок вӓшлиӓлтеш. Европышты ти кол сӱкӓн, качкаш ярдымы колеш шотлалтеш.
Йӓргӹльӹ.
Анзылны когорак озы, вара ӹрвезӹрӓк озы, шайылны ӓвӓ йӓргӹльӹ
Йӓргӹльӹ () — вӓрӓш йишвлӓн йыхыш пырышы кек. Кытшы 49-60 см, нелӹцшӹ 500—750 г, шылдырын кытшы 36 — 43 см, шылдырын шӓрӓлтӹшӹжӹ 110—140 см. Ӓвӓ кеквлӓжӹ озывлӓ гӹц когораквлӓ.
Саваланер.
Озы саваланер
Ӓвӓ саваланер
Саваланер () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы кужы кымда нерӓн вӹдкек. Еврази дон Йыдпел Америкышты цилӓ вӓреок пӹжӓшӹжӹм опта. Тел гачеш шокшы вӓрвлӓш чонгештӓ.
Сӓвсӹль.
Сӓвсӹль ("Pulmonaria")
Сӓвсӹль (). Шӹренжок сӓвсӹль йиш пеледӹшвла ӹшке цӹрештӹм вашталтылыт. Пеледӓш тӹнгӓлмӹштӹ годым ошикӓ-якшаргы ылыт, пеледмӹ мычашышты тӹ пеледӹшвлӓок симӓкӓ лин кердӹт. Сӓвсӹльвлӓм медицинышты первишен кычылтыт, кыды йишӹжӹ культивируйымы лин дӓ тенге нӹнӹм садывичӹштӓт куштат. Сӓвсӹль - мӱм кандышы кушкыш.
Шимшӱӓн тыкты.
Шим шӱӓн тыкты () — тыкты йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тыкты. Вес тыктывлӓ логӹц сек шӹрен вӓшлиӓлтеш. Шим шӱӓн тыктын кӱкшӹцшӹ 58–77 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 100–130 см, нелӹцшӹ 2–3.4 kg кг якте шоэш.
Охыра.
Охыра () — шуды йиш кушыкышвлӓн охыра йишвлӓн ("Alliaceae") йыхыш пырышы кокиӓш кушыкыш. Охыра диаметржӹ доно 15 см якте лин кердеш, шӹренжок сӱмжӹ сарикӓ-якшаргы, тӹ годымок ошы дӓ фиолет цӹреӓн лин кердеш.
Пӹзӹлмӹгож.
Корей пӹзӹлмӹгоын эхельжӹ ("Abies koreana")
Пӹзӹлмӹгож () — курым ыжар пушӓнгӹвлӓн йыхын йӓктӹ йишвлӓн "(Pinaceae)" группыш пырышы кушкыш. Вес имӓн пушӓнгӹвлӓ доно тӓнгӓштӓрен, пӹзӹлмӹгожын эхельвлӓжӹ кӱшкӹлӓ кушкыт. Пӹзӹлмӹгож мебель ӹштӹмаштӹ дӓ пу пӹчкедӹмӹ индустриштӹ утла укшан ылмыжы гишӓн проблеман материалеш шотлалтеш, но косир ылмыжы гишӓн, декоративӓн пушӓнгӹ семӹнь шӹндӓт. Пӹтӓртӹш жепӹн шартял дӓ у и кож вӓреш шӹренок сӹлнештӓрӓт.
Коперник, Миколай.
Микола́й Копе́рник (,; 19 февраль 1473, Торунь — 24 май 1543, Фромборк) — поляк астроном, математик, экономист, каноник.
Софокл.
Софоклын бюстшы
Софо́кл (, 496 -406 Христосын шачмыжы якте) — кымдан пӓлӹмӹ афин трагик.
Февральын 495 Хр. ш. я. ин Афины хала лишнӹ Колонышты шачын. Софиллын улан йых гӹц ылын, яжо тыменьмӓшӹм нӓлӹн.
Андерсен, Ганс Христиан.
Ханс Кристиан Андерсен (, 2 апрель 1805, Оденсе, Дани — 4 август 1875, Копенгаген) — датчан сирӹзӹ дӓ поэт.
Лафонтен, Жан де.
Жан де Лафонте́н (; 8 июль 1621, Шато-Тьерри — 13 апрель 1695, Париж) — кымдан пӓлӹмӹ басньывлӓм сирӹшӹ француз сирӹзӹ.
Ӱнгӹ.
Ӱнгӹ () — тымана йиш группыш пырышы хир кек.
Характеристикыжы.
Тыманавлӓ лошты сек коговлӓ гӹц иктыжӹ. Латинлӓ ти лӹмӹм "тыманавлӓн тыманашты" манын сӓрӓш лиэш. Шылдыр шӓрӓлтӹшӹжӹ 2 м дӓ нелӹцшӹ 4 м якте шоэш. Ӱнгӹм пӓлӓш нелӹ агыл, тӹдӹн вуйжы пын пӹлӹшӓн ылеш. Чонгештӹмӹжӹ годым шылдырвлӓжӹ юкымат ак лыкеп.
Ӱэ.
Ӱэ () - Мары Элышты шӹренок вӓшлиӓлтшӹ пушӓнгӹ. Иквӓреш шукын кушшы ӱэм "ӱэлӓ" маныт. Ӱэ вӹдӓнрӓк дӓ лывргы вӓрӹм ярата.
Вимгӹ.
Вимгӹ - нерв шӹртӹ, нейрон, вимгӹ системӹн функционируйышы иктӹжӹ.
Галкин, Иван Степанович.
Иван Степанович Галкин - лӹмлӹ мары йӹлмӹ шӹмлӹзӹ, филологи шӹнцӹмӓшвлӓн докторжы, профессор.
Биографижӹ.
И. С. Галкин 16 сентябрьын 1930 У Ронгы кымдемӹн Рошня солаэш шачын. Ронгы кӹдӓлӓш школым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Петроской университетӹштӹ финн-угр филологим тыменьӹн, кыдым пӹтӓрӹмӹкӹ Тарту университетӹн аспиратурышкыжы ванжен. 1956-шы и годшен МарНИИ-штӹ йӹлмӹ секторышты пӓшӓлен. Шукы жеп ти институтын директоржы ылын. 1972-шы ин Мары кугижӓнӹш университетӹм пачмыкы, тӹштӹ мары филологи кафедрын пӹтӓриш вуйлатышыжы ылын. 1991-шӹ ин доктор пӓшӓжӹм ӹшӹклен.
Абажйӓр.
Абажйӓр - Вӹтлӓ дон Ӹрде йогывлӓ лошты вӓрлӓнӹшӹ йӓр. Йӓрӹн кымдецшӹ 13,7 га нӓлеш. Йӓрӹн этимологижӹ Абаша пуэргӹ лӹм дӓ йӓр шамак доно кӹлдӓлтӹн.
Арде (ӓнгӹр).
Арде - изи ӓнгӹр. Мадар йӓр гӹц йоген лӓктеш дӓ Йылышкы ушна. Ти ӓнгӹр лишнӹ техень солавлӓ вӓрлӓнӓт: Арде, Ардедӹр, Ардеымбал, Кырыктӹр. Ик вӓре Арде ӓнгӹр кымдан шӓрлен кеӓ, йӓр гань лин колта. Ти вӓрӹм Арде йӓр маныт. Этимологижӹ доно ти топоним пермь йӹлмӹштӹш "ардо" (лукӓ, купышты ылшы йӓр, тӓвӹ) лӹм доно кӹлдӓлӹнт. (К. Юадаров?)
Вергезӓ.
Вергезӓ - Ӹрде (Рӹде) ӓнгӹрӹн шалахай укш-ӓнгӹржӹ. Кытшы... уштыш.
Вӹргӹзю.
Вӹргӹзю - кок Вӹргӹзю улы. Коктыге укш-ӓнгӹрӹн лӹмӹштӹм анжыкта. Иктӹжӹ - Ӹрде (Рӹде) ӓнгӹрӹн вургымла укш-ангӹрӹн, весӹжӹ Арде ӓнгӹрӹн вургымла укш-ӓнгӹржӹм. Этимологижӹ доно пермь йӹлмӹшвлӓштӹш "вӧркась" (сырмы) дӓ "ю" (йогы) шамаквлӓ доно кӹлдӓлтӹн. Тенгежӹ ти шамак "сырмын ӓнгӹржӹм" анжыкта.
Икшӓ.
Икшӓ - Вӹтлӓ йогын шалахай укш-ӓнгӹржӹ. Тенгеок эче Йӱрнӹ кымдемӹштӹ Икшӓ йӓр улы. Рушынвлӓ ти топонимӹм Икша маныт. Икша лӹм доно чӹдӹ агыл вӓр улы. Иктӹжӹ нӹнӹ логӹц - Москва областьышты Икша хала сӹнӓн кого сола. Ти шамак этимиологижӹ доно "иксӓ" шамак доно кӹлдӓлтӹн.
Пӓрдӓш.
Пӓрдӓш - () — карп йишвлӓн группыш пырышы кол. Кытшы 70 см, нелӹцшӹ 2-3 кг якте шоэш. Кынамжы тидӹ гӹцӓт когораквлӓ вӓшлиӓлтӹт. Мары Элышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кол. Европышты ти колым сукӓн колеш шотлат.
Яйцов, Арсений Арсеньевич.
Арсений Яйцов - Мары Элын лӹмлӹ дӓ кырык марынвлӓн яратымы гармонистӹштӹ. 25 апрельӹн 1954 ин Йынгы Парнингӓштӹ шачын. Йошкар Олашты И. С. Палантай лӹмӓн музыкы училищӹм пӹтӓрен. Цикмӓштӹ ӹлӓ.
Тарьянов, Иван Иванович (Горный).
Иван Горный - кырык марла сирӹшӹ поэт. 23 февральын 1933 ин Усола вел Алыктӹр солаэш шачын. Шукыжымок поэзим сирен, тидӹ гӹц пасна проза пӓшӓвлӓжӓт улы.
Исусын ӹлӹмӓшӹжӹ (книгӓ).
Исусын ӹлӹмӓшӹжӹ. Библийым сӓрӹшӹ институт, 1994 и. Стокгольм-Хельсинки. Финляндиштӹ лыкмы. Тетявлӓлӓн Исус гишӓн кӹтӹк шайыштмашвлӓ.
Кым шошым (книгӓ).
Кым шошым. Лыдыш книгӓ. Авторжы Николай Петрович Егоров. Йошкар Ола, 1997 и. Кӹдӓлӓш школышты тыменьшӹвлӓлӓн лыдышвлӓ. Тиштӹ тенгеок мырывлӓ дон поэмывлӓм лыдаш лиэш.
Комиссар (книгӓ).
Комиссар. Никандр Ильяковын тетявлӓлӓн сирӹмӹ книгӓжӹ. 1991 ин Йошкар Олашты лыкмы. Книгӓштӹ шукы цӹреӓн цевер иллюстрацивлӓ.
Лапатаэм - шачмы вӓрем (книгӓ).
Лапатаэм - шачмы вӓрем. Мария Илдушкинан книгӓжӹ. 2001 ин Йошкар-Олашты лӓктӹн. Книгӓштӹ шукыжымок тетя годшаш ма-шон лиӓлтмӓшвлӓ гишӓн яжон дӓ интерес доно сирӓлтеш.
Актаюж церкӹ.
Актаюж церкӹ. Кӹлемар кымдемӹн Актаюж солаштыш церкӹ. 1900 ин пачмы. Свӓшеньӹкшӹ И. А. Анисимов, псалмвлӓм мырышыжы Ф. И. Брагин ылын.
Картук церкӹ.
Картук церкӹ. Картук солашты церкӹм 1880 ин пачмы. Пӹтӓриш свӓшеньӹкшӹ В. М. Сретенский, псалмвлӓм мырышыжы П. А. Казыльский ылын. (Кынам пыдыртымы?)
Акайсола церкӹ.
Акайсола церкӹ. Акайсолашты церкӹм 1900 ин пачмы. Пӹтӓриш свӓшеньӹкшӹ И. Г. Стратилатов, псалмвлӓм мырышыжы П. А. Ванаг ылын.
Эмӓнсола церкӹ.
Эмӓнсола церкӹ. Эмӓн солашты церкӹм 1885 ин пачмы. Пӹтӓриш свӓшеньӹкшӹ Л. Н. Тавельский, псалмвлӓм мырышыжы Ф. Ф. Сильвестров ылын.
1885 ин шӹжӹм Кырык сирӹштӹнӓ Эмӓн солаэш церкӹм пачыныт. Церкӹжӹ пиш цеверӹн кайын: стенӓжы кӹрпӹцӹн дӓ кӱн, пичӹжӹ кӹртнин, окнявлӓжӹ охоницӓӓн. Церкӹм Ценибековский маныныт (Ценибеково сола лӹм гӹц). Тӹдӹн кок престолжы ылын. Приходышкыжы Панькан, Прастай,Шӹргӹйӓл, Эпӓй, Вӹржӹкӓн, Нырйӓл, Тябак, Изи Пистерлӓ, Лыксола, Актусола,Карамуша, Пальтикӹн солавлӓ гӹц 378 кудывичӹ пырен (945 пӱэргӹ да 900 ӹдӹрӓмӓш). Cвӓшеньӹкшӹ Леонид Николаевич Тавельский ылын. 1924 ин церкӹм чӱчӹнӹт. Вет тӹдӹ кого корны тӹрӹшток, партийный пӓшӓзӹвлӓн сӹнзӓ анзылнышток, шалген. 1932 ин церкӹ кӧргеш клубым пачыныт. 1938 ин, кӹрпӹцвлӓжӹм пыжен, Йоласалыш МТС-ым да райисполкомым строяш нӓнгенӹт. Кӹзӹт вӓрӹштӹжӹ нимат кодде, лач шонгыраквлӓ веле кышты ылмыжым анжыктен кердӹт.
Эмӓнсола церкӹн историжы.
1918 ин 15 майын Эмӓн солашты лӱдӹшлӓ событи лин. Тӹ веремӓн Карамушашты перевоз ылын. Перевозеш марын дӓ суасламарын паян эдемвлӓ Йӱрнӹш киндӹм торгейӓш кеӓт ылын. Йӱрнӹштӹш спекулянтвӓ ти кинды доно паенӹт. Тӹ веремӓн халык пиш шужен ӹлен: кинды пӓшӓзӹвлӓлӓн дӓ салтаквлӓлӓн ситӹде.
В.И.Ленин "Пӹрцӹ монополим" ӹштӓ, ӹнде киндым лач государствы веле торгеен кердеш. Ти пӓшӓ комбедлӓн (комитет бедноты) пуалтеш. Эмӓн солаштыш продотряд ти пӓшӓм ӹштен: спекулянтвлӓлӓн Йӱрнӹш киндӹм нӓнгеӓш волям пуде.Йӱрнӹшӹтӹш спекулянтвлӓ пиш когон шӹдешкенӹт. 15 майын 1918 ин 60 эдемӓн отряд доно паромеш да пышеш Карамушаш ванженӹт. Нӹнӹн винтовкывлӓштӹ, пичӓлвлӓштӹ дӓ ик станковый племетышты ылын. Ти отряд Шӹргӹйӓл солаштыш Ул сир шайыц Эмӓн сола мыгилӓ донышы Лидывуйыш лӓктеш.Ти кечӹн пазар ылын. Шӹргӹйӓл мары, Йӱрнӹ гӹц отряд ванжымым келесӓш манын, Эмӓн сола якте вашт кыргыж толеш.
Тӹдӹ церкӹ донышы халыклан келеса. Ти шая Эпӓй сола яктеат шон. Арми гӹц толшы Кузнецов Архип Тимофеевич, веремӓм шыпшде, торок Эмӓн солашкы цангым шиӓш кыргыжеш. Тенге, цангым шин, халыклан лӱдӹш увер гишӓн увертӓрӓ. Церкӹ докы халык погынен шагалеш.Ти веремӓн кугила ло доно, шӹлӹн-шӹлӹн, Йӱрнӹштӹш отряд толеш. Солашкы нӹнӹ кыргыжок пырат. Церкӹ оролы Петрын Стьопан, оружиӓн эдемвлӓ гӹц лӱдӹн колтен, церкӹ амасам тӱцӹн сырален шӹндӓ да шӹлеш. Молода салтак Кузнецов Архип церкӹ вуеш сыралалт кодеш. Тӹдӹлӓн шӹлӹн вазаш веле кодеш. Вес салтаквлӓжӹ чӹдӹн ылыныт, седӹндон нӹнӹлан шӹлӓш вӓрештӹн.
Остаткаэш церкӹ доран вӹц эдем веле шагал кодын: Малышев Никифор Евдокимович, Балтийский матрос (нӹл патронан пистолетшы ылын); Кузнецов Иван Тимофеевич, церкӹ коргеш кодшы салтакын шоляжы (оружижӓт ылде); Архип Иван, красноармеец; Гордеев Георгий Дмитриевич, военный фельдшер, Эпӓй.
Спекулянтвлӓ церкӹ оролым мот, церкӹм пачыктат, эдемӹм кӹчӓлаш тӹнгӓлыт, вара карнизеш мот. Тӹдӹн вӹк кок ганӓ шӱш да кок гӓнӓ кидӹш лӱӓт. Вара толшы эдемвлӓ Эмӓн сола мычкы краваш, балуяш кеӓт. Амасавлӓм царгеныт, окнявлӓм пыдыртенӹт. Пӹцкемӹшалтмӹ якте лӱлмӹ юкышты вес солашкат шактен.
Кузнецов Архип, церкы вуеш кодшы салтак, торок колыде. Шушыргышы салтак токыжы, Эпӓй солаш, нӓнгемӹ годым колен.
Йӱрнӹ гӹц спекулянтвлӓ толмыкы, Эмӓн солаштышы мары Суворов Поликарп халаш чекиствлӓ докы мыктен чӹнь кыдалеш. Икманяр веремӓшты чекиствлӓ катер доно Карамушаш кузат, но Йӱрнӹштӹш отряд уже мӹнгеш ванжен кен ылын.
Жеп шукы эртен, Эмӓн солаштыш церкӹ вӓржӓт кодде. Лач шонгы эдемвлӓ веле тидӹ гишӓн ӓшӹндӓрӓт.
Атласкин, Македон Семёнович.
Македон Атласкин - мары мырывлӓлӓн викӹм пушы композитор. 7 июльын Йӓкӹныр солашты шачын. Пистерлӓ школым дӓ И. С. Палантай лӹмӓн музыка училищӹм тымень пӹтӓрен. Тӹдӹ техень мырывлӓлӓн викӹм пуэн: "Лӓктӹн кешӹц", "Вычымаш", "Изи шӹжвӹк", "Жемчуг", "БАМ гӹц сирмӓш", "Шӹжвӹк", "Пеледӹш жеп", "Йӹрӹ, шаным, йӹрӹ со", "Танцует сагаэм" дӓ молат.
Смирнов, Николай Алексеевич.
Миколай Смирнов - сем мастар. 28 майын 1963 ин Шактенваж солашты шачын. Кожваж школ дон Йошкар-Олаштыш культпросвет училищӹм тымень пӹтӓрен. Цикмӓштӹш талантан тетявлӓн школ-интернатын директоржы ылын. Кӹзӹт Йошкар-Олашты Президентӹн школ-интернатын директоржы. Мырвлӓм сирӓ дӓ нӹнӹм халык лошты "Шактенваж" ансамль доно шӓрӓ.
Толстова, Татьяна Константиновна.
Татьяна Толстова - мары сем мастар. 20 февральын 1959 ин Кӹлемар кымдемӹн Вӹтлӓмары солашты шачын. Йошкар-Олашты И. С. Палантай лӹмӓн училищӹм пӹтӓрен.
Миронов, Алексей Иванович.
Алексей Миронов - мары сем мастар. 22 ноябрьын 1965 ин Арде вел Кускансолашты шачын. Шукы мары мырылан викӹм пуэн.
Бенетице.
Бенетице "(чехлӓ Benetice)" сола Чехиштӹ Светла-над-Сазавоу хала сага Высочина кымдемӹштӹ вӓрлӓнӓ. Бенетицештӹ 30 эдем нӓрӹ ӹлӓ. 1980-шы ин сола Светла-над-Сазавоу хала доно ушнен. Ти солам 2005 и годшен Сола Согонь вуйлата. Бенетице сола гӹц Липнице кӓрмӓн монгырышкыла пиш косир дӓ цевер ландшафт пачылтеш.
Кечӹ ӱжеш (книгӓ).
Кечӹ ӱжеш. 1988 ин Йошкар-Олашты "Мары книгӓ лыкмашты" лыкмы книгӓ. Тӹшкӹ повестьвлӓм, шайыштмашвлӓм, поэмывлӓ дон лыдышвлӓм пыртымы. Книгӓштӹ техень авторвлӓн пӓшӓвлӓштӹм лыдаш лиэш: Геннадий Матюковский, Аркадий Канюшков, Евграф Поствайкин, Виталий Ерошкин, Виталий Петухов да Геннадий Харитонов.
Йӹнгӹл юкан шӱмем (книгӓ).
Йӹнгӹл юкан шӱмем - поэт Владислав Самойловын остатка лыдыш книгӓжӹ. Йошкар-Ола, 2007 и. Ти книгӓштӹш лыдышвлӓ ложы гӹц таманярыжым сӓрӹзӹ Юлия Куприна дон Вилле Роппонен финн йӹлмӹш сӓренӹт.
Ваштарсир Эмиль тек соок ӹлӓ (книгӓ).
Ваштарсир Эмиль тек соок ӹлӓ - тӱнымбалны кымдан пӓлӹмӹ швед ӹдӹрӓмӓш сирӹзӹ Астрид Линдгренӹн книгӓжӹ, кышкы Ваштарсир солаштыш Эмиль гишӓн шайыштшы кокшы книгӓ. Пӹтӓриш книгӓ Ваштарсир Эмиль лӹм доно лӓктӹн. Цикмӓ, Сарта книгӓ лыкмаш. Кырык марлашкы Валерий Аликов сӓрен.
Шим шӹнгӓлык лӹвӓлнӹ (книгӓ).
Шим шӹнгӓлык лӹвӓлнӹ - сирӹзӹ-прозаик Михаил Кудряшовын книгӓжӹ. Йошкар-Ола, Мары книгӓ лыкмаш, 2009 и. Ти книгӓшкӹ "Шим шӹнгӓлык лӹвӓлнӹ" дон "Сирмӓш поран" повестьым дӓ 17 шайыштмашым пыртымы.
Тбилиси.
Тбили́си (, кырык марлашкы сӓрӓш гӹнь, ти лӹм «ливӹ вӹдкӹл» лиэш) — Грузин вуйхалажы. Мтквари йогын (Кура) сирӹштӹ шыпшылт вазын. Халашты 1213 000 эдем ӹлӓ. (2005 и).
Санкт-Петербург.
Санкт-Петербург, хала Руш Федерациштӹ. 5 400 000 нӓрӹ ӹлӹзӹ (2002 и). Руш историографи семынь халалан негӹцӹм 1703 ин Роднӓ Петӹр Кугижӓ пиштен. Тӹ годымок вес фактвлӓ семӹнь, хала вӓрӹштӹ Швеци кугижӓ кымдемӹш пырышы финн коллоэцвлӓн ӹлем ылын, кыды Морен (Заячий ошмаотышты) вӓрлӓнен.
Тыргыж жеп (книгӓ).
Тыргыж жеп - А. М. Канюшковын лыдыш книгӓжӹ. Йошкар Олашты 2006 ин лӓктӹн.
Икӓна Опанас.
Икӓна Опанас - кырык марла сирӹшӹ сирӹзӹ Ондрин Валькан книгӓжӹ, кышкы масаквлӓ, шайыштмашвлӓ дӓ монологвлӓ пыренӹт. Йошкар-Ола, 2007 и.
Юадаров, Клим Германович.
Клим Германович Юадаров - мары историк, йӹлмӹзӹ, кырык мары халыкын важвлӓжӹм шӹмлӹшӹ дӓ кымдан пӓлӹшӹ. 16 декабрь 1946 и, Цигӓнсола.
Ире вӹдет йогалта (книгӓ).
Ире вӹдет йогалта. Ти книгӓшкӹ кырык мары хылык мырывлӓм погымы. Клим Юадаров дон Д. Кульшетов йӓмдӹленӹт. Йошкар-Ола. 1993 и.
Мыралтенӓ-кушталтенӓ (книгӓ).
Мыралтенӓ-кушталтенӓ. Ти книгӓшкӹ кырык мары мырывлӓ дон частушкывлӓм погымы. Йӓмдӹлӹшӹжӹ Николай Еропов. Цикмӓ, 1991 и.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер. Йошкар-Ола. 2003 и. Пофессор Лидия Петровна Васикова да коллегывлӓжӹ доно погымы лӹмдер. Цилӓжӹ 3480 вӓр лӹмӹм пыртымы.
Аверки вӓтӹ урмаш.
Аверки вӓтӹ урмаш - урмаш, Виловат вел Эсӓн сола доны.
Аврам карем.
Аврам карем - Пӹзӹкныр велнӹш Ангӹрвуй сола лишнӹш карем.
Ӓвӓк шайыл.
Ӓвӓк шайыл - Виловат велныш Ӓлдисола дон Немӹцсола лоштыш лапата.
Ӓвӓсир кырык.
Ӓвӓсир кырык - Кӹлемар кымдемӹштӹ Арде гӹц Тумерӹш валымы вӓр.
Ӓвӓсир шӹргӹ.
Ӓвӓсир шӹргӹ - Шур йогы дон Шимваж ӓнгӹр лоштыш шӹргӹ. Ти шӹргӹм тумерлӓ семӹнь пӓлӓт.
Ӓвӓсир (сир).
Ӓвӓсир - Шур йогын вургымла сиржӹ, кыды Шуркушыргы сола паштек Шурдӹнг якте шыпшылтеш.
Аглӓр.
Аглӓр - Шошмар велнӹш Лосола дон Марковы лоштыш ныр.
Айдавать лӹвӓл.
Айдавать лӹвӓл - Кырык сирӹштӹ Паратмар сола доныш алык.
Акас вӓкш лык.
Акас вӓкш лык - Виловат велнӹш Юаньсир сола доны алык.
Акас лидӹ вуй.
Акас лидӹ вуй - Вессир Портнӹр лишнӹш лидӹ.
Акмазик.
Акмазик - Вичӹ (Киров) областьышты, Йӓрӓн кымдемӹштӹш сола.
Акпарс алык.
Акпарс алык - Пӹзӹкныр вел Кого Сӧрмӓнӓнгӹр сола доныш алык.
Аксайсола.
Аксайсола (тенгеок Аксай сола) - Когосола велнӹш сола.
Ӹдӹр йӓр.
Ӹдӹр йӓр. Кырык сирӹштӹ ти лӹм доно кок йӓр ылын. Иктӹжӹ - Цикмӓ хала лишнӹ, весӹжӹ Виловат велнӹ Йыл лишнӹ. Кок йӓрге Шавашар ГЭСым колтымыкы, Йыл лӹвӓк линӹт.
Ӹдӹр лык.
Ӹдӹр лык, тенгеок Янук лык - Кырык сир Когосола велнӹш вӓр.
Ӹдӹр монастир (Шур вел).
Ӹдӹр монастир (Шур вел) - Пӹнгель ӓнгӹр лишнӹш Шӹргӹдӹр солаштыш Веденски ӹдӹрамаш монастир. Ти лӹм доно тенгеок Шӹргӹдӹр соламат кынамжы лӹмдӓт. Ти солашты мары артньык Измаил Ефимов шачын.
Ӹдӹр монастир (Арда вел).
Ӹдӹр монастир (Арде вел) - Кӹлемар кымдемӹштӹ Арде лишнӹ ылшы монастир. Йыл лӹвӓкӹ лин. (Ти монастирын историжӹм кӱ пӓлӓ?)
Ӹдӹрмӹ.
Ӹдӹрмӹ (алык марла Ӱдырмы (?), руш. Удюрма) - Кӹлемар кымдемӹштӹ кого сола.
Ӹзӓй куп.
Ӹзӓй куп, тенгеок Цӹзӓн куп - Пӹзӹкныр велнӹш куп.
Цӹзӓн куп.
Цӹзӓн куп, тенгеок Ӹзӓй куп - Пӹзӹкныр велнӹш куп.
Ӹзмен йӓр.
Ӹзмен йӓр - Йыл лӹвӓкӹ лишӹ Виловат велнӹш йӓр.
Саймаа йӓр.
Саймаан панорамыжы Котасаари ошмаоты лишнӹ
Саймаа йӓр (,) — Суомин сек кого йӓржӹ. Сӓндӓлӹкӹн кечӹвал-ирвелнӹжӹ вӓрлӓнӓ. Кымдецшӹ - 4370 км², ти йӓр гӹц ик йогы Вуокси йоген лӓктеш дӓ вӹдшӹм Ладога йӓрӹш намалеш.
Ӹндекш ӓн.
Ӹндекш ӓн - Пайскырык велнӹш Порандай доныш ныр.
Ӹндекш логер.
Ӹндекш логер - Угарман областьын Шӓрӓнгӓ кымдемӹн Изи Ышта дон Щенник солавлӓ лоштыш карем.
Ӹрвӹж карем.
Ӹрвӹж карем - Пӧртныр сола доныш карем.
Ӹсня карем.
Ӹсня карем - Сарансола дон Кӱшӹл Пӹзӹкныр лоштыш карем.
Ӹсня кужы алык.
Ӹсня кужы алык - Виловат велнӹш Юаньсир доныш алык.
Ӹсня нер.
Ӹсня нер - Пӹзӹкныр велнӹш Ӱл Пӹзӹкныр доныш алык.
Ӹсня шӹргӹ.
Ӹсня шӹргӹ. Ти лӹм доно Кырык сирӹштӹ кок шӹргӹ улы. Иктӹжӹ - Пӹзӹкныр вел Сарансола дон Кӱшӹл Пӹзӹкныр лошты, весӹжӹ - Виловат велнӹш Юаньсир сола доны.
Ӓзӹк ныр карем.
Ӓзӹк ныр карем - Йоласал велнӹш Йӓкӹныр сола донышы карем.
Ӓлякӓн пичӹ.
Ӓлякӓн пичӹ - Усола велнӹш Копонӓнгӹр сола дон Якшар Йыл велнӹш Марьясола лоштыш ныр. Ти лӹм донок эче Тамарайсола лишнӹ пичӹ улы.
Ӱлемисте йӓр.
Ӱлемисте йӓр () — Таллинн хала лишнӹш йӓр. Йӓрӹн кымдецшӹ 9,6 км², сек келгӹ вӓржӹ 6 м, якте, тангыж гӹц 36 м кушнӹ.
Хала ти йӓр гӹц XIV курым годшен йӱмӹ вӹдшӹм нӓлеш. 2005 ин ти йӓр гӹц 60 829 м³ вӹдӹм нӓлмӹ дӓ кычылтмы. Йӓр лишнок Таллиннӹн Леннарт Мери аэропортшы вӓрлӓнӓ.
Легенда.
Легенда семӹнь Ӱлемисте йӓр кого кӱ маклака вӹлнӹ мӓгӹрен шӹнзӹшӹ Линда лӹмӓн ӹдӹрӹн сӹнзӓвӹдшӹ гӹц шачын, кыды колышы яратымы марыжы Калевшӹм ойхырен.
Вес легендышты ик шонгы тьотя гишӓн шайышталтеш, кыды ашкедмӹжӹ годым ваштареш толшывлӓжӹ гӹц: "Таллиннӹм чанген шоктенӹт ма?" манын ядыштеш. Легенда семӹнь иктӓжӹ тӹдӹлӓн "мане" манын келесӓ гӹнь, тӹнӓм ти тьотя Ӱлемистен хала монгырыштыш сиржӹм пачын шуа дӓ тенге Таллиннӹм вӹд доно мышкын кеӓ, седӹндонат ти халам чангымаш нигынамат мычашыш толшашлык агыл.
Цинглок.
Цинглок - Кӹлемар кымдемӹштӹш Вӹзымйӓр вел сола.
Цӧклӹмӹ куп.
Цӧклӹмӹ куп - Усола вел Носола дон Виловат вел Изи Шӹндӹр лоштыш куп.
Шӓрӓнгӓ.
Шӓрӓнгӓ (руш. Шаранга) - Угарман областьыштыш Шӓрӓнгӓ кымдемӹн покшалжы, хала сӹнӓн кого сола, кышты 2007 ин 6480 ӹлӹзӹ ылын. Угарман - Вичӹ кӹртнигорныштыш лишӹл станци Урень якте 75 уштыш. Урень дорц кечӹвӓл-ирвелнӹрӓк вӓрлӓнӓ. Шӓрӓнгӓн кечӹжӹм вӓрӹштӹш халык июльын остатка кукшыгечӹнжӹ ая. Шӓрӓнгӓ вӹтлӓ марывлӓн вӓрӹштӹ ӹштӹмӹ, кӹзӹт тӹштӹ марынвлӓн шот чӹдем миӓ. Вӹргечӹ дон кушыгечӹ йӹде пазар эртӓ.
Ӓрӓкӓ нер.
Ӓрӓкӓ нер - Пӹзыкныр вел Ӓпшӓт-Пелӓк сола лишнӹш неркӓ.
Ӓткӓндӓр.
Ӓткӓндӓр - Кӹлемар кымдемӹштӹш Йӱксӓр вел Кого Йӓнчӓш сола лишнӹш Камакан куп якте шыпшылтшы шӹргӹ.
Ӓстӓншӹнгӹ.
Ӓстӓншӹнгӹ (руш. Астанчурга) - Угарман областьын Шӓрӓнгӓ кымдемыштӹш сола.
Вӓрӓш нер.
Вӓрӓш нер - Усола велнӹш Носола лишнӹ кырык.
Вӓлӓнгӹр.
Вӓлӓнгӹр - Эмӓн сола лишнӹш шӹргӹ.
Льосу йӓр.
Льосу йӓр - Шур велнӹш Цигӓнсола лишнӹш пӱӓ.
Льосу карем.
Льосу карем - Шур велнӹш Цигӓнсола лишнӹш карем.
Коктуш сола.
Коктуш - Кӹлемар кымдемӹштӹш Йылейӓл велнӹш сола.
Коктуш ӓнгӹр.
Коктуш ӓнгӹр. Кӹлемар кымдемӹштӹ Изиныр сола лишнӹ Кого Какшан йогышкы вургымла гӹц йоген пыра.
Патраш карем.
Патраш карем. Микрӓк велнӹш Ямангаш донышы карем.
Сиватар.
Сиватар - Виловат велнӹш Юаньсир доныш ныр.
Сиви корны.
Сиви корны - Шур шӹргӹ дорц Пӹнгельйӓл сола якте ылшы корны. Кӹзӹт Шур велнӹш Цигӓнсола дон Пайскырык вел Пӹнгельйӓл лошты ямын.
Сидуган пичӹ.
Сидуган пичӹ - Пӹзӹкныр велнӹш Тӓкӓрӓ сола лишнӹш пичӹ.
Силдин лап.
Силдин лап - Шур велнӹш Этьвайныр дон Оврашныр солавлӓ лоштыш лап.
Сольнок.
Со́льнок () — Пошал Венгриштӹш хала, Покшал Альфольд регионышты, Яс-Надькун-Сольнок медье покшалжы. 2007 ин халашты 75 474 эдем ӹлен.
Пумыр корны.
Пумыр корны - Кӹлемар кымдем Йӱксӓр велнӹш Алатай сола дон Йыл лӹвӓлӓн ямшы Отар сола лоштыш корны.
Валгалт, валгалт у Иерусалим (кӹтӹк ыдылмаш).
Валгалт, валгалт у Иерусалим, Йымын пурыжы тӹнь вӹлӓнет валгалтын. Кӹзӹт ӹвӹртӹ, сусу ли, Сион, а Тӹньжӹ, Ире, цеверем, Йымым Шачыктышы Ӓвӓ, Тӹньӹн Шачышетӹн кӹньӹлмӹжӹ гишӓн.
Йӓки алык.
Йӓки алык - Виловат велнӹш Паратмар сола донышы алык.
Йӓктӓн вӓкш нер.
Йӓктӓн вӓкш нер - Пӹзӹкныр велнӹш Саткансола доны неркӓ.
Нергӹ.
Нергӹ. Meles meles
Нергӹ () — лый йишвлӓн йыхыш пырышы хир йӓн. Кӓпшӹ 60—90 см, пачшы — 20—24 см; нелӹцшӹ — 24 кг якте, шӹжӹм, амалаш вацмы анзыцшы — 34 кг якте шоэш.
Вӹтлӓмары (Вичӹ область).
Вӹтлӓмары (Вичӹ область) (рушла д. Маловитлино). Йӓрӓн кымдемӹштӹш Кӱшлӹ велнӹш сола.
Вӹтлӓмары (Кӹлемар кымдем).
Вӹтлӓмары (рушла д.Тогашево) (Кӹлемар кымдем) - Кӹмйӓ (тенгеок Кӹмья) велнӹш сола.
Важыкнер.
a>) Svenska fåglar, efter naturen och på sten ritade книгӓ гӹц
Важыкнер () — орави йишвлӓн классыш пырышы изи мырышы кек. Этимологижок анжыкта, ти кекӹн нержӹ важикӓн ылеш. Кож дӓ вес иман пушӓнгӹвлӓн эхель тонгыштым качкын ӹлӓ.
Ӧдӧси лык.
Ӧдӧси лык - Пайскырык велнӹш Исуткан солаштыш ӧлицӓ.
Ӧринӓ карем.
Ӧринӓ карем - Пӹзӹкныр велнӹш Кожланӓнгӹр сола доныш карем.
Ӧрмӧк карем.
Ӧрмӧк карем - Виловат велнӹш Важынӓнгӹр лишнӹш карем.
Дитрих, Марлен.
Марлен Дитрих 1933-шы ин
Марле́н Ди́трих (), кужырак лӹмжӹ Мария Магдалена Дитрих (), 27 декабрь 1901 — 6 май 1992) — немӹц дӓ американ киноактриса, мырызы.
Биографижӹ.
Марлен Дитрих 27 декабрь 27 декабрьын 1901 ин Берлинӹштӹш Шӧнеберг районышты Луи Эрих Отто Дитрих полици офицерӹн дӓ Вильгельмина Фельзингын вӓтӹжӹн йыхыштышты шачын. 1918 и якте Берлинӹштӹ кӹдӓлӓш школышты тыменьӹн. Тӹ годымк профессор Дессау докы крипицӓ уроквлӓшкӹжӹ каштын. 1919—1921 ивлӓн Веймарышты музыкым тыменьӹн, вара Берлинӹштӹ актервлӓн школыш тыменяш пырен.
Шӹнгӹртӹш.
"Sturnus roseus" (сверху) дӓ "Sturnus pagodarum" (снизу)
Шӹнгӹртӹш () — шӹнгӹртӹш йишвлӓ группыш пырышы Арктика якте шошы мырышы кеквлӓ.
Характеристикыжы.
Цилӓжӹ 10 йиш шӹнгӹртӹш улы, кыдывлӓ ӹшке лоштышты цӹрештӹ донат, ӹлӹмӓш овуцашты донат когонжок ак айыртемӓлтеп.
Вӹлец анжымаш.
Шӹнгӹртӹшвлӓ кужы тор мычашан ляпцӓкӓ нерӓнвлӓ ылыт. Пачышты мытык, шылдырышты кашар мычашан. Шӹнгӹртӹшвлӓ логӹц ("Sturnus vulgaris") Европа мыч ӹлӓ. Мыжырангмы анзыц озы шӹнгӹртӹшвлӓ шимӓкӓ-симсӓлгӹ ылыт. Сӓмӹрыквлӓ кырӓникӓ пынанвлӓ.
Кумыж ӓнгӹр.
Кумыж ӓнгӹр - Угарман областьын Шӓрӓнгӓ кымдемӹштӹш ӓнгӹр, Ышта ӓнгӹрӹш вургымла гӹц йоген пыра.
Купри лаксы.
Купри лаксы - Йоласал велнӹш Йӓкӹныр лишнӹш лаксы.
Киев.
Ки́ев () — Украинын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Днепр сирӹштӹ шыпшылт вазын. Киев — Украина дон Киев областьын культура, политика дӓ администраци покшалжы. Халашты 2010 ин 2 797 553 ӹлӹзӹ ылын, и йӹде ти шот 20 000 нӓреш шукем миӓ. Киев, Москва, Лондон, Париж, Санкт-Петербург, Берлин дӓ Мадрид паштек Европын шӹмшӹ кого халажы.
The Beatles.
The Beatles («Битлз»; ти группыш пырышы мырызывлӓм «битлвлӓ» маныт) — легендыш сӓрнӓлтшӹ британи Ливерпуль хала гӹц рок-группа: Джон Леннон (ритм-гитара, соло - гитара, полдышанвлӓ, бубен, маракас, бас-гитара, тӹрвӹ гармоника, вокал), Пол Маккартни (бас-гитара, полдышанвлӓ, севӓлмӹвлӓ, гитара, вокал), Джордж Харрисон (соло - гитара, ритм-гитара, ситар, бубен, полдышанвлӓ, вокал), Ринго Старр (севӓлмӹвлӓ, ритм-гитара, бубен, маракас, коубелл, бонги, полдышанвлӓ, вокал). Тенгеок ти группышты Пит Бест (севӓлмӹвлӓ, вокал), Стюарт Сатклифф (бас-гитара, вокал) дӓ Джимми Никол (севӓлмӹвлӓ) мыренӹт дӓ шактенӹт.
Ти группа рок-музыкын виӓнгмӹ историштӹжӹ пиш кого рольым мадын. Ансамбль ти музыкым со вашталтылын дӓ тенге пиш популярный лин, седӹндонат XX курымаш тӱнӹмбалныш культурышты тидӹм феноменеш шотлат. Муландӹ йӹр ти группын миллиард нӓрӹ пластинкӹм выжалымы. Выргемышты дӓ ӹшкӹмӹштӹм кычымы манерышты донат нӹнӹ массывлӓ лоштӹ кого инфлуэнсӹм (влияним) ӹштенӹт, тидӹжӹ 1960 ивлӓн культура дӓ социальный революци докы канден. 1970 ин группа шӓлӓнен дӓ тидӹ пӓштек цилӓ мырызы соло семӹнь публика анзыкы лӓктӹн.
Ошмасир.
Ошмасир "(рушла д. Песочное)" - Кӹлемар кымдемӹштӹш Нежныр вел сола.
Отар сола.
Отар сола, тенгеок Отар "(рушла Отары)" - Кӹлемар кымдемӹштӹш Йыл лӹвӓкӹ лишӹ сола.
Кӹсӓк лидӹ.
Кӹсӓк лидӹ - Микрӓк вел Петуксола лишнӹш лидӹ.
Абрикос.
Абрикос () — Роза йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Абрикосын туан мулӓндӹжӹ Армени ылеш, седӹндонат латинлӓ: — "армян" маналтеш. Армян купецвлӓ антик жепӹн Римыш выжалаш шыпштенӹт, тенге ти кӹцкӹм Европыштат пӓлӓш тӹнгӓлӹнӹт.
Абрикос Арменин символжы, ти сӓндӓлӹкӹн кым цӹреӓн йолиштӹжӓт абрикос цӹреӓн чиӓм анжыктымы.
Мандарин.
Мандарин () — Рута йыхыш пушӓнгӹ
Апельсин.
Апельсин () — Рута йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Бергамот.
Бергамот () — Рута йыхыш пушӓнгӹ.
Клементин.
Клементин () — Рута йыхыш пушӓнгӹ.
Каламондин.
Каламондин () — Рута йыхыш пырышы цитрус пушӓнгӹ. Курым ыжаргы ылеш, пиш пӹсӹн кушкеш, мандарин пушӓнгӹ дӓ кумкват(фортунелла) доно ушымы гибрид. Ылӹштӓшвлӓжӹ изивлӓ, йӹлгӹжшӹвлӓ, тотлы пышанвлӓ. Пеледӹшӹжӹ пиш нӹжгӓ ароматан. Кӹцкӹжӹ нарынзы цӹреӓн, аромат каваштан, изи мандаринӹм ӓшӹндӓрыктӓ. Каламондинӹм пӹтӓртӹш жепӹн декоративный кушкыш семынь, тоны кушташ тӹнгӓлӹнӹт. Телӹм яжон тырха. Яжон кушшы дӓ пеледшӹ манын, соты вӓрӹм айырымыла. Кӓнгӹжӹм ти кушкышым балконыш ӓль садывичӹш лыкташ лиэш. Каламондин косирын кайжы манын, укш мычашвлӓжӹм шошым пӹчкедӹмӹлӓ.
Танжело.
Танжело () — Рута йыхыш пырышы цитрус пушӓнгӹ.
Помело.
Помело () — Рута йыхыш пырышы цитрус пушӓнгӹ.
Лимон.
Лимон () — Рута йыхыш пушӓнгӹ.
Померанец.
Померанец () — Рута йыхыш пырышы цитрус пушӓнгӹ.
Банан.
Банан () — Банан йыхыш фруктан пушӓнгӹ.
Баобаб.
Баобаб () — бомбакс йишвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Лӹмжӹ.
Ти пушангӹ йыхлан "Adansonia" лӹмӹм Африкым шӹмлӹшӹ француз ботаник Мишель Адансон (1727—1806) лӹмеш пумы. «"digitata"» лӹм 5 - 7 парнян ӹлӹштӓшвлӓн формышты доно кӹлдӓлтӹн.
Биологи характеристикыжы.
Баобаб мулӓндӹ вӹлнӹ сек кӹжгӹ пушӓнгеш шотлалтеш. 9 - 10 м кӹжгӹцаш пушӓнгӹн кытшы лач 18- 25 м якте веле шоэш. Гиннессӹн рекордвлӓн книгӓштӹжӹ 54,5 м кӹжгӹцӓн баобабым сек кӹжгеш шотлат. (1991 и). Телӹм, кынам баобаб ӹлӹштӓшвлӓжӹм вилен шуа, тӹдӹ анешла, рок гӹц пӹлгомышкыла кушшы пушӓнгӹм ӓшӹндӓрӹкта.
Момоца (сауна).
Момоца (сауна) - кӓпӹм ӹрӹктӹмӹ, пӱжӓлтмӹ, паралтмы, цӹвӹлгӹмӹ, мышкылтмы вӓр. Момоца ошы дӓ шимӹ лин кердеш. Ош момоцашты шӹкш пыч вашт тӱгӹ лӓктеш, шим момоцашты шӹкш момоца кымдык шӓрлӓ дӓ тенге тӹшкӹ йонгалтмыкы веле пыраш лиэш. Момоца паштек "куштылгы пар доно" руш шая вариант вӓреш ӹнде марла "Шӓлӓ момоца гыц" манын попат. Кырык сирыштӹ цилӓ портӹшток манаш лиэш, ӹшке момоца улы. Вес халыквлӓ логӹц момоца культуры доно сек кымдан финнвлӓ пӓлӹмӹ ылыт. Ти сӓндӓлӹкӹштӹ момоца "сауна" маналтеш. Финнвлӓн саунывлӓштӹ кыце солавлӓштӹ, тенгеок шӹренжок хала ватерывлӓштӓт улы. Суомиштӹ цилӓжы 2 миллион нӓрӹ сауна улы, кыды йыхшын 3-4 сауна вӓк лин кердеш.
Ажедмашвлӓ:.
http://www.eeyore.aroundspb.ru/?o=2722 (Шим момоца Кырык мары этнографи музейӹштӹ)
Георгина, Мария Александровна.
Георгина, Мария Александровна - Пайскырык вел Пӹнгельйӓл солаэш 07 июльын 1920 ин шачын, 19 октябрьын 1990 ин колен. Филологи шӹнцӹмӓшвлӓн кандидатшы.
Г
Г
Г
Черимойя.
Черимойя () — Аннона йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Илама.
Илама () — Аннона йыхыш пушӓнгӹ.
Сонкойя.
Сонкойя () — Аннона йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Аннона.
Аннона () — Аннона йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Кӹцкӹжӹ ацетогенвлӓ доно паянат, медицинӹштӹ кычылталтеш. Аннона Мексикышты кушкеш.
Маракуйя.
Маракуйя () — Пассифлора йыхыш пушӓнгӹ.
Чулюпа.
Чулюпа () — Пассифлора йыхыш пушӓнгӹ.
Абиу.
Абиу () — сапота йишвлӓн группыш пырышы ӹлӹштӓшвлӓжӹм вилӹшӹ пушӓнгӹ. Каргыжыштыжы латекс улы. Ылӹштӓшвлӓжӹ кужикӓ-йӹргешкӹвлӓ, кытышты 10-20 см да торешӹштӹ доно 3-6 см якте, шӹренжок эллипс ганьывлӓ. Кӹцкӹжӹ кумӹжӹ якте пышкыды мижӓн, кужикӓ-йӹргешкӹ ӓль йӹргешкӹ, кытшы доно 4 - 10 см якте. Каваштыжы ошикӓ-сары, тотлы пышан. Абиу шӹргӹштӹ Амазонка сирӹштӹ, Анды кырыквлӓ лишнӹ кушкеш. Перу, Эквадор, Бразили, Колумби, Венесуэла дӓ Тринидада сӓндӓлӹквлӓштӹ тидӹм культивируят.
Канистел.
Канистел () — сапота йишвлӓн группыш пырышы пушӓнгӹ.
Лукума.
Лукума () — сапота йишвлӓн группыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Саподилла.
Саподилла () — сапота йишвлӓн группыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Авокадо.
Авокадо () — Персея йыхыш пырышы курым ыжар пушӓнгӹ. Авокадопу 20 м кукшӹцӓш лин кердеш, ӹлӹштӓшвлӓжӹ 12 - 25 см. Пеледӹшвлӓжӹ сарикӓ-ыжар цӹреӓн ылыт, яргатавлӓ моло агылеп, диаметрӹштӹ доно 5 - 10 мм. Кӹцкӹжӹ груша форман да 7 - 20 см кыташ дӓ нелӹцшӹ доно 100 - 1000 г якте лин кердеш, тотшы муӓн агыл, ширӹ, витаминӓн дӓ уӓн. Коргӹштӹжӹ 3 - 5 см тонг. Муландӹ вӹлнӹ сек кого авокадо (1,9 кг нарӹ) 1992 ин Австралиштӹ кушкын.
Азимина.
Азимина () — Аннона йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Пӧртӱштӹ Йыдпел Америкышты — Онтарион йӓрӹн кечӹвӓл вел монгыржы гӹц (Канада) Флорида якте кушкеш. Вадывел ареалжы Небраски дон Техас якте шоэш. Азиминам Испаниш, Франциш, Италиш, Япониш дӓ вес сӓндӓлӹквлӓшкӓт кушташ ваштымы.
Выжгата дӓ лывыргы рокан шӹргӹвлӓштӹ, йогы тӹрвлӓштӹ шӹренжок тӹшкер семӹнь кушкеш.
Ботаника характеристикыжы:.
Ӹлыштӓшвлӓжӹм вилӹшӹ тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹ, кӱкшӹцшӹ 15 м якте лин кердеш. Шӹренжок 4 - 5 м.
Иланг-иланг.
Иланг-иланг () — Аннона йыхыш пушӓнгӹ.
Монодора.
Монодора () — Аннона йыхыш пушӓнгӹ.
Увари.
Увари () — Аннона йыхыш пушӓнгӹ.
Акеби.
Акеби () — Lardizabalaceae йыхыш пырышы пеледӹшӓн кушкыш. Лиана семынь вӹдӹлт кушкеш, ти кушкышым садвлӓ дон парквлӓштӹ цеверемдӹшӹ пеледӹш семӹнь культивируят. Пеледӹшвлӓжӹ изиш шоколад пышан ылыт, седӹндонат Акебим англ йӹлмӹ (англ. Chocolate vine) гӹц сӓрӓш гӹнь, "шоколад аваха" манаш лиэш. Кӹцкӹвлӓжӹ качкаш ярал ылыт.
Алиберти.
Алиберти () — Америкышты вӹд лишнӹ Rubiaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Лӹмжӹм француз химик М. Алиберт лӹмеш пумы.
Гардени.
Гардени () — Rubiaceae йыхыш пырышы пеледшӹ пушӓнгӹ. Тӹшкӓ семынят лин кердеш, кытшы доно 1 - 15 м якте шоэш. Цилӓжӹ ти йыхышты 250 йиш нӓрӹ кушкыш улы. Лӹмжӹм шотланд ботаник Александр Гарден (1730–1791) лӹмеш пумы. Ылӹштӓшвлӓжӹ шимака-ыжаргы, пеледӹшвлӓжӹ ошывлӓ ӓль сарывлӓ, тыргата тотлы пышанвлӓ. Океаништӹ кушкеш.
Галдина.
Галдина () — Rubiaceae йыхыш пушӓнгӹ.
Моринда.
Моринда () — Rubiaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Ункари.
Ункари () — Rubiaceae йыхыш пушӓнгӹ.
Вангери.
Вангери () — Rubiaceae йыхыш пырышы пеледшӹ пушӓнгӹ. Африкышты Сахара гӹц кечӹвалвелнӹрак Мадагаскар якте, шӹренжок Кени дон Танзаништӹ кушкеш.
Амбарелла.
Амбарелла () — Сумах йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Араза.
Араза () — миртвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Кӱкшӹцшӹ 2,5 м якте, 6- 18 см кыташ 3,5-9,5 см кымдыкаш ляпцӓкӓрӓк ӹлӹштӓшӓн. Вӹцкӹж каваштан кӹцкӹжӹ йӹргешкӹ, диаметрӹштӹжӹ 12 см дӓ нелӹцшы 750 г якте. Кӹцкӹ коргӹжӹ сарикӓ паян. Кечӹвӓл Америкышты кушкеш.
Эвкалипт.
Эвкалипт () — Myrtaceae йыхыш пушӓнгӹ.
Вертикорди.
Вертикорди () — Myrtaceae йыхыш пушӓнгӹ.
Бабако.
Бабако () — Карика йыхыш пырышы кӹцкӓн пушӓнгӹ.
Папайя.
Папайя () — Карика йыхыш пырышы кӹцкӓн пушӓнгӹ.
Венедиктов, Арсений Андреевич.
Венедиктов, Арсений Андреевич - Мары Эл дон Руш Элын сылен нӓлмӹ артистшӹ. 02 январьын 1935 ин Шур велнӹш Цигӓнсолаэш шачын.
Баиль.
Баиль () — Rutaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Мангостан.
Мангостан () — Клузия йыхыш пушӓнгӹ.
Бакупари.
Бакупари (тенгеок "Rheedia brasiliensis") — Клузия йыхыш пушӓнгӹ.
Маммей.
Маммей () — Клузи йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Мезуя.
Мезуя () — Клузия йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Бигнай.
Бигнай () — Euphorbiaceae йыхыш пырышы кӹцкӓн пушӓнгӹ. Бигнай — 15-30 м кыташ курым ыжаргы ылеш. Ылӹштӓшвлӓжӹ кужикӓрӓквлӓ, пӹцкатӓ-ыжарикӓвлӓ, йӹлгӹжшӹвлӓ, кытышты доно 10-22,5 см торешӹштӹ доно 5-7,5 см якте. Кӹцкӹвлӓжӹ йӹргешкӹвлӓ, диаметрӹштӹ доно 8 мм якте, авахашты ылыт. Кечӹвӓл велнӹш Азиштӹ кушкеш.
Билимби.
Билимби () — Oxalidaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Бириба.
Бириба () — Аннона йыхыш пырышы фруктан ӹлӹштӓшвлӓжӹм вилӹшӹ пушӓнгӹ. Бириба пысын кушкеш, кытшы 4 - 15 м якте лин кердеш. Кужикӓ ӹлӹштӓшвлӓжӹ 10 - 25 см кыташ ылыт, пындаш монгырышты пышкыды, вӹлвӓлӹштӹ цуштыри.
Вампи.
Вампи () — Рута йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Гак.
Гак () — кого охырец йишвлӓн йыхыш пырышы фруктан кушкыш. Момордика кохинхин (лат. "Momordica cochinchinensis") — ик иӓш вӹдӹлӓлтшӹ кушкыш. «Гак» — ти кушкышын кӹцкӹн лӹмжӹ. Гакым Вьетнамыштыш традициӓн медицинӹштӹ кычылтыт.
Генипа.
Генипа () — Rubiaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ. Генипа — 18-33 м якте кукшӹцӓш ӹлӹштӓвлӓжӹм вилӹшӹ пушӓнгӹ. Ылӹштӓшвлӓжӹ кужикӓ-йӹргешкӹ пыйырт кашар тӹрӓнвлӓ, кытышты 10 - 33 см да торешӹштӹ доно 4 - 13 см якте лин кердӹт. Фруктыжы кужикӓ-йӹргешкӹ, кытшы 9 -15 см дӓ кӹжгӹцшӹ 7-9 см якте. Вӹлецӹнжӹ шӹгӹ вуйта нӓлӹн шӹнден, коргӹштӹш ошикӓ цӹреӓн пайжы тотлы ароматан ылеш, изиш киӓлӓлмӹкӹжӹ саремаш тӹнгӓлеш. Нушмувлӓжӹ сары ӓль кӹрӓн, 1 - 1,25 см кыташвлӓ, нӹнӹ кӹцкӹн коргӹштӹжӹ ылыт. Генипам лач яжон кумӹкӹжӹ веле качкаш яра. Шукыжымок Аргентинышты кушкеш.
Грейпфрут.
Грейпфрут () — Рута йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Грумичама.
Грумичама () — Myrtaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Гуайява.
Гуайява () — Myrtaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Джаботикаба.
Джаботикаба () — Myrtaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Джамболан.
Джамболан () — Myrtaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Джекфрут.
Джекфрут () — Moraceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Евтерпе.
Евтерпе () — Arecaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Икако.
Икако () — Chrysobalanaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Имбу.
Имбу () — Сумах йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Инжир.
Инжир () — Moraceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Маболо.
Маболо () — Ebenaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Карамбола.
Карамбола () — Oxalidaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Каранда.
Каранда () — Apocynaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Кассабанана.
Кассабанана () — Cucurbitaceae йыхыш пырышы фруктан кушкыш.
Кафир-лайм.
Кафир-лайм () — Рута йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Кешью.
Кешью () — Сумах йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Кокона.
Кокона () — Solanaceae йыхыш пырышы фруктан кушкыш.
Корлан.
Корлан () — Sapindaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Рамбутан.
Рамбутан () — Sapindaceae йыхыш пырышы шӹренжок Индонезин тропикӹштӹ кушшы фруктан пушӓнгӹ. Этимологижӹ индонез йӹлмӹштӹш "rambut" шамак доно кӹлдӓлтӹн, кыды кырык марла "ӱп" лиэш. Кӹцкӹжӹ слива ганьырак. Виноград гань, аваха доно кушкеш, ик авахашты 30 нӓрӹ якшар цӹреӓн кӹцкы лин кердеш. Нӹнӹжӹ 4 - 5 см кыташ ӱп доно вуйта леведӓлтӹнӹт. Кӹцкӹн пайжым качкаш лиэш, тӹдӹ ошикӓ-сарикӓ цӹреӓн дӓ тотлы тотан.
Пуласан.
Пуласан () — Sapindaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Лонган (пушӓнгӹ).
Лонган () — Sapindaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Личи (пушӓнгӹ).
Личи () — Sapindaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Аки (пушӓнгӹ).
Аки () — Sapindaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Мамончилло.
Мамончилло () — Sapindaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Кумкват.
Кумкват () — Рута йыхыш пырышы цитрус пушӓнгӹ.
Купуасу.
Купуасу () — Malvaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Лангсат.
Лангсат () — Meliaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Лардизабала.
Лардизабала () — Lardizabalaceae йыхыш пырышы фруктан кушкыш.
Люма.
Люма () — Myrtaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Чекен.
Чекен () — Myrtaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Манго.
Манго () — Сумах йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Маранг.
Маранг () — Moraceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Марула.
Марула () — Anacardiaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Нансе.
Нансе () — Malpighiaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Наранхилла.
Наранхилла () — Solanaceae йыхыш пырышы фруктан кушкыш.
Нектарин.
Нектарин () — Rosaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Пекуи.
Пекуи () — Caryocaraceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Питайя.
Питайя () — Cactaceae йыхыш пырышы фруктан кушкыш.
Рамбай.
Рамбай () — Phyllanthaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ. Курым ыжаргы, олен кушшы, кытшы доно 9-12 м якте, кроныжы кымда дӓ шӹре, ӹлӹштӓшвлӓжӹ спираль ганьывлӓ, кытышты доно 15-33 см да торешӹштӹ доно 7,5-15 см якте шот. Кӹцкӹжӹ кужикӓ-йӹргешкӹ, 2,5-4,5 см кытан, авахаан, вӹцкӹж сарикӓ- кӹрӓникӓ бархат гань пышкыды каваштан. Кун шомыкыжы пӹрӹнзӹкӓн лиӓш тӹнгӓлеш. Рамбай шӹргӹштӓт дӓ садыштат кушкеш, кушмы вӓржӹ Индонезиштӹ,
Калимантан дӓ Ява ошмаотывлӓштӹ. Рамбайым свезанек дӓ пӹрейыктен качкыт. Тидӹ гӹц алкоголь йумӹмӓт ӹштӓт.
Салак.
Салак () — Arecaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Сантол.
Сантол () — Meliaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Тамарилло.
Тамарилло () — Solanaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ. Изи пушӓнгӹ дӓ тӹшка семӹнь кушкеш. Фруктыжы тотшы доно помидор тотанрак, качкаш ярал. Кыдыжы тамариллон тотшы ярен шӹндӹмӹ дыня дон пӧчӹ пӧчӹн тотыштым ӓшӹндӓрӹктӓ маныт. Кӹцкӹжӹ кужикӓ-йӹргешкӹ форман 2 - 8 см кытан, авахашты кушкеш. Пушӓнгӹн кытшы 6 м якте лин кердеш. Кӹлмӹм ак тырхы. Пӧртуштӹ Перушты, Чилиштӹ, Эквадорышты, Боливиштӹ кушкеш. Тамариллом Аргентинышты, Австралштӹ, Бразилиштӹ, Колумбиштӹ, Кеништӹ, Ушымы Штатвлӓштӹ дӓВенесуэлышты культивируят.
Фалса.
Фалса () — мальва йишвлӓн йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ. Фалса — ӹлӹштӓшвлӓжӹм вилӹшӹ пушӓнгӹ, кытшы 4,5 м якте шоэш. Ылӹштӓшвлӓжӹ кытышты доно 20 см, торешӹштӹ доно 16,25 см якте лин кердӹт. Кӹцкӹвлӓжӹ йӹргешкӹ, диаметрӹштӹ доно 1,25 - 1,6 см нӓрӹ ылыт. Цӹрежӹ доно кумыкӹжӹ слива ганьырак, кынамжы шимӓкӓрӓк лиэш. Индиштӹ дӓ Кечӹвӓлвел-ирвел Азиштӹ портуштӹ кушкеш. Пазарышты выжалаш манын, ти кӹцкӹм Пенджаб дон Бомбей йӹр куштат. Шукердӹ агыл Филиппиныш кушташ ваштымы. Кӹцкӹвлӓжӹм качкаш яра.
Сабал.
Сабал () — Arecaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Секвойя.
Секвойя () — Cupressaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Каури (пушӓнгӹ).
Каури () — Araucariaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Воллеми.
Воллеми () — Araucariaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Агатис.
Агатис () — Araucariaceae йыхыш пырышы ӹлӹштӓш гань имӓн пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 20 йиш агатис улы. Нӹнӹн ареалышты Австрали, Малакка, Малай архипелаг дон Полинези. Материал семӹнь цаткыды ылешӓт, ти пушӓнгӹм шамаклан, мебель дон гитарын кӹрӓшым ӹштӹмӓштӹ кычылтыт.
Араукари.
Араукари () — Araucariaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Подокарп.
Подокарп () — подокарпвлӓн ("Podocarpaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Акмопиле.
Акмопиле () — подокарпвлӓн ("Podocarpaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Палутов, Георгий Васильевич.
Георгий Васильевич Палутов - истори шӹнцӹмӓшвлӓн кандидат. 06 май 1905 и, Арйынгывуй солаэш шачын.
Дакридиум.
Дакридиум () — подокарпвлӓн ("Podocarpaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Фалькатифолиум.
Фалькатифолиум () — подокарпвлӓн ("Podocarpaceae") йыхыш пырышы курым ыжар пушӓнгӹ, кӱкшӹцшӹ 36 м якте шоэш.
Микрокахрис.
Микрокахрис () — подокарпвлӓн ("Podocarpaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Микростробос.
Микростробос () — подокарпвлӓн ("Podocarpaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Паразитаксус.
Паразитаксус () — подокарпвлӓн ("Podocarpaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ. У Каледони ошмаотышты кушшы пушӓнгӹ. Паразитаксус 1,5 - 1,8 м кушӹц тӹнгӓлӹн, тӹшкӓвлӓм вуйта кушта, кыдын ӹлӹштӓшвлӓжӹ парквлӓштӹ кушшы туян изи ӹлӹштӓшвлӓжӹм ӓшӹндӓрӹктӓт, тӹ годымок ыжар цӹреӓн агылеп, нӹнӹ яргата бордо дӓ якшарикӓ сирень цӹреӓн ылыт.
Филлокладус.
Филлокладус () — подокарпвлӓн ("Podocarpaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Саксеготея.
Саксеготея () — подокарпвлӓн ("Podocarpaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Кетелеери.
Кетелеери () — Йӓктӹ йиш ("Pinaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Сциадопитис.
Сциадопитис () — Сциадопитисвлӓн ("Sciadopityaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Атротаксис.
Атротаксис () — Кипарисвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Реликт, пиш шоэн вашлиалтшӹ пушӓнгӹ, кӱкшӹцшӹ 10 - 30 м, кӹжгӹцшӹ 1,5 м якте шоэш. Кроныжы конус форман, имвлӓжӹ 3 - 14 мм якте, эхельвлӓн кӹжгӹцӹштӹ 3 см нарӹ. Кыды пушӓнгӹжӹ 2000 и якте ӹла. Тасмаништӹ кушкеш.
Актиностробус.
Актиностробус () — "Cupressaceae" йыхыш пырышы курым ыжар пушӓнгӹ. Тӹшкӓлӓ ӓль из пушӓнгӹ семӹнь Австралиштӹ кушкеш. Кӱкшӹцшӹ 3 - 8 м якте шоэш.
Либоцедрус.
Либоцедрус () — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Видрингтони.
Видрингтони () — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Куннингами.
Куннингами () — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Калоцедрус.
Калоцедрус () — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Фокиени.
Фокиени () — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Австроцедрус.
Австроцедрус () — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Монотипан Кипарис йиш имӓн пушӓнгӹ. Биологи йишӹжӹ лач иктӹ веле улы, кыды Чили австроцедрус ("Чили ӓль Кордильер кедр"). Пӧртӱштӹ Чилин субальпы вӓрвлӓштӹш Антуко (процинци), Био-Био (провинци) дӓ Аргентинын Вальдиви) провинцивлӓштӹ вӓшлиӓлтеш.
Каллитрис.
Каллитрис () — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Дизельма.
Дизельма () — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Неокаллитропсис.
Неокаллитропсис () — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Папуацедрус.
Папуацедрус () — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Пильгеродендрон.
Пильгеродендрон () — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Фицройя.
Фицройя () — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Каллитропсис.
Каллитропсис (тенгеок "Xanthocyparis") — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Микробиота.
Микробиота () — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Тетраклинис.
Тетраклинис () — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Метасеквойя.
Метасеквойя () — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Секвойядендрон.
Секвойядендрон () — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Тайвани.
Тайвани () — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Криптомери.
Криптомери () — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Глиптостробус.
Глиптостробус () — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Таксодиум.
Таксодиум () — "Cupressaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Гинкго.
Гинкго () — Гинкговлӓн ("Ginkgoaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Вельвичи.
Вельвичи () — Вельвичивлӓн ("Welwitschiaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Лӹмжӹм австри (словен) ботаник Фридрих Вельвич (1806 – 1872) лӹмеш пумы.
Казуарина.
Казуарина () — Казуаринавлӓн ("Casuarinaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Кӹдӓлӓн пӱкш.
Кӹдӓлӓн пӱкш () — "Fabaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Писӓн.
Писӓн () — "Asteraceae " йыхыш пырышы кушкыш.
Пивӹзӹлмӹ.
Пивӹзӹлмӹ () — "Adoxaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Палдыран.
Палдыран () — "Apiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Бабун.
Бабун () — "Ericaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Анис.
Анис () — "Apiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Пыйиванды.
Пыйиванды () — Пыйивандывлӓн ("Celastraceae") йыхыш пырышы кушкыш.
Ликани.
Ликани () — Хризобаланвлӓн ("Chrysobalanaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Кечывалвел дӓ Покшал Америкышты кушшы изи пушӓнгӹвлӓ дон тӹшкӓвлӓ. Шӹренжок роэн лыкмы шӹргӹштӹ кушкеш. Ликанин кӹцкӹжӹм махань-шон вольыквлӓ качкыт. Эдемлӓнӓт качкашыжы яра. Кыды-тидӹ йыхшы декоративный тӹшкӓ семӹнь культивируялтеш.
Чили.
Чили (испанилӓ Chile; официал лӹмжӹ — República de Chile) — Кечӹвӓлвел Америкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Перу, йыд-ирвелнӹ Боливи, ирвелнӹ Аргентина, кечӹвӓлвелнӹ Drake Passage, вадывелнӹ Шӹпӓн океан доно пӹсмӓным кыча. 2011-шӹ ин тӹштӹ 17,224,200 эдем ӹлен.
Софора.
Софора () — "Fabaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Тӓпнӓк лык.
Тӓпнӓк лык - Шур велнӹш Макарсир солаштыш ӧлицӓ.
Тӓмӹклем.
Тӓмӹклем - Шур вел Цигӓнсола вӓрӹштӹ перви ылшы ӹлем.
Тӓлӓнгӓ.
Тӓлӓнгӓ - Усола вел Алыктӹр сола лишнӹш ныр.
Шим цӓрлӓнгӹ.
Шим цӓрлӓнгӹ тенгеок Шим цӓрлӓн (; алыкмарла "шемчарлаҥге") — кого куп кек.
Ош мӧскӓ.
Ош мӧскӓ ӓвӓ игӹвлӓжӹ доно
Ош мӧскӓ () — мӧскӓвлӓ ("Ursidae") йыхыш пырышы кого хир йӓн.
Америка шим мӧскӓ.
Америка шим мӧскӓ () — мӧскӓвлӓ ("Ursidae") йыхыш пырышы кого хир йӓн.
Ази шим мӧскӓ.
Азий шим мӧскӓ () — мӧскӓвлӓ ("Ursidae") йыхыш пырышы кого хир йӓн.
Мӧскӓ.
Мӧскӓ (etc. spp.) — мӧскӓвлӓ ("Ursidae") йыхыш пырышы Европышты дон Америкышты сек кого хир йӓн.
Кого панда.
Кого панда () — мӧскӓвлӓ ("Ursidae") йыхыш пырышы кого хир йӓн.
Канада ындыр.
Канада ындыр () — Америкышты вӹд лишнӹ ньымыштшывлӓн группыш пырыш йӓн. Сек коговлӓжӹ 90 - 117 см кыташ лин кердӹт. Массышты 32 кг якте шоэш.
Изи Куплонга.
Изи Куплонга - Кӹлемар кымдемӹштӹш Йӱксӓр вел сола.
Йӓнӓк карем.
Йӓнӓк карем - Картук вел Когосир Кыльыкал доныш карем.
Йӓнӓк лидӹ.
Йӓнӓк лидӹ - Йоласал вел Цермӹшал доныш лидӹ.
Рига.
Ри́га (,,) — Латвин вуйхалажы, сӓндӓлӹкӹн дӓ Балтин сек кого халажы. Халашты (2016 ин 698 529 эдем ӹлен). Вадывел Двина (Даугава) йогын кок сирӹштӹжат шыпшылт вазын. Хала семӹнь 1201 и годшен пӓлӹ. Халалан негӹцӹм Аппельдерн рыцарь йых гӹц ылшы немӹц епископ Альберт фон Буксгевден ("Albert von Buxhöwden" 1165—1229) пиштен.
Акпарс кинотеатр.
Акпарс кинотеатр - Цикмӓштӹш кинотеатр. Кӹзӹт якте халаштыш пӧртвлӓ логӹц сек модерн архитектура ансамбль семӹнь ылеш. Кинотеатрын архитекторжы кырык марын ылеш. (Кӱ?)
Пӹлгом лӹвӓлнӹш кырык мары этнографи музей.
Пӹлгом лӹвӓлнӹш кырык мары этнографи музей тенгеок Цикмӓштӹш Этнографи музей — Цикмӓштӹш этнографи музей. Музейӹм 1983 ин пачмы, тӹшкӹ Йыл лывӓлӓн кодшы солавлӓ гӹц сола кудыло хӓдӹрвлӓ дон солаштыш пу ахитектурым погымы. Музейӹм ӹштӹмӹ верц пыт Романов (?) шалген.
Кастанопсис.
Кастанопсис () — "Fagaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Хризолепис.
Хризолепис () — Fagaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Курым ыжар ӹлӹштӓшӓн, Йыдвел Америкышты кушкеш. Этимологижӹ грек йӹлмӹ гӹц.
Литокарпус.
Литокарпус () — Fagaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Ликвидамбар.
Ликвидамбар () — Altingiaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Астрониум.
Астрониум () — Сумахвлӓн йыхыш йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Схинопсис.
Схинопсис () — Сумахвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Шинус.
Шинус () — Сумахвлӓн йыхыш йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Момбин.
Момбин () — Сумахвлӓн йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Токсикодендрон.
Токсикодендрон () — Сумахвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Пахиподиум.
Пахиподиум () — Apocynaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Калопанакс.
Калопанакс () — арали йишвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Катальпа.
Катальпа () — Сумахвлӓн йыхыш йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Сагуаро.
Сагуаро () — Cactaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Диптерокарп.
Диптерокарп () — Dipterocarpaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Эвкомми.
Эвкомми () — Eucommiaceae йыхыш йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Фукьери.
Фукьери () — Fouquieriaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Гикори.
Гикори () — Juglandaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ
Лагерстрӧми.
Лагерстрӧми () — Lythraceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Йӓмпӧрт нер.
Йӓмпӧрт нер - Пӹзӹкныр вел Тӓкӓрӓ сола лишнӹш неркӓ.
Льӧргӓ куп.
Льӧргӓ куп - Кӹлемар кымдем Арде вел Хим шӹргӹ участкы доныш куп.
Лӱпчикӓ карем.
Лӱпчикӓ карем (тенгеок Люпчикӓ карем) - Шур вел Кугилӓнсола доныш карем.
Абельмош.
Абельмош () — мальва йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш. Медикус тидӹм "муксус шуды" манын лӹмден. Тӹшкӓ семӹнь Ост— дӓ Вест-Индишты кушкеш. Линней ти кушкышым "Hibiscus" йыхыш пыртен. Индиштӹ, Латин Америкышты дӓ Египтӹштӹ ти йыхыш пырышы ик кушкышын, Мускатан абельмошын нӱшмӱвлӓжӹ когон муксус пышан ылыт. Нӹнӹм "абельмошын нӱшмӱвлӓжӹ" семӹнь пӓлӓт дӓ парфюмериштӹ кычылтыт.
Бами.
Бами () — мальва йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Бальса.
Бальса () — мальва йишвлӓн йыхыш йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Дуриан.
Дуриан () — мальва йишвлӓн йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Алаша.
Алаша - шулыктымы (кастрируйымы) ожы. Шулмы операци имнишитӹ гормонвлӓн функциштӹм вашталта, тенге ожы имни ладнарак лиэш, арашты ылмыжы годымат вес имнивлӓ докы агрессивный ак ли. Пӓшӓштӓт алаша яжорак дӓ виктӓрӹмӹрак ылеш. Ожым урдымашты ӹшке нелӹцвлӓ улы гӹнь, алаша ти шотышты куштылгырак ылеш. Имни кӹтоштӓт алаша ӹшкӹмжӹм ладан кыча.
Энтандрофрагма.
Энтандрофрагма () — "Meliaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Ним (пушӓнгӹ).
Ним () — "Meliaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Нотофагус.
Нотофагус () — "Nothofagaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Павловни.
Павловни () — "Paulowniaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Ризофора.
Ризофора () — "Rhizophoraceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Аргани.
Аргани () — сапота йишвлӓн группыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Айлант.
Айлант () — "Simaroubaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Каддафи, Муаммар.
Муаммар бен Мухаммед Абу Меньяр Абдель Салям бен Хамид аль-Каддафи (, "Muʿammar al-Qaḏḏāfī",; 7 июнь 1942) — ливи кугижӓнӹш дӓ вырсы йенг; Революцин лидержӹ, (де-факто) Ливин вуйлатышыжы (1969 и годшен). 2011 шы ин февральын Ливи халык ваштарешӹжӹ шагалын, халыкын пайдажым ӹшке кӹшӓнӹшкӹжӹ веле опта манын, постшы гӹц карангаш тергӓ.
Сассафрас.
Сассафрас () — "Lauraceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Магноли.
"Magnolia macrophylla" var. "ashei "
Магноли () — магноливлӓн ("Magnoliaceae") йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Энцефаляртос.
Энцефаляртос () — "Zamiaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Ловичӹ (карем).
Ловичӹ (карем) - Кырык сирӹштӹ ти лӹм доно кок вӓр улы - иктӹжӹ Кого Шошмар, весӹжӹ Лосола лишнӹ. Кок солаге Кугилӓнсола велнӹ ылыт.
Ловичӹ ӓнгӹр.
Ловичӹ ӓнгӹр - Кугилӓнсола вел Кого Шошмар лишнӹ Чуайсола пӱӓшкӹ йоген пыра. Кышец йоген лӓктеш?
Луды морен.
Луды морен () — Евразиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Eulagos" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 50 - 70 см кыташ лин кердӹт. Массышты 2,5 - 6,5 кг якте шоэш.
Аксай кырык.
Аксай кырык - Ӱл Цотнай сола лишнӹш кырык. Кулаковы монгырышты.
Аксан карем.
Аксан карем - Пӹзӹкныр вел Вес сир Йылйӓл сола лишнӹш карем.
М. Шкетан лӹмӓн Мары драма театр.
М. Шкетан лӹмӓн Мары драма театр — мары халыкын тӹнг театржы. Йошкар-Олашты ӹшта. 1919 ин29 февраль годшен пачмы. Сек пӹтариш спектакльжы Тыныш Осып Тыныш Осыпын "Закон шӱмлык" маналтын. Кӹзӹт театрын репертуаржы шукы монгыран.
Американ ош морен.
Американ ош морен ("Летний окрас")
Американ ош морен () — Йыдвел Америкышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Poecilolagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 41 - 52 см кыташ лин кердӹт. Массышты 1,5 кг якте шоэш.
Лӹвӓл йишвлӓ.
Американ ош морен ("Зимний окрас")
Антилопа морен.
Американ ош морен () — Йыдвел Америкышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Macrotolagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 45 - 60 см кыташ лин кердӹт. Массышты 5 кг якте шоэш.
Арктика морен.
Арктика морен () — Йыдвел Америкышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Lepus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 55 - 70 см кыташ лин кердӹт. Массышты 4 - 5,5 кг якте шоэш.
Тундра морен.
Тундра морен () — Аляскышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Lepus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 70 см кыташ лин кердӹт. Массышты 7 кг якте шоэш.
Ош морен.
Американ ош морен () — Йыдвел Евразиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Lepus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 44 - 65 см кыташ лин кердӹт. Массышты 1,6 - 4,5 кг якте шоэш.
Калифорни морен.
Калифорни морен () — Йыдвел Америкышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Proeulagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 61 см кыташ лин кердӹт. Массышты 1,4 - 2,7 кг якте шоэш.
Каллот морен.
Каллот морен () — Мексикышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Proeulagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 50 см кыташ лин кердӹт.
Толай морен.
Толай морен () — Азиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Proeulagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 40 - 55 см кыташ лин кердӹт. Массышты 1,5 - 2,5 кг якте шоэш.
Кап морен.
Кап морен () — Африкышты дӓ Азиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Proeulagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 40 - 55 см кыташ лин кердӹт. Массышты 1,5 - 2,5 кг якте шоэш.
Сарикӓ морен.
Сарикӓ морен () — Мексикышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Proeulagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 53 - 61 см кыташ лин кердӹт. Массышты 3,5 - 4 кг якте шоэш.
Шим морен.
Шим морен () — Мексикышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш Proeulagus лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн.
Тӹшкӓ морен.
Тӹшкӓ морен () — Кечӹвӓл Африкышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Proeulagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 45 - 65 см кыташ лин кердӹт. Массышты 1,5 - 4,5 кг якте шоэш.
Ошма морен.
Ошма морен () — Азиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Proeulagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн.
Брума морен.
Брума морен () — Испаништӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Eulagos" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 45 - 65 см кыташ лин кердӹт. Массышты 2,0 - 3,5 кг якте шоэш.
Кечӹвӓл китай морен.
Кечӹвӓл китай морен () — Азиштӹ (Юньнань) вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Eulagos" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн.
Корей морен.
Корей морен () — Корейштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Eulagos" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 45 - 54 см кыташ лин кердӹт. Массышты 2,1 - 2,6 кг якте шоэш.
Корсика морен.
Корсика морен () — Корсикашты дӓ Италиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Eulagos" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 44 - 61 см кыташ лин кердӹт. Массышты 1,8 - 3,8 кг якте шоэш.
Гранада морен.
Гранада морен () — Испаништӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Eulagos" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 45 см кыташ лин кердӹт. Массышты 2 - 2,5 кг якте шоэш.
Манчжури морен.
Манчжури морен () — Азиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Eulagos" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 40 - 48 см кыташ лин кердӹт. Массышты 2 кг якте шоэш.
Кыйыр пачан морен.
Кыйыр пачан морен () — Азиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Eulagos" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн.
Эфиопи кырык морен.
Эфиопи кырык морен () — Эфиопиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Eulagos" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн.
Ош пачан морен.
Ош пачан морен () — Йыдвел Америкышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Eulagos" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Массышты 3 - 4 кг якте шоэш.
Эфиопи алык морен.
Эфиопи алык морен () — Эфиопиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Sabanalagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 45 - 54 см кыташ лин кердӹт.
Африка саванна морен.
Африка саванна морен () — Африкышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Sabanalagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 60 см кыташ лин кердӹт. Массышты 3 кг якте шоэш.
Хайнань морен.
Хайнань морен () — Азиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Indolagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 40 см кыташ лин кердӹт. Массышты 1,5 кг якте шоэш.
Шим шӱӓн морен.
Шим шӱӓн морен () — Азиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Indolagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Массышты 2 - 3 кг якте шоэш.
Бирма морен.
Бирма морен () — Азиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Indolagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 60 см кыташ лин кердӹт. Массышты 3 кг якте шоэш.
Китай морен.
Китай морен () — Азиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Sinolagus " лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Массышты 2 кг якте шоэш.
Ярканд морен.
Ярканд морен () — Азиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш "Tarimolagus" лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 45 см кыташ лин кердӹт. Массышты 2 кг якте шоэш.
Япон морен.
Япон морен () — Японишты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 40 см кыташ лин кердӹт. Массышты 2 кг якте шоэш.
Абиссини морен.
Абиссин морен () — Африкышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 55 см кыташ лин кердӹт. Массышты 3 кг якте шоэш.
Канада сырмы.
Канада сырмы () — Йыдвел Америкышты вӹд лишнӹ сырмывлӓн йыхыш пырышы хир йӓн. Сек коговлӓжӹ 48 - 56 см кыташ лин кердӹт. Массышты 8 - 11 кг якте шоэш.
Таксон.
Таксон () — классификацӹн группавлӓжӹ.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «τάξις» (порядок, устройство, организация) шамак гӹц лин.
Пучы.
Пучывлӓ () — кок кӹчӓн вольыквлӓн йыхыш пырышы шӹшер качкын кушшы йӓнвлӓ логӹц сек когожы.
Америка нужгол.
Америка нужгол ("E. americanus americanus")
Америка нужгол ("E. americanus vermiculatus")
Америка нужгол () нужголвлӓн йыхыш пырышы хир кол. Кытшы шӹрнжок 30 - 45 см дӓ нелӹцшӹ 1 кг якте лин кердеш.
Амур нужгол.
Амур нужгол () нужголвлӓн йыхыш пырышы хир кол. Кытшы шӹрнжок 110 см дӓ нелӹцшӹ 16 кг якте лин кердеш.
Сар алангы.
Сар алангы () алангывлӓн йыхыш пырышы хир кол. Кытшы шӹрнжок 30 - 35 см дӓ нелӹцшӹ 500 г якте лин кердеш.
Анкара.
Анкара (турк Ankara) — Покшал Турцин дӓ Анкара илӹн вуйхалажы. Турциштӹ кого халавлӓ ло гӹц 2-шы вӓрӹм нӓлеш. 2005-шӹ ин тӹштӹ 4 319 167 эдем ӹлен.
Анкара халан центр районвлӓ: Акьюрт, Алтындаг, Аяш, Баля, Чанкая, Чубук, Элмадаг, Этимесгут, Гӧльбашы, Каледжик, Казан, Кечиӧрен, Мамак, Синджан, Пурсаклар, Енимахалле.
Агры.
Агры (турокла Ağrı) — Ирвел Турцин халажы. Агры илӹн вуйхалажы. 2007-шӹ ин тӹштӹ 97 839 эдем ӹлен.
Адана.
Адана (турк Adana) — Кечӹвӓл Турцин халажы. Адана илӹн вуйхалажы. Турциштӹ кого халавлӓ ло гӹц 5-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2010-шӹ ин тӹштӹ 1 591 518 эдем ӹлен.
Адана халан центр районвлӓ: Йӱрегир, Караисалы, Сарычам, Сейхан, Чукурова.
Адапазары.
Адапазары (турокла Adapazarı) — Йыд-вадывел Турцин халажы. Сакарья илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 224 962 эдем ӹлен.
Адапазары халан центр районвлӓ: Арифие, Эренлер, Сердиван.
Адыяман.
Адыяман (турк Adıyaman) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин халажы. Адыяман илӹн вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 198,433 эдем ӹлен.
Айдын.
Айдын (турокла Aydın) — Вадывел Турцин халажы. Айдын илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 171,242 эдем ӹлен.
Аксарай.
Аксарай (турк Aksaray) — Покшал Турцин халажы. Аксарай илӹн вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 171 423 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ак» ('ош') дон «сарай» ('кӱпалат') шамаквлӓ гӹц лин.
Амасья.
Амасья (турк Amasya) — Йыдвел Турцин халажы. Амасья илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 82 200 эдем ӹлен.
Антакья.
Антакья (турокла Antakya) — Кечӹвӓл Турцин халажы. Хатай илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 427.451 (пӱэргӹ: 214.810; ӹдӹрӓмӓш: 212.641) эдем ӹлен.
Анталья.
Анталья (турк Antalya) — Турцин халажы. Анталья илӹн вуйхалажы. Турциштӹ кого халавлӓ ло гӹц 8-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2008-шӹ ин тӹштӹ 955 573 эдем ӹлен. Ти халаш марынвлӓӓт турист семӹнь кашташ яратат.
Анталья халан центр районвлӓ: Аксу, Дӧшемеалты, Кепез, Коньяалты, Муратпаша
Ардахан.
Ардахан (турк Ardahan) — Йыд-ирвел Турцин халажы. Ардахан илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 16 923 эдем ӹлен.
Артвин.
Артвин (турк Artvin) — Йыд-ирвел Турцин халажы. Артвин илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 23 527 эдем ӹлен.
Афьонкарахисар.
Афьонкарахисар тенгеок Афьон-Карахисар (турк Afyonkarahisar) — Вадывел Турцин халажы. Афьонкарахисар илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 163 207 эдем ӹлен.
Байбурт.
Байбурт (турк Bayburt) — Йыд-ирвел Турцин халажы. Байбурт илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 32 020 эдем ӹлен.
Балыкесир.
Балыкесир (турк Balıkesir) — Вадывел Турцин халажы. Балыкесир илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 247 072 эдем ӹлен.
Бартын.
Бартын (турк Bartın) — Йыдвел Турцин халажы. Бартын илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 52 470 эдем ӹлен.
Батман (хала).
Батман (турк Batman) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин халажы. Батман илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 298 342 эдем ӹлен.
Биледжик.
Биледжик (турк Bilecik) — Вадывел Турцин халажы. Биледжик илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 39 453 эдем ӹлен.
Бингӧль.
Бингӧль (турк Bingöl) — Ирвел Турцин халажы. Бингӧль илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 22.791 (пӱэргӹ: 11.217; ӹдӹрӓмӓш: 11.574) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «бин» ('тӹжем') дон «гӧль» ('йӓр') шамаквлӓ гӹц лин.
Битлис.
Битлис (турк Bitlis) — Ирвел Турцин халажы. Битлис илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 41 404 эдем ӹлен.
Болу.
Болу (турк Bolu) — Йыд-вадывел Турцин халажы. Болу илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 120 001 эдем ӹлен.
Бурдур.
Бурдур (турк Burdur) — Кечӹвӓл-вадывел Турцин халажы. Бурдур илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 66 182 эдем ӹлен.
Бурса.
Бурса (турк Bursa) — Йыд-вадывел Турцин халажы. Бурса илӹн вуйхалажы. Турциштӹ кого халавлӓ ло гӹц 4-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2010-шӹ ин тӹштӹ 1 905 570 эдем ӹлен.
Бурса халан центр районвлӓ: Гемлик, Гӱрсу, Кестель, Муданья, Нилӱфер, Османгази, Йылдырым.
Турци халавлӓ.
Ти ӹлӹштӓшӹштӹ Турцин халавлӓн лӹмвлӓштӹм пумы, кышты ӹлызӹ шот 7000 гӹц шукырк ылеш. (31 декабрь 2007 и)
Ван (хала).
Ван (турк Van) — Ирвел Турцин халажы. Ван илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 342 139 эдем ӹлен.
Газиантеп.
Газиантеп (турк Gaziantep) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин халажы. Газиантеп илӹн вуйхалажы. Турциштӹ кого халавлӓ ло гӹц 6-шы вӓрӹм нӓлеш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 1 295 050 эдем ӹлен.
Газиантеп халан центр районвлӓ: Огузели, Шахинбей, Шехиткамиль.
Гиресун.
Гиресун (турокла Giresun) — Йыдвел Турцин халажы. Гиресун илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 116.310 (пӱэргӹ: 57.818; ӹдӹрӓмӓш: 58.492) эдем ӹлен.
Гӱмӱшхане.
Гӱмӱшхане (турк Gümüşhane) — Йыдвел Турцин халажы. Гӱмӱшхане илӹн вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 26 238 эдем ӹлен.
Денизли.
Денизли (турк Denizli) — Кечӹвӓл-вадывел Турцин халажы. Денизли илӹн вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 488 768 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «дениз» 'тангыж' (сасна') дон «-ли» (suffix 'one having X') шамаквлӓ гӹц лин.
Диярбакыр.
Диярбакыр (турк Diyarbakır) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин халажы. Диярбакыр илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 799 447 эдем ӹлен.
Диярбакыр халан центр районвлӓ: Баглар, Каяпынар, Сур, Енишехир.
Дӱздже.
Дӱздже (турк Düzce) — Йыд-вадывел Йыд-вадывел Турцин халажы. Дӱздже илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 119 410 эдем ӹлен.
Зонгулдак.
Зонгулдак (турокла Zonguldak) — Йыд-вадывел Турцин халажы. Зонгулдак илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 105 979 эдем ӹлен.
Шӓрӓнгӓ ӓнгӹр.
Шӓрӓнгӓ ӓнгӹр - Угарман областьыштыш Шӓрӓнгӓ кымдемӹштӹ Малиновка сола доны Ышта ӓнгӹрӹш шалахай гӹц йоген пыра.
Измир.
Измир ил дӓ Османгази районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Измир (турокла İzmir) — Вадывел Турцин халажы. Измир илӹн вуйхалажы. Турциштӹ кого халавлӓ ло гӹц 3-шы вӓрӹм нӓлеш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 2 758 707 эдем ӹлен.
Измир халан центр районвлӓ: Балчова, Байраклы, Борнова, Буджа, Чигли, Газиэмир, Гӱзелбахче, Карабаглар, Каршыяка, Конак, Менемен, Нарлыдере.
Измит.
Измит (турокла İzmit) — Йыд-вадывел Турцин халажы. Коджаэли илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 287 970 эдем ӹлен.
Йозгат.
Йозгат (турокла Yozgat) — Покшал Турцин халажы. Йозгат илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 71 768 эдем ӹлен.
Кайсери.
Кайсери (турокла Kayseri) — Покшал Турцин халажы. Кайсери илӹн вуйхалажы. Турциштӹ кого халавлӓ ло гӹц 9-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 911 984 эдем ӹлен.
Измир халан центр районвлӓ: Хаджылар, Инджесу, Коджасинан, Меликгази, Талас.
Карабӱк.
Карабӱк (турокла Karabük) — Йыд-вадывел Турцин халажы. Карабӱк илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 106 148 эдем ӹлен.
Караман.
Караман (турокла Karaman) — Кечӹвӓл Турцин халажы. Караман илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 127 192 эдем ӹлен.
Карс.
Карс (турокла Kars) — Йыд-ирвел Турцин халажы. Карс илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 75 291 эдем ӹлен.
Кастамону.
Кастамону (турокла Kastamonu) — Йыдвел Турцин халажы. Кастамону илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 80 946 эдем ӹлен.
Кахраманмараш.
Кахраманмараш (турокла Kahramanmaraş) — Кечӹвӓл Турцин халажы. Кахраманмараш илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 511.887 (пӱэргӹ: 258.871; ӹдӹрӓмӓш: 253.016) эдем ӹлен.
Килис.
Килис (турокла Kilis) — Кечӹвӓл Турцин халажы. Килис илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 78 698 эдем ӹлен.
Конья.
Конья (турокла Konya) — Покшал-вадывел Турцин халажы. Конья илӹн вуйхалажы. Турциштӹ кого халавлӓ ло гӹц 7-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2008-шӹ ин тӹштӹ 1 067 055 эдем ӹлен.
Конья халан центр районвлӓ: Каратай, Мерам, Сельчуклу.
Турци районвлӓ.
Турци районвлӓ — Ти ӹлӹштӓшӹштӹ Турцин районвлӓн (турок ilçe = илче; тошты лӹмжӹ: kaza = каза) лӹмвлӓштӹм пумы, кышты 957 ӹлӹзӹ.
Адана (ил).
Адана хала = Йӱрегир, Караисалы, Сарычам, Сейхан, Чукурова
Анкара (ил).
Анкара хала = Акьюрт - Алтындаг - Аяш - Баля - Чанкая - Чубук - Элмадаг - Этимесгут - Гӧльбашы - Каледжик - Казан - Кечиӧрен - Мамак - Синджан - Пурсаклар - Енимахалле
Анталья (ил).
Анталья хала = Аксу, Дӧшемеалты, Кепез, Коньяалты, Муратпаша
Бурса (ил).
Бурса халан центр районвлӓ: Гемлик, Гӱрсу, Кестель, Муданья, Нилӱфер, Османгази, Йылдырым.
Газиантеп (ил).
Газиантеп халан центр районвлӓ: Огузели, Шахинбей, Шехиткамиль.
Диярбакыр (ил).
Диярбакыр халан центр районвлӓ: Баглар, Каяпынар, Сур.
Измир (ил).
Измир халан центр районвлӓ: Балчова, Байраклы, Борнова, Буджа, Чигли, Газиэмир, Гӱзелбахче, Карабаглар, Каршыяка, Конак, Менемен, Нарлыдере.
Кайсери (ил).
Кайсери халан центр районвлӓ: Хаджылар, Инджесу, Коджасинан, Меликгази, Талас.
Конья (ил).
Конья халан центр районвлӓ: Каратай, Мерам, Сельчуклу.
Мерсин (ил).
Мерсин халан центр районвлӓ: Акдениз, Мезитли, Торослар, Енишехир.
Сакарья (ил).
Адапазары халан центр районвлӓ: Арифие, Эренлер, Сердиван
Самсун (ил).
Самсун халан центр районвлӓ: Атакум, Джаник, Илкадым, Теккекӧй.
Стамбул (ил).
Стамбул халан центр районвлӓ: Авджылар, Багджылар, Бахчелиэвлер, Бакыркӧй, Байрампаша, Бешикташ, Бейоглу, Фатих, Газиосманпаша, Гӱнгӧрен, Кадыкӧй, Кягытхане, Кӱчӱкчекмедже, Шишли, Ускюдар, Зейтинбурну
Эрзурум (ил).
Эрзурум халан центр районвлӓ: Паландӧкен, Азизие, Якутие.
Эскишехир (ил).
Эскишехир халан центр районвлӓ: Одунпазары, Тепебашы.
Эдемӹн анатомижӹ.
Эдемӹн анатомижӹ (— эдемӹн органвлажӹн морфологиштӹм, системыштым да органвлаштӹм шӹмлӹшӹ биологин полкажӹ. Эдем кап махань-шон клеткавла гӹц шалга, кыдывлан ӹшке лӹмыштӹ улы: гаметывла, нейронвла, миоцитвла. Клеткавла тканьым ӹштат. Тканьвла шукы йиш лин кердӹт, нӹнӹ лач икань клетка типвла гӹц веле фрмируялтыт. Шамаклан шӹл клеткавла шӹл (мышцы) тканьым формируят. Тӹрлӹ клеткавла тканьвлашкӹ погынен, эдем капӹн органвлажӹм шачыктат, шамаклан шӹл ткань, нервы ткань да вес тканьвла, шумӹм ӹштат. Ышке церотыштышты ? доно органвла органвлан системыш погыналтыт, кыдывлан эдем организмышты ӹшке задачышты улы. Ти органвла икӹжак-иктӹштӹ лоштышты цаткыды кӹлӹштӹ ылыт да ти кӹлвла ямыт гӹнь, эдемӹн капшӹ ясланаш тӹнгалеш. Шамаклан вӹр сарнӹшӹ система эдемӹн орган системыжы ылеш.
Ihmisen anatomia tunnettiin jo 1600 eaa., josta on viitteitä egyptiläisten papyruskirjoituksista. 1600 eaa. tunnettiin jo sydän, maksa, perna, munuaiset, kohtu ja virtsarakko.
Hippokrates oli merkittävä anatomian ja lääketieteen kehittäjä. Hippokrates ymmärsi lihasten ja luiden välisen yhteistyön ja liitti sen ihmisen kykyyn liikkua. Hippokrates antoi myös monille elimille selityksen niiden toiminnasta. Herophilos ja Erasistratus olivat ensimmäisiä, jotka tutkivat ja paloittelivat ihmisruumita ja laajensivat tietämystä kuolleiden ruumiin avauksilla.
Leonardo da Vinci teki monia suuria löytöjä anatomiassa. Da Vincin sanotaan viettäneen öitä tutkien ruumiita ja yrittäen hahmotella ihmiskehon toimintaa. Da Vinci muun muassa huomasi sen, että kuva jonka silmä näkee on ylösalaisin verkkokalvolla.
Кыркларели.
Кыркларели ил дӓ Кыркларели районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кыркларели (турокла Kırklareli) — Йыд-вадывел Турцин халажы. Кыркларели илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 84.868 (пӱэргӹ: 44.298; ӹдӹрӓмӓш: 40.570) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кырклар» ('нӹллӹвлӓ') дон «эль» ('эл'; «эли» 'элжӹ') шамаквлӓ гӹц лин.
Кыршехир.
Кыршехир (турк Kırşehir) — Покшал Турцин халажы. Кыршехир илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 118.412 (пӱэргӹ: 58.526; ӹдӹрӓмӓш: 59.886) эдем ӹлен.
Кырыккале.
Кырыккале (турк Kırıkkale) — Покшал Турцин халажы. Кырыккале илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 201.578 (пӱэргӹ: 100.661; ӹдӹрӓмӓш: 100.917) эдем ӹлен.
Кӱтахья.
Кӱтахья (турк Kütahya) — Вадывел Турцин халажы. Кӱтахья илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 226.931 (пӱэргӹ: 113.692; ӹдӹрӓмӓш: 113.239) эдем ӹлен.
Коэӓн ваштар.
Коэӓн ваштар () — Sapindaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Ваштарын йиш.
Шӹргӹ ваштар.
Шӹргӹ ваштар () — Sapindaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Ваштарын йиш.
Кырык ваштар.
Кырык ваштар () — Sapindaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Ваштарын йиш.
Малатья.
Малатья (турокла Malatya) — Ирвел Турцин халажы. Малатья илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 449.333 (пӱэргӹ: 224.223; ӹдӹрӓмӓш: 225.110) эдем ӹлен.
Маниса.
Маниса (турк Manisa) — Вадывел Турцин халажы. Маниса илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 329.675 (пӱэргӹ: 165.491; ӹдӹрӓмӓш: 164.184) эдем ӹлен.
Мардин.
Мардин (турк Mardin) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин халажы. Мардин илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 130.024 (пӱэргӹ: 67.259; ӹдӹрӓмӓш: 62.765) эдем ӹлен.
Мерсин.
Мерсин (турк Mersin) — Кечӹвӓл Турцин халажы. Мерсин илӹн вуйхалажы. Турциштӹ кого халавлӓ ло гӹц 10-шы вӓрӹм нӓлеш. 2010-шӹ ин тӹштӹ 843 429 эдем ӹлен.
Мерсин халан центр районвлӓ: Акдениз, Мезитли, Торослар, Енишехир.
Мугла.
Мугла (турокла Muğla) — Кечӹвӓл-вадывел Турцин халажы. Мугла илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 92.328 (пӱэргӹ: 46.542; ӹдӹрӓмӓш: 45.786) эдем ӹлен.
Муш (хала).
Муш (турокла Muş) — Ирвел Турцин халажы. Муш илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 168.817 (пӱэргӹ: 86.751; ӹдӹрӓмӓш: 82.066) эдем ӹлен.
Невшехир.
Невшехир (турокла Nevşehir) — Покшал Турцин халажы. Невшехир илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 114.691 (пӱэргӹ: 57.057; ӹдӹрӓмӓш: 57.634) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «нэв» ('у') дон «шехир» ('хала') шамаквлӓ гӹц лин.
Нигде.
Нигде (турокла Niğde) — Кечӹвӓл Турцин халажы. Нигде илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 193.373 (пӱэргӹ: 97.288; ӹдӹрӓмӓш: 96.085) эдем ӹлен.
Орду.
Орду (турокла Ordu) — Йыдвел Турцин халажы. Орду илӹн вуйхалажы. 2010-шы ин тӹштӹ 177.707 (пӱэргӹ: 87.956; ӹдӹрӓмӓш: 89.751) эдем ӹлен.
Османие.
Османие (турокла Osmaniye) — Кечӹвӓл Турцин халажы. Османие илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 219.411 (пӱэргӹ: 109.817; ӹдӹрӓмӓш: 109.594) эдем ӹлен.
Ризе.
Ризе (турокла Rize) — Йыд-ирвел Турцин халажы. Ризе илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 132.123 (пӱэргӹ: 65.454; ӹдӹрӓмӓш: 66.669) эдем ӹлен.
Самсун.
Самсун (турокла Samsun) — Йыдвел Турцин халажы. Самсун илӹн вуйхалажы. 2007-шӹ ин тӹштӹ 423 859 эдем ӹлен.
Самсун халан центр районвлӓ: Атакум, Джаник, Илкадым, Теккекӧй.
Вӹргеньӹ.
Вӹргеньӹ - хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 29 атом номерӓн. Cu () символ доно анжыкталтеш.
Историжӹ.
Вӹргеньӹ изи температурышток шӹранӓӓт, эдем ти металлым кугез годшенок кычылтеш. Вӹргеньӹ вулны доно шӹрӓтӹмӹкӹ, той лиэш. Тойым эдем кужы жеп кычылтын, седӹндонат историн периодшым анжыктышы той жеп курымвлӓ термин улы.
Латинлӓ шамак Cuprum (Aes cuprium, Aes cyprium) Кипр, лӹм гӹц лӓктӹн, кышты III курымын (Х.ш.я) вӹргеньӹм шӹрӓтӹмӹ камакавлӓ ылыныт.
Сивас.
Сивас (турокла Sivas) — Покшал Турцин халажы. Сивас илӹн вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 338.728 (пӱэргӹ: 171.092; ӹдӹрӓмӓш: 167.636) эдем ӹлен.
Сиирт.
Сиирт (турокла Siirt) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин халажы. Сиирт илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 132.789 (пӱэргӹ: 69.502; ӹдӹрӓмӓш: 63.287) эдем ӹлен.
Синоп.
Синоп (турокла Sinop) — Йыдвел Турцин халажы. Синоп илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 53.584 (пӱэргӹ: 26.399; ӹдӹрӓмӓш: 27.185) эдем ӹлен.
Стамбул.
Стамбул тенгеок Истанбул (турокла İstanbul) — Йыд-вадывел Турцин сек кого халажы, сӓндӓлӹкӹн экономика, индустри, выжалымаш, культура дон шӹнцӹмӓш покшалжы. Стамбул илӹн вуйхалажы. Турциштӹ кого халавлӓ ло гӹц 1-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 12 782 960 эдем ӹлен.
Стамбул халан центр районвлӓ: Авджылар, Багджылар, Бахчелиэвлер, Бакыркӧй, Байрампаша, Бешикташ, Бейоглу, Фатих, Газиосманпаша, Гӱнгӧрен, Кадыкӧй, Кягытхане, Кӱчӱкчекмедже, Шишли, Ӱскӱдар, Зейтинбурну.
Эссен дӓ Печ доно Стамбул 2010 ин Европын культура вуйхалажы ылын.
Текирдаг.
Текирдаг (турокла Tekirdağ) — Йыд-вадывел Турцин халажы. Текирдаг илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 137 962 эдем ӹлен.
Токат.
Токат (турокла Tokat) — Йыдвел Турцин халажы. Токат илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 124 496 эдем ӹлен.
Трабзон.
Трабзон (турокла Tokat) — Йыд-ирвел Турцин халажы. Трабзон илӹн вуйхалажы. 2010-шӹ ин тӹштӹ 234 063 эдем ӹлен.
Ечӹ.
Ечӹ лым мыч кашташ куштылта. Ечӹм ялеш чиӓт, тӹдӹ ӹшкежӹ кок кужы вӹцкӹж ханга постол ылеш, кушкӹлӓ ӓйӹмы кашар мычашан. Шачашыжы ечӹ Европа гӹц ылеш, шамаклан Йыпелвел Америкышты ечӹ вӓреш лым мыч кашташ манын лым ялвлӓм кычылтыт. Ечӹ лым мыч йыжна. Ечӹвлӓ шукы йиш лин кердӹт: ӓнгӹсӹр ечӹвлӓм тел спортышты, кымда ечӹвлӓм пышкыды лым мыч дӓ шӹргӹ лошты кашташ кычылтыт.
Тунджели.
Тунджели (турокла Tunceli) — Ирвел Турцин халажы. Тунджели илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 33.316 (пӱэргӹ: 19.526; ӹдӹрӓмӓш: 13.790) эдем ӹлен.
Ушак.
Ушак (турокла Uşak) — Вадывел Турцин халажы. Ушак илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 209.912 (пӱэргӹ: 104.519; ӹдӹрӓмӓш: 105.393) эдем ӹлен.
Хаккяри.
Хаккяри (турокла Hakkâri) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин халажы. Хаккяри илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 83.423 (пӱэргӹ: 45.398; ӹдӹрӓмӓш: 38.025) эдем ӹлен.
Чанаккале.
Чанаккале (турокла Çanakkale) — Йыд-вадывел Турцин халажы. Чанаккале илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 90 653 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «Чан» (хала лӹм 'Чан') дон «Аккале» (сола лӹм 'Аккале') шамаквлӓгӹц лин.
Чанкыры.
Чанкыры (турокла Çankırı) — Йыдвел Турцин халажы. Чанкыры илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 79.511 (пӱэргӹ: 40.158; ӹдӹрӓмӓш: 39.353) эдем ӹлен.
Чорум.
Чорум (турокла Çorum) — Йыдвел Турцин халажы. Чорум илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 248.109 (пӱэргӹ: 123.063; ӹдӹрӓмӓш: 125.046) эдем ӹлен.
Шанлыурфа.
Шанлыурфа (турокла Şanlıurfa) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин халажы. Шанлыурфа илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 674.515 (пӱэргӹ: 340.225; ӹдӹрӓмӓш: 334.290) эдем ӹлен.
Шырнак.
Шырнак ил дӓ Шырнак районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Шырнак (турокла Şırnak) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин халажы. Шырнак илӹн вуйхалажы. 2010-шы ин тӹштӹ 77.865 (пӱэргӹ: 41.029; ӹдӹрӓмӓш: 36.836) эдем ӹлен.
Ыгдыр.
Ыгдыр (турокла Iğdır) — Ирвел Турцин халажы. Ыгдыр илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 121.848 (пӱэргӹ: 63.020; ӹдӹрӓмӓш: 58.828) эдем ӹлен.
Ыспарта.
Ыспарта (турокла Isparta) — Кечӹвӓл-вадывел Турцин халажы. Ыспарта илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 197.169 (пӱэргӹ: 99.213; ӹдӹрӓмӓш: 97.956) эдем ӹлен.
Эдирне.
Эдирне (турокла Edirne) — Йыд-вадывел Турцин халажы. Эдирне илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 153.199 (пӱэргӹ: 79.608; ӹдӹрӓмӓш: 73.591) эдем ӹлен.
Элязыг.
Элязыг (турокла Elazığ) — Ирвел Турцин халажы. Элязыг илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 375.534 (пӱэргӹ: 185.485; ӹдӹрӓмӓш: 190.049) эдем ӹлен.
Ажак.
«Миланын Валентинажы, колышы марыжым, Орлеан герцогым ойхыра», Артньык Ф.Ричард.
Ажак вӓтӹ - ӹдӹрамӓш, кыдын марыжы колен.
Ажак мары - пӱэргӹ, кыдын вӓтӹжӹ колен.
Эрзинджан.
Эрзинджан (турокла Erzincan) — Ирвел Турцин халажы. Эрзинджан илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 135.511 (пӱэргӹ: 69.325; ӹдӹрӓмӓш: 66.186) эдем ӹлен.
Эрзурум.
Эрзурум (турокла Erzurum) — Ирвел Турцин халажы. Эрзурум илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 316 002 эдем ӹлен.
Эрзурум халан центр районвлӓ: Паландӧкен, Азизие, Якутие.
Эскишехир.
Эскишехир (турокла Eskişehir) — Вадывел Турцин халажы. Эскишехир илӹн вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 617.215 (пӱэргӹ: 305.999; ӹдӹрӓмӓш: 311.216) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «эски» ('кугезӹ') дон «шехир» ('хала') шамаквлӓ гӹц лин.
Эскишехир халан центр районвлӓ: Одунпазары, Тепебашы.
Ялова.
Ялова (турокла Yalova) — Йыд-вадывел Турцин халажы. Ялова илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 107.609 (пӱэргӹ: 53.099; ӹдӹрӓмӓш: 54.510) эдем ӹлен.
Алдыр Шӹдӹр.
1825 ин анжыктымы Алдыр Шӹдӹр
Алдыр Шӹдӹр (), тенгеок Карка Шӹдӹр, Кого Мӧскӓ Шӹдӹр — Алдыр Шӹдӹр шӹм шӹдӹр гӹц шалга, кыды каркам ӓшӹндӓрӹкта. Сек яргатажы нӹнӹ логӹц Алиот дон Дубхе ылыт.
Карка Шӹдӹр.
Карка Шӹдӹр. Анжы Алдыр Шӹдӹр.
Кого Мӧскӓ Шӹдӹр.
Кого Мӧскӓ Шӹдӹр. Анжы Алдыр Шӹдӹр.
Пафиопедилум.
Пафиопедилум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 80 йиш тӹрлӹ пафиопедилум улы.
Фрагмипедиум.
Фрагмипедиум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 24 йиш тӹрлӹ фрагмипедиум улы.
Калипсо (кушкыш).
Калипсо () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Йыдпел Евразиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ калипсо улы.
Лептотес.
Лептотес () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 9 йиш тӹрлӹ лептотес улы.
Лели.
Лели () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 25 йиш тӹрлӹ лели улы.
Изабели.
Изабели () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ изабели улы.
Эпидендрум.
Эпидендрум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1500 йиш тӹрлӹ эпидендрум улы.
Энцикли.
Энцикли () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 120 йиш тӹрлӹ энцикли улы.
Каттлей.
Каттлея () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 113 йиш тӹрлӹ каттлея улы.
Брассавола.
Брассавола () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 20 йиш тӹрлӹ брассавола улы.
Гуарианте.
Гуарианте () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ гуарианте улы.
Софронитис.
Софронитис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 65 йиш тӹрлӹ софронитис улы.
Масдевалли.
Масдевалли () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 400 йиш тӹрлӹ масдевалли улы.
Лӱдизи.
Лӱдизи () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ лӱдизи улы.
Аяни.
Аяни () — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Сантолина.
Сантолина () — Asteraceae йыхыш пырышы кушкыш.
Амбрози (кушкыш).
Амбрози () — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Рудбеки.
Рудбеки () — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Цинни.
Цинни () — астра йишвлӓн йыхыш пырышы Америкышты дон У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ декоративный конус пеледӹшӓн тӹшкӓ форман кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 20 тӹрлӹ цинни улы.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц ботаник Иоганн Готтфрид Цинн (Johann Gottfried Zinn, 1727–1759) лӹмеш пумы.
Спилантес.
Спилантес () — Asteraceae йыхыш пырышы кушкыш.
Аланья.
Анталья ил дӓ Аланья районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Аланья (турк Alanya) — Турцин халажы дӓ Анталья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 94.316 эдем ӹлен. Ти халаш марынвлӓӓт турист семӹнь кашташ яратат.
Анталья (ил).
Анталья (турк Antalya ili) — Кечӹвӓл Турцин илжӹ. Турциштӹ кого илвлӓ ло гӹц 7-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2010-шӹ ин тӹштӹ 1 978 333 эдем ӹлен.
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Анталья хала = Аксу, Дӧшемеалты, Кепез, Коньяалты, Муратпаша
Турци.
Турци (; официал лӹмжӹ — Турк [тенгеок Турок] Республика турокла Türkiye Cumhuriyeti) — Кечӹвӓл-ирвел Европыштыш дӓ Анзыл Азиштӹш (Изи Ази) кугижӓнӹш. Вадывелнӹ Греци, йыд-вадывелнӹ Болгари, йыдвелнӹ Шим тангыж ирвелнӹ Грузи дӓ Азербайджан, кечывӓлвелнӹ Мӱлӓндӹлоштыш тангыж, Кипр дӓ Сири, кечывӓл-ирвелнӹ Ирак дӓ Иран доно пӹсмӓным кыча. НАТО-ш 1952-шӹ ин пырен. 2010-шы ин тӹштӹ 73.722.988 (пӱэргӹ: 37.043.182; ӹдӹрӓмӓш: 36.679.806) эдем ӹлен.
Турцин сек кого халавлӓжӹ.
Вуйхалажы: Анкара (4 319 167 ӹл.), вес кого халавлӓ: Стамбул (12 782 960 ӹл.), Измир (2 758 707 ӹл.), Бурса (1 905 570 ӹл.), Адана (1 591 518 ӹл.), Газиантеп (1 295 050 ӹл.), Конья (1 067 055 ӹл.), Анталья (955 573 ӹл.),
Торгоца.
Торгоца - первиш кырык марынвлӓн (XIII - XIX курымвлӓн) йӓрмингӓм эртӓрӹмӹ вар. Йылын вургымла сирӹштӹжӹ, Кого Шӹндӹр ӓнгӹр ӓнгӹштӹ вӓрлӓнен. Кӹзӹт Йыл лӹвакӹ лин?
Ваниль (кушкыш).
Ваниль () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты, Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 110 йиш тӹрлӹ ваниль улы.
Одонтоглоссум.
Одонтоглоссум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 100 йиш тӹрлӹ одонтоглоссум улы.
Мильтони.
Мильтони () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 9 йиш тӹрлӹ мильтони улы.
Кохлиода.
Кохлиода () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10 йиш тӹрлӹ кохлиода улы.
Аа (кушкыш).
Аа () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 26 йиш тӹрлӹ "аа" улы.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм голланд издатель карт дӓ атлас Питер ван дер Аа (1659, Лейден — 1733, Лейден) лӹмеш пумы.
Зигаденус.
Зигаденус () — Melanthiaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Филези.
Филези () — Philesiaceae йыхыш пырышы кушкыш. Курым ыжар тӹшкӓ, кытшы 1 м якте дӓ диаметржӹ 2 м якте. Чилиштӹ кырыквлӓ лоштыш шӹргӹвлӓ дон купвлӓштӹ кушкеш. Кӹцкӹм пуа. Пеледӹшвлӓжӹ йӹнгӹл форман, ӹнгӹж цӹрӓан ылыт, кытышты доно 6 см якте лин кердӹт. Кӓнгӹж пӹтӹмӹ годым пеледеш. Европышкы ти пеледӹшӹм 1847 ин Кого Британиш кандымы дӓ тӹ годшен парквлӓштӹ культивируят.
Лапажери.
Лапажери () — Philesiaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Альстрӧмери.
Альстрӧмери () — Alstroemeriaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Альпини.
Альпини () — Zingiberaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Канна (кушкыш).
Канна () — Cannaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Калатей.
Калатей () — Marantaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Маранта.
Маранта () — Marantaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Равенала.
Равенала () — стрелитци йишвлӓн йыхыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ монотипан шукиӓш пушӓнгӹ.
Стрелитци.
Стрелитци () — Strelitziaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Кож лап.
Кож лап - Виловат вел Важынӓнгӹр сола доны Кого Капан карем дон Тадар карем лоштыш лапата.
Агры (ил).
Агры (турк Ağrı ili) — Ирвел Турцин илжӹ. 2009-шӹ ин тӹштӹ 542 022 эдем ӹлен.
Адана (ил).
Адана (турк Adana ili) — Кечӹвӓл Турцин илжӹ. Турциштӹ кого илвлӓ ло гӹц 5-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 2 006 650 эдем ӹлен.
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Адана хала = Йӱрегир, Караисалы, Сарычам, Сейхан, Чукурова
Адыяман (ил).
Адыяман (турк Adıyaman ili) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 585.067 эдем ӹлен.
Айдын (ил).
Айдын (турк Aydın ili) — Вадывел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 965 500 (пӱэргӹ: 482 434; ӹдӹрӓмӓш: 483 066) эдем ӹлен.
Аксарай (ил).
Аксарай (турк Aksaray ili) — Покшал Турцин илжӹ. 2010-шӹ ин тӹштӹ 366 109 эдем ӹлен.
Амасья (ил).
Амасья (турк Amasya ili) — Йыдвел Турцин илжӹ. 2010-шӹ ин тӹштӹ 334 786 эдем ӹлен.
Анкара (ил).
Анкара (турк Ankara ili) — Покшал-вадывел Турцин илжӹ. Турциштӹ кого илвлӓ ло гӹц 2-шы вӓрӹм нӓлеш. 2008-шӹ ин тӹштӹ 4.548.939 (пӱэргӹ: 2.267.779; ӹдӹрӓмӓш: 2.281.160) эдем ӹлен.
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Анкара хала (дӓ илӹн центржы) = Акьюрт, Алтындаг, Аяш, Баля, Чанкая, Чубук, Элмадаг, Этимесгут, Гӧльбашы, Каледжик, Казан, Кечиӧрен, Мамак, Синджан, Пурсаклар, Енимахалле.
Ардахан (ил).
Ардахан (турк Ardahan ili) — Йыд-ирвел Турцин илжӹ. 2009-шӹ ин тӹштӹ 108 169 эдем ӹлен.
Кринкӓн лидӹ.
Кринкӓн лидӹ - Микрӓк велнӹш карем. Тидӹм эче Изи Кокла лӹм доно пӓлӓт.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер. Йошкар-Ола, 2003
Изи Кокла.
Изи Кокла. Анжы: Кринкӓн лидӹ.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер. Йошкар-Ола, 2003
Артвин (ил).
Артвин (турк Artvin ili) — Йыд-ирвел Турцин илжӹ. 2009-шӹ ин тӹштӹ 168 092 эдем ӹлен.
Афьонкарахисар (ил).
Афьонкарахисар (турк Afyonkarahisar ili) — Вадывел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 701 572 эдем ӹлен.
Байбурт (ил).
Байбурт (турк Bayburt ili) — Йыд-ирвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 76 609 эдем ӹлен.
Лукум.
a> лапкашты шукы йиш лукумым нӓлӓш лиэш.
Лукум тенгеок Локум (— ярал лаштык, ("раха(т) ал — холкум") — марла тидӹм "логерӹм яклакам ӹштӹшӹ лаштык" манаш лиэш) - туроквлӓн десерт качкышышты. Афьонкарахисар ил дӓ Афьонкарахисар хала Турцин лукум халажы.
Крӓплӓн карем.
Крӓплӓн карем - Виловат вел Кожваж сола лишнӹш карем.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер. Йошкар-Ола, 2003.
Балыкесир (ил).
Балыкесир (турок Balıkesir ili) — Вадывел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 1 152 323 эдем ӹлен.
Бартын (ил).
Бартын (турок Bartın ili) — Йыдвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 188 449 эдем ӹлен.
Батман (ил).
Батман (турок Batman ili) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 472 487 эдем ӹлен.
Биледжик (ил).
Биледжик (турок Bilecik ili) — Вадывел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 225 381 эдем ӹлен. 2008-шӹ ин тӹштӹ 193.169 (пӱэргӹ: 97.631; ӹдӹрӓмӓш: 95.538) эдем ӹлен.
Бингӧль (ил).
Бингӧль (турок Bingöl ili) — Ирвел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 256.091 (пӱэргӹ: 130.979; ӹдӹрӓмӓш: 125.112) эдем ӹлен.
Хикмет, Назым.
Назым Хикметӹн 80 иӓш юбилейжӹ лӹмеш лыкмы почта маркы
Назым Хикмет Ран (тур. Nâzım Hikmet Ran, 20 январь 1902, Салоник — 3 июнь 1963, Москва) — турци поэт, сирӹзӹ, сценарист, драматург, ушемкымдем йенг. Турциштӹ революци шулӹшӓн поэзилӓн негӹцым пиштӹшы. Арикростат йыхышты шачын, тӹ годымок фиолософи анжалтышыжы доно коммунист ылын.
Герман, Анна Виктория.
Анна Германын шӹгержӹ Варшава шӹгерлӓштӹ
А́нна Виктория Ге́рман-Тухольская (; 14 февраль 1936, Ургенч, Узбекистан — 25 август 1982, Варшава, Польша) — поляк мырызы, композитор, 1960 ивлӓ — 1982 и лоштыш эстрада шӹдӹр.
Турок йӹлмӹ.
Турок йӹлмӹ тенгеок Тӱрк йӹлмӹ (турокла "Türkçe" тенгеок "Türk dili, Türkiye Türkçesi") — тӱрк йӹлмӹ. Туроквлӓ лошты кычылтмы йӹлмӹ, тӹнгжӹм Турциштӹ попат.
Анатоли диалектвлӓ.
1. Ирвел Анатоли диалектвлӓ (Doğu Anadolu ağızları)
1.1.2. Муш, Битлис
1.1.3. Ахлат, Адилджеваз, Буланык, Ван
1.1.5. Палу, Каракочан, Бингӧль, Карлыова, Сиирт
1.2.2. Эрзурум, Ашкале, Оваджык, Нарман
1.2.3. Пасинлер, Хорасан, Хыныс, Текман, Караязы, Терджан ("partim")
1.2.4. Байбурт, Испир, Эрзинджан, Чайырлы, Терджан ("partim")
1.2.7. Карс ("азербайджанвлӓ дӓ терекемевлӓ")
1.3.1. Пософ, Артвин, Шавшат, Ардануч, Юсуфели
1.3.2.1. Ардахан, Олур, Олту, Шенкая; Турок-месхетин ("Грузи")
1.4.1. Кемалие, Илич, Агын
1.4.2. Тунджели, Хозат, Мазгирт, Пертек
1.4.4. Элязыг, Кебан, Баскиль
2. Йыд-ирвел Анатоли диалектвлӓ (Kuzeydoğu Anadolu ağızları)
2.1.1. Вакфыкебир, Акчаабат, Тонья, Мачка, Оф, Чайкара
2.1.2. Трабзон, Йомра, Сӱрмене, Араклы, Ризе, Калкандере, Икиздере, Гӱндогду, Бӱйӱккӧй
2.2.2. Чамлыхемшин, Пазар, Хемшин, Ардешен, Фындыклы
2.3.1. Архави, Хопа, Кемальпаша, Ортаджалар
2.3.2. Хопа ("a little partim")
2.3.3. Борчка, Муратлы, Джамили, Мейданджык, Ортакӧй, Гӧкташ
3. Вадывел Анатоли диалектвлӓ (Batı Anadolu ağızları)
3.1.1. Афьонкарахисар, Эскишехир, Ушак, Наллыхан
3.1.2. Чанаккале, Балыкесир, Бурса, Биледжик
3.1.3. Айдын, Бурдур, Денизли, Ыспарта, Измир, Кӱтахья, Маниса, Мугла
3.2. Измит, Сакарья
3.3.1. Зонгулдак, Деврек, Карадениз Эрегли
3.3.2. Бартын, Чайджума, Амасра
3.3.3. Болу, Оваджык, Эскипазар, Карабӱк, Сафранболу, Улус, Эфлани, Куруджашиле
3.4.1. Гӧйнӱк, Мудурну, Кыбрысджык, Себен
3.4.2. Кызылджахамам, Бейпазары, Чамлыдере, Гӱдӱл, Аяш
3.4.3. Чанкыры, Искилип, Каргы, Баят, Османджык, Тосья, Боябат
3.5.2. Самсун, Кавак, Чаршамба, Терме
3.5.3. Орду, Гиресун, Шалпазары
3.6.1. Ладик, Хавза, Амасья, Токат, Эрбаа, Никсар, Турхал, Решадие, Алмус
3.6.2. Зиле, Артова, Сивас, Йылдызели, Хафик, Зара, Месудие
3.6.3. Шебинкарахисар, Алуджра, Сушехри
3.6.4. Кангал, Дивриги, Гӱрӱн, Малатья, Хекимхан, Арапгир
3.7.1. Акчадаг, Даренде, Доганшехир
3.7.2. Афшин, Эльбистан, Гӧксун, Андырын, Адана, Хатай, Тарсус, Эрегли
3.7.4. Адыяман, Халфети, Биреджик, Килис
3.8. Анкара, Хаймана, Баля, Шерефликочхисар, Чубук, Кырыккале, Кескин, Каледжик, Кызылырмак, Чорум, Йозгат, Кыршехир, Невшехир, Нигде, Кайсери, Шаркышла, Гемерек
Румели диалектвлӓ.
Турок йӹлмӹн Румели диалектвлӓжӹ Турцин Европышты (Фракиштӹ) халавлӓжӹ дӓ Балканвлӓшты халавлӓ.
Кыльы (кек).
Кыльы - () — вӓрӓш йиш кек.
Портретшӹ.
Кӓпшӹ доно 41—60 см. Кужы шылдыр дон пачшын палшымы доно рок лишнӹ юкдеок чонгештен кердеш. Тенге тӹдӹ ньымыштшы изи йӓнвлӓм, кек игӹвлӓм, шӓкшӓльӹвлӓм, мынивлӓм дӓ молы качкышым моэш. Кужы ялжы шуды лошты сӓрнӹшӹ качкышыжым роалташ палша. Йонган вӓрвлӓштӹ ӹла.
Ареалжы.
Лач поляр зоныштыш мӱлӓндӹвлӓштӹ веле ак вашлиалт.
Битлис (ил).
Битлис (турок Bitlis ili) — Ирвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 428 489 эдем ӹлен.
Болу (ил).
Болу (турок Bolu ili) — Йыд-вадывел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 270 417 эдем ӹлен.
Бурдур (ил).
Бурдур (турок Burdur ili) — Кечӹвӓл-вадывел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 251 181 эдем ӹлен.
Бурса (ил).
Бурса илӹн районвлӓжӹ дӓ Мрамор тангыж ("Marmara Denizi")
Бурса (турок Bursa ili) — Йыд-вадывел Турцин илжӹ. Турциштӹ кого илвлӓ ло гӹц 4-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 1.905.570 (пӱэргӹ: 951.996; ӹдӹрӓмӓш: 953.574) эдем ӹлен.
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Бурса халан центр районвлӓ: Гемлик, Гӱрсу, Кестель, Муданья, Нилӱфер, Османгази, Йылдырым.
Нуды.
Нуды - марыжын ӓль вӓтӹжӹн шыжаржы.
Ӓвӓ.
Ӓвӓ, Ӓви () шайыштмы годым, социальный контекстышты "ӓвӓжӹ" форма кычылталтеш. Тетям ӹштӹшӹ ӹдӹрӓмӓш, ты годымок тетям адаптируйымы годымат ти шамак кычылталтеш. Ти контекстышты варашӓвӓ шамак негативный цӹреӓн ылеш. Шукы йӹлмӹштӹжок "Ӓвӓ" шамак доно тенгеок вольыквлӓн, йӓнвлӓн дӓ кеквлӓн игӹштӹм ӹштӹшӹм лӹмдӓт.
Ван (ил).
Ван (турок Van ili) — Ирвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 979 671 эдем ӹлен.
Газиантеп (ил).
Газиантеп (турок Gaziantep ili) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин илжӹ. Турциштӹ кого илвлӓ ло гӹц 8-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 1 612 427 эдем ӹлен.
Газиантеп ил дӓ хала Турцин фисташка ("Pistachio vera") халажы.
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Газиантеп халан центр районвлӓ: Огузели, Шахинбей, Шехиткамиль.
Нолгы.
Нолгы укш
Гиресун (ил).
Гиресун (турокла Giresun ili) — Йыдвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 417 505 эдем ӹлен.
Гӱмӱшхане (ил).
Гӱмӱшхане (турокла Gümüşhane ili) — Йыдвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 130 825 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӱмӱш» ('silver') дон «хане» ('house') шамаквлӓ гӹц лин.
Денизли (ил).
Денизли (турокла Denizli ili) — Кечӹвӓл-вадывел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 931 823 эдем ӹлен.
Мары Эл карта марла.
Мары Эл карта марла - мары халыкын историштӹжӹ пӹтӓриш гӓнӓ марла лыкмы карта. Ти картым Эстоништӹ 2008 ин лыкмы. Ти пӓшӓм историк Геннади Гордеев ӹштен. Картым a> марынвлӓн Ушем палышымы доно лыкмы.
Ажедмӓшвлӓ.
Мары Эл карта марла
http://mariuver.info/files/map_mari_el.pdf
Диярбакыр (ил).
Диярбакыр (турокла Diyarbakır ili) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин илжӹ. Турциштӹ кого илвлӓ ло гӹц 12-шы вӓрӹм нӓлеш. 2008-шӹ ин тӹштӹ 1 051 511 эдем ӹлен.
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Диярбакыр халан центр районвлӓ: Баглар, Каяпынар, Сур.
Дӱздже (ил).
Дӱздже (турокла Düzce ili) — Йыд-вадывел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 323 328 эдем ӹлен.
Тундра пирӹ.
Тундра пирӹ () — Йыдвел Руш Федерацин вӹд лишнӹ пивлӓн йыхыш пырышы пирӹ. Сек коговлӓжӹ 118 - 137 (озы) 112 - 136 (ӓвӓ) см кыташ лин кердӹт. Массышты 42 - 49 кг якте шоэш.
Койот.
Койот () — Йыдвел Америкышты вӹд лишнӹ пивлӓн йыхыш пырышы хир йӓн. Сек коговлӓжӹ 75 - 100 см кыташ лин кердӹт. Массышты 21 кг якте шоэш.
Шакал.
Шакал () — Кечӹвӓл-ирвел Европышты, Йыдвел Африкышты дӓ Кечӹвӓл Азиштӹ вӹд лишнӹ пивлӓн йыхыш пырышы хир йӓн. Сек коговлӓжӹ 80 см кыташ лин кердӹт. Массышты 7 - 10 кг якте шоэш.
Мексика пирӹ.
Мексика пирӹ () — Йыдвел Америкышты, Мексикышты вӹд лишнӹ пивлӓн йыхыш пырышы пирӹ. Сек коговлӓжӹ 1,2 – 1,5 м кыташ лин кердӹт. Массышты 27 – 37 кг якте шоэш.
Тибет пирӹ.
Тибет пирӹ (тенгеок "Canis lupus laniger") — Азиштӹ вӹд лишнӹ пивлӓн йыхыш пырышы пирӹ.
Аляска тундра пирӹ.
Аляска тундра пирӹ () — Аляскышты вӹд лишнӹ пивлӓн йыхыш пырышы пирӹ. Сек коговлӓжӹ 100 – 150 см кыташ лин кердӹт. Массышты 80 кг якте шоэш.
Зонгулдак (ил).
Зонгулдак (турокла Zonguldak ili) — Йыд-вадывел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 615 890 эдем ӹлен.
Измир (ил).
Измир (турокла İzmir ili) — Вадывел Турцин илжӹ. Турциштӹ кого илвлӓ ло гӹц 3-шы вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 3 967 041 эдем ӹлен.
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Измир халан центр районвлӓ: Балчова, Байраклы, Борнова, Буджа, Чигли, Газиэмир, Гӱзелбахче, Карабаглар, Каршыяка, Конак, Нарлыдере.
Йозгат (ил).
Йозгат (турокла Yozgat ili) — Турцин илжӹ. 2007-шӹ ин тӹштӹ 265 531 эдем ӹлен.
Кайсери (ил).
Кайсери (турокла Kayseri ili) — Покшал Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 1 165 088 эдем ӹлен.
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Кайсери халан центр районвлӓ: Хаджылар, Инджесу, Коджасинан, Меликгази, Талас.
Карабӱк (ил).
Карабӱк (турокла Karabük ili) — Йыд-вадывел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 218 463 эдем ӹлен.
Караман (ил).
Караман (турокла Karaman ili) — Кечӹвӓл Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 226 049 эдем ӹлен.
Карс (ил).
Карс (турокла Kars ili) — Йыд-ирвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 312 205 эдем ӹлен.
Кастамону (ил).
Кастамону (турокла Kastamonu ili) — Йыдвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 360 366 эдем ӹлен.
Кахраманмараш (ил).
Кахраманмараш (турокла Kahramanmaraş ili) — Кечӹвӓл Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 1 037 492 эдем ӹлен.
Килис (ил).
Килис (турокла Kilis ili) — Кечӹвӓл Турцин илжӹ. 2007-шӹ ин тӹштӹ 118 457 эдем ӹлен.
Коджаэли (ил).
Коджаэли (турокла Kocaeli ili) — Йыд-вадывел Турцин илжӹ. Турциштӹ кого илвлӓ ло гӹц 11-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 1 437 926 эдем ӹлен. Районын (илӹн) административный покшалжы (центржы): Измит.
Конья (ил).
Конья (турокла Konya ili) — Покшал-вадывел Турцин илжӹ. Турциштӹ кого илвлӓ ло гӹц 6-шы вӓрӹм нӓлеш. 2007-шӹ ин тӹштӹ 1 959 082 эдем ӹлен.
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Конья халан центр районвлӓ: Каратай, Мерам, Сельчуклу.
Кӱтахья (ил).
Кӱтахья (турокла Kütahya ili) — Вадывел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 1 959 082 эдем ӹлен.
Сузы.
Сузы () — фазан йыхыш пырышы кеквлӓ логӹц сек когожы. Пачыжы йӹргешкӹрӓк, логерӹштӹш пынжы кужырак. Озывлӓжӹ яргата пынан ылыт. Евразин шӹргӹвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кек.
Арвӓтӹ.
Арвӓтӹ - кӓпеш шошы ӹдӹр, марлан кеӓш йӓмдӹлӓлтшӹ ӹдӹр ӓль ӹдӹрӓмӓш. Шаян этимологижӹ кок шая гӹц шалга: "ары" - йӱкшӹ агыл, соты вуян дӓ кокшы формантжы "вӓтӹ" шамак гӹц.
Кыркларели (ил).
Кыркларели (турокла Kırklareli ili) — Йыд-вадывел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 333 256 эдем ӹлен.
Йӓгӓ.
Йӓгӓ - пум кид доно пӹчкедӹмӹ инструмент. Шӹренжок тореш йӓгӓм кычылтыт.
Турци регионвлӓ.
Турцин регионвлӓ (турокла "Bölge" 'регион', "Bölgeler" 'регионвлӓ', "Bölgesi" 'регионжы', "Bölgeleri" 'регионвлӓжы') 7.
Кыршехир (ил).
Кыршехир (турокла Kırşehir ili) — Покшал Турцин илжӹ. 2007-шӹ ин тӹштӹ 223 170 эдем ӹлен.
Кырыккале (ил).
Кырыккале (турокла Kırıkkale ili) — Покшал Турцин илжӹ. 2007-шӹ ин тӹштӹ 280 234 эдем ӹлен.
Малатья (ил).
Малатья (турокла Malatya ili) — Ирвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 722 065 эдем ӹлен.
Маниса (ил).
Маниса (турокла Manisa ili) — Вадывел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 1.316.750 (пӱэргӹ: 656.051; ӹдӹрӓмӓш: 660.699) эдем ӹлен.
Мардин (ил).
Мардин (турокла Mardin ili) — Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 750.697 (пӱэргӹ: 378.451; ӹдӹрӓмӓш: 372.246) эдем ӹлен.
Сексӹ.
Сексӹ тенгеок колвӓрӓш () — вӓрӓш йишвлӓн йыхыш пырышы У дӓ Тошты Мӱлӓндӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ хир кек. Кытшы 50–66 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 127–180 см, нелӹцшӹ 0.9–2.1 кг якте шоэш.
Мерсин (ил).
Мерсин (турокла Mersin ili; тошты [-2002] лӹмжӹ: Ичель İçel) — Кечӹвӓл Турцин илжӹ. Турциштӹ кого илвлӓ ло гӹц 10-шы вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 1.647.899 (пӱэргӹ: 819.515; ӹдӹрӓмӓш: 828.384) эдем ӹлен.
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Мерсин халан центр районвлӓ: Акдениз, Мезитли, Торослар, Енишехир.
Мугла (ил).
Мугла (турокла Muğla ili) — Кечӹвӓл-вадывел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 791.424 (пӱэргӹ: 405.079; ӹдӹрӓмӓш: 386.345) эдем ӹлен.
Муш (ил).
Муш (турокла Muş ili) — Ирвел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 404.309 (пӱэргӹ: 207.270; ӹдӹрӓмӓш: 197.039) эдем ӹлен.
Невшехир (ил).
Невшехир (турокла Nevşehir ili) — Покшал Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 281.699 (пӱэргӹ: 139.025; ӹдӹрӓмӓш: 142.674) эдем ӹлен. Ти регионышты ЮНЕСКО-н документӹшкӹжӹ пыртымы Гӧреме Халык парк вӓрлӓнӓ.
Нигде (ил).
Нигде (турокла Niğde ili) — Кечӹвӓл Турцин илжӹ. Попымы годым "Нийде" манмыла. 2008-шӹ ин тӹштӹ 338.447 (пӱэргӹ: 169.377; ӹдӹрӓмӓш: 169.070) эдем ӹлен.
Lady Gaga.
Lady Gaga (Лэйди Гага) (лачокла лӹмжӹ — Стефани Джоанн Анджелина Джерманотта, 28 март 1986 и — американ электро - данс- дӓ поп-мырызы, ди-джей, композитор. дебют альбомжы "The Fame" (2008) лӹмӓн ылын дӓ 2010 ин августеш 13,4 миллион экземпляр доно тунӹмбал мыч шӓрлен кен. Стефани из годшенжок музыкым яратен, 4 иӓш ылмжы годым ӹшкевуяжы фортепиано фортепианом шакташ тыменьӹн дӓ Майкл Джексон дон Синди Лауперӹн мырывлаштӹм тетя магнитофоныш сираш тӹнгалӹн. Атяжӓт музыкант ылын. Луатикиаш Стефани Convent of The Sacred Heart школыш тыменяш пырен, кышты, тӹдӹ гӹц пасна Хилтон шыжарак-ӓкӓк дон Кэролайн Кеннеди тыменьӹнӹт. Стефанин шайыштмыжы семӹнь, весӹвлӓ гань чидеӓт, школышты тӹдӹм ваштылыныт. Тенге гӹнят, луддӹмӹ ӹдӹр ылынам дӓ кӹзӹтӓт, яклешт кем гӹнят, сойток ял вӹкем кӹньӹлам манын, Лэйди Гага ӹшке гишӓнжӹ пӓлдӹртӓ.
Руанда йӹлмӹ.
Руанда йӹлмӹ тенгеок киньяруанда (руандала "Ikinyarwanda" тенгеок "Ururimi rw’Ikinyarwanda") — Банту йӹлмӹ. Руандавлӓ (: хутувлӓ, тутсивлӓ, твавлӓ) лошты кычылтмы йӹлмӹ, тӹнгжӹм Руандышты попат.
Крикӓн сир.
Крикӓн сир - Якшар Йыл вел Вес сир Цартак сола лишнӹш кырык нер.
Кечиӧрен.
Анкара ил дӓ Кечиӧрен районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кечиӧрен () — Турцин, Йыдвел Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 779.905 (пӱэргӹ: 385.062; ӹдӹрӓмӓш: 394.843) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кечи» ('кесӹ') дон «ӧрен» ('руина') шамаквлӓ гӹц лин.
Язи лидӹ.
Язи лидӹ - Йоласал вел Йӓкӹныр дон Йынгы Кушыргы солавлӓ лоштыш лидӹ.
Орду (ил).
Орду (турокла Ordu ili) — Йыдвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 719.183 (пӱэргӹ: 358.386; ӹдӹрӓмӓш: 360.797) эдем ӹлен.
Османие (ил).
Османие (турокла Osmaniye ili) — Кечӹвӓл Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 464.704 (пӱэргӹ: 232.118; ӹдӹрӓмӓш: 232.586) эдем ӹлен.
Ризе (ил).
Ризе (турокла Rize ili) — Йыд-ирвел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 319.410 (пӱэргӹ: 157.650; ӹдӹрӓмӓш: 161.760) эдем ӹлен.
Сакарья (ил).
Сакарья (турокла Sakarya ili) — Йыд-вадывел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 851.292 (пӱэргӹ: 426.366; ӹдӹрӓмӓш: 424.926) эдем ӹлен.
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Адапазары (Sakarya merkezi) халан центр районвлӓ: Арифие, Эренлер, Сердиван
Самсун (ил).
Самсун (турокла Samsun ili) — Йыдвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 1.252.693 (пӱэргӹ: 620.015; ӹдӹрӓмӓш: 632.678) эдем ӹлен.
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Самсун халан центр районвлӓ: Атакум, Джаник, Илкадым, Теккекӧй.
Сивас (ил).
Сивас (турокла Sivas ili) — Покшал Турцин илжӹ. 2009-шӹ ин тӹштӹ 633.347 (пӱэргӹ: 318.905; ӹдӹрӓмӓш: 314.442) эдем ӹлен.
Сиирт (ил).
Караман (турокла Siirt ili) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 291.528 (пӱэргӹ: 150.628; ӹдӹрӓмӓш: 140.900) эдем ӹлен.
Синоп (ил).
Синоп (турокла Sinop ili) — Йыдвел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 200.791 (пӱэргӹ: 98.961; ӹдӹрӓмӓш: 101.830) эдем ӹлен.
Стамбул (ил).
Стамбул (туркла İstanbul ili) — Йыд-вадывел Турцин илжӹ. Турциштӹ кого илвлӓ ло гӹц 1-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 12 915 158 (пӱэргӹвлӓ: 6 498 997; ӹдӹрӓмӓшвлӓ: 6 416 161) эдем ӹлен.
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Стамбул халан центр районвлӓ: Авджылар, Багджылар, Бахчелиэвлер, Бакыркӧй, Байрампаша, Бешикташ, Бейоглу, Фатих, Газиосманпаша, Гӱнгӧрен, Кадыкӧй, Кягытхане, Кӱчӱкчекмедже, Шишли, Ускюдар, Зейтинбурну
Текирдаг (ил).
Текирдаг (турокла Tekirdağ ili) — Йыд-вадывел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 798 109 (озы: 406 744; ӓвӓ: 391 365) эдем ӹлен.
Токат (ил).
Токат (турокла Tokat ili) — Йыдвел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 617 158 (озы: 306 757; ӓвӓ: 310 401) эдем ӹлен.
Трабзон (ил).
Трабзон (турокла Trabzon ili) — Йыдвел Турцин илжӹ. 2007-шӹ ин тӹштӹ 1 024 901 эдем ӹлен.
Остеоспермум.
Остеоспермум () — Asteraceae йыхыш пырышы кушкыш.
Тунджели (ил).
Тунджели (турокла Tunceli ili) — Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 86.449 (пӱэргӹ: 49.709; ӹдӹрӓмӓш: 36.740) эдем ӹлен.
Ушак (ил).
Ушак (турокла Uşak ili) — Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 334 115 эдем ӹлен.
Хаккяри (ил).
Хаккяри (турокла Hakkâri ili) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин илжӹ. 2009-шӹ ин тӹштӹ 256 761 (озы: 135 884; ӓвӓ: 120 877) эдем ӹлен.
Хатай (ил).
Хатай (турокла Hatay ili) — Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 1 480 571 эдем ӹлен.
Чанаккале (ил).
Чанаккале (турокла Çanakkale ili) — Йыд-вадывел Турцин илжӹ. 2009-шӹ ин тӹштӹ 477 735 (озы: 243 643; ӓвӓ: 234 092) эдем ӹлен.
Чанкыры (ил).
Чанкыры (турокла Çankırı ili) — Йыдвел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 176.093 (пӱэргӹ: 87.914; ӹдӹрӓмӓш: 88.179) эдем ӹлен.
Чорум (ил).
Чорум (турокла Çorum ili) — Йыдвел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 545.444 (пӱэргӹ: 270.107; ӹдӹрӓмӓш: 275.337) эдем ӹлен.
Шанлыурфа (ил).
Шанлыурфа (турокла Şanlıurfa ili) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин илжӹ. Турциштӹ кого илвлӓ ло гӹц 9-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2008-шӹ ин тӹштӹ 1.574.224 (пӱэргӹ: 788.278; ӹдӹрӓмӓш: 785.946) эдем ӹлен.
Шырнак (ил).
Шырнак (турокла Şırnak ili) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 430.109 (пӱэргӹ: 219.187; ӹдӹрӓмӓш: 210.922) эдем ӹлен.
Ыгдыр (ил).
Ыгдыр (турокла Iğdır ili) — Ирвел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 184.025 (пӱэргӹ: 95.195; ӹдӹрӓмӓш: 88.830) эдем ӹлен.
Ыспарта (ил).
Ыспарта (турокла Isparta ili) — Кечӹвӓл-вадывел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 407.463 (пӱэргӹ: 204.080; ӹдӹрӓмӓш: 203.383) эдем ӹлен.
Эдирне (ил).
Эдирне (турокла Edirne ili) — Турцин илжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 396 462 эдем ӹлен.
Элязыг (ил).
Элязыг (турокла Elazığ ili) — Ирвел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 547.562 (пӱэргӹ: 271.330; ӹдӹрӓмӓш: 276.232) эдем ӹлен.
Эрзинджан (ил).
Эрзинджан (турокла Erzincan ili) — Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 210.645 (пӱэргӹ: 107.415; ӹдӹрӓмӓш: 103.230) эдем ӹлен.
Эрзурум (ил).
Эрзурум Ирвел (турокла Erzurum ili) — Ирвел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 774.967 (пӱэргӹ: 391.588; ӹдӹрӓмӓш: 383.379) эдем ӹлен.
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Эрзурум халан центр районвлӓ: Паландӧкен, Азизие, Якутие.
Эскишехир (ил).
Эскишехир Ирвел (турокла Eskişehir ili) — Вадывел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 741.739 (пӱэргӹ: 368.486; ӹдӹрӓмӓш: 373.253) эдем ӹлен.
Районвлӓ (Илчевлӓ).
Эскишехир халан центр районвлӓ: Одунпазары, Тепебашы.
Ялова (ил).
Ялова Ирвел (турокла Yalova ili) — Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 197.412 (пӱэргӹ: 99.037; ӹдӹрӓмӓш: 98.375) эдем ӹлен.
Астра.
Астра () — Астра йишвлӓн () йыхыш пырышы кушкыш. Кырык сирӹштӹ дӓ Мары Элыштыш садвлӓштӹ шӹренок вӓшлиӓлтшӹ пеледӹш.
Космос (кушкыш).
Космос () — Asteraceae йыхыш пырышы кушкыш.
Астра йишвлӓ.
Астра йишвлӓ () — мӱлӓндӹ вӹлнӹ сек кымдан дӓ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ пеледӹшлӓ кушкыш. Цилӓжӹ 25 000 нӓрӹ йиш астра улы, кыдывлӓ 900 - 1000 йыхеш пайылалтыт. Шӹренжок икиӓш ӓль шукыиӓш ылыт, шоэн тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹ семӹнь лин кердӹт.
Ааронсони.
Ааронсони () — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Агератум.
Агератум () — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Каллистефус.
Каллистефус () — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Хризантема.
Хризантема () — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Георгина.
Георгина () — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы шукиӓш кушкыш.
Селмӓ.
Селмӓ - кӹртни гӹц ӹштӹмӹ качкышым йӓмдӹлӹмӹ ӓтӹдер.
Маршалли.
Маршалли () — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Блюмей.
Блюмей () — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Гербера.
Гербера () — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Астерискус.
Астерискус () — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Бальзамориза.
Бальзамориза () — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Брахилена.
Брахилена () — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Вернони.
Вернони () — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Кӱвуй.
Кӱвуй - ("Cottus gobio") шир вӹдӹштӹ ӹлӹшӹ, ире вӹдӹм яратышы дӓ пындашышты сӓрнӹшӹ изи кол. Йылым луктӓлмӹ паштек Мары Элышты ти кол ямаш тӹнгӓлӹн. 2 - 3 иӓш кӱвуй 9 см якте кушкын шоэш.
Эхинацей.
Эхинацей () — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Арали.
Арали () — Арали йишвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Хейродендрон.
Хейродендрон () — арали йишвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Элеутерококк.
Элеутерококк () — Арали йишвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Мерита.
Мерита () — Арали йишвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Псевдопанакс.
Псевдопанакс () — Арали йишвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Шеффлера.
Шеффлера () — Арали йишвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Алоизи.
Алоизи () — Вербена йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Авиценни.
Авиценни () — Acanthaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Афеландра.
Афеландра () — Acanthaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Фиттони.
Фиттони () — Acanthaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Лӹмжӹм англи Elizabeth дӓ Sarah Mary Fitton лӹмеш пумы.
Юстици.
Юстици () — Acanthaceae йыхыш пырышы кушкыш. Цилӓжӹ 420 йиш нӓрӹ юстици улы. Америкын тропиквлӓштӹ кушкеш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм шотланди ботаник Джеймс Юстици (James Justice, 1698 - 1763) лӹмеш пумы, кыды ти пеледӹшвлӓ гишӓн сирен.
Одонтонема.
Одонтонема () — Acanthaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Пахистахис.
Пахистахис () — Acanthaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Перистрофе.
Перистрофе () — Acanthaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Псевдэрантемум.
Псевдэрантемум ("Pseuderanthemum carruthersii" var. "atropurpureum")
Псевдэрантемум () — Acanthaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Руэлли.
Руэлли () — Acanthaceae йыхыш пырышы кушкыш.
Стробилянт.
Стробилянт () — Acanthaceae йыхыш пырышы кушкыш. Цилӓжӹ 250 йиш нӓрӹ стробилянт улы. Азин тропиквлӓштӹ кушкеш.
Кӱкӱ.
Кӱкӱ - ӹдӹрвлӓн дӓ ӹдӹрӓмӓшвлӓн вуешӹштӹ чимӹ ӹзгӓр. Шамаклан, сӱӓн годым кӱкӱм арвӓтӹ вуешӹжӹ чиӓ.
Тунберги.
Тунберги () — Acanthaceae йыхыш пырышы кушкыш. Африкын дӓ Азин тропиквлӓштӹ кушкеш.
Лӹмжӹм швеци натуралист Карл Петер Тунберг (Carl Peter Thunberg, 1743 - 1828) лӹмеш пумы.
Уайтфелди.
Уайтфелди () — Acanthaceae йыхыш пырышы кушкыш. Африкын тропиквлӓштӹ кушкеш. Цилӓжӹ 15 йиш нӓрӹ уайтфелди улы.
Бахча йӓр.
Бахча йӓр - Микрак вел Ӱл Ямангаш сола донышы Йыл лӹвӓкӹ лишӹ йӓр.
Ош пачан мызы.
Ош пачан мызы () — кӹдӹрвлӓн йишӹн цӹвӹлӓ кеквлӓн группыш пырышы кек. Йыдвел Америкышты (вадывел АУШ, Аляска дӓ Канада) тундрышты ӹла. Кӓпшӹ 31—34 см; нелӹцшӹ 1,300 (озы) - 840 (ӓвӓ) г.
Пижоргы.
Пижоргы, тенгеок "Пижӧргӹ" - телӹм кидеш чимӹ выргем хӓдӹр. Пижоргы кок лаштык гӹц ылеш: иктӹжӹ коговарнялан, кокшыжы вес парнявлӓлӓн. Пижоргы лӹмӹнок кого уштӹвлӓ годым эффектӓн ылеш, тӹдӹ шукырак шокшым коргӹштӹжӹ урда дӓ тенге парнявлӓ ак кӹлмеп. Шӹренжок пижоргым мижӓн шӹртӹ гӹц пидӹт. Пӹтӓртӹш ивлӓн кавашты дон замшы гӹц ыргымы пижоргывлӓӓт шӹренок вӓшлиӓлтӹт. Марынвлӓн первиракшы "марла пижоргы" ылын, кыды пидмӹ йон донжы айыртемалтеш. Пижоргы косирӹн кайжы манын тӹдӹм тӹрлец дӓ апликацивлӓ доно сӹлнештӓрӓт. Пижоргы вӹлӓн халык тӹрлецвлӓмӓт тӹрлӓт.
Германи халавлӓ.
Ти спискышты Германин (, "хала праваан") халавлӓм веле пыртымы. (2010-шы ин 1-шӹ январеш) 2070 техень хала ылын. Ти халавлӓ 100 000 гӹц шукырак ӹлӹзӹ шотанвлӓ ылыт. Нӹнӹ логӹц лач Берлин, Гамбург, Мӱнхен дӓ Кӧльн) миллионан халавлӓ ылыт.
Гӱль, Абдулла.
Абдулла Гӱль (турокла Abdullah Gül, 29-шӹ октябрь 1950-шӹ и, Кайсери, Турци) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Турцин 11-шӹ Прeзидeнтжӹ, кыдым 28-шӹ августын 2007-шӹ ин айырымы.
Гӱдӱл.
Анкара ил дӓ Гӱдӱл районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӱдӱл (турокла Güdül) — Турцин халажы дӓ Йыдвел Анкара илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 10.075 (пӱэргӹ: 4.897; ӹдӹрӓмӓш: 5.178) эдем ӹлен.
Ӧзал, Тургут.
Тургут Ӧзал (турокла Halil Turgut Özal, 13-шы октябрь 1927-шӹ и, Малатья, Турци — 17-шӹ апрель 1993-шы и, Анкара, Турци) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Турцин 8-шӹ Прeзидeнтжӹ, кыдым 9-шӹ ноябрьын 1989-шӹ ин айырымы.
Пыжи лык.
Пыжи лык - Йоласал вел Пистерлӓштӹш олицӓ.
Сезер, Ахмет Недждет.
Ахмет Недждет Сезер (турокла Ahmet Necdet Sezer, 13-шы сентябрь 1941-шӹ и, Афьонкарахисар, Турци) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Турцин 10-шы Прeзидeнтжӹ, кыдым 16-шӹ майын 2000-шӹ ин айырымы.
Демирель, Сӱлейман.
Сӱлейман Демирель (турокла Süleyman Demirel, 1-шӹ ноябрь 1924-шӹ и, Ыспарта, Турци) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Турцин 9-шӹ Прeзидeнтжӹ, кыдым 17-шӹ майын 1993-шы ин айырымы.
Эврен, Кенан.
Кенан Эврен (турокла Kenan Evren, 17-шӹ июль 1917-шӹ и, Алашехир, Маниса, Турци) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Турцин 7-шӹ Прeзидeнтжӹ, кыдым 9-шӹ ноябрьын 1982-шы ин айырымы.
Корутӱрк, Фахри.
Фахри Корутӱрк (турокла Fahri Korutürk, 3-шы август 1903-шы и, Стамбул, Турци — 12-шы октябрь 1987-шӹ и, Стамбул, Турци) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Турцин 6-шы Прeзидeнтжӹ, кыдым 6-шы апрельын 1973-шы ин айырымы.
Сунай, Джевдет.
Джевдет Сунай (турокла Cevdet Sunay, 10-шы февраль 1899-шӹ и, Чайкара, Трабзон, Турци — 22-шы май 1982-шы и, Стамбул, Турци) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Турцин 5-шӹ Прeзидeнтжӹ, кыдым 28-шӹ мартын 1966-шы ин айырымы.
Турци сирӹзӹвлӓ.
Турци сирӹзӹвлӓ - турок, армян дӓ курд йӹлмӹлӓ сирӹшӹ авторвлӓ лин кердӹт.
Гӱрсель, Джемаль.
Джемаль Гӱрсель (турокла Cemal Gürsel, 10-шы июнь 1895-шӹ и, Эрзурум, Турци — 14-шӹ сентябрь 1966-шы и, Анкара, Турци) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Турцин 4-шӹ Прeзидeнтжӹ, кыдым 27-шӹ октябрьын 1960-шы ин айырымы.
Баяр, Джелаль.
Джелаль Баяр (турокла Celâl Bayar, 16-шы май 1883-шы и, Гемлик, Бурса, Турци — 22-шы август 1986-шы и, Стамбул, Турци) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Турцин 3-шы Прeзидeнтжӹ, кыдым 22-шы майын 1950-шӹ ин айырымы.
Инӧнӱ, Исмет.
Исмет Инӧнӱ (турокла İsmet İnönü, 24-шӹ сентябрь 1884-шӹ и, Измир, Турци — 25-шӹ декабрь 1973-шы и, Анкара, Турци) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Турцин 2-шы Прeзидeнтжӹ, кыдым 11-шӹ ноябрьын 1938-шӹ ин айырымы.
Ататӱрк, Мустафа Кемаль.
Мустафа Кемаль Ататӱрк (турокла Mustafa Kemal Atatürk, 19-шӹ май 1881-шӹ и, Салоники, Осман импери — 10 ноябрь 1938-шӹ и, Стамбул, Турци) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Турцин пӹтӓришӹ Прeзидeнтжӹ, кыдым 29-шӹ октябрьын 1923-шы ин айырымы.
Кызылджахамам.
Анкара ил дӓ Кызылджахамам районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кызылджахамам (турокла Kızılcahamam) — Турцин халажы дӓ Йыдвел Анкара илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 25.900 (пӱэргӹ: 12.680; ӹдӹрӓмӓш: 13.220) эдем ӹлен.
Хаймана.
Анкара ил дӓ Хаймана районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Анкара ил дӓ Хаймана районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хаймана (турокла Haymana) — Турцин халажы дӓ Кечӹвӓл Анкара илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 40.537 (пӱэргӹ: 20.306; ӹдӹрӓмӓш: 20.231) эдем ӹлен.
Наллыхан.
Анкара ил дӓ Наллыхан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Анкара ил дӓ Наллыхан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Наллыхан (турокла Nallıhan) — Турцин халажы дӓ Вадывел Анкара илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 31.323 (пӱэргӹ: 15.387; ӹдӹрӓмӓш: 15.936) эдем ӹлен.
Бейпазары.
Анкара ил дӓ Бейпазары районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бейпазары (турокла Beypazarı) — Турцин халажы дӓ Вадывел Анкара илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 46.768 (пӱэргӹ: 23.058; ӹдӹрӓмӓш: 23.710) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «бей» ('бей') дон «пазар» ('пазар'; «пазары» 'пазаржы') шамаквлӓ гӹц лин.
Полатлы.
Анкара ил дӓ Полатлы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Анкара ил дӓ Полатлы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Полатлы (турокла Polatlı) — Турцин халажы дӓ Кечӹвӓл-вадывел Анкара илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 110.990 (пӱэргӹ: 56.120; ӹдӹрӓмӓш: 54.870) эдем ӹлен.
Аяш.
Анкара ил дӓ Аяш районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Аяш (турокла Ayaş) — Турцин халажы дӓ Вадывел Анкара илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.502 (пӱэргӹ: 6.670; ӹдӹрӓмӓш: 6.832) эдем ӹлен.
Чамлыдере.
Анкара ил дӓ Чамлыдере районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чамлыдере (турокла Çamlıdere) — Турцин халажы дӓ Йыдвел Анкара илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 9.862 (пӱэргӹ: 4.944; ӹдӹрӓмӓш: 4.918) эдем ӹлен.
Проран йӓр.
Проран йӓр - Виловат велнӹш Кого йӓр доны, Йылын вургымла сирӹштӹжӹ ылын. Йыл лӹвӓкӹ лин.
Пӱлӓкӓр карем.
Пӱлӓкӓр карем - Пӹзӹкныр вел Шӹндӹрвал сола донышы карем.
Пу нер.
Пу нер - Пӹзӹкныр вел Кого Сӧрмӓнӓнгӹр сола донышы неркӓ.
Пӱлӓхӓр ныр.
Пӱлӓхӓр ныр - Пӹзӹкныр вел Томилӓ сола сагашы ныр.
Лив йӹлмӹ.
Лив йӹлмӹ (ливлӓ līvõ kēļ) — ик финн-угр йӹлмӹвлӓ гыц.
Америкын Ушымы Штатвлӓн штатвлӓжӹ.
Америкын Ушымы Штатвлӓн (АУШ) штатвлӓжӹ.
Эстони халавлӓ.
Кӹзӹтеш Эстоништӹ 47 ӹлемӹн хала статусшы. Таблицышты маняр ӹлӹзӹ 1979, 1989, 2000, 2006 ивлӓн ылын дӓ махань кымдемӹштӹ хала вӓрлӓнӓ, анжыктымы.
Гӧльбашы (Анкара).
Анкара ил дӓ Гӧльбашы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӧльбашы (турокла Gökbaşı) — Турцин, Кечӹвӓл Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 85.499 (пӱэргӹ: 44.008; ӹдӹрӓмӓш: 41.491) эдем ӹлен.
Гӧльбашы (Адыяман).
Адыяман ил дӓ Гӧльбашы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӧльбашы (турокла Gökbaşı) — Турцин, Вадывел Адыяман илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 47 599 (пӱэргӹ: 23 844; ӹдӹрӓмӓш: 23 755) эдем ӹлен.
Кудлу вӓтӹ карем.
Кудлу вӓтӹ карем - Кӹлемар кымдем Йӱксӓр вел Алатай сола лишнӹш карем.
Шерефликочхисар.
Анкара ил дӓ Шерефликочхисар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Шерефликочхисар (турокла Şereflikoçhisar) — Турцин халажы дӓ Кечӹвӓл-ирвел Анкара илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 35.353 (пӱэргӹ: 17.643; ӹдӹрӓмӓш: 17.710) эдем ӹлен.
Баля.
Анкара ил дӓ Баля районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Анкара ил дӓ Баля районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Баля (турокла Balâ) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин халажы дӓ Кечӹвӓл-ирвел Анкара илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 29.239 (пӱэргӹ: 14.749; ӹдӹрӓмӓш: 14.490) эдем ӹлен.
Кайсы карем.
Кайсы карем - Пайскырык сола лишнӹш карем.
Кого нер (кырык).
Кого нер (кырык) - Шур вел Яштуга донышы кырык.
Эстон сирӹзӹвлӓ.
Эстон сирӹзӹвлӓ - эстон йӹлмӹлӓ сирӹшӹ авторвлӓ.
Вален куп.
Вален куп - Кӹлемар кымдемӹштӹш Арде вел Валенкуптӹр сола лишнӹш куп.
Валенкуптӹр.
Валенкуптӹр (руш.Паулкино) - Кӹлемар кымдемӹштӹш Арде вел сола.
Эврен.
Анкара ил дӓ Эврен районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эврен (турокла Evren) — Турцин, Кечӹвӓл-ирвел Анкара илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 4.513 (пӱэргӹ: 2.253; ӹдӹрӓмӓш: 2.260) эдем ӹлен.
Синджан.
Анкара ил дӓ Синджан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Синджан (турокла Sincan) — Турцин, Покшал Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 434.064 (пӱэргӹ: 219.394; ӹдӹрӓмӓш: 214.670) эдем ӹлен.
Акьюрт.
Анкара ил дӓ Акьюрт районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Акьюрт (турокла Akyurt) — Турцин, Ирвел Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 24.986 (пӱэргӹ: 12.676; ӹдӹрӓмӓш: 12.310) эдем ӹлен.
Каледжик.
Анкара ил дӓ Каледжик районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Каледжик (турокла Kalecik) — Турцин, Ирвел Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 16.071 (пӱэргӹ: 7.947; ӹдӹрӓмӓш: 8.124) эдем ӹлен.
Элмадаг.
Анкара ил дӓ Элмадаг районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Элмадаг (турокла Elmadağ) — Турцин, Ирвел Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 42.511 (пӱэргӹ: 21.516; ӹдӹрӓмӓш: 20.995) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «элма» ('олма') дон «даг» ('кырык') шамаквлӓ гӹц лин.
Кӹшкӹ.
Кӹшкӹвлӓ (; алыкмарла "кишке") — Squamata (Чешуйчатые) группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 3400 тӹрлӹ кӹшкӹ улы. Кӹшкӹвлӓн сек изижӹн ("Leptotyphlops carlae") кытышты 10 см, сек когожын ("Python reticulatus") кытышты 6.95 м.
Кӹшкӹ йыжнен каштшы тупӹрдӹдӹмӹ сӱмӓн йӓн. Кӹшкӹвлӓ эдемлӓн дӓ вольыквлӓлӓн эксӹкдӹмӹ дӓ эксӹкӹм кандышывлӓ лин кердӹт. Кыдыжын пырылмышты эдемӹм пуштын вӓк кердеш. Мары Элышты вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹвлӓ логӹц кымыжвуй эксӹкдӹмӹ, той кӹшкӹ дон шим кӹшкӹ эксӹкӹм кандышы ылыт. Кӹшкӹ шӹмлӹмӓшӹм серпентологи маныт.
Франци халавлӓ.
Франци халавлӓ алфавит семӹнь.
The foreshore and Promenade des Anglais at Nice, its biggest tourist attraction.
Abbey of Graville, Le Havre.
Францин 100 кого халажы.
1999 иӓш Франци статистика семӹнь
! №!!Хала!!Департамент!!Регион!!Ӹлӹзӹ шот (1999)
Казан (Анкара).
Анкара ил дӓ Казан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Казан (турокла Kazan) — Турцин, Покшал Анкара илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 38.731 (пӱэргӹ: 19.947; ӹдӹрӓмӓш: 18.784) эдем ӹлен.
Алтындаг.
Анкара ил дӓ Алтындаг районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Алтындаг (турокла Altındağ) — Турцин, Ирвел Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 367.812 (пӱэргӹ: 184.329; ӹдӹрӓмӓш: 183.483) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «алтын» ('golden') дон «даг» ('кырык') шамаквлӓ гӹц лин.
Чубук.
Анкара ил дӓ Чубук районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чубук (турокла Çubuk) — Турцин, Йыд-ирвел Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 80.123 (пӱэргӹ: 40.051; ӹдӹрӓмӓш: 40.072) эдем ӹлен.
Кымыжвуй.
Кымыжвуй тенгеок кымыж вуян кӹшкӹ (; алыкмарла "кумыжвуянгишке") — эксӹкӹм кандышы агыл кӹшкӹ. Кытшы 80 - 150 см. Cӱмжӹ раскыдын цаклатеш. Вуйыштыжы шыренжок сар кымыжан вуйта. Тишецӹн марла лӹмжӓт ылеш. Ӹлашӹжӹ лывыргы вӓрӹм айыра, вӹдӹштӹ ишӹ шукш дӓ мынивлӓм качкын ӹлӓ. Кынамжы каля гань тыгыды йӓнвлӓ дон кек игӹвлӓм качкеш, цилӓ тидӹм ӹлӹшӹнек нелеш. Мынывлӓжӹм шӱӓш тӹнгӓлшы сӱк, намозы, лывыргы рехень лоэш опта.
Цӹрцӹк.
Цӹрцӹк, тенгеок Мӧртӓгӓ "(") — кужы ӧршӓн тӧр шылдыран пӹсӹн тӹргештӹл чонгештӹлшӹ капшангы. Цилӓжӹ мӱлӓндӹ вӹлнӹ Антарктида гӹц пасна 6800 йиш цӹрцӹк улы.
Кӹртнилӱлӹшвлӓ.
Кӹртнилӱлӹшвлӓ "(лат. Polypodióphyta)" — Кӹртнилӱлӹш йиш кушкшывлӓ лошкы кыце ӹшке кӹртнилӱлӹшвлӓ, тенгеок 400 млн и нӓрӹ перви кушкаш тӹнгӓлшӹ кӹртнилӱлӹшвлӓм ӓшӹндарӹктӹшӹ кушкышвлӓ пырат.
Чанкая.
Анкара ил дӓ Чанкая районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чанкая (турокла Çankaya) — Турцин, Покшал Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 785.330 (пӱэргӹ: 383.654; ӹдӹрӓмӓш: 401.676) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чан» ('bell') дон «кая» ('stone') шамаквлӓ гӹц лин.
Этимесгут.
Анкара ил дӓ Этимесгут районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Этимесгут (турокла Etimesgut) — Турцин, Покшал Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 313.770 (пӱэргӹ: 161.982; ӹдӹрӓмӓш: 151.788) эдем ӹлен.
Мамак.
Анкара ил дӓ Мамак районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Мамак (турокла Mamak) — Турцин, Ирвел Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 520.446 (пӱэргӹ: 263.156; ӹдӹрӓмӓш: 257.290) эдем ӹлен.
Пурсаклар.
Анкара ил дӓ Пурсаклар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Пурсаклар (турокла Pursaklar) — Турцин, Покшал Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 91.742 (пӱэргӹ: 46.204; ӹдӹрӓмӓш: 45.538) эдем ӹлен.
Енимахалле.
Анкара ил дӓ Енимахалле районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Енимахалле (турокла Yenimahalle) — Турцин, Покшал Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 609.887 (пӱэргӹ: 299.146; ӹдӹрӓмӓш: 310.741) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ени» ('у') дон «махалле» ('район') шамаквлӓ гӹц лин.
Сӱм (зоол.).
Сӱм (зоол.) — шӹренжок колвлӓн, тенгеок кыды-тидӹ йӓнгвлӓн дӓ шукшвлӓн вӹлвӓлӹштӹ.
Сӱм (бот.).
Сӱм (бот.) - кӹцкӹвлӓн, фруктывлӓ дон кавштавичӹ кушкышвлӓн каваштышты. Кыды кӹцкӹжӹ пышкыды сӱмӓн, нӹнӹм тӹхала качкаш лиэш, кыдыжым лач итӹрӓен веле качкыт.
Цунами.
Цунами (, кышты — «порт, икса», — «коэ») — шӹренжок океанышты шачшы кӱкшӹ кужы коэвлӓ. Цунамивлӓм вӹд пындаштыш рок ӹрзӓлтмӓшвлӓ шачыктат, кынам тангыж пындаш кӱш дӓ ӱлӹкӹ кашташ тӹнгӓлеш. Цунамивлӓ таманяр лу метрӓн лин кердӹт.
Адалар.
Стамбул ил дӓ Адалар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Адалар (турокла Adalar) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 14.221 эдем ӹлен.
Район лӹмӹн этимологижӹ «ада» ('ошмаоты') дон «-лар» ('-влӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Шӓжӓн.
Шӓжӓн - арашкы оптымы ромы ӓль шелӹштмӹ пу. Шӓжӓн конструкцижӹ доно шукы йиш лин кердеш. Шӓжӓнӹштӹ пу каргышы дон ӱлӹкӹлӓ агыл, кӱшкӹлӓ лишӓшлык. Шӓжӓн ӹштӹшӹвлӓ фантазим дон юморым пиштен "кунст пӓшӓм" вӓк тӹдӹ гӹц ӹштӓт.
Лото карем.
Лото карем - Картук вел Цартак сола доныш карем.
Камакай карем.
Камакай карем - Пӹзӹкныр вел Кожланӓнгӹр сола лишнӹш карем.
Камака карем.
Камака карем - Пӹзӹкныр вел Кожланӓнгӹр сола лишнӹш карем.
Камакан куп.
Камакан куп - Йӱксӓр вел Изи Йӓнчӓш сола дорц Старожильск якте шыпшылтшы куп.
Норвеги халавлӓ.
Норвеги халавлӓ. Таблицышты 10 000 утла ӹлӹзӓн хала лӹмвлӓм анжыктымы.
Исланди халавлӓ.
Исландиштӹ 1 январь 2011 иэш 33 хала шотлалтеш. Тӹ годымок кыды хала дон сола лошты айыртемжы когожат агыл. Сӓндӓлӹкӹштӹш ӹлӹзӹвлӓ логӹц 75% -шӹ Рейкьявикӹштӹ дӓ ти хала лишнӹ ӹлӓт.
Арнавуткӧй.
Стамбул ил дӓ Арнавуткӧй районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Арнавуткӧй (турокла Arnavutköy) — Турцин, Вадывел Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 175,871 (пӱэргӹ: 86.741; ӹдӹрӓмӓш: 81.380) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «арнавут» ('албан') дон «кӧй» ('сола') шамаквлӓ гӹц лин.
Бакыркӧй.
Стамбул ил дӓ Бакыркӧй районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бакыркӧй (турокла Bakırköy) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 219.145 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «бакыр» ('вӹргеньӹ') дон «кӧй» ('сола') шамаквлӓ гӹц лин.
Кадыкӧй.
Стамбул ил дӓ Кадыкӧй районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кадыкӧй (турокла Kadıköy) — Турцин, Кечӹвӓл-вадывел Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 532.835 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кады» ('кады') дон «кӧй» ('сола') шамаквлӓ гӹц лин.
Чаталджа.
Стамбул ил дӓ Чаталджа районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чаталджа (турокла Çatalca) — Турцин, Вадывел Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2000-шӹ ин тӹштӹ 81.589 эдем ӹлен.
Силиври.
Стамбул ил дӓ Силиври районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Силиври (турокла Silivri) — Турцин, Вадывел Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 134,660 эдем ӹлен.
Ошмаоты.
Ошмаоты - цилӓ монгыр гӹц вӹд доно ӓрен нӓлмӹ мӱлӓндӹ лаштык. Мары Элышты ошмаотывлӓ коговлӓ агылеп, шӹренжок нӹнӹ Йыл дон Шур йогывлӓ лишнӹ ылыт дӓ ылыныт. Тангыжвлӓ дон океанвлӓштӹ ошмаотывлӓ коговлӓ ылыт. Мӱлӓндӹ вӹлнӹ сек кого ошмаотеш Гренлади шотлалтеш.
Лап йӓр.
Лап йӓр - Эмӓн вел Эпӓй сола лишнӹш лапаташтыш йӓр.
Лап сӓрӓн.
Лап сӓрӓн - ти лӹм доно Кырык сирӹштӹ кок карем улы. Иктӹжӹ Кугилӓнсола велнӹш ти Кугилӓнсола лишнӹ, весӹжӹ Эмӓн вел Лыксола доны.
Лап Йӓктерлӓ.
Лап Йӓктерлӓ - Усола велнӹш сола.
Бӱйӱкчекмедже.
Стамбул ил дӓ Бӱйӱкчекмедже районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бӱйӱкчекмедже (турокла Büyükçekmece) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 171,222 эдем ӹлен.
Бейликдӱзӱ.
Стамбул ил дӓ Бейликдӱзӱ районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бейликдӱзӱ (турокла Beylikdüzü) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 185.633 (пӱэргӹ: 92.277; ӹдӹрӓмӓш: 93.356) эдем ӹлен.
Эсеньюрт.
Стамбул ил дӓ Эсеньюрт районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эсеньюрт (турокла Esenyurt) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 373.017 (пӱэргӹ: 191.646; ӹдӹрӓмӓш: 181.371) эдем ӹлен.
Авджылар.
Стамбул ил дӓ Авджылар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Авджылар (турокла Avcılar) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 348,635 эдем ӹлен.
Район лӹмӹн этимологижӹ «авджы» ('hunter') дон «-лар» ('-влӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Кӱчӱкчекмедже.
Стамбул ил дӓ Кӱчӱкчекмедже районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кӱчӱкчекмедже (турокла Küçükçekmece) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 987,815 эдем ӹлен.
Бахчелиэвлер.
Стамбул ил дӓ Бахчелиэвлер районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бахчелиэвлер (турокла Bahçelievler) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 576,799 эдем ӹлен.
Шӧртньӹ.
Шӧртньӹ - () пышкыды металл. Хими элементвлӓн таблицыштыжы тӹдӹ 79 номер доно ылеш, кыдым Au пӓлӹк доно анжыктат. Тидӹ латин йӹлмӹштӹш "aurum" гӹц ылеш, кыдым марла "йӹлгӹжшӹ жерӓ" семӹнь сӓрӓш лиэш. Ти металл пӧрттӱштӹ йӓмдӹ семӹнь моалтеш. Шӧртньӹ шергӓкӓн металлеш шотлалтеш.
Характеристикыжы.
Шӧртньӹ материал семӹнь йӹлгӹжшӹ, сарикӓ цӹреӓн, пышкыды, кыдылан махань-шон формывлӓм пуаш лиэш. Куштылгын электричествым колта.
Йӓрӓн куп.
Йӓрӓн куп - Кӹлемар кымдем Йӱксӓр дорц 7 уштыш ӧрдӹштӹш куп.
Багджылар.
Стамбул ил дӓ Багджылар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Багджылар (турокла Bağcılar) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шӹ ин тӹштӹ 738.809 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «багджы» ('виноградарь') дон «-лар» ('-влӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Гӱнгӧрен.
Стамбул ил дӓ Гӱнгӧрен районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӱнгӧрен (турокла Güngören) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2009-шы ин тӹштӹ 311,672 эдем ӹлен.
Йӓши нер.
Йӓши нер - Усола вел Носола донышы кырык.
Эсеньлер.
Стамбул ил дӓ Эсеньлер районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эсеньлер (турокла Esenler) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шы ин тӹштӹ 459,980 эдем ӹлен.
Йӓриксӓ.
Йӓриксӓ - ӓнгӹр. Кӹлемар кымдемӹштӹш Йӱксӓр вел Изи Йӓнчӓш сола доны Парат ӓнгӹрӹш йоген пыра.
Йӓрдӹр.
Йӓрдӹр - сола Кырык мары кымдемӹн Кожла сирӹштӹжӹ. Рушла ти солам "Работник" маныт.
Фатих.
Стамбул ил дӓ Фатих районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Фатих (турокла Fatih) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шӹ ин тӹштӹ 431.147 эдем ӹлен.
Йӓргӱш лап.
Йӓргӱш лап - Микрӓк вел Чуайсола лишнӹш лапата.
Пицца.
Пи́цца () — итальян халык качкыш. Вӹлецӹнжӹ пицца марла аварцым ӓшӹндӓрӹктӓ, кыды вӹлӓн помидорым, моцарелла тарам дӓ вес махань-шон ингридиентвлӓм пиштен кердӹт, кыдывлӓм прфессионалвлӓ "топпинг (topping)" лӹм доно пӓлӓт. Тӱнымбалны сек кымдан шӓрлен кешӹ дӓ пӓлӹмӹ качкыш.
Историжӹ.
Пиццам ӓшӹндӓрӹктӹшӹ киндӹм пытӓрижок антик жепӓш салтаквлӓ качкыныт. Помидорым 1522-шы ин Европыш, Неапольыш кандымы велдӹк, ти кавштавичӹ кушкышым аварцы гань киндӹ вӹлан пиштен, камакашты кӱктӓш тӹнгалӹнӹт дӓ тӹшкы махань-шон специвлӓм оптенӹт. Шӹренжок тидӹ базилика ылын. Помидорым пӹтӓри эдемвлӓ качделыт, тӹдӹм яданеш шотленӹт дӓ эдемӹм пуштын кердеш, шаненӹт.
Тара.
Тара () — шапышы шӹшер гӹц ӹштӹмӹ пингӹдӹ массан качкыш. Пиш ӹжӓл, марла мӓ "тара" шамакым кымда значени доно ана кычылт, тидӹлӓн мӓ руш йӹлмӹ гӹц пырышы "сыр" шамакым кычылтына. Вес йӹлмӹвлӓштӹ "тара" шамак цилӓ йиш сырым анжыкта.
Историжӹ.
Тарам качкыш семӹнь, эдем киндӹ гыцӓт ирӹрӓк пӓлӓ. Тӹ тарам, кыдым марынвлӓ качкаш тыменьӹнӹт, камакашты куктӓт. Тӹ годымок таравлӓн куктӹмӹ технологиштӹ шукы йиш лин кердеш. Шамаклан, тара массым кужы жеп шӹнзӹктымӓшӓт таран куктымӹжы доно кӹлдӓлтеш. Пӹтӓриш проста агыл таравлӓм шӹшкӹлмӹ вольыквлӓн, шӹренжок патявлӓ дон презывлӓн мӹшкӹрвуштышты моныт. Шӹшкӹлмӹ паштек, мӹшкӹрвуштывлӓм коштенӹт дӓ тенге тотлы тотан таравлӓм качкыныт. Кӹзӹт таравлӓм йӓмдӹлӹмӓштӹ у технологивлӓм кычылтыт. Таравлӓн качкаш йӓмдӹ ылмы кондициштӹм шотыш нӓлӹн, нӹнӹ пышкыдеш дӓ пингӹдеш пайылалтыт. Тарам качмы годым, сагажы виноград гӹц ӹштӹмӹ кукшы якшар ӓрӓкӓм пуат.
Ӱэ карем.
Ӱэ карем - Якшар Йыл вел Кӱкшыныр дон Картук вел Цартак солавлӓ лоштышы лидӹ.
Султангази.
Стамбул ил дӓ Султангази районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Султангази (турокла Sultangazi) — Турцин, Покшал Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шы ин тӹштӹ 444.295 (пӱэргӹ: 227.643; ӹдӹрӓмӓш: 216.652) эдем ӹлен.
Газиосманпаша.
Стамбул ил дӓ Газиосманпаша районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Газиосманпаша (турокла Gaziosmanpaşa) — Турцин, Покшал Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2009-шы ин тӹштӹ 461,230 эдем ӹлен.
Кажам.
Кажам - Кӹлемар кымдемӹштӹш ӓнгӹр. Арде ӓнгӹрӹш вургымла монгыр гӹц йоген пыра.
Бейоглу.
Стамбул ил дӓ Бейоглу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бейоглу (турокла Beyoğlu) — Турцин, Покшал Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шӹ ин тӹштӹ 248.084 эдем ӹлен.
Кырык мары сӹлнӹшая.
Кырык мары сӹлнӹшая - кырык марла сирӹмӹ сӹлнӹшая. Кириллица йӧн дон пӹтӓриш кырык мары текстӹм 1767-шӹ ин сирӹмӹ. Ти текстым Кырык марла сирӹмӹ пӹтӓриш лыдыш гӹц пӓлен нӓлӹдӓ.
Шишли.
Стамбул ил дӓ Шишли районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Шишли (турокла Şişli) — Турцин, Покшал Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шӹ ин тӹштӹ 317.337 эдем ӹлен.
Кягытхане.
Стамбул ил дӓ Кягытхане районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кягытхане (турокла Kâğıthane) — Турцин, Покшал Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шӹ ин тӹштӹ 416.515 эдем ӹлен.
Пермӓк пичӹ.
Пермӓк пичӹ - Йоласал велнӹшӹ Микрӓк карем вуй донышы шӹргӹ лоштышы ныр.
Микрӓк карем вуй.
Микрӓк карем вуй - Йоласал вел Йынготы сола гӹц 2 уштыш ордӹштӹш кукшы карем.
Уштыш.
1 уштыш = 1 км = 1000 м = 0,621 миль = 1094 ярд = 3281 фут.
Бешикташ (район).
Стамбул ил дӓ Бешикташ районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бешикташ (турокла Beşiktaş) — Турцин, Покшал Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шӹ ин тӹштӹ 184,390 эдем ӹлен.
Сарыер.
Стамбул ил дӓ Сарыер районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сарыер (турокла Sarıyer) — Турцин, Йыдвел Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шӹ ин тӹштӹ 280.802 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «сары» ('сар') дон «йер» ('вӓр') шамаквлӓ гӹц лин.
Йӓнгӓр.
Йӓнгӓр - урыктымы ӓль ӹшке урын кешӹ кукшы, шӱӓш тӹнгӓлшӹ пушӓнгӹвлӓ. "Рушла:валёжник".
Ирсасна.
Ирсасна - () — шӹшер качшы кок кӹчӓнвлӓн категориш, сасна йиш йыхыш пырышы (янгежшӹ агыл) вольык. Тоныш сасналан первишӹ родняжы лиэш.
Йӓрӹмӓн кушкышвлӓ.
Йӓрӹмӓн кушкышвлӓ - итӹн, хлопок, кӹне, рами, джут, кенаф, сизаль дӓ вес йиш йӓрымӓн кушкышвлӓ, кыдывлӓ текстиль материалымӹштӓш йӓрӹмӹм пуат.
Шӓшкӹ.
Шӓшкӹ, тенгеок "Европа шӓшкӹ" () — лый йишвлӓн йыхыш пырышы ир йӓн, кыдын ял парнявлӓжӹ лошты, вӹдӹштӹ яжон иӓш манын, кавашты цара улы.
Вӹргизӓ.
Вӹргизӓ - ӓнгӹр Кӹлемар кымдемӹштӹ, Арде велнӹш Валенкуптӹр сола доны Арде (ӓнгӹрӹш) йоген пыра.
Шиле.
Стамбул ил дӓ Шиле районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Шиле (турокла Şile) — Турцин, Ирвел Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 28.325 эдем ӹлен.
Тузла (Турци).
Стамбул ил дӓ Тузла районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Тузла (турокла Tuzla) — Турцин, Ирвел Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 181.658 эдем ӹлен.
Мӧскӓ йӓр.
Мӧскӓ йӓр - Виловат велнӹш йӓр. Йыл лӹвӓкӹ лин.
Йӓр.
Йӓр - погынышы кого кымдецӓн вӹд вӓр, кыды тангыж доно ак кӹлдӓлт. Эдем кид доно пӱэн ӹштӹмӹ кымда вӹдӓн вӓрым йӓр агыл, пӱӓ маныт. Кырык- дӓ Кожла сирӹштӹ шукы йӓржок Йыл лӹвӓлӓн кодыныт. Мары Элышты цилӓжӹ 2000 нӓрӹ йӓр улы.
Вӹцкӹж нер.
Вӹцкӹж нер - Микрӓк вел Икшӹ Шекмӓн дон Кокшы Шекмӓн лоштыш кырык нер.
Пендик.
Стамбул ил дӓ Пендик районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Пендик (турокла Pendik) — Турцин, Ирвел Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 585,196 эдем ӹлен.
Султанбейли.
Стамбул ил дӓ Султанбейли районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Султанбейли (турокла Sultanbeyli) — Турцин, Ирвел Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 286,622 эдем ӹлен.
Санджактепе.
Стамбул ил дӓ Санджактепе районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Санджактепе (турокла Sancaktepe) — Турцин, Ирвел Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 229.093 (пӱэргӹ: 117.584; ӹдӹрӓмӓш: 111.509) эдем ӹлен.
Чекмекӧй.
Стамбул ил дӓ Чекмекӧй районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чекмекӧй (турокла Çekmeköy) — Турцин, Ирвел Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 147.352 (пӱэргӹ: 75.251; ӹдӹрӓмӓш: 72.101) эдем ӹлен.
Картал.
Стамбул ил дӓ Картал районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Картал (турокла Kartal) — Турцин, Ирвел Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 432.199 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «картал» (кучкыж) шамак гӹц лин.
Малтепе.
Стамбул ил дӓ Малтепе районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Малтепе (турокла Maltepe) — Турцин, Ирвел Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 427.041 (пӱэргӹ: 213.523; ӹдӹрӓмӓш: 213.518) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «мал» ('cattle') дон «тепе» ('hill, peak') шамаквлӓ гӹц лин.
Аташехир.
Стамбул ил дӓ Аташехир районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Аташехир (турокла Ataşehir) — Турцин, Ирвел Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шӹ ин тӹштӹ 351.046 (пӱэргӹ: 175.963; ӹдӹрӓмӓш: 175.083) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «Ата» ('Ататӱрк') дон «шехир» ('хала') шамаквлӓ гӹц лин.
Кого Кудежйӓ.
Кого Кудежйӓ - Кӹлемар кымдемӹштӹш ӓнгӹр, кыды Кым Рӹде доны Ӹрдӹ (Рӹде) ӓнгӹрӹш йоген пыра.
Башакшехир.
Стамбул ил дӓ Башакшехир районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Башакшехир (турокла Başakşehir) — Турцин, Вадывел Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 207.542 (пӱэргӹ: 105.220; ӹдӹрӓмӓш: 102.322) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «башак» ('spike of wheat') дон «шехир» ('хала') шамаквлӓ гӹц лин.
Байрампаша.
Стамбул ил дӓ Байрампаша районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Байрампаша (турокла Bayrampaşa) — Турцин, Вадывел Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шӹ ин тӹштӹ 269.481 эдем ӹлен.
Бейкоз.
Стамбул ил дӓ Бейкоз районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бейкоз (турокла Beykoz) — Турцин, Ирвел Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 244.137 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «бей» ('бей') дон «коз» ('walnut') шамаквлӓ гӹц лин. Территория Бейкоза покрыта лесами, в которых произрастают каштан, дуб, липа, бук лесной, ольха, фундук и другие деревья.
Япоништӹ рок ӹрзӓлтмӓш (2011).
Япоништӹш рок ӹрзӓлтмӓш (2011), кыды 11-шы мартын 2011-шы ин 14:46 (Мары Элышты 8:46) Хонсу ошмаотышты лиӓлтӹн. Эпицентржӹ Сендай хала гӹц 130 уштыш ирвелнӹрӓк дӓ Токио гӹц 373 уштыш ылын. Рок ӹрзӓлтмӓш паштек цунами лыпшалын, кыды Сендай аэропортым мышкын кен. Лин кердеш, ти рок ӹрзӓлтмӓш эче тӹлзӹ нӓрӹ шыпшылтеш.
Эйӱп.
Стамбул ил дӓ Эйӱп районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эйӱп (турокла Eyüp) — Турцин, Вадывел Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 338.329 эдем ӹлен.
Зейтинбурну.
Стамбул ил дӓ Зейтинбурну районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Зейтинбурну (турокла Zeytinburnu) — Турцин, Вадывел Стамбул илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 292.430 эдем ӹлен.
Ӱмрание.
Стамбул ил дӓ Ӱмрание районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ӱмрание (турокла Ümraniye) — Турцин, Ирвел Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 573.265 эдем ӹлен.
Ӱскӱдар.
Стамбул ил дӓ Ӱскӱдар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ӱскӱдар (турокла Üsküdar) — Турцин, Ирвел Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 526.947 эдем ӹлен.
Шӓмӓнӓ ныр.
Шӓмӓнӓ ныр - Пӹзӹкныр вел Кӱшӹл Пӹзӹкныр сола донышы ныр.
Диядин.
Агры ил дӓ Диядин районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Диядин (турокла Diyadin) — Турцин, Ирвел Агры илӹн районжы ("илчежӹ"). 2000-шӹ ин тӹштӹ 40,768 эдем ӹлен.
Тавар.
Тавар - кӹртни гӹц ӹштӹмӹ ишкӹ форман пӓшӓ инструмент. Таварын вурдыжы шӹренжок пу гӹц ылеш.
Шӱдӹмари сола.
Шӱдӹмари сола - Вичӹ областьыштыш Кикнур кымдем Цеке вел сола.
Вичӹ область.
Вичӹ область - Россий Федерациштӹш область, Мары Элын йыдпелвел пашкудыжы.
Кымдецшӹ 120,4 тӹж. км². Ӹлӹзы шот - 1396,8 тӹжем эдем. Административ покшал — Вичӹ хала, "рушла Киров". Вичӹ областьышты 39 000 нӓрӹ марын ӹлӓ (2002).
Пави карем.
Пави карем - Пӹзӹкныр вел Кого Сормӓнӓнгӹр сола донышы карем.
Кого Шӹндӹр сола.
Кого Шӹндӹр сола тенгеок Изӓрня сола - Суасламарыштыш Моргауш кымдемӹн Кого Шӹндӹр ӓнгӹр тӹрӹштӹш сола. Солашты 1500 эдем ӹлӓ.
Цикмӓ - Шывашар шоссе вӹлнӹ вӓрлӓнӓ.
Изӓрня сола.
Изӓрня сола тенгеок Кого Шӹндӹр сола - Суасламарыштыш Моргауш кымдемӹн Кого Шӹндӹр ӓнгӹр тӹрӹштӹш сола.
Ти солан этимологижӹ изӓрня йӹде эртӓрӹмӹ пазар гӹц лин.
Цикмӓ - Шывашар шоссе вӹлнӹ вӓрлӓнӓ.
Musiqq.
Musiqq 2009-шы ин погымы латыш дуэт. 23 февральын 2011-шӹ ин ти дуэтӹм Евровидени мыры конкурсыш айырымы. Дуэт Германиштӹ "Angel in Disguise" мырыжы доно Латвим анжыкташ тӹнгӓлеш.
Айдахо.
Айдахо (— Америкын ушымы штатвлӓ логӹц иктӹжӹ, кыды Америкын Кырыкан штатвлӓн группышкы пыра. Штатын территорижӹ: 216 632 км. Штатын ӹлӹзӹ шот: 1 545 801 эдем (2000 и).
Сек кого халажы Бойсе 205 314 (2008 и) эдем. Вес штатвлӓ логӹц Айдахо кымдецшӹ доно 14-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 39-шӹ ылеш. Штат статусым Айдахолан 3 июльын 1890 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 43-шы ылын. Штатышты шукы минерал дӓ пӧрттӱ пайда улы. Штатын девизжӹ «Esto perpetuum» (лат".): «Тенге курымеш лижӹ»
Кагыль нер куп.
Кагыль нер куп - Кӹлемар кымдем Тумер посёлкы донышы Орехов Яр лишнӹшӹ куп. Кӹзӹт Йыл лӹвакӹ лин.
Кажар карем.
Кажар карем - Шур вел Вӹцпистӹ сола донышы карем.
Карем.
Пайскырык лишнӹш каремвлӓ
Карем - ландшафтын формыжы, кыдын тӹржӹ туран, кынамжы накысын пӹчкӹлт шӹнзӹн. Каремвлӓ юр дӓ шылышы лым вӹдеш шачыт, кыды сага эррозиэш рок масса ӱлӹкӹлӓ, лапаташкы мышкылт вала. Кырык сир кукшӹ эррози зонышты ылеш. Каремвлӓ ӹнжӹштӹ когоэмеп, кымдаэмеп манын, тӹрешӹштӹ пушӓнгӹвлӓ дон тӹшкӓвлӓм шӹндӓт. Пиш ӹжӓл, ти пӓшӓ пӹтӓртӹш ивлӓн Кырык сирӹштӹ ак ӹштӓлт доно иктӹ.
Догубаязыт.
Агры ил дӓ Догубаязыт районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Догубаязыт (турокла Doğubayazıt) — Турцин, Ирвел Агры илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 111,640 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «догу» ('ирвел') дон «Баязыт» ('Байазид-хан') шамаквлӓ гӹц лин.
Ташлычай.
Агры ил дӓ Ташлычай районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ташлычай (турокла Taşlıçay) — Турцин, Ирвел Агры илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 23,421 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ташлы» ('stony') дон «чай» ('Ручей/Stream') шамаквлӓ гӹц лин.
Патнос.
Агры ил дӓ Патнос районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Патнос (турокла Patnos) — Турцин, Кечӹвӓл Агры илӹн районжы ("илчежӹ"). 2007-шӹ ин тӹштӹ 140,490 эдем ӹлен.
Кажар лидӹ.
Кажар лидӹ - Микрӓк вел Петуксола лишнӹш лидӹ.
Кажар нер (алык).
Кажар нер - Шур вел Вӹцпистӹ лишнӹш алык.
Тутак.
Агры ил дӓ Тутак районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Тутак (турокла Tutak) — Турцин, Вадывел Агры илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 33,832 (пӱэргӹ: 17.375; ӹдӹрӓмӓш: 16.457) эдем ӹлен.
Кажар нер (карем).
Кажар нер - Шур вел Вӹцпистӹ лишнӹш карем.
Хамур.
Агры ил дӓ Хамур районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хамур (турокла Hamur) — Турцин, Покшал Агры илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 22,875 (пӱэргӹ: 11,798; ӹдӹрӓмӓш: 11,077) эдем ӹлен.
Элешкирт.
Агры ил дӓ Элешкирт районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Элешкирт (турокла Eleşkirt) — Турцин, Йыд-вадывел Агры илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 39,281 эдем ӹлен.
Туфанбейли.
Адана ил дӓ Туфанбейли районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Туфанбейли (турокла Tufanbeyli) — Турцин, Йыдвел Адана илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 17,882 эдем ӹлен.
Кавшта йӓр.
Кавшта йӓр - Пӹзӹкныр вел Кӱшӹл Пӹзӹкныр сола лишнӹш йӓр.
Саимбейли.
Адана ил дӓ Саимбейли районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Саимбейли (турокла Saimbeyli) — Турцин, Йыдвел Адана илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 18,209 эдем ӹлен.
Феке.
Адана ил дӓ Феке районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Феке (турокла Feke) — Турцин, Йыдвел Адана илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 19,230 эдем ӹлен.
Козан.
Адана ил дӓ Козан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Козан (турокла Kozan) — Турцин, Йыдвел Адана илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 141,023 эдем ӹлен.
Аладаг.
Адана ил дӓ Аладаг районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Аладаг (турокла Aladağ) — Турцин, Йыдвел Адана илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шы ин тӹштӹ 17,494 (пӱэргӹ: 8,768; ӹдӹрӓмӓш: 8,726) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ала» ('ала') дон «даг» ('кырык') шамаквлӓ гӹц лин.
Позанты.
Адана ил дӓ Позанты районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Позанты (турокла Pozantı) — Турцин, Вадывел Адана илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шы ин тӹштӹ 19,641 эдем ӹлен.
Караташ.
Адана ил дӓ Караташ районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Караташ (турокла Karataş) — Турцин, Кечӹвӓл Адана илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шы ин тӹштӹ 20,972 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кара» ('шим') дон «таш» ('stone') шамаквлӓ гӹц лин.
Сарычам.
Адана ил дӓ Сарычам районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сарычам (турокла Sarıçam Турцин, Покшал Адана илӹн дӓ Адана халан центр районжы ("илчежӹ"). 2009-шы ин тӹштӹ 115,379 (пӱэргӹ: 59,271; ӹдӹрӓмӓш: 56,108) эдем ӹлен.
йӓктӹ ("Pinus sylvestris"; турокла sarı çam)
Хала лӹмӹн этимологижӹ «сары» ('сар') дон «чам» ('йӓктӹ') шамаквлӓ гӹц лин. Халашты НАТО-н базыжы (Инджирлик İncirlik) вӓрлӓнӓ.
Армени халавлӓ.
Армени Република 10 провинциэш шелӓлтеш, кышты 49 хала дон 953 сола. Сек кого хала, вуйхала Ереван,1 440 000 нӓрӹ эдем ӹлӓ.
Чукурова.
Адана ил дӓ Чукурова районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чукурова (турокла Çukurova) — Турцин, Вадывел Адана илӹн дӓ Адана халан центр районжы ("илчежӹ"). 2009-шы ин тӹштӹ 331,421 (пӱэргӹ: 162,360; ӹдӹрӓмӓш: 169,061) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чукур» ('лаксак') дон «ова» ('лапата') шамаквлӓ гӹц лин.
Юмурталык.
Адана ил дӓ Юмурталык районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Юмурталык (турокла Yumurtalık) — Турцин, Кечӹвӓл Адана илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шы ин тӹштӹ 18,732 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «юмурта» ('мыны') дон «-лык» ('a suffix: place of...') шамаквлӓ гӹц лин.
Имамоглу.
Адана ил дӓ Имамоглу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Имамоглу (турокла İmamoğlu) — Турцин, Покшал Адана илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шы ин тӹштӹ 31,052 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «имам» ('имам') дон «огул» ('эргӹ'; → «оглу» - «огулу» 'эргӹжӹ') шамаквлӓ гӹц лин, тенге ('имамын эргӹжӹ') лиэш.
Джейхан.
Адана ил дӓ Джейхан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Джейхан (турокла Ceyhan) — Турцин, Кечӹвӓл-ирвел Адана илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 158,729 эдем ӹлен.
Караисалы.
Адана ил дӓ Караисалы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Караисалы (турокла Karaisalı) — Турцин, Вадывел Адана илӹн дӓ Адана халан центр районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 28,199 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кара» ('шим ') дон «Иса» (male name: 'Jesus') дӓ «-лы» ('tribal name maker suffix') шамаквлӓ гӹц лин.
Йӱрегир.
Адана ил дӓ Йӱрегир районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Йӱрегир (турокла Yüreğir) — Турцин, Кечӹвӓл Адана илӹн дӓ Адана халан центр районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 568,021 эдем ӹлен.
Сейхан.
Адана ил дӓ Сейхан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сейхан (турокла Seyhan) — Турцин, Кечӹвӓл-вадывел Адана илӹн дӓ Адана халан центр районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 1,064,341 эдем ӹлен.
Шӹльӹ.
Шӹльӹ - ("Avena") шуды йиш йыхыш пырышы кушкыш, кыды пӧрттӱштӹ Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел- Вадывел Африкаышты вӓшлиалтеш. Ти йыхышты 25 нӓрӹ тӹрлӹ йиш улы. Культивируйымы шӹльӹвлӓ логӹц сек кымдан пӓлӹмӹ ныр шӹльӹ ("Avena sativa") ылеш.
Хӹрхӓ.
Хӹрхӓ - микропӹрцӹк ара. Хӹрхӓ ӹшкежӹ пӱэргӹ тӹнгӓлтӹшӓн гаметофит ылеш, кыды микро пырак лошты виӓнгеш дӓ ӹдӹрӓмӓш тӹнгӓлтӹшӓн гаметофитӹм кӹцкӓндӹшӹ рольым мадеш.
Шӓдӓнгӹ.
Шӓдӓнгӹ - () — икиӓш дӓ кокиаш шудыла кушкыш, кыдын пӹрцӹжӹм янгыштен, лашашым ӹштӓт. Кырык марла шӓдӓнгӹ лашашым эче ош лашаш маныт. Лашашым качкышвлӓм ӹштӹмӓштӹ кычылтыт. Мулӓндӹ вӹлнӹ сек шукы шӓдӓнгӹ куштышы сандалӹквлӓ Китай, Инди, АУШ дӓ Россий Федераци ылыт. Мары Элыштат шӓдӓнгӹм культивируят. Шӓдӓнгӹм эдем 10 000 и перви кушташ тӹнгалын. Вегетаци жепшӹ минимум 100 кечӹ.
Гергер.
Адыяман ил дӓ Гергер районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гергер (турокла Gerger) — Турцин, Ирвел Адыяман илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 25,769 (пӱэргӹ: 12,509; ӹдӹрӓмӓш: 13,260) эдем ӹлен.
Шож.
Шож () - шудыла пӹрцӹм пушы икиӓш кушкыш. Шожым качкыш йӓмдӹлӹмӹ индустриштӹ кычылтыт, тӹдӹ гӹц шож шӹрӓшӹм ӹштӓт дӓ сырам шолтат. Вольык пукшымаштат шож кого вӓрӹм йӓшнӓ.
Кяхта (Адыяман).
Адыяман ил дӓ Кяхта районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кяхта (турокла Kâhta) — Турцин, Ирвел Адыяман илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 116,049 (пӱэргӹ: 57,691; ӹдӹрӓмӓш: 58,358) эдем ӹлен.
Кудар.
Кудар - Кугилӓнсола донышы ныр.
Синджик.
Адыяман ил дӓ Синджик районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Синджик (турокла Sincik) — Турцин, Йыдвел Адыяман илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 21,131 (пӱэргӹ: 10,277; ӹдӹрӓмӓш: 10,854) эдем ӹлен.
Куды вӓр лык карем.
Куды вӓр лык карем - Йоласал донышы карем.
Кудын ныр.
Кудын ныр - Пӹзӹкныр вел Кукшылидӹ сола донышы ныр.
Челикхан.
Адыяман ил дӓ Челикхан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Челикхан (турокла Çelikhan) — Турцин, Йыдвел Адыяман илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15,540 (пӱэргӹ: 7,903; ӹдӹрӓмӓш: 7,637) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «челик» ('steel') дон «хан» ('karavan-saray') шамаквлӓ гӹц лин.
Самсат.
Адыяман ил дӓ Самсат районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Самсат (турокла Samsat) — Турцин, Кечӹвӓл Адыяман илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 10,253 (пӱэргӹ: 5,021; ӹдӹрӓмӓш: 5,232) эдем ӹлен.
Кужлидӹ карем.
Кужлидӹ карем – Картук вел Кужлидӹ сола лишнӹш карем.
Кужлык йӓр.
Кужлык йӓр – Виловат велнӹш Кого йӓр лишнӹ кишӹ Йыл лӹвӓкӹ лишӹ йӓр.
Кужнур.
Кужнур – Угарман областьын Тонкин кымдемӹштӹш Ыштымычаш сола донышы ныр.
Кужолык (ӓнгӹр).
Кужолык (ӓнгӹр) – Кӹлемар кымдемӹштӹ Кого Какшаныш вургымла гӹц йоген пырышы ӓнгӹр.
Кужолык (сола).
Кужолык (сола) – Кӹлемар кымдемӹштӹш Йылейӓл вел сола.
Кужы алык.
Кужы алык – Виловат вел Юаньсир сола донышы алык.
Бесни.
Адыяман ил дӓ Бесни районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кызылин кӹвер дӓ Кызыл-ин ('якшар cave')
Бесни (турокла Besni) — Турцин, Вадывел Адыяман илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 80,681 (пӱэргӹ: 39,906; ӹдӹрӓмӓш: 40,775) эдем ӹлен.
Кужы алык куп.
Кужы алык куп – Виловат вел Юаньсир сола донышы куп.
Тут (хала).
Адыяман ил дӓ Тут районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Тут (турокла Tut) — Турцин, Вадывел Адыяман илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 11,502 (пӱэргӹ: 5,800; ӹдӹрӓмӓш: 5,702) эдем ӹлен.
Боздоган.
Айдын ил дӓ Боздоган районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Боздоган (турокла Bozdoğan) — Турцин, Ирвел Айдын илӹн районжы ("илчежӹ"). 2007-шӹ ин тӹштӹ 36,463 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «боз» ('луды') дон «доган» ('falcon') шамаквлӓ гӹц лин.
Бухаркент.
Айдын ил дӓ Бухаркент районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бухаркент (турокла Buharkent) — Турцин, Ирвел Айдын илӹн районжы ("илчежӹ"). 2007-шӹ ин тӹштӹ 12,527 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «бухар» ('steam') дон «кент» ('хала') шамаквлӓ гӹц лин.
Кушадасы.
Айдын ил дӓ Кушадасы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кушадасы (турокла Kuşadası) — Турцин, Вадывел Айдын илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 78,793 (пӱэргӹ: 40,301; ӹдӹрӓмӓш: 38,492) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «куш» ('кек') дон «ада» ('ошмаоты'; → «... адасы» '... ошмаотыжы') шамаквлӓ гӹц лин.
Дидим (Айдын).
Айдын ил дӓ Дидим районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Temple of Apollo in Didim
Temple of Apollo in Didim
Дидим (турокла Didim) — Турцин, Вадывел Айдын илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 52,813 эдем ӹлен.
Пос йӓр.
Пос йӓр - Кӹлемар кымдем Йуксӓр вел Кого Куплонга солаштыш йӓр.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер. Йошкар - Ола, 2003 и.
Кӱ нер.
Кӱ нер - Виловат вел Тьотянсола донышы неркӓ.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Сӧке.
Айдын ил дӓ Сӧке районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сӧке (турокла Söke) — Турцин, Вадывел Айдын илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 115.133 эдем ӹлен.
Герменджик.
Айдын ил дӓ Герменджик районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Герменджик (турокла Germencik) — Турцин, Вадывел Айдын илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 43.524 (пӱэргӹ: 21.435; ӹдӹрӓмӓш: 22.089) эдем ӹлен.
Инджирлиова.
Айдын ил дӓ Инджирлиова районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Инджирлиова (турокла İncirliova) — Турцин, Вадывел Айдын илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 42,293 (пӱэргӹ: 21,041; ӹдӹрӓмӓш: 21,252) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «инджирли» ('thing having инжир') дон «ова» ('лапата') шамаквлӓ гӹц лин.
Кочарлы.
Айдын ил дӓ Кочарлы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кочарлы (турокла Koçarlı) — Турцин, Вадывел Айдын илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 27,071 (пӱэргӹ: 13,451; ӹдӹрӓмӓш: 13,620) эдем ӹлен.
Карпузлу.
Айдын ил дӓ Карпузлу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Карпузлу (турокла Karpuzlu) — Турцин, Вадывел Айдын илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 12,701 (пӱэргӹ: 6,384; ӹдӹрӓмӓш: 6,317) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «карпуз» ('арбуз') дон «-лу» ('having of') шамаквлӓ гӹц лин.
Чине.
Айдын ил дӓ Чине районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чине (турокла Çine) — Турцин, Кечӹвӓл Айдын илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 53,694 (пӱэргӹ: 26,823; ӹдӹрӓмӓш: 26,871) эдем ӹлен.
Караджасу.
Айдын ил дӓ Караджасу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Караджасу (турокла Karacasu) — Турцин, Ирвел Айдын илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 21,089 (пӱэргӹ: 10,406; ӹдӹрӓмӓш: 10,683) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «караджа» ('blackish') дон «су» ('water') шамаквлӓ гӹц лин.
Куюджак.
Айдын ил дӓ Куюджак районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Куюджак (турокла Kuyucak) — Турцин, Ирвел Айдын илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 29,891 (пӱэргӹ: 14,741; ӹдӹрӓмӓш: 15,150) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кую» ('well') дон «-джак» ('suffix of dimunitive') шамаквлӓ гӹц лин.
Кӧшк.
Айдын ил дӓ Кӧшк районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кӧшк (турокла Köşk) — Турцин, Йыдвел Айдын илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 27,168 (пӱэргӹ: 13,679; ӹдӹрӓмӓш: 13,489) эдем ӹлен.
Назилли.
Айдын ил дӓ Назилли районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Назилли (турокла Nazilli) — Турцин, Йыдвел Айдын илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 143,627 (пӱэргӹ: 71,045; ӹдӹрӓмӓш: 72,582) эдем ӹлен.
Султанхисар.
Айдын ил дӓ Султанхисар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Султанхисар (турокла Sultanhisar) — Турцин, Йыдвел Айдын илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 21,077 (пӱэргӹ: 10,411; ӹдӹрӓмӓш: 10,666) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «султан» ('султан') дон «хисар» ('castle') шамаквлӓ гӹц лин.
Енипазар (Айдын).
Айдын ил дӓ Енипазар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Енипазар (турокла Yenipazar) — Турцин, Покшал Айдын илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13,615 (пӱэргӹ: 6,669; ӹдӹрӓмӓш: 6,946) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ени» ('у') дон «пазар» ('базар') шамаквлӓ гӹц лин.
Енипазар (Биледжик).
Биледжик ил дӓ Енипазар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Енипазар (турокла Yenipazar) — Турцин, Йыдвел Биледжик илӹн районжы ("илчежӹ"). 2000-шӹ ин тӹштӹ 4916 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ени» ('у') дон «пазар» ('базар') шамаквлӓ гӹц лин.
Агачӧрен.
Аксарай ил дӓ Агачӧрен районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Агачӧрен (турокла Ağaçören) — Турцин, Йыдвел Аксарай илӹн районжы ("илчежӹ"). 2007-шӹ ин тӹштӹ 9,400 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «агач» ('пушӓнгӹ') дон «ӧрен» ('руина') шамаквлӓ гӹц лин.
Эскил.
Аксарай ил дӓ Эскил районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эскил (турокла Eskil) — Турцин, Вадывел Аксарай илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шӹ ин тӹштӹ 26,073 эдем ӹлен.
Гӱлагач.
Аксарай ил дӓ Гӱлагач районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӱлагач (турокла Gülağaç) — Турцин, Ирвел Аксарай илӹн районжы ("илчежӹ"). 2000-шӹ ин тӹштӹ 26,874 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӱл» ('роза') дон «агач» ('пушӓнгӹ') шамаквлӓ гӹц лин.
Гӱзельюрт (Турци).
Аксарай ил дӓ Гӱзельюрт районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӱзельюрт (турокла Güzelyurt) — Турцин, Ирвел Аксарай илӹн районжы ("илчежӹ"). 2000-шӹ ин тӹштӹ 16,836 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӱзель» ('beautiful') дон «юрт» ('homeland') шамаквлӓ гӹц лин.
Ортакӧй (Аксарай).
Аксарай ил дӓ Ортакӧй районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ортакӧй (турокла Ortaköy) — Турцин, Йыдвел Аксарай илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 40,477 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «орта» ('покшал') дон «кӧй» ('сола') шамаквлӓ гӹц лин.
Сарыяхши.
Аксарай ил дӓ Сарыяхши районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сарыяхши (турокла Sarıyahşi) — Турцин, Йыдвел Аксарай илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 7,250 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «сары» ('сар') дон «яхши» ('beautiful') шамаквлӓ гӹц лин.
Ортакӧй (Чорум).
Чорум ил дӓ Ортакӧй районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ортакӧй (турокла Ortaköy) — Турцин, Ирвел Чорум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 10.725 (пӱэргӹ: 5.453; ӹдӹрӓмӓш: 5.272) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «орта» ('покшал') дон «кӧй» ('сола') шамаквлӓ гӹц лин.
Пырса.
Пырса () — пырса йиш шудывлӓн йыхыш пырышы изи йӹргешкы ӹлӹштӓшӓн икиӓш шудыла кушкыш. Пырса вӹдӹлӓлт кушшы ӹрдӓн ылеш. Шошым шокшырак рокыш ӱдӓт дӓ шӹтен лӓкмӹкӹжӹ шукыштат агыл пеледӓш, тидӹ паштек ыжар парнявлӓм кушташ тӹнгӓлеш, кыды кӧргӹштӹ пырсавлӓ кушкыт. Ыжар пырса - тотлы качкыш, шӹренжок тӹдӹм тӧрӧк аваха гӹц качкыт. Пырсам качкыш йӓмдӹлӹмӹ индустриштӹ кычылтыт, консервируйымыкы ыжар пырса лиэш, кукшы пырса гӹц лемӹм шолтат дӓ тенгеок лашашым янгыштат.
Огузлар.
Чорум ил дӓ Огузлар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Огузлар (турокла Oğuzlar) — Турцин, Покшал Чорум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.733 (пӱэргӹ: 3.766; ӹдӹрӓмӓш: 3.967) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «Огуз» ('Огуз') дон «-лар» ('-влӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Ӓмӓцӓк лык.
Ӓмӓцӓк лык - Виловат велнӹш Кого йӓр лык. Йыл лӹвӓкӹ лин.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Ташова.
Амасья ил дӓ Ташова районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ташова (турокла Taşova) — Турцин, Ирвел Амасья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 31,723 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «таш» ('кӱ') дон «ова» ('лапата') шамаквлӓ гӹц лин.
Ӓнгӹрвуй карем.
Ӓнгӹрвуй карем - Картук вел Мӹрзӓнӓй сола донышы карем.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Изи Цигӓнсола.
Изи Цигӓнсола, тенгеок "Когосир" - Шур вел сола, Макарсирӹш 1 уштыш. Этимологижӹ "Цигӓ" (ти вӓрӹш ӹлӓш ванжышы пӹтӓриш эдемӹн лӹмжӹ) дон "сола" гыц лин. 2001 ин солашты 188 эдем ӹлен.
Сулуова.
Амасья ил дӓ Сулуова районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сулуова (турокла Suluova) — Турцин, Йыдвел Амасья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2000-шӹ ин тӹштӹ 54,123 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «сулу» ('watery') дон «ова» ('лапата') шамаквлӓ гӹц лин.
Микушкансир.
Микушкансир - Шур вел сола, Макарсирӹш 3 уштыш. Кого Пӹнгель ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Этимологижӹ "Микуш" (ти вӓрӹш ӹлӓш ванжышы пӹтӓриш эдемӹн лӹмжӹ) дон "сир" гӹц лин. 2001 ин солашты 10 эдем ӹлен.
Пекеттӧрем.
Пекеттӧрем - Шур вел сола, Макарсирӹш 4 уштыш. Кого Пӹнгель ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Этимологижӹ "пекет" (оролы) дон "тӧрем" (тӧр вӓр) гӹц лин. 2001 ин солашты 19 эдем ӹлен.
Гӧйнӱджек.
Амасья ил дӓ Гӧйнӱджек районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӧйнӱджек (турокла Göynücek) — Турцин, Кечӹвӓл Амасья илӹн дӓ Амасья халан центр районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 12,341 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӧйнӱк» ('drop-down field burning in the forest') дон «-джек» ('dimunitive suffix') шамаквлӓ гӹц лин.
Пирӹголтык.
Пирӹголтык ("руш. Ценибеково") - Шур вел сола, Макарсирӹш 9 уштыш. Солам 1925-шӹ ин Вӓрӓшӓнгӹр дон Эмӓн сола гӹц ӹлӓш ванжышывлӓ ӹштенӹт. Солан лӹмжӹм "пирӹвлӓ лошты ӹлӹшӹвлӓ" семӹнь ынгылаш лиэш. Сола 1960-шы ивлӓн мычашты пӹтен.
Пӹнгельмычаш.
Пӹнгельмычаш - Шур вел сола, Макарсирӹш 3 уштыш. Кого Пӹнгель ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Этимологижӹ "Пӹнгель" (ӓнгӹрӹн лӹмжӹ) дон "мычаш" гӹц лин. 2001 ин солашты 88 эдем ӹлен. Ти солашты музыкант Юшкин Лаемӹр ӹлӓ.
Гӱмӱшхаджыкӧй.
Амасья ил дӓ Гӱмӱшхаджыкӧй районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӱмӱшхаджыкӧй (турокла Gümüşhacıköy) — Турцин, йыд-вадывел Амасья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 24,351 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӱмӱш» ('silver') дӓ «хаджы» ('хаджи') дон «кӧй» ('сола') шамаквлӓ гӹц лин.
Хамамӧзӱ.
Амасья ил дӓ Хамамӧзӱ районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хамамӧзӱ (турокла Hamamözü) — Турцин, Йыд-вадывел Амасья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 4,991 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «хамам» ('хамам') дон «ӧз» ('stream, creek'; «-ӱ» '-жы/-жӹ') шамаквлӓ гӹц лин.
Мерзифон.
Амасья ил дӓ Мерзифон районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Мерзифон (турокла Merzifon) — Турцин, Йыд-вадывел Амасья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 75,000 эдем ӹлен.
Каш.
Анталья ил дӓ Каш районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Каш (турокла Kaş) — Турцин, вадывел Анталья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 18,854 эдем ӹлен.
Демре.
Анталья ил дӓ Демре районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Демре тенгеок Кале (турокла Demre, Kale) — Турцин, вадывел Анталья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 25,076 (пӱэргӹ: 12,691; ӹдӹрӓмӓш: 12,385) эдем ӹлен.
Финике.
Анталья ил дӓ Финике районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Финике (турокла Finike) — Турцин, вадывел Анталья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 46,520 (пӱэргӹ: 23,374; ӹдӹрӓмӓш: 23,146) эдем ӹлен.
Элмалы.
Анталья ил дӓ Элмалы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Элмалы (турокла Elmalı) — Турцин, вадывел Анталья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 38,077 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «элма» ('олма') дон «-лы» ('having of') шамаквлӓ гӹц лин.
Кумлуджа.
Анталья ил дӓ Кумлуджа районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кумлуджа (турокла Kumluca) — Турцин, вадывел Анталья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 65,109 (пӱэргӹ: 33.040; ӹдӹрӓмӓш: 32.069) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кумлу» ('sandy') дон «-джа» ('suffix: few, little') шамаквлӓ гӹц лин.
Роколма лап.
Роколма лап - Пӹзӹкныр вел Кукшылидӹ сола донышы лап.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Ромы нер.
Ромы нер - Пӹзӹкныр вел Кого Сӧрмӓнӓнгӹр сола донышы неркӓ.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Кемер (Анталья).
Анталья ил дӓ Кемер районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кемер (турокла Kemer) — Турцин, вадывел Анталья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 35,639 (пӱэргӹ: 19,719; ӹдӹрӓмӓш: 15,920) эдем ӹлен.
Руш йӓктӹ.
Руш йӓктӹ - Угарман областьын Тоншай кымдемӹштӹш Лапсола лишнӹш шӹргӹ.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Шӹргӹ.
Шӹргӹ - Мӱландӹ вӹлнӹ кым лашыткыштыш ик лаштыкшым шӹргӹвлӓ нӓлӹт. Цилӓжӹ тӱнымбалны 38 млн км² шӹргӹ. Пелӹжӹ нӹнӹ логӹц тропик шӹргӹвлӓ ылыт. Европышты шӹргӹвла цилӓ вӓреок вӓшлиалтыт. Кого территорим нӹнӹ Скандинави дон Руш Эл Федерациштӹ нӓлӹт. Мары Элышты Йыл ымбалны шукы шӹргӹ. Кырык сирӹштӹ кого шӹргеш Шур шӹргӹ, вес семӹньжӹ Шур тумерлӓ шотлалтеш.
Коркутели.
Анталья ил дӓ Коркутели районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Коркутели (турокла Korkuteli) — Турцин, йыд-вадывел Анталья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 49,553 (пӱэргӹ: 24,674; ӹдӹрӓмӓш: 24,879) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «Коркут» (пӱэргӹ лӹм: 'Коркут') дон «эль» ('эл'; «эли» 'элжӹ') шамаквлӓ гӹц лин.
Дӧшемеалты.
Анталья ил дӓ Дӧшемеалты районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Дӧшемеалты (турокла Kemer) — Турцин, йыдвел Анталья илӹн дӓ Анталья халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 40,637 (пӱэргӹ: 20,461; ӹдӹрӓмӓш: 20,176) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «дӧшеме» ('floor') дон «алт» ('under'; «алты» 'under of') шамаквлӓ гӹц лин.
Коньяалты.
Анталья ил дӓ Коньяалты районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Коньяалты (турокла Konyaaltı) — Турцин, Кечӹвӓл Анталья илӹн дӓ Анталья халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 92,126 (пӱэргӹ: 46,421; ӹдӹрӓмӓш: 45,705) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «Конья» ('Конья хала') дон «алт» ('under'; «алты» 'under of') шамаквлӓ гӹц лин.
Муратпаша.
Анталья ил дӓ Муратпаша районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Муратпаша (турокла Muratpaşa) — Турцин, Кечӹвӓл Анталья илӹн дӓ Анталья халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 377,857 (пӱэргӹ: 187,184; ӹдӹрӓмӓш: 190,673) эдем ӹлен.
Сорамай карем.
Сорамай карем - Когосола вел Йынгы Парнингӓш донышы карем.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Кепез.
Анталья ил дӓ Кепез районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кепез (турокла Kepez) — Турцин, покшал Анталья илӹн дӓ Анталья халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 387,904 (пӱэргӹ: 196,199; ӹдӹрӓмӓш: 191,705) эдем ӹлен.
Аксу (Анталья).
Анталья ил дӓ Аксу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Аксу (турокла Aksu) — Турцин, покшал Анталья илӹн дӓ Анталья халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 57,072 (пӱэргӹ: 29,136; ӹдӹрӓмӓш: 27,936) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ак» ('ош') дон «су» ('water') шамаквлӓ гӹц лин.
Аксу (Ыспарта).
Ыспарта ил дӓ Аксу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Аксу (турокла Aksu) — Турцин, ирвел Ыспарта илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 5.374 (пӱэргӹ: 2.657; ӹдӹрӓмӓш: 2.717) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ак» ('ош') дон «су» ('вӹд') шамаквлӓ гӹц лин.
Серик.
Анталья ил дӓ Серик районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Серик (турокла Serik) — Турцин, покшал Анталья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 101,961 (пӱэргӹ: 51,874; ӹдӹрӓмӓш: 50.087) эдем ӹлен.
Манавгат (хала).
Анталья ил дӓ Манавгат районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Манавгат (турокла Manavgat) — Турцин, ирвел Анталья илӹн дӓ Анталья халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 179,311 (пӱэргӹ: 93,507; ӹдӹрӓмӓш: 85,804) эдем ӹлен.
Чаплин, Чарльз.
Сэр Чарльз Спе́нсер «Ча́рли» Ча́плин, 16 апрель 1889 — 25 декабрь 1977) — Рӧднӓ американ комик. Американ дӓ англи киноактёр, сценарист, композитор, режиссёр, кымда профилян кинематографи актёр, тӱнымбалны сек кымдан пӓлӹмӹ персонажым — январланен каштшы Чарлим аныжыктыш, кыды кӹтӹк форман комедивлӓштӹ анжыкталтеш. Ти апай фильмвлӓм 1910-шы ивлӓн Кистоунын киностудиштӹжӹ анжыктымы. Чаплин пантомима дон буффонада йӧнвлӓм шӹренок кычылтын. 1920-шы ивлӓн тӹдӹ социальный дӓ серьезныйрак темывлӓм тӹкӓлеш. 1914 и годшен Чаплин ӹшкӹмжӹм режиссёр семӹнь анжыктен, 1916 ин фильмвлӓжӹн продюсерӹштӹ лин, 1918 и годшен музыкымат сирен.
Аксеки.
Анталья ил дӓ Аксеки районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Аксеки (турокла Akseki) — Турцин, ирвел Анталья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15,828 (пӱэргӹ: 7,998; ӹдӹрӓмӓш: 7,830) эдем ӹлен.
Газипаша.
Анталья ил дӓ Газипаша районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Газипаша (турокла Gazipaşa) — Турцин, ирвел Анталья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 48,675 (пӱэргӹ: 24,680; ӹдӹрӓмӓш: 23,995) эдем ӹлен.
Гӱндогмуш.
Анталья ил дӓ Гӱндогмуш районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӱндогмуш (турокла Gündoğmuş) — Турцин, ирвел Анталья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 9,246 (пӱэргӹ: 4,539; ӹдӹрӓмӓш: 4,707) эдем ӹлен.
Ибрады.
Анталья ил дӓ Ибрады районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ибрады (турокла İbradı) — Турцин, ирвел Анталья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 3,979 (пӱэргӹ: 2,011; ӹдӹрӓмӓш: 1,968) эдем ӹлен.
Чылдыр (хала).
Ардахан ил дӓ Чылдыр районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чылдыр (турокла Çıldır) — Турцин, ирвел Ардахан илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 11,800 (пӱэргӹ: 6,070; ӹдӹрӓмӓш: 5,730) эдем ӹлен.
Пософ.
Ардахан ил дӓ Пософ районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Пософ (турокла Posof) — Турцин, йыдвел Ардахан илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 9,215 (пӱэргӹ: 4,564; ӹдӹрӓмӓш: 4,651) эдем ӹлен.
Дамал.
Ардахан ил дӓ Дамал районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Дамал (турокла Damal) — Турцин, йыдвел Ардахан илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7,108 (пӱэргӹ: 3,654; ӹдӹрӓмӓш: 3,454) эдем ӹлен.
Ханак.
Ардахан ил дӓ Ханак районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ханак (турокла Hanak) — Турцин, йыдвел Ардахан илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 10,666 (пӱэргӹ: 5,409; ӹдӹрӓмӓш: 5,257) эдем ӹлен.
Гӧле.
Ардахан ил дӓ Гӧле районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӧле (турокла Göle) — Турцин, йыдвел Ардахан илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 32,578 (пӱэргӹ: 17,352; ӹдӹрӓмӓш: 15,226) эдем ӹлен.
Шавшат.
Артвин ил дӓ Шавшат районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Шавшат (турокла Şavşat) — Турцин, ирвел Артвин илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 18,058 (пӱэргӹ: 8,956; ӹдӹрӓмӓш: 9,102) эдем ӹлен.
Ардануч.
Артвин ил дӓ Ардануч районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ардануч (турокла Ardanuç) — Турцин, ирвел Артвин илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 11,813 (пӱэргӹ: 6,006; ӹдӹрӓмӓш: 5,807) эдем ӹлен.
Юсуфели.
Артвин ил дӓ Юсуфели районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Юсуфели (турокла Yusufeli) — Турцин, кечӹвӓл Артвин илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 21,758 (пӱэргӹ: 10,647; ӹдӹрӓмӓш: 11,111) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «Юсуф» (пӱэргӹ лӹм: 'Иосиф') дон «эль» ('эл'; «эли» 'элжӹ') шамаквлӓ гӹц лин.
Борчка.
Артвин ил дӓ Борчка районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Борчка (турокла Borçka) — Турцин, йыдвел Артвин илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 24,343 (пӱэргӹ: 12,351; ӹдӹрӓмӓш: 11,992) эдем ӹлен.
Хопа.
Артвин ил дӓ Хопа районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хопа (турокла Hopa) — Турцин, йыдвел Артвин илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 31,496 (пӱэргӹ: 15,677; ӹдӹрӓмӓш: 15,819) эдем ӹлен.
Архави.
Артвин ил дӓ Архави районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
пӱэргӹ, ӹдӹрӓмӓш дӓ Accipiter nisus
Архави (турокла Arhavi) — Турцин, вадывел Артвин илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 19,132 (пӱэргӹ: 9,389; ӹдӹрӓмӓш: 9,743) эдем ӹлен.
Мургул.
Артвин ил дӓ Мургул районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Мургул (турокла Murgul) — Турцин, вадывел Артвин илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 5,995 (пӱэргӹ: 3,086; ӹдӹрӓмӓш: 2,909) эдем ӹлен.
Башмакчы.
Афьонкарахисар ил дӓ Башмакчы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Башмакчы (турокла Başmakçı) — Турцин, кечӹвӓл Афьонкарахисар илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 10,944 (пӱэргӹ: 5,414; ӹдӹрӓмӓш: 5,530) эдем ӹлен.
Дазкыры.
Афьонкарахисар ил дӓ Дазкыры районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Дазкыры (турокла Dazkırı) — Турцин, кечӹвӓл Афьонкарахисар илӹн районжы ("илчежӹ"). 2007-шӹ ин тӹштӹ 11,165 эдем ӹлен.
Эвджилер.
Афьонкарахисар ил дӓ Эвджилер районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эвджилер (турокла Evciler) — Турцин, кечӹвӓл Афьонкарахисар илӹн районжы ("илчежӹ"). 2007-шӹ ин тӹштӹ 8,609 эдем ӹлен.
Кызылӧрен.
Афьонкарахисар ил дӓ Кызылӧрен районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кызылӧрен (турокла Kızılören) — Турцин, кечӹвӓл Афьонкарахисар илӹн районжы ("илчежӹ"). 2007-шӹ ин тӹштӹ 2,889 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кызыл» ('якшар') дон «ӧрен» ('руина') шамаквлӓ гӹц лин.
Динар (хала).
Афьонкарахисар ил дӓ Динар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Динар (турокла Dinar) — Турцин, кечӹвӓл Афьонкарахисар илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 50,511 эдем ӹлен.
Сандыклы.
Афьонкарахисар ил дӓ Сандыклы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сандыклы (турокла Sandıklı) — Турцин, кечӹвӓл Афьонкарахисар илӹн районжы ("илчежӹ"). 2007-шӹ ин тӹштӹ 61,843 эдем ӹлен.
Ходжалар.
Афьонкарахисар ил дӓ Ходжалар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ходжалар (турокла Hocalar) — Турцин, кечӹвӓл Афьонкарахисар илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 11,409 (пӱэргӹ: 5,580; ӹдӹрӓмӓш: 5,829) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ходжа» ('учитель; имам') дон «-лар» ('-влӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Синанпаша.
Афьонкарахисар ил дӓ Синанпаша районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Синанпаша (турокла Sinanpaşa) — Турцин, вадывел Афьонкарахисар илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 43,236 (пӱэргӹ: 21,347; ӹдӹрӓмӓш: 21,889) эдем ӹлен.
Чай (хала).
Афьонкарахисар ил дӓ Чай районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чай (турокла Çay) — Турцин, кечӹвӓл Афьонкарахисар илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 34,943 (пӱэргӹ: 17,219; ӹдӹрӓмӓш: 17,724) эдем ӹлен.
Шухут.
Афьонкарахисар ил дӓ Шухут районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Шухут (турокла Şuhut) — Турцин, кечӹвӓл Афьонкарахисар илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 40,072 (пӱэргӹ: 19,832; ӹдӹрӓмӓш: 20,240) эдем ӹлен.
Султандагы.
Афьонкарахисар ил дӓ Султандагы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Султандагы (турокла Sultandağı) — Турцин, ирвел Афьонкарахисар илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 19,007 (пӱэргӹ: 9,038; ӹдӹрӓмӓш: 9,969) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «султан» ('султан') дон «даг» ('кырык'; → «дагы» 'кырыкжы') шамаквлӓ гӹц лин, тенге ('султанын кырыкжы') лиэш.
Эмирдаг.
Афьонкарахисар ил дӓ Эмирдаг районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эмирдаг (турокла Emirdağ) — Турцин, ирвел Афьонкарахисар илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 43,706 (пӱэргӹ: 21,880; ӹдӹрӓмӓш: 21,826) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «эмир» ('эмир') дон «даг» ('кырык') шамаквлӓ гӹц лин, тенге ('эмирин кырыкжы') лиэш.
Болвадин.
Афьонкарахисар ил дӓ Болвадин районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Болвадин (турокла Bolvadin) — Турцин, ирвел Афьонкарахисар илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 45,751 (пӱэргӹ: 22,813; ӹдӹрӓмӓш: 22,938) эдем ӹлен.
Чобанлар.
Афьонкарахисар ил дӓ Чобанлар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чобанлар (турокла Çobanlar) — Турцин, покшал Афьонкарахисар илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13,389 (пӱэргӹ: 6,680; ӹдӹрӓмӓш: 6,709) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чобан» ('shepherd') дон «-лар» ('-влӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Исджехисар.
Афьонкарахисар ил дӓ Исджехисар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Исджехисар (турокла İscehisar) — Турцин, йыдвел Афьонкарахисар илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 23,804 (пӱэргӹ: 11,910; ӹдӹрӓмӓш: 11,894) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «исдже» ('few sooty') дон «хисар» ('castle') шамаквлӓ гӹц лин.
Ихсание.
Афьонкарахисар ил дӓ Ихсание районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ихсание (турокла İhsaniye) — Турцин, йыдвел Афьонкарахисар илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 30,055 (пӱэргӹ: 14,986; ӹдӹрӓмӓш: 15,069) эдем ӹлен.
Баят (Чорум).
Чорум ил дӓ Баят районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Баят (турокла Bayat) — Турцин, вадывел Чорум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 25.485 (пӱэргӹ: 12.335; ӹдӹрӓмӓш: 13.150) эдем ӹлен.
Баят (Афьонкарахисар).
Афьонкарахисар ил дӓ Баят районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Баят (турокла Bayat) — Турцин, йыдвел Афьонкарахисар илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8,599 (пӱэргӹ: 4,294; ӹдӹрӓмӓш: 4,305) эдем ӹлен.
Айдынтепе.
Байбурт ил дӓ Айдынтепе районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Айдынтепе (турокла Aydıntepe) — Турцин, йыдвел Байбурт илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 6.272 эдем ӹлен.
Демирӧзӱ.
Байбурт ил дӓ Демирӧзӱ районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Демирӧзӱ (турокла Demirözü) — Турцин, вадывел Байбурт илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8,651 эдем ӹлен.
Айвалык.
Балыкесир ил дӓ Айвалык районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Айвалык (турокла Ayvalık) — Турцин, вадывел Балыкесир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 61,730 (пӱэргӹ: 30,757; ӹдӹрӓмӓш: 30,973) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «айва» ('айва') дон «-лык» ('place of') шамаквлӓ гӹц лин.
Сусурлук.
Балыкесир ил дӓ Сусурлук районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сусурлук (турокла Susurluk) — Турцин, йыдвел Балыкесир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 42,528 (пӱэргӹ: 21,052; ӹдӹрӓмӓш: 21,476) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «сусур» («су сыгыры» Water Cattle 'Bubalus bubalis') дон «-лук» ('place of') шамаквлӓ гӹц лин.
Сӹнзӓ.
Сӹнзӓ - () — Эдемӹн дӓ вольыквлӓн анжышы системыштын сенсор органышты, кыды электромагнит коэвлӓм шижеш дӓ ужмы процессым реализуя. Сӹнзӓ гач 90 % информаци толеш.
Сӹнзӓвын.
Сӹнзӓвын () — эдемӹн дӓ вольыквлӓн сӹнзӓштӹ йӹр кушшы мытык пын. Эдемӹн сӹнзӓвынжы 90 кечӹ нӓрӹ ӹлӓ. Сӹнзӓ кушнӹ 150 - 250 сӹнзӓвын, улнӹжӹ - 50 - 150. Кушӹл сӹнзӓвынвлӓн кытышты 10 мм якте, улнӹшвлӓн 7 мм якте шоэш. Сӹнзӓвын сӹнзӓш пыраклан дӓ ма-шон изи шӹнгӓлӓн пыраш ӓптӹртӓ.
Кӱӓныр.
Кӱӓныр ("руш. Горемцы") - Угарман областьын Тоншай кымдем Кӹвервуй вел сола.
Гӧмеч.
Балыкесир ил дӓ Гӧмеч районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӧмеч (турокла Gömeç) — Турцин, вадывел Балыкесир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 11,581 (пӱэргӹ: 5,765; ӹдӹрӓмӓш: 5,816) эдем ӹлен.
Бурхание.
Балыкесир ил дӓ Бурхание районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бурхание (турокла Burhaniye) — Турцин, вадывел Балыкесир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 49,380 (пӱэргӹ: 24,952; ӹдӹрӓмӓш: 24,428) эдем ӹлен.
Эдремит (Ван).
Ван ил дӓ Эдремит районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эдремит (турокла Edremit) — Турцин, вадывел Ван илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 24,463 (пӱэргӹ: 12,317; ӹдӹрӓмӓш: 12,146) эдем ӹлен.
Эдремит (Балыкесир).
Балыкесир ил дӓ Эдремит районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эдремит (турокла Edremit) — Турцин, вадывел Балыкесир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 113,453 (пӱэргӹ: 57,045; ӹдӹрӓмӓш: 56,408) эдем ӹлен.
Хавран.
Балыкесир ил дӓ Хавран районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хавран (турокла Havran) — Турцин, вадывел Балыкесир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 28,158 (пӱэргӹ: 14,149; ӹдӹрӓмӓш: 14.009) эдем ӹлен.
Балья.
Балыкесир ил дӓ Балья районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Балья (турокла Balya) — Турцин, вадывел Балыкесир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15,961 (пӱэргӹ: 7,975; ӹдӹрӓмӓш: 7,986) эдем ӹлен.
Ивринди.
Балыкесир ил дӓ Ивринди районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ивринди (турокла İvrindi) — Турцин, вадывел Балыкесир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 11,145 (пӱэргӹ: 5.555; ӹдӹрӓмӓш: 5.590) эдем ӹлен.
Саваштепе.
Балыкесир ил дӓ Саваштепе районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Саваштепе (турокла Savaştepe) — Турцин, кечӹвӓл Балыкесир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7,070 (пӱэргӹ: 3,500; ӹдӹрӓмӓш: 3,570) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «саваш» ('war') дон «тепе» ('hill') шамаквлӓ гӹц лин.
Сындыргы.
Балыкесир ил дӓ Сындыргырайонын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сындыргы (турокла Sındırgı) — Турцин, кечӹвӓл Балыкесир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 40,648 (пӱэргӹ: 19.714; ӹдӹрӓмӓш: 20.934) эдем ӹлен.
Бигадич.
Балыкесир ил дӓ Бигадич районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бигадич районын дӓ солавлӓн вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бигадич (турокла Bigadiç) — Турцин, кечӹвӓл Балыкесир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 49.261 (пӱэргӹ: 24.238; ӹдӹрӓмӓш: 25.023) эдем ӹлен.
Дурсунбей.
Балыкесир ил дӓ Дурсунбей районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Girls with local fokloric dresses
Дурсунбей (турокла Dursunbey) — Турцин, ирвел Балыкесир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 45.780 (пӱэргӹ: 22.618; ӹдӹрӓмӓш: 23.162) эдем ӹлен.
Кепсут.
Балыкесир ил дӓ Кепсут районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кепсут (турокла Kepsut) — Турцин, ирвел Балыкесир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 25.170 (пӱэргӹ: 12.390; ӹдӹрӓмӓш: 12.780) эдем ӹлен.
Мармара (район).
Балыкесир ил дӓ Мармара районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Мармара (турокла Marmara) — Турцин, йыдвел Балыкесир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.908 (пӱэргӹ: 4.963; ӹдӹрӓмӓш: 3.945) эдем ӹлен.
Маньяс.
Балыкесир ил дӓ Маньяс районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Маньяс (турокла Manyas) — Турцин, йыдвел Балыкесир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 22.997 (пӱэргӹ: 11.339; ӹдӹрӓмӓш: 11.658) эдем ӹлен.
Мыняк лидӹ.
Мыняк лидӹ - Шур вел Аматисола дон Пӹнгель Парнингӓш солавлӓ лоштыш лидӹ.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Мырсаняк шӹргӹ.
Мырсаняк шӹргӹ - Пайскырык вел Порандай сола лишнӹш шӹргӹ.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Бандырма.
Балыкесир ил дӓ Бандырма районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
The National Park of the Paradise of Bird
Бандырма (турокла Bandırma) — Турцин, йыдвел Балыкесир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 130.474 (пӱэргӹ: 64.758; ӹдӹрӓмӓш: 65.716) эдем ӹлен.
Мытык карем.
Мытык карем - Пӹзӹкныр вел Сарансола лишнӹш карем.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Эрдек.
Балыкесир ил дӓ Эрдек районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эрдек (турокла Erdek) — Турцин, йыдвел Балыкесир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 34.704 (пӱэргӹ: 17.728; ӹдӹрӓмӓш: 16.976) эдем ӹлен.
Мытык нер.
Мытык нер - Якшар Йыл вел Ӱл Солаволкы сола лишнӹш карем.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Мытык яр.
Мытык яр - Эмӓн вел Пальтикӓнӓнгӹр сола лишнӹш йырлан.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Мычай лык.
Мычай лык - Пайскырык вел Актусолаштыш лык.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Мӹрзӓк куп.
Мӹрзӓк куп - Кӹлемар кымдемыштӹш Йӱксӓр вел Изи Йӓнчӓ дон Кого Йӓнчӓ солавла лоштыш куп.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Гӧнен (Балыкесир).
Балыкесир ил дӓ Гӧнен районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӧнен (турокла Gönen) — Турцин, йыдвел Балыкесир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 73.005 (пӱэргӹ: 36.028; ӹдӹрӓмӓш: 36.977) эдем ӹлен.
Мӹрзӓнӓй.
Мӹрзӓнӓй - Картук вел сола. Картукыш 0,2 уштыш. 2001-шӹ ин солашты 110 эдем ӹлен.
Мӹрзӓнӓй карем.
Мӹрзӓнӓй карем - Когосола вел Йынгы Парнингӓш сола лишнӹш карем.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Мӹрзӱш лап.
Мӹрзӱш лап - Йоласал вел Аманыр сола доны Кого Йынгы ӓнгӹр лишнӹш лапата.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Наеждӹ пичӹ.
Наеждӹ пичӹ - Шур вел Якшар Май солашты пичӹ вӓр.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Амасра.
Бартын ил дӓ Амасра районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Амасра (турокла Amasra) — Турцин, йыдвел Бартын илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15.641 (пӱэргӹ: 7.673; ӹдӹрӓмӓш: 7.968) эдем ӹлен.
Куруджашиле.
Бартын ил дӓ Куруджашиле районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Куруджашиле (турокла Kurucaşile) — Турцин, йыдвел Бартын илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.657 (пӱэргӹ: 3.744; ӹдӹрӓмӓш: 3.913) эдем ӹлен.
Якшар Май.
Якшар Май, тенгеок Красный Май - Шур вел сола. Солалан 1927-шӹ ин негӹцӹм пиштӹмӹ. Шывашар - Москва шоссе якте 5 уштыш. Макарсир якте 16 уштыш. 2001-шӹ ин солашты 65 эдем ӹлен.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Улус.
Бартын ил дӓ Улус районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Улус (турокла Ulus) — Турцин, ирвел Бартын илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 24.458 (пӱэргӹ: 11.785; ӹдӹрӓмӓш: 12.673) эдем ӹлен.
Сасон.
Батман ил дӓ Сасон районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сасон (турокла Sason) — Турцин, йыдвел Батман илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 33.295 (пӱэргӹ: 17.176; ӹдӹрӓмӓш: 16.119) эдем ӹлен.
Пӹнгель Парнингӓш.
Пӹнгель Парнингӓш - Шур вел Кого Пӹнгель ӓнгӹр тӹрӹштӹш сола. Документвлӓштӹ XVIII-шӹ курымын анжыкталтеш. Акпарс мӱлӓндӹш пырен. 2001-шӹ ин солашты 253 эдем ӹлен. Ти солашты пӹтӓриш мары ӹдӹрӓмӓш профессор Лидия Васикова шачын. Тенгеок профессор Зоя Зорина ти сола гӹц ылеш. Ти солашты кымдан палӹмӹ фермер Андрей Бабушкин ӹлӓ дӓ пӓшӓлӓ.
Козлук.
Батман ил дӓ Козлук районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Козлук (турокла Kozluk) — Турцин, йыдвел Батман илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 62.114 (пӱэргӹ: 31.320; ӹдӹрӓмӓш: 30.794) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «коз» ('walnut') дон «-лук» ('place of') шамаквлӓ гӹц лин.
Иван куп.
Иван куп - Кӹлемар кымдемыштӹш Йӱксӓр вел Пӹнжӹдӹр сола лишнӹш куп.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Бешири.
Батман ил дӓ Бешири районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бешири (турокла Beşiri) — Турцин, покшал Батман илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 32.282 (пӱэргӹ: 16.289; ӹдӹрӓмӓш: 15.993) эдем ӹлен.
Иван ныр нер.
Иван ныр нер - Микрӓк вел Кӱшӹл Ямангаш сола лишнӹш неркӓ.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Иван ӧрдӹж.
Иван ӧрдӹж - Шур вел Макарсир сола лишнӹш карем.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Иваныр.
Иваныр (руш. Ивануры) - Кӹлемар кымдемыштӹш, Кӹлемар лишнӹш сола.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Ивась кугилӓ.
Ивась кугилӓ - Вилоат вел Паратмар сола лишнӹш шӹргӹ.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Иватин карем.
Иватин карем - Виловат вел Немӹцсола лишнӹш карем.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Хасанкейф.
Батман ил дӓ Хасанкейф районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хасанкейф (турокла Hasankeyf) — Турцин, кечӹвӓл Батман илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.412 (пӱэргӹ: 3.782; ӹдӹрӓмӓш: 3.630) эдем ӹлен.
Ивашкан карем.
Ивашкан карем - Пӹзӹкныр вел Кого Сӧрмӓнӓнгӹр сола лишнӹш карем.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Герджӱш.
Батман ил дӓ Герджӱш районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Герджӱш (турокла Gercüş) — Турцин, кечӹвӓл Батман илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 26.111 (пӱэргӹ: 13.123; ӹдӹрӓмӓш: 12.988) эдем ӹлен.
Иво карем.
Иво карем - Пӹзӹкныр вел Кого Сӧрмӓнӓнгӹр сола лишнӹш карем.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Игнатин ӓнгӓ.
Игнатин ӓнгӓ - Виловат вел Аръюнгывуй сола лишнӹш ныр.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Игнатин карем.
Игнатин карем - Пӹзӹкныр вел Тьомисолаштыш карем.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Изан.
Изан -Кугилӓнсола Митрисола лишнӹш карем.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Бозӱйӱк.
Биледжик ил дӓ Бозӱйӱк районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бозӱйӱк (турокла Bozüyük) — Турцин, кечӹвӓл Биледжик илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 65.369 (пӱэргӹ: 33.061; ӹдӹрӓмӓш: 32.308) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «боз» ('луды') дон «ӱйӱк» ('неркӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Изӓр карем.
Изӓр карем - Виловат вел Шапкилӓ сола лишнӹш карем.
Нӓлмӹ вӓр.
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Пазарьери.
Биледжик ил дӓ Пазарьери районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Пазарьери (турокла Pazaryeri) — Турцин, вадывел Биледжик илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 11.722 (пӱэргӹ: 5.821; ӹдӹрӓмӓш: 5.901) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «пазар» ('базар') дон «йер» ('place') шамаквлӓ гӹц лин.
Сӧгӱт.
Биледжик ил дӓ Сӧгӱт районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сӧгӱт (турокла Söğüt) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Биледжик илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 19.277 (пӱэргӹ: 9.638; ӹдӹрӓмӓш: 9.639) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «сӧгӱт» ('ӱэ') шамак гӹц лин.
Аалто, Алвар.
Алвар дон Элиза Аалто, 1950-шӹ ивлӓ
Алвар Аалто - (, 3 февраль 1898, Куортане — 11 май 1976, Хельсинки) — финн архитектор дон дизайнер, кӹзӹтшӹ жепӓш дизайнлан негӹцӹм пиштӹшӹ.
Биографижӹ.
Алвар Аалтон ӓтяжӹ Юхан Генрик Аалто, мӱлӓндӹм висӹшӹ, ӓвӓжӹ Сельма Матильда Аалто почтыштыш клерк ылын. 1916-шы ин Алвар Йӱвӓскӱлӓштӹш лицейӹм пӹтӓрен, кыды паштек Хельсинки Политехника институтыш архитектурым тыменяш пырен. Тыменьмӹжӹ годым Суомиштӹ Граждан вырсышты кредӓлӹн. 1921-шӹ ин архитекторын дипломжым нӓлӹн. Аалто Хельсинкиштӹ пӓшӓм мон керддеӓт, Йӱвӓскӱлӓшкӹ кен дӓ тӹштӹ 1923-шы ин ӹшке архитектура бюрожым пачын.
Гӧлпазары.
Биледжик ил дӓ Гӧлпазары районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӧлпазары (турокла Gölpazarı) — Турцин, йыдвел Биледжик илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 11.809 (пӱэргӹ: 5.905; ӹдӹрӓмӓш: 5.904) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӧл» ('йӓр') дон «пазар» ('пазар'; «пазары» 'пазаржӹ') шамаквлӓ гӹц лин.
Османели.
Биледжик ил дӓ Османели районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Османели (турокла Osmaneli) — Турцин, йыдвел Биледжик илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 21.094 (пӱэргӹ: 10.570; ӹдӹрӓмӓш: 10.524) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «Осман» (пӱэргӹ лӹм: 'Осман I' пӹтӓришӹ османский султан) дон «эль» ('эл'; «эли» 'элжӹ') шамаквлӓ гӹц лин.
Инхисар.
Биледжик ил дӓ Инхисар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Инхисар (турокла İnhisar) — Турцин, ирвел Биледжик илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 3.503 (пӱэргӹ: 1.711; ӹдӹрӓмӓш: 1.792) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ин» ('cave') дон «хисар» ('castle') шамаквлӓ гӹц лин.
Руанда.
Руанда (руандала "Rwanda"; официал лӹмжӹ — Руанда Республик руандала "Repubulika y’u Rwanda") — Ирвел Африкыштыш кугижӓнӹш. Вадывелнӹ Конго Демократи Республика, йыдвелнӹ Уганда, ирвелнӹ Танзани, кечывӓлвелнӹ Бурунди доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 11 055 976 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 26 338 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Кигали.
Провинцивлӓ.
Intara (провинцивлӓ) → Uturere (районвлӓ) → Utugari → Imirenge → Imidugudu (солавлӓ)
Едису.
Бингӧль ил дӓ Едису районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Едису (турокла Yedisu) — Турцин, йыдвел Бингӧль илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 3.188 (пӱэргӹ: 1.789; ӹдӹрӓмӓш: 1.399) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «йеди» ('шӹмӹт') дон «су» ('вӹд') шамаквлӓ гӹц лин.
Карлыова.
Бингӧль ил дӓ Карлыова районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Карлыова (турокла Karlıova) — Турцин, йыд-ирвел Бингӧль илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 32.569 (пӱэргӹ: 16.502; ӹдӹрӓмӓш: 16.067) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «карлы» ('snowy') дон «ова» ('лапата') шамаквлӓ гӹц лин.
Адаклы.
Бингӧль ил дӓ Адаклы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Адаклы (турокла Adaklı) — Турцин, йыдвел Бингӧль илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 10.603 (пӱэргӹ: 5.677; ӹдӹрӓмӓш: 4.926) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «адак» ('oblation') дон «-лы» ('having of') шамаквлӓ гӹц лин.
Генч.
Бингӧль ил дӓ Генч районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Генч (турокла Genç) — Турцин, кечӹвӓл Бингӧль илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 37.565 (пӱэргӹ: 18.974; ӹдӹрӓмӓш: 18.591) эдем ӹлен.
Кигы.
Бингӧль ил дӓ Кигы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кигы (турокла Kiğı) — Турцин, йыд-вадывел Бингӧль илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 5.672 (пӱэргӹ: 3.507; ӹдӹрӓмӓш: 2.165) эдем ӹлен.
Солхан.
Бингӧль ил дӓ Солхан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Солхан (турокла Solhan) — Турцин, ирвел Бингӧль илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 32.975 (пӱэргӹ: 16.489; ӹдӹрӓмӓш: 16.486) эдем ӹлен.
Яйладере.
Бингӧль ил дӓ Яйладере районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Яйладере (турокла Yayladere) — Турцин, йыд-вадывел Бингӧль илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 1.853 (пӱэргӹ: 1.183; ӹдӹрӓмӓш: 670) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «яйла» ('plateau') дон «дере» ('ӓнгӹр') шамаквлӓ гӹц лин.
Адилджеваз.
Битлис ил дӓ Адилджеваз районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Адилджеваз (турокла Adilcevaz) — Турцин, йыд-ирвел Битлис илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 35.274 (пӱэргӹ: 18.341; ӹдӹрӓмӓш: 16.933) эдем ӹлен.
Ахлат.
Битлис ил дӓ Ахлат районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ахлат (турокла Ahlat) — Турцин, йыдвел Битлис илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 35.236 (пӱэргӹ: 18.057; ӹдӹрӓмӓш: 17.179) эдем ӹлен.
Гӱроймак.
Битлис ил дӓ Гӱроймак районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӱроймак (турокла Güroymak) — Турцин, ирвел Битлис илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 42.683 (пӱэргӹ: 21.733; ӹдӹрӓмӓш: 20.950) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӱр» ('bushy, lush') дон «оймак» ('clan, tribe') шамаквлӓ гӹц лин.
Мутки.
Битлис ил дӓ Мутки районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Мутки (турокла Mutki) — Турцин, вадывел Битлис илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 35.288 (пӱэргӹ: 18.065; ӹдӹрӓмӓш: 17.223) эдем ӹлен.
Татван.
Битлис ил дӓ Татван районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ван йӓр дӓ Татван халан панорамыжы
Татван (турокла Tatvan) — Турцин, ирвел Битлис илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 76.723 (пӱэргӹ: 40.536; ӹдӹрӓмӓш: 36.187) эдем ӹлен.
Хизан.
Битлис ил дӓ Хизан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хизан (турокла Hizan) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Битлис илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 40.697 (пӱэргӹ: 20.579; ӹдӹрӓмӓш: 20.118) эдем ӹлен.
Дӧртдиван.
Болу ил дӓ Дӧртдиван районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Дӧртдиван (турокла Dörtdivan) — Турцин, покшал Болу илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.100 (пӱэргӹ: 3.387; ӹдӹрӓмӓш: 3.713) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «дӧрт» ('нӹлӹт') дон «диван» ('диван') шамаквлӓ гӹц лин.
Еничага.
Болу ил дӓ Еничага районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Еничага (турокла Yeniçağa) — Турцин, покшал Болу илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.162 (пӱэргӹ: 3.930; ӹдӹрӓмӓш: 4.232) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «йени» ('у') дон «Чага» ('сола лӹм: Эскичага') шамаквлӓ гӹц лин.
Гереде.
Болу ил дӓ Гереде районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гереде (турокла Gerede) — Турцин, ирвел Болу илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 34.077 (пӱэргӹ: 16.851; ӹдӹрӓмӓш: 17.226) эдем ӹлен.
Менген.
Болу ил дӓ Менген районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Менген (турокла Mengen) — Турцин, йыдвел Болу илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15.315 (пӱэргӹ: 7.775; ӹдӹрӓмӓш: 7.540) эдем ӹлен.
Кыбрысджык.
Болу ил дӓ Кыбрысджык районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кыбрысджык (турокла Kıbrıscık) — Турцин, кечӹвӓл Болу илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 4.040 (пӱэргӹ: 1.997; ӹдӹрӓмӓш: 2.043) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «Кыбрыс» ('Кипр ошмаоты') дон «-джык» ('dimunitive suffix') шамаквлӓ гӹц лин.
Себен.
Болу ил дӓ Себен районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Себен (турокла Seben) — Турцин, кечӹвӓл Болу илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 6.663 (пӱэргӹ: 3.217; ӹдӹрӓмӓш: 3.446) эдем ӹлен.
Мудурну.
Болу ил дӓ Мудурну районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Мудурну (турокла Mudurnu) — Турцин, вадывел Болу илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 21.000 (пӱэргӹ: 10.494; ӹдӹрӓмӓш: 10.506) эдем ӹлен.
Гӧйнӱк.
Болу ил дӓ Гӧйнӱк районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӧйнӱк (турокла Göynük) — Турцин, вадывел Болу илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 16.425 (пӱэргӹ: 8.089; ӹдӹрӓмӓш: 8.336) эдем ӹлен.
Шӹргӹдӹр.
Шӹргӹдӹр, тенгеок Веденски ("руш. выс. Револиция") - Шур велнӹш сола. Цикмӓ - Яштуга шоссе вӹлнӹ варлана. Макарсир якте 3 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 165 эдем ӹлен.
Алатай.
Алатай - Пайскырык велнӹш сола. Цикмӓ - Яштуга шоссе лишнӹ вӓрлӓнӓ. Пайскырык якте 3 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 98 эдем ӹлен. Сола Изи Алатай дон Кого Алатаеш шелӓлтеш.
Алмансола.
Алмансола, тенгеок Кого Шурмар - Пайскырык велнӹш сола. Цикмӓ - Яштуга шоссе вӹлнӹ вӓрлӓнӓ. Пайскырык якте 4 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 123 эдем ӹлен.
Ильдӓрсола.
Ильдӓрсола, тенгеок Шӱнӓнгӹр - Пайскырык велнӹш сола. Цикмӓ - Яштуга шоссе лишнӹ вӓрлӓнӓ. Пайскырык якте 3 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 165 эдем ӹлен.
Кавашты Шурмар.
Кавашты Шурмар, тенгеок Цорашсола "(руш. Тушево)" - Пайскырык велнӹш сола. Цикмӓ - Яштуга шоссе лишнӹ вӓрлӓнӓ. Пайскырык якте 3 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 51 эдем ӹлен.
Казуксола.
Казуксола - Пайскырык велнӹш ямшы сола. Сола вӓр гӹц Пайскырык якте 2 уштыш.
Кӓрмӓнер.
Кӓрмӓнер - Пайскырык велнӹш сола. Цикмӓ - Яштуга шоссе лишнӹ вӓрлӓнӓ. Пайскырык якте 2 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 24 эдем ӹлен.
Коговал.
Коговал - Пайскырык велнӹш сола. Пӹнгель ӓнгӹр сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Пайскырык якте 4 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 95 эдем ӹлен.
Копонлык.
Копонлык, тенгеок Тегӓй - Пайскырык велнӹш сола. Пайскырык якте 4 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 25 эдем ӹлен.
Кӱшӹл Пӹнгельйӓл.
Кӱшӹл Пӹнгельйӓл - Пайскырык велнӹш сола. Пайскырык якте 5 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 71 эдем ӹлен.
Лапатасола.
Лапатасола - Пайскырык велнӹш ямшы сола. Сола вӓр гӹц Пайскырык якте 1 уштыш.
Лапсола.
Лапсола - Пайскырык велнӹш сола. Пайскырык якте 3 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 43 эдем ӹлен.
Лидӹвуй.
Лидӹвуй - - Пайскырык велнӹш сола. Цикмӓ - Яштуга шоссе вӹлнӹ вӓрлӓнӓ. Пайскырык якте 4 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 26 эдем ӹлен.
Мидӓшкӓнсола.
Мидӓшкӓнсола - Пайскырык велнӹш сола. Пайскырык якте 6 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 104 эдем ӹлен.
Микор.
Микор - Пайскырык велнӹш сола. Пӹнгель лишнӹ вӓрлӓнӓ. Пайскырык якте 6 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 162 эдем ӹлен.
Пактайсола.
Пактайсола - Пайскырык велнӹш сола. Пайскырык якте 6 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 26 эдем ӹлен.
Пивайсола.
Пивайсола - Пайскырык велнӹш сола. Пайскырык якте 4 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 165 эдем ӹлен.
Порандай.
Порандай - Пайскырык велнӹш сола. Пайскырык якте 6 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 165 эдем ӹлен.
Алтынъяйла (Бурдур).
Бурдур ил дӓ Алтынъяйла районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Алтынъяйла (турокла Altınyayla) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Бурдур илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 5.664 (пӱэргӹ: 2.812; ӹдӹрӓмӓш: 2.852) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ылтын» ('шӧртньӹ') дон «яйла» ('plateau') шамаквлӓ гӹц лин.
Алтынъяйла (Сивас).
Сивас ил дӓ Алтынъяйла районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Алтынъяйла (турокла Altınyayla) — Турцин, кечӹвӓл Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 10.341 (пӱэргӹ: 5.244; ӹдӹрӓмӓш: 5.097) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ылтын» ('шӧртньӹ') дон «яйла» ('plateau') шамаквлӓ гӹц лин.
Гӧльхисар.
Бурдур ил дӓ Гӧльхисар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӧльхисар (турокла Gölhisar) — Турцин, вадывел Бурдур илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 20.901 (пӱэргӹ: 10.398; ӹдӹрӓмӓш: 10.503) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӧль» ('йӓр') дон «хисар» ('castle') шамаквлӓ гӹц лин.
Ешилова.
Бурдур ил дӓ Ешилова районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ешилова (турокла Yeşilova) — Турцин, йыдвел Бурдур илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 17.987 (пӱэргӹ: 8.672; ӹдӹрӓмӓш: 9.315) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «йешил» ('ыжаргы') дон «ова» ('лапата') шамаквлӓ гӹц лин.
Агласун.
Бурдур ил дӓ Агласун районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Агласун (турокла Ağlasun) — Турцин, ирвел Бурдур илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 9.575 (пӱэргӹ: 4.653; ӹдӹрӓмӓш: 4.922) эдем ӹлен.
Буджак.
Бурдур ил дӓ Буджак районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Буджак (турокла Bucak) — Турцин, ирвел Бурдур илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 59.902 (пӱэргӹ: 29.822; ӹдӹрӓмӓш: 30.080) эдем ӹлен.
Чельтикчи.
Бурдур ил дӓ Чельтикчи районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чельтикчи (турокла Çeltikçi) — Турцин, ирвел Бурдур илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 6.501 (пӱэргӹ: 3.092; ӹдӹрӓмӓш: 3.409) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чельтик» ('rice, paddy') дон «-чи» ('-er') шамаквлӓ гӹц лин.
Чавдыр.
Бурдур ил дӓ Чавдыр районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чавдыр (турокла Çavdır) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Бурдур илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.246 (пӱэргӹ: 6.500; ӹдӹрӓмӓш: 6.746) эдем ӹлен.
Пӹнгель Усола.
Пӹнгель Усола - Пайскырык велнӹш сола. Пайскырык якте 3 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 26 эдем ӹлен.
Тефенни.
Бурдур ил дӓ Тефенни районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Тефенни (турокла Tefenni) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Бурдур илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 10.478 (пӱэргӹ: 5.107; ӹдӹрӓмӓш: 5.371) эдем ӹлен.
Сивандайсола.
Сивандайсола - Пайскырык велнӹш ямшы сола. Сола вӓр гӹц Пайскырык якте 2 уштыш.
Сидункырык.
Сидункырык - Пайскырык велнӹш сола. Цикмӓ - Яштуга шоссе лишнӹ вӓрлӓнӓ. Пайскырык якте 5 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 56 эдем ӹлен.
Караманлы.
Бурдур ил дӓ Караманлы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Караманлы (турокла Karamanlı) — Турцин, вадывел Бурдур илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.909 (пӱэргӹ: 3.863; ӹдӹрӓмӓш: 4.046) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «Караман» ('Караман') дон «-лы» ('tribe maker suffix') шамаквлӓ гӹц лин.
Чеботай.
Чеботай - Пайскырык велнӹш сола. Пайскырык якте 4 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 24 эдем ӹлен.
Шарык Шурмар.
Шарык Шурмар - Пайскырык велнӹш сола. Цикмӓ - Яштуга шоссе вӹлнӹ вӓрлӓнӓ. Пайскырык якте 3 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 33 эдем ӹлен.
Ӱл Пӹнгельйӓл.
Ӱл Пӹнгельйӓл - Пайскырык велнӹш сола. Пайскырык якте 5 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 104 эдем ӹлен.
Кемер (Бурдур).
Бурдур ил дӓ Кемер районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кемер (турокла Kemer) — Турцин, вадывел Бурдур илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 4.188 (пӱэргӹ: 2.042; ӹдӹрӓмӓш: 2.146) эдем ӹлен.
Атьсир.
Атьсир - Микрӓк велнӹш сола. Микрӓк якте 3 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 165 эдем ӹлен.
Атьсола.
Атьсола - Микрӓк велнӹш сола. Микрӓк якте 1 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 182 эдем ӹлен.
Аянсола.
Аянсола - Микрӓк велнӹш сола. Цикмӓ - Шурдӹнг шоссе вӹлнӹ вӓрлӓнӓ. Микрӓк якте 3 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 74 эдем ӹлен.
Вӹсӓнер.
Вӹсӓнер - Микрӓк велнӹш ямшы сола. Сола вӓр гӹц Микрӓк якте 3 уштыш. 1969-шӹ ин солавлӓн регистрышты ти сола уке. Латансола доно ушнен.
Орханели.
Бурса ил дӓ Орханели районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Орханели (турокла Orhaneli) — Турцин, кечӹвӓл Бурса илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 24.072 (пӱэргӹ: 11.690; ӹдӹрӓмӓш: 12.382) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «Орхан» (пӱэргӹ лӹм: 'Орхан I' кокшы османский султан) дон «эль» ('эл'; «эли» 'элжӹ') шамаквлӓ гӹц лин.
Ихотьсола.
Ихотьсола - Микрӓк велнӹш сола. Цикмӓ - Шурдӹнг шоссе лишнӹ вӓрлӓнӓ. Микрӓк якте 4 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 39 эдем ӹлен.
Бӱйӱкорхан.
Бурса ил дӓ Бӱйӱкорхан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бӱйӱкорхан (турокла Büyükorhan) — Турцин, кечӹвӓл Бурса илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.542 (пӱэргӹ: 6.534; ӹдӹрӓмӓш: 7.008) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «бӱйӱк» ('кого') дон «Орхан»(пӱэргӹ лӹм: 'Орхан I' кокшы османский султан) шамаквлӓ гӹц лин.
Харманджык.
Бурса ил дӓ Харманджык районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Харманджык (турокла Harmancık) — Турцин, кечӹвӓл Бурса илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.156 (пӱэргӹ: 3.946; ӹдӹрӓмӓш: 4.210) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «харман» ('молотьба') дон «-джык» ('dimunitive suffix') шамаквлӓ гӹц лин.
Келес.
Бурса ил дӓ Келес районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Келес (турокла Keles) — Турцин, кечӹвӓл Бурса илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 46.795 (пӱэргӹ: 23.325; ӹдӹрӓмӓш: 23.470) эдем ӹлен.
Мустафакемальпаша.
Бурса ил дӓ Мустафакемальпаша районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Мустафакемальпаша (турокла Mustafakemalpaşa) — Турцин, вадывел Бурса илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 102.171 (пӱэргӹ: 50.375; ӹдӹрӓмӓш: 51.796) эдем ӹлен.
Караджабей.
Бурса ил дӓ Караджабей районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Караджабей (турокла Karacabey) — Турцин, вадывел Бурса илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 79.224 (пӱэргӹ: 39.491; ӹдӹрӓмӓш: 39.733) эдем ӹлен.
Инегӧль.
Бурса ил дӓ Инегӧль районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Инегӧль (турокла İnegöl) — Турцин, ирвел Бурса илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 213.100 (пӱэргӹ: 106.961; ӹдӹрӓмӓш: 106.139) эдем ӹлен.
Енишехир (Бурса).
Бурса ил дӓ Енишехир районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Енишехир (турокла Yenişehir) — Турцин, ирвел Бурса илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 51.687 (пӱэргӹ: 25.626; ӹдӹрӓмӓш: 26.061) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «йени» ('у') дон «шехир» ('хала') шамаквлӓ гӹц лин.
Йӓктӓнсола.
Йӓктӓнсола - Микрӓк велнӹш сола. Цикмӓ - Шурдӹнг шоссе вӹлнӹ Йыл сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Микрӓк якте 5 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 104 эдем ӹлен.
Когосола (Микрӓк вел).
Когосола - Микрӓк велнӹш сола. Цикмӓ - Шурдӹнг шоссе лишнӹ вӓрлӓнӓ. Микрӓк якте 4 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 111 эдем ӹлен.
Кугилӓнсола (Микрӓк вел).
Кугилӓнсола - Микрӓк велнӹш сола. Микрӓк якте 2 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 165 эдем ӹлен.
Изник.
Бурса ил дӓ Изник районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Изник (турокла İznik) — Турцин, йыд-ирвел Бурса илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 44.524 (пӱэргӹ: 22.073; ӹдӹрӓмӓш: 22.451) эдем ӹлен.
Кӹвервуй.
Кӹвервуй - Микрӓк велнӹш сола. Микрӓк якте 5, Ямангаш якте 1 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 1 пӧрт ылын. Йыл вӹд лӱктӓлмӹ гишӓн эдемвлӓ тӹшец карангыныт.
Орхангази.
Бурса ил дӓ Орхангази районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Орхангази (турокла Orhangazi) — Турцин, йыдвел Бурса илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 74.120 (пӱэргӹ: 37.078; ӹдӹрӓмӓш: 37.042) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «Орхан» (пӱэргӹ лӹм: 'Орхан I' кокшы османский султан) дон «гази» ('гази') шамаквлӓ гӹц лин.
Кӹцкӹнер.
Кӹцкӹнер - Микрӓк велнӹш сола. Микрӓк якте 3 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 30 эдем ӹлен.
Муданья.
Бурса ил дӓ Муданья районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Муданья (турокла Mudanya) — Турцин, Бурса илӹн дӓ йыд-вадывел Бурса халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 52.325 (пӱэргӹ: 25.650; ӹдӹрӓмӓш: 26.675) эдем ӹлен.
Нилӱфер.
Бурса ил дӓ Нилӱфер районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Нилӱфер районын дӓ Бурса халан панорамыжы
Нилӱфер (турокла Nilüfer) — Турцин, Бурса илӹн дӓ вадывел Бурса халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 285.269 (пӱэргӹ:; ӹдӹрӓмӓш: 143.160) эдем ӹлен.
Османгази.
Бурса ил дӓ Османгази районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Османгази (турокла Osmangazi) — Турцин, Бурса илӹн дӓ покшал Бурса халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 764.944 (пӱэргӹ: 381.748; ӹдӹрӓмӓш: 383.196) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «Осман» (пӱэргӹ лӹм: 'Осман I' Осман Икшӹ султан) дон «гази» ('гази') шамаквлӓ гӹц лин.
Гемлик.
Бурса ил дӓ Гемлик районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гемлик (турокла Gemlik) — Турцин, Бурса илӹн дӓ йыдвел Бурса халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 92.765 (пӱэргӹ: 47.182; ӹдӹрӓмӓш: 45.583) эдем ӹлен.
Гӱрсу.
Бурса ил дӓ Гӱрсу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӱрсу (турокла Gürsu) — Турцин, Бурса илӹн дӓ ирвел Бурса халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 55.131 (пӱэргӹ: 27.729; ӹдӹрӓмӓш: 27.402) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӱр» ('тӹшкӓ') дон «су» ('вӹд') шамаквлӓ гӹц лин.
Тейлор, Элизабет.
thumb
Дама Эли́забет Ро́узмунд Те́йлор (, 27 февраль 1932, Лондон — 23 март 2011, Лос-Анджелес — англо-американ актриса. Голливудын кугижӓтаржы. Элизабет Тейлорлан кок гӓна сек яжо ӹдӹрӓмӓш рольым мадмыжы гишӓн «Оскарым» пумы. Пӹтӓриш актриса, кыдын гонораржы миллион долларым эртен.
Кестель.
Бурса ил дӓ Кестель районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кестель (турокла Kestel) — Турцин, Бурса илӹн дӓ ирвел Бурса халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 38.028 (пӱэргӹ: 18.971; ӹдӹрӓмӓш: 19.057) эдем ӹлен.
Йылдырым.
Бурса ил дӓ Йылдырым районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Йылдырым (турокла Yıldırım) — Турцин, Бурса илӹн дӓ ирвел Бурса халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 617.108 (пӱэргӹ: 308.607; ӹдӹрӓмӓш: 308.501) эдем ӹлен.
Гӱрпынар.
Ван ил дӓ Гӱрпынар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӱрпынар (турокла Gürpınar) — Турцин, кечӹвӓл Ван илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 44.096 (пӱэргӹ: 22.570; ӹдӹрӓмӓш: 21.526) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӱр» ('тӹшкӓ') дон «пынар» ('вӹдсӹнзӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Чатак.
Ван ил дӓ Чатак районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чатак (турокла Çatak) — Турцин, кечӹвӓл Ван илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 25.716 (пӱэргӹ: 13.349; ӹдӹрӓмӓш: 12.367) эдем ӹлен.
Кнут (ош мӧскӓ).
Кнут (5 декабрь 2006 — 19 март 2011) Берлин зоопар (Zoologischer Garten Berlin), Берлин тунымбал мыч кымдан пӓлӹмӹ ош мӧскӓ. 20 иӓш ӓвӓ ош мӧскӓ Кнутын дон тӹдӹн йӹгӹр шумбелжӹм шачмышты паштек тӧрӧк ӧрдӹш шӹкӓлын. Кнут 44 кечӹ спецаппарат лӹвӓлнӹ ылын дӓ ӹлен лӓктӹн. Тидӹ паштек тӹдӹ пиш популярный мӧскӓ лин. Ма гишӓн Кнут колен, эче пӓлӹ агыл.
Башкале.
Ван ил дӓ Башкале районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Башкале (турокла Başkale) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Ван илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 63.665 (пӱэргӹ: 33.439; ӹдӹрӓмӓш: 30.226) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «баш» ('вуй, тӹнг') дон «кале» ('кӓрмӓн') шамаквлӓ гӹц лин.
Бахчесарай.
Ван ил дӓ Бахчесарай районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бахчесарай (турокла Bahçesaray) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Ван илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 17.815 (пӱэргӹ: 8.887; ӹдӹрӓмӓш: 8.928) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «бахче» ('сад') дон «сарай» ('кӱпалат') шамаквлӓ гӹц лин.
Геваш.
Ван ил дӓ Геваш районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Геваш (турокла Gevaş) — Турцин, вадывел Ван илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 29.951 (пӱэргӹ: 14.879; ӹдӹрӓмӓш: 15.072) эдем ӹлен.
Сарай (Ван).
Ван ил дӓ Сарай районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сарай (турокла Saray) — Турцин, ирвел Ван илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 24.008 (пӱэргӹ: 12.312; ӹдӹрӓмӓш: 11.696) эдем ӹлен.
Сарай (Текирдаг).
Текирдаг ил дӓ Сарай районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сарай (турокла Saray) — Турцин, йыд-ирвел Текирдаг илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 45.639 (пӱэргӹ: 23.280; ӹдӹрӓмӓш: 22.359) эдем ӹлен.
Митрусир.
Митрусир - Микрӓк велнӹш сола. Микрӓк якте 3 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 123 эдем ӹлен.
Петуксола.
Петуксола - Микрӓк велнӹш сола. Цикмӓ - Шурдӹнг шоссе лишнӹ вӓрлӓнӓ. Микрӓк якте 2 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 115 эдем ӹлен.
Симӓксир.
Симӓксир - Микрӓк велнӹш сола. Микрӓк якте 4 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 54 эдем ӹлен.
Ӧзалп.
Ван ил дӓ Ӧзалп районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ӧзалп (турокла Özalp) — Турцин, ирвел Ван илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 74.088 (пӱэргӹ: 38.437; ӹдӹрӓмӓш: 35.651) эдем ӹлен.
Чуайсола.
Чуайсола - Микрӓк велнӹш сола. Микрӓк якте 4 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 88 эдем ӹлен.
Шекмӓнсола.
Шекмӓнсола - Микрӓк велнӹш сола. Цикмӓ - Микрӓк - Яштуга шоссе вӹлнӹ вӓрлӓнӓ. Микрӓк якте 2 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 115 эдем ӹлен.
Эрджиш.
Ван ил дӓ Эрджиш районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эрджиш (турокла Erciş) — Турцин, йыд-вадывел Ван илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 154.499 (пӱэргӹ: 79.807; ӹдӹрӓмӓш: 74.692) эдем ӹлен.
Шекмӓн.
Шекмӓн, тенгеок Куприсир - Микрӓк велнӹш сола. Микрӓк якте 2 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 63 эдем ӹлен.
Мурадие.
Ван ил дӓ Мурадие районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Мурадие (турокла Muradiye) — Турцин, йыдвел Ван илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 51.894 (пӱэргӹ: 26.385; ӹдӹрӓмӓш: 25.509) эдем ӹлен.
Чалдыран.
Ван ил дӓ Чалдыран районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чалдыран (турокла Çaldıran) — Турцин, йыд-ирвел Ван илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 65.663 (пӱэргӹ: 34.179; ӹдӹрӓмӓш: 31.484) эдем ӹлен.
Явузели.
Газиантеп ил дӓ Явузели районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Явузели (турокла Yavuzeli) — Турцин, йыд-ирвел Газиантеп илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 21.128 (пӱэргӹ: 10.593; ӹдӹрӓмӓш: 10.535) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «Явуз» (ӹндекшӹмшӹ Осман Икшӹ султан: 'Селим I') дон «эль» ('эл'; «эли» 'элжӹ') шамаквлӓ гӹц лин.
Огузели.
Газиантеп ил дӓ Огузели районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Огузели (турокла Oğuzeli) — Турцин, кечӹвӓл Газиантеп илӹн дӓ Газиантеп халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 30.561 (пӱэргӹ: 15.157; ӹдӹрӓмӓш: 15.404) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «Огуз» ('Огузвлӓ') дон «эль» ('эл'; «эли» 'элжӹ') шамаквлӓ гӹц лин.
Шахинбей.
Газиантеп ил дӓ Шахинбей районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Шахинбей (турокла Şahinbey) — Турцин, кечӹвӓл Газиантеп илӹн дӓ Газиантеп халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 700.056 (пӱэргӹ: 351.531; ӹдӹрӓмӓш: 348.525) эдем ӹлен.
Шехиткамиль.
Газиантеп ил дӓ Шехиткамиль районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Шехиткамиль (турокла Şehitkâmil) — Турцин, йыдвел Газиантеп илӹн дӓ Газиантеп халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 581.734 (пӱэргӹ: 294.946; ӹдӹрӓмӓш: 286.788) эдем ӹлен.
Нурдагы.
Газиантеп ил дӓ Нурдагы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Нурдагы (турокла Nurdağı) — Турцин, вадывел Газиантеп илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 37.878 (пӱэргӹ: 19.030; ӹдӹрӓмӓш: 18.848) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «нур» ('religious light') дон «даг» ('кырык'; «дагы» 'кырыкжы') шамаквлӓ гӹц лин.
Ислахие.
Газиантеп ил дӓ Ислахие районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ислахие (турокла İslahiye) — Турцин, вадывел Газиантеп илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 65.218 (пӱэргӹ: 32.766; ӹдӹрӓмӓш: 32.452) эдем ӹлен.
Низип.
Газиантеп ил дӓ Низип районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Низип (турокла Nizip) — Турцин, ирвел Газиантеп илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 132.018 (пӱэргӹ: 65.186; ӹдӹрӓмӓш: 66.832) эдем ӹлен.
Арабан.
Газиантеп ил дӓ Арабан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Арабан (турокла Araban) — Турцин, йыд-ирвел Газиантеп илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 31.770 (пӱэргӹ: 15.721; ӹдӹрӓмӓш: 16.049) эдем ӹлен.
Каркамыш.
Газиантеп ил дӓ Каркамыш районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Каркамыш (турокла Karkamış) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Газиантеп илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 11.860 (пӱэргӹ: 5.838; ӹдӹрӓмӓш: 6.022) эдем ӹлен.
Чамолук.
Гиресун ил дӓ Чамолук районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чамолук (турокла Çamoluk) — Турцин, кечӹвӓл Гиресун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.822 (пӱэргӹ: 3.913; ӹдӹрӓмӓш: 3.909) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чам» ('йӓктӹ') дон «олук» ('groove') шамаквлӓ гӹц лин.
Шебинкарахисар.
Гиресун ил дӓ Шебинкарахисар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Шебинкарахисар (турокла Şebinkarahisar) — Турцин, кечӹвӓл Гиресун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 22.335 (пӱэргӹ: 11.062; ӹдӹрӓмӓш: 11.273) эдем ӹлен.
Алуджра.
Гиресун ил дӓ Алуджра районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Алуджра (турокла Alucra) — Турцин, кечӹвӓл Гиресун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 9.032 (пӱэргӹ: 4.571; ӹдӹрӓмӓш: 4.461) эдем ӹлен.
Пиразиз.
Гиресун ил дӓ Пиразиз районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Пиразиз (турокла Piraziz) — Турцин, ирвел Гиресун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 14.834 (пӱэргӹ: 7.355; ӹдӹрӓмӓш: 7.479) эдем ӹлен.
Буланджак.
Гиресун ил дӓ Буланджак районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Буланджак (турокла Bulancak) — Турцин, ирвел Гиресун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 59.857 (пӱэргӹ: 29.500; ӹдӹрӓмӓш: 30.357) эдем ӹлен.
Дерели.
Гиресун ил дӓ Дерели районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Дерели (турокла Dereli) — Турцин, покшал Гиресун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 22.124 (пӱэргӹ: 11.012; ӹдӹрӓмӓш: 11.112) эдем ӹлен.
Кешап.
Гиресун ил дӓ Кешап районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кешап (турокла Keşap) — Турцин, йыдвел Гиресун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 20.847 (пӱэргӹ: 10.129; ӹдӹрӓмӓш: 10.718) эдем ӹлен.
Яглыдере.
Гиресун ил дӓ Яглыдере районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Яглыдере (турокла Yağlıdere) — Турцин, покшал Гиресун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 19.281 (пӱэргӹ: 9.686; ӹдӹрӓмӓш: 9.595) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «яглы» ('fatty, oily') дон «дере» ('river') шамаквлӓ гӹц лин.
Эспие.
Гиресун ил дӓ Эспие районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эспие (турокла Espiye) — Турцин, йыд-ирвел Гиресун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 31.262 (пӱэргӹ: 15.537; ӹдӹрӓмӓш: 15.725) эдем ӹлен.
Гӱдже.
Гиресун ил дӓ Гӱдже районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӱдже (турокла Güce) — Турцин, йыд-ирвел Гиресун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.839 (пӱэргӹ: 4.424; ӹдӹрӓмӓш: 4.415) эдем ӹлен.
Тиреболу.
Гиресун ил дӓ Тиреболу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Тиреболу (турокла Tirebolu) — Турцин, йыд-ирвел Гиресун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 29.439 (пӱэргӹ: 14.529; ӹдӹрӓмӓш: 14.910) эдем ӹлен.
Чанакчы.
Гиресун ил дӓ Чанакчы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чанакчы (турокла Çanakçı) — Турцин, йыд-ирвел Гиресун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.763 (пӱэргӹ: 3.901; ӹдӹрӓмӓш: 3.862) эдем ӹлен.
Доганкент.
Гиресун ил дӓ Доганкент районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Доганкент (турокла Doğankent) — Турцин, йыд-ирвел Гиресун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.050 (пӱэргӹ: 3.534; ӹдӹрӓмӓш: 3.516) эдем ӹлен.
Эйнесил.
Гиресун ил дӓ Эйнесил районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эйнесил (турокла Eynesil) — Турцин, йыд-ирвел Гиресун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 14.739 (пӱэргӹ: 7.223; ӹдӹрӓмӓш: 7.516) эдем ӹлен.
Гӧреле.
Гиресун ил дӓ Гӧреле районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӧреле (турокла Görele) — Турцин, йыд-ирвел Гиресун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 30.232 (пӱэргӹ: 14.864; ӹдӹрӓмӓш: 15.368) эдем ӹлен.
Кӱртӱн.
Гӱмӱшхане ил дӓ Кӱртӱн районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кӱртӱн (турокла Kürtün) — Турцин, йыд-вадывел Гӱмӱшхане илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 12.702 (пӱэргӹ: 6.400; ӹдӹрӓмӓш: 6.302) эдем ӹлен.
Торул.
Гӱмӱшхане ил дӓ Торул районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Торул (турокла Torul) — Турцин, йыд-вадывел Гӱмӱшхане илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.829 (пӱэргӹ: 6.847; ӹдӹрӓмӓш: 6.982) эдем ӹлен.
Келкит.
Гӱмӱшхане ил дӓ Келкит районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Келкит (турокла Kelkit) — Турцин, кечӹвӓл Гӱмӱшхане илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 41.523 (пӱэргӹ: 20.883; ӹдӹрӓмӓш: 20.640) эдем ӹлен.
Ширан.
Гӱмӱшхане ил дӓ Ширан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ширан (турокла Şiran) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Гӱмӱшхане илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 18.237 (пӱэргӹ: 9.113; ӹдӹрӓмӓш: 9.124) эдем ӹлен.
Кӧсе.
Гӱмӱшхане ил дӓ Кӧсе районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кӧсе (турокла Köse) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Гӱмӱшхане илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.220 (пӱэргӹ: 3.517; ӹдӹрӓмӓш: 3.703) эдем ӹлен.
Чамели.
Денизли ил дӓ Чамели районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чамели (турокла Çameli) — Турцин, кечӹвӓл Денизли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 20.424 (пӱэргӹ: 10.260; ӹдӹрӓмӓш: 10.164) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чам» ('йӓктӹ') дон «эль» ('эл'; «эли» 'элжӹ') шамаквлӓ гӹц лин.
Аджыпаям.
Денизли ил дӓ Аджыпаям районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Аджыпаям (турокла Acıpayam) — Турцин, кечӹвӓл Денизли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 58.560 (пӱэргӹ: 29.267; ӹдӹрӓмӓш: 29.293) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «аджы» ('bitter') дон «паям» ('almond') шамаквлӓ гӹц лин.
Беягач.
Денизли ил дӓ Беягач районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Беягач (турокла Beyağaç) — Турцин, кечӹвӓл Денизли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.304 (пӱэргӹ: 3.678; ӹдӹрӓмӓш: 3.626) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «бей» ('бей') дон «агач» ('пушӓнгӹ') шамаквлӓ гӹц лин.
Кале (Денизли).
Денизли ил дӓ Кале районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кале (турокла Kale) — Турцин, вадывел Денизли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 22.006 (пӱэргӹ: 10.876; ӹдӹрӓмӓш: 11.130) эдем ӹлен.
Тавас.
Денизли ил дӓ Тавас районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Тавас (турокла Tavas) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Денизли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 51.891 (пӱэргӹ: 25.265; ӹдӹрӓмӓш: 26.626) эдем ӹлен.
Бабадаг.
Денизли ил дӓ Бабадаг районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бабадаг (турокла Babadağ) — Турцин, вадывел Денизли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.844 (пӱэргӹ: 3.939; ӹдӹрӓмӓш: 3.905) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «баба» ('father') дон «даг» ('кырык') шамаквлӓ гӹц лин.
Сарайкӧй.
Денизли ил дӓ Сарайкӧй районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сарайкӧй (турокла Sarayköy) — Турцин, вадывел Денизли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 30.310 (пӱэргӹ: 15.084; ӹдӹрӓмӓш: 15.226) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «сарай» ('кӱпалат') дон «кӧй» ('сола') шамаквлӓ гӹц лин.
Аккӧй.
Денизли ил дӓ Аккӧй районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Аккӧй (турокла Akköy) — Турцин, йыдвел Денизли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 5.609 (пӱэргӹ: 2.833; ӹдӹрӓмӓш: 2.776) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ак» ('ош') дон «кӧй» ('сола') шамаквлӓ гӹц лин.
Булдан.
Денизли ил дӓ Булдан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Булдан (турокла Buldan) — Турцин, йыд-вадывел Денизли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 27.194 (пӱэргӹ: 13.350; ӹдӹрӓмӓш: 13.844) эдем ӹлен.
Гӱней.
Денизли ил дӓ Гӱней районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӱней (турокла Güney) — Турцин, йыдвел Денизли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 11.889 (пӱэргӹ: 5.844; ӹдӹрӓмӓш: 6.045) эдем ӹлен.
Чал.
Денизли ил дӓ Чал районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чал (турокла Çal) — Турцин, йыдвел Денизли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 23.339 (пӱэргӹ: 11.468; ӹдӹрӓмӓш: 11.871) эдем ӹлен.
Бекилли.
Денизли ил дӓ Бекилли районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бекилли (турокла Bekilli) — Турцин, йыдвел Денизли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.322 (пӱэргӹ: 4.004; ӹдӹрӓмӓш: 4.318) эдем ӹлен.
Хоназ.
Денизли ил дӓ Хоназ районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хоназ (турокла Honaz) — Турцин, покшал Денизли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 29.146 (пӱэргӹ: 15.060; ӹдӹрӓмӓш: 14.086) эдем ӹлен.
Серинхисар.
Денизли ил дӓ Серинхисар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Серинхисар (турокла Serinhisar) — Турцин, покшал Денизли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15.464 (пӱэргӹ: 7.633; ӹдӹрӓмӓш: 7.831) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «серин» ('cool') дон «хисар» ('кӓрмӓн') шамаквлӓ гӹц лин.
Чиврил.
Денизли ил дӓ Чиврил районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чиврил (турокла Çivril) — Турцин, йыд-ирвел Денизли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 61.601 (пӱэргӹ: 30.580; ӹдӹрӓмӓш: 31.021) эдем ӹлен.
Баклан.
Денизли ил дӓ Баклан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Баклан (турокла Baklan) — Турцин, ирвел Денизли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 6.679 (пӱэргӹ: 3.289; ӹдӹрӓмӓш: 3.390) эдем ӹлен.
Бозкурт (Денизли).
Денизли ил дӓ Бозкурт районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бозкурт (турокла Bozkurt) — Турцин, ирвел Денизли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 11.747 (пӱэргӹ: 5.829; ӹдӹрӓмӓш: 5.918) эдем ӹлен.
Чардак.
Денизли ил дӓ Чардак районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чардак (турокла Çardak) — Турцин, ирвел Денизли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 11.747 (пӱэргӹ: 5.829; ӹдӹрӓмӓш: 5.918) эдем ӹлен.
Енишехир (Диярбакыр).
Диярбакыр ил дӓ Енишехир районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Енишехир (турокла Yenişehir) — Турцин, Диярбакыр илӹн дӓ Диярбакыр халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 186.901 (пӱэргӹ: 94.001; ӹдӹрӓмӓш: 92.900) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «йени» ('у') дон «шехир» ('хала') шамаквлӓ гӹц лин.
Каяпынар.
Диярбакыр ил дӓ Каяпынар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Каяпынар (турокла Kayapınar) — Турцин, Диярбакыр илӹн дӓ Диярбакыр халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 194.601 (пӱэргӹ: 99.167; ӹдӹрӓмӓш: 95.434) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кая» ('stone') дон «пынар» ('вӹдсӹнзӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Баглар.
Диярбакыр ил дӓ Баглар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Баглар (турокла Bağlar) — Турцин, Диярбакыр илӹн дӓ Диярбакыр халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 334.954 (пӱэргӹ: 170.323; ӹдӹрӓмӓш: 164.631) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «баг» ('vineyard') дон «-лар» ('-влӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Сур.
Диярбакыр ил дӓ Сур районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сур (турокла Sur) — Турцин, Диярбакыр илӹн дӓ Диярбакыр халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 135.446 (пӱэргӹ: 68.861; ӹдӹрӓмӓш: 66.585) эдем ӹлен.
Чынар.
Диярбакыр ил дӓ Чынар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чынар (турокла Çınar) — Турцин, кечӹвӓл Диярбакыр илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 65.964 (пӱэргӹ: 33.108; ӹдӹрӓмӓш: 32.856) эдем ӹлен.
Бисмиль.
Диярбакыр ил дӓ Бисмиль районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бисмиль (турокла Bismil) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Диярбакыр илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 109.359 (пӱэргӹ: 54.650; ӹдӹрӓмӓш: 54.709) эдем ӹлен.
Сильван.
Диярбакыр ил дӓ Сильван районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сильван (турокла Silvan) — Турцин, ирвел Диярбакыр илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 86.256 (пӱэргӹ: 43.787; ӹдӹрӓмӓш: 42.469) эдем ӹлен.
Хазро.
Диярбакыр ил дӓ Хазро районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хазро (турокла Hazro) — Турцин, ирвел Диярбакыр илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 18.798 (пӱэргӹ: 9.628; ӹдӹрӓмӓш: 9.170) эдем ӹлен.
Коджакӧй.
Диярбакыр ил дӓ Коджакӧй районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Коджакӧй (турокла Kocaköy) — Турцин, покшал Диярбакыр илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15.718 (пӱэргӹ: 7.967; ӹдӹрӓмӓш: 7.751) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «коджа» ('кого') дон «кӧй» ('сола') шамаквлӓ гӹц лин.
Эгиль.
Диярбакыр ил дӓ Эгиль районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эгиль (турокла Eğil) — Турцин, покшал Диярбакыр илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 23.688 (пӱэргӹ: 11.880; ӹдӹрӓмӓш: 11.808) эдем ӹлен.
Кулп.
Диярбакыр ил дӓ Кулп районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кулп (турокла Kulp) — Турцин, йыд-ирвел Диярбакыр илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 36.588 (пӱэргӹ: 18.512; ӹдӹрӓмӓш: 18.076) эдем ӹлен.
Лидже.
Диярбакыр ил дӓ Лидже районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Лидже (турокла Lice) — Турцин, йыдвел Диярбакыр илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 31.251 (пӱэргӹ: 17.484; ӹдӹрӓмӓш: 13.767) эдем ӹлен.
Хани.
Диярбакыр ил дӓ Хани районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хани (турокла Hani) — Турцин, йыдвел Диярбакыр илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 32.320 (пӱэргӹ: 16.614; ӹдӹрӓмӓш: 15.706) эдем ӹлен.
Диджле.
Диярбакыр ил дӓ Диджле районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Диджле (турокла Dicle) — Турцин, йыдвел Диярбакыр илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 44.265 (пӱэргӹ: 22.475; ӹдӹрӓмӓш: 21.790) эдем ӹлен.
Чермик.
Диярбакыр ил дӓ Чермик районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чермик (турокла Çermik) — Турцин, вадывел Диярбакыр илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 50.961 (пӱэргӹ: 25.547; ӹдӹрӓмӓш: 25.414) эдем ӹлен.
Чӱнгӱш.
Диярбакыр ил дӓ Чӱнгӱш районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чӱнгӱш (турокла Çüngüş) — Турцин, вадывел Диярбакыр илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.837 (пӱэргӹ: 6.896; ӹдӹрӓмӓш: 6.941) эдем ӹлен.
Эргани.
Диярбакыр ил дӓ Эргани районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эргани (турокла Ergani) — Турцин, вадывел Диярбакыр илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 111.921 (пӱэргӹ: 56.597; ӹдӹрӓмӓш: 55.324) эдем ӹлен.
Джумаери.
Дӱздже ил дӓ Джумаери районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Джумаери (турокла Cumayeri) — Турцин, вадывел Дӱздже илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 12.910 (пӱэргӹ: 6.488; ӹдӹрӓмӓш: 6.422) эдем ӹлен.
Гӱмӱшова.
Дӱздже ил дӓ Гӱмӱшова районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӱмӱшова (турокла Gümüşova) — Турцин, вадывел Дӱздже илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 14.884 (пӱэргӹ: 7.420; ӹдӹрӓмӓш: 7.464) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӱмӱш» ('silver') дон «ова» ('лапата') шамаквлӓ гӹц лин.
Чилимли.
Дӱздже ил дӓ Чилимли районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чилимли (турокла Çilimli) — Турцин, вадывел Дӱздже илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 16.378 (пӱэргӹ: 8.183; ӹдӹрӓмӓш: 8.195) эдем ӹлен.
Гӧльяка.
Дӱздже ил дӓ Гӧльяка районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӧльяка (турокла Gölyaka) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Дӱздже илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 20.230 (пӱэргӹ: 10.109; ӹдӹрӓмӓш: 10.121) эдем ӹлен.
Акчакоджа.
Дӱздже ил дӓ Акчакоджа районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Акчакоджа (турокла Akçakoca) — Турцин, йыдвел Дӱздже илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 38.451 (пӱэргӹ: 18.962; ӹдӹрӓмӓш: 19.489) эдем ӹлен.
Кайнашлы.
Дӱздже ил дӓ Кайнашлы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кайнашлы (турокла Kaynaşlı) — Турцин, кечӹвӓл Дӱздже илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 20.713 (пӱэргӹ: 10.268; ӹдӹрӓмӓш: 10.445) эдем ӹлен.
Йыгылджа.
Дӱздже ил дӓ Йыгылджа районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Йыгылджа (турокла Yığılca) — Турцин, ирвел Дӱздже илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 18.478 (пӱэргӹ: 9.291; ӹдӹрӓмӓш: 9.187) эдем ӹлен.
Гӧкчебей.
Зонгулдак ил дӓ Гӧкчебей районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӧкчебей (турокла Gökçebey) — Турцин, ирвел Зонгулдак илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 24.112 (пӱэргӹ: 11.736; ӹдӹрӓмӓш: 12.376) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӧкче» ('bluish') дон «бей» ('бей') шамаквлӓ гӹц лин.
Чайджума.
Зонгулдак ил дӓ Чайджума районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чайджума (турокла Çaycuma) — Турцин, йыд-ирвел Зонгулдак илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 97.528 (пӱэргӹ: 47.080; ӹдӹрӓмӓш: 50.448) эдем ӹлен.
Деврек.
Зонгулдак ил дӓ Деврек районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Деврек (турокла Devrek) — Турцин, кечӹвӓл Зонгулдак илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 61.897 (пӱэргӹ: 30.455; ӹдӹрӓмӓш: 31.442) эдем ӹлен.
Алаплы.
Зонгулдак ил дӓ Алаплы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Алаплы (турокла Alaplı) — Турцин, вадывел Зонгулдак илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 47.339 (пӱэргӹ: 23.352; ӹдӹрӓмӓш: 23.987) эдем ӹлен.
Карадениз Эрегли.
Зонгулдак ил дӓ Карадениз Эрегли районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Карадениз Эрегли (турокла Ereğli, Karadeniz Ereğli Турцин, вадывел Зонгулдак илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 174.283 (пӱэргӹ: 86.613; ӹдӹрӓмӓш: 87.670) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «Карадениз» ('Шим тангыж') дон «Эрегли» ('сола лӹм' «Эреглиси» 'Эреглижӹ') шамаквлӓ гӹц лин.
Чешме.
Измир ил дӓ Чешме районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чешме (турокла Çeşme) — Турцин, вадывел Измир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 31.968 (пӱэргӹ: 16.549; ӹдӹрӓмӓш: 15.419) эдем ӹлен. Ти халаш марынвлӓӓт турист семӹнь кашташ яратат.
Урла.
Измир ил дӓ Урла районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Урла (турокла Urla) — Турцин, вадывел Измир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 49.774 (пӱэргӹ: 25.694; ӹдӹрӓмӓш: 24.080) эдем ӹлен.
Карабурун.
Измир ил дӓ Карабурун районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Карабурун (турокла Karaburun) — Турцин, вадывел Измир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 9.224 (пӱэргӹ: 4.768; ӹдӹрӓмӓш: 4.456) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кара» ('шим') дон «бурун» ('cape') шамаквлӓ гӹц лин.
Дикили.
Измир ил дӓ Дикили районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Дикили (турокла Dikili) — Турцин, йыдвел Измир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 30.863 (пӱэргӹ: 15.439; ӹдӹрӓмӓш: 15.424) эдем ӹлен.
Бергама.
Измир ил дӓ Бергама районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бергама (турокла Bergama) — Турцин, йыдвел Измир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 100.671 (пӱэргӹ: 50.053; ӹдӹрӓмӓш: 50.618) эдем ӹлен.
Кынык.
Измир ил дӓ Кынык районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кынык (турокла Kınık) — Турцин, йыдвел Измир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 28.337 (пӱэргӹ: 14.158; ӹдӹрӓмӓш: 14.179) эдем ӹлен.
Алиага.
Измир ил дӓ Алиага районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Алиага (турокла Aliağa) — Турцин, йыдвел Измир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 62.258 (пӱэргӹ: 31.515; ӹдӹрӓмӓш: 30.743) эдем ӹлен.
Фоча.
Измир ил дӓ Фоча районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Фоча (турокла Aliağa) — Турцин, йыдвел Измир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 29.018 (пӱэргӹ: 17.615; ӹдӹрӓмӓш: 11.403) эдем ӹлен.
Менемен.
Измир ил дӓ Менемен районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Менемен (турокла Menemen) — Турцин, йыдвел Измир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 125.478 (пӱэргӹ: 63.691; ӹдӹрӓмӓш: 61.787) эдем ӹлен.
Селчук.
Измир ил дӓ Селчук районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Селчук (турокла Selçuk) — Турцин, кечӹвӓл Измир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 34.459 (пӱэргӹ: 17.218; ӹдӹрӓмӓш: 17.241) эдем ӹлен.
Тире.
Измир ил дӓ Тире районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Тире (турокла Tire) — Турцин, кечӹвӓл Измир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 77.015 (пӱэргӹ: 38.067; ӹдӹрӓмӓш: 38.948) эдем ӹлен.
Торбалы.
Измир ил дӓ Торбалы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Торбалы (турокла Torbalı) — Турцин, кечӹвӓл Измир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 121.963 (пӱэргӹ: 61.404; ӹдӹрӓмӓш: 60.559) эдем ӹлен.
Байындыр.
Измир ил дӓ Байындыр районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Байындыр (турокла Bayındır) — Турцин, кечӹвӓл Измир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 41.965 (пӱэргӹ: 20.983; ӹдӹрӓмӓш: 20.982) эдем ӹлен.
Сеферихисар.
Измир ил дӓ Сеферихисар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сеферихисар (турокла Seferihisar) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Измир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 26.945 (пӱэргӹ: 13.807; ӹдӹрӓмӓш: 13.138) эдем ӹлен.
Мендерес.
Измир ил дӓ Мендерес районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Мендерес (турокла Menderes) — Турцин, кечӹвӓл Измир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 68.029 (пӱэргӹ: 34.520; ӹдӹрӓмӓш: 33.509) эдем ӹлен.
Ӧдемиш.
Измир ил дӓ Ӧдемиш районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ӧдемиш (турокла Ödemiş) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Измир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 128.797 (пӱэргӹ: 63.613; ӹдӹрӓмӓш: 65.184) эдем ӹлен.
Бейдаг.
Измир ил дӓ Бейдаг районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бейдаг (турокла Beydağ) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Измир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.395 (пӱэргӹ: 6.642; ӹдӹрӓмӓш: 6.753) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «бей» ('бей') дон «даг» ('кырык') шамаквлӓ гӹц лин.
Кираз.
Измир ил дӓ Кираз районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кираз (турокла Kiraz) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Измир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 44.830 (пӱэргӹ: 22.460; ӹдӹрӓмӓш: 22.370) эдем ӹлен.
Кемальпаша.
Измир ил дӓ Кемальпаша районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кемальпаша (турокла Kemalpaşa) — Турцин, ирвел Измир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 87.147 (пӱэргӹ: 44.346; ӹдӹрӓмӓш: 42.801) эдем ӹлен.
Чигли.
Измир ил дӓ Чигли районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чигли (турокла Çiğli) — Турцин, Измир илӹн дӓ вадывел Измир халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 153.508 (пӱэргӹ: 76.768; ӹдӹрӓмӓш: 76.740) эдем ӹлен.
Гӱзелбахче.
Измир ил дӓ Гӱзелбахче районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӱзелбахче (турокла Güzelbahçe) — Турцин, Измир илӹн дӓ вадывел Измир халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 22.138 (пӱэргӹ: 11.891; ӹдӹрӓмӓш: 10.247) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӱзел» ('beautiful, good') дон «бахче» ('сад') шамаквлӓ гӹц лин.
Нарлыдере.
Измир ил дӓ Нарлыдере районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Нарлыдере (турокла Narlıdere) — Турцин, Измир илӹн дӓ вадывел Измир халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 59.161 (пӱэргӹ: 30.857; ӹдӹрӓмӓш: 28.304) эдем ӹлен.
Балчова.
Измир ил дӓ Балчова районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Балчова (турокла Balçova) — Турцин, Измир илӹн дӓ вадывел Измир халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 76.219 (пӱэргӹ: 36.912; ӹдӹрӓмӓш: 39.307) эдем ӹлен.
Байраклы.
Измир ил дӓ Байраклы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Байраклы (турокла Bayraklı) — Турцин, Измир илӹн дӓ йыд-вадывел Измир халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 303.816 (пӱэргӹ: 152.280; ӹдӹрӓмӓш: 151.536) эдем ӹлен.
Каршыяка.
Измир ил дӓ Каршыяка районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Каршыяка (турокла Karşıyaka) — Турцин, Измир илӹн дӓ йыд-вадывел Измир халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 296.031 (пӱэргӹ: 141.364; ӹдӹрӓмӓш: 154.667) эдем ӹлен.
Карабаглар.
Измир ил дӓ Карабаглар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Карабаглар (турокла Karabağlar) — Турцин, Измир илӹн дӓ покшал Измир халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 443.159 (пӱэргӹ: 219.422; ӹдӹрӓмӓш: 223.737) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кара» ('шим') дон «баглар» ('vineyards') шамаквлӓ гӹц лин.
Конак.
Измир ил дӓ Конак районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Конак (турокла Konak) — Турцин, Измир илӹн дӓ покшал Измир халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 411.112 (пӱэргӹ: 201.813; ӹдӹрӓмӓш: 209.299) эдем ӹлен.
Газиэмир.
Измир ил дӓ Газиэмир районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Газиэмир (турокла Gaziemir) — Турцин, Измир илӹн дӓ кечӹвӓл Измир халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 112.149 (пӱэргӹ: 57.617; ӹдӹрӓмӓш: 54.532) эдем ӹлен.
Буджа.
Измир ил дӓ Буджа районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Буджа (турокла Buca) — Турцин, Измир илӹн дӓ кечӹвӓл-ирвел Измир халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 407.526 (пӱэргӹ: 204.854; ӹдӹрӓмӓш: 202.672) эдем ӹлен.
Борнова.
Измир ил дӓ Борнова районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Борнова (турокла Bornova) — Турцин, Измир илӹн дӓ ирвел Измир халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 399.023 (пӱэргӹ: 201.472; ӹдӹрӓмӓш: 197.551) эдем ӹлен.
Акдагмадени.
Йозгат ил дӓ Акдагмадени районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Акдагмадени (турокла Akdağmadeni) — Турцин, Йозгат илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 53.789 (пӱэргӹ: 26.814; ӹдӹрӓмӓш: 26.975) эдем ӹлен.
Кугилӓнсола.
Кугилӓнсола - Кугилӓнсола велнӹш солавлӓн административ покшалышты. Цикмӓ якте 65 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 86 эдем ӹлен.
Сарайкент.
Йозгат ил дӓ Сарайкент районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сарайкент (турокла Saraykent) — Турцин, покшал Йозгат илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 18.705 (пӱэргӹ: 9.412; ӹдӹрӓмӓш: 9.293) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «сарай» ('кӱпалат') дон «кент» ('хала') шамаквлӓ гӹц лин.
Лосола.
Лосола - Кугилӓнсола велнӹш сола. Кугилӓнсола якте 2 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 91 эдем ӹлен.
Сарыкая.
Йозгат ил дӓ Сарыкая районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сарыкая (турокла Sarıkaya) — Турцин, покшал Йозгат илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 43.739 (пӱэргӹ: 21.780; ӹдӹрӓмӓш: 21.959) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «сары» ('сар') дон «кая» ('rock') шамаквлӓ гӹц лин.
Марковы.
Марковы - Кугилӓнсола велнӹш сола. Кугилӓнсола якте 8 уштыш. Йыл якте 0,5 уштыш. Цикмӓ - Шурдӹнг шоссе вӹлнӹ вӓрлӓнӓ. Солашты 2001-шӹ ин 106 эдем ӹлен.
Соргун.
Йозгат ил дӓ Соргун районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Соргун (турокла Sorgun) — Турцин, покшал Йозгат илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 85.831 (пӱэргӹ: 43.023; ӹдӹрӓмӓш: 42.808) эдем ӹлен.
Митрисола.
Митрисола - Кугилӓнсола велнӹш сола. Кугилӓнсола якте 0,5 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 156 эдем ӹлен.
Солан кӹзӹтшӹ жеп ӹлӹмашӹжӹ.
Сола якте Цикмӓ гӹц автобус каштеш.
Поташкансир.
Поташкансир - Кугилӓнсола велнӹш ямшы сола. Сола вӓр гӹц Кугилӓнсола якте 3 уштыш ылын. 1980-шы ин солам Кӓтӓ Шошмар доно ушымы.
Пӹзӹлмӹсир.
Пӹзӹлмӹсир, тенгеок "Рябиновкы" - Кугилӓнсола велнӹш сола. Кугилӓнсола якте 7 уштыш. Цикмӓ - Шурдӹнг шоссе вӹлнӹ вӓрлӓнӓ. Солашты 2001-шӹ ин 47 эдем ӹлен.
Еркӧй.
Йозгат ил дӓ Еркӧй районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Еркӧй (турокла Yerköy) — Турцин, вадывел Йозгат илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 40.733 (пӱэргӹ: 20.077; ӹдӹрӓмӓш: 20.656) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «йер» ('place') дон «кӧй» ('сола') шамаквлӓ гӹц лин.
Изи Йынгы.
Изи Йынгы - Когосола велнӹш сола. Когосола якте 6 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 18 эдем ӹлен.
Изинырвач.
Изинырвач - Когосола велнӹш ямшы сола. Сола вӓр гӹц Йолобкан сола якте 0,5 уштыш ылын. Солам 1969-шӹ ин регистрышты анжыктымы агыл.
Шефаатли.
Йозгат ил дӓ Шефаатли районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Шефаатли (турокла Şefaatli) — Турцин, вадывел Йозгат илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 19.121 (пӱэргӹ: 9.427; ӹдӹрӓмӓш: 9.694) эдем ӹлен.
Йолобкан.
Йолобкан - Когосола велнӹш сола. Когосола якте 8 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 59 эдем ӹлен.
Йынгы Парнингӓш.
Йынгы Парнингӓш - Когосола велнӹш сола. Когосола якте 10 уштыш. Цикмӓ - Яштуга шоссе вӹлнӹ вӓрлӓнӓ. Солашты 2001-шӹ ин 111 эдем ӹлен.
Йынгы Парнингӓш Усола.
Йынгы Парнингӓш Усола - Когосола велнӹш сола. Когосола якте 10 уштыш. Цикмӓ - Яштуга шоссе вӹлнӹ вӓрлӓнӓ. Солашты 2001-шӹ ин 64 эдем ӹлен.
Калугасир.
Калугасир, тенгеок Калугино - Когосола велнӹш ямшы сола. Когосола сагаок ылынат, ти солам 1941-шӹ ин Когосола доно ушымы.
Калугино.
Калугино Когосола велнӹш ямшы сола. Анжы: Калугасир.
Когосола.
Когосола ("руш. Троицкий Посад") - Когосола велнӹш солавлӓн административ покшалышты. Цикмӓ якте рок мыч 12, Йыл мыч 6 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 634 эдем ӹлен.
Кого Шапкилӓ.
Кого Шапкилӓ - Когосола велнӹш сола. Когосола якте 6 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 112 эдем ӹлен.
Лявӹрӓнӓнгӹр.
Лявӹрӓнӓнгӹр - Когосола велнӹш сола. Когосола якте 10 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 50 эдем ӹлен.
Енифакылы.
Йозгат ил дӓ Енифакылы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Енифакылы (турокла Yenifakılı) — Турцин, кечӹвӓл Йозгат илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 6.971 (пӱэргӹ: 3.406; ӹдӹрӓмӓш: 3.565) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «йени» ('у') дон «Факылы» ('сола лӹм') шамаквлӓ гӹц лин.
Мамарихӓ.
Мамарихӓ- Когосола велнӹш сола. Когосола якте 2 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 395 эдем ӹлен.
Нермычаш.
Нермычаш - Когосола велнӹш сола. Когосола якте 6 уштыш. Цикмӓ - Шывашар шоссе лишнӹ вӓрлӓнӓ. Солашты 2001-шӹ ин 36 эдем ӹлен.
Похросола.
Похросола - Когосола велнӹш сола. Когосола якте 1 уштыш. Йыл вӹлнӹ вӓрлӓнӓ. Солашты 2001-шӹ ин 89 эдем ӹлен.
Сармансола.
Сармансола - Когосола велнӹш сола. Когосола якте 5 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 85 эдем ӹлен.
Сухин.
Сухин - Когосола велнӹш сола. Когосола якте 5 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 238 эдем ӹлен.
Танилӓсир.
Танилӓсир (руш. Данилиха) - Когосола велнӹш сола. Когосола якте 1 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 16 эдем ӹлен. 16 рушын, 1 марын.
Цорамайсола.
Цорамайсола - Когосола велнӹш ямшы сола. Пӧртныр якте 4 уштыш ылын.
Шимйӓр.
Шимйӓр - Когосола велнӹш сола. Когосола якте 6 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 175 эдем ӹлен.
Шӹдӹр (сола).
Шӹдӹр ("руш. Звезда") - Когосола велнӹш ямшы сола. Пӧртныр якте 2 уштыш ылын.
Янган.
Янган - Когосола велнӹш сола. Когосола якте 9 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 154 эдем ӹлен.
Богазлыян.
Йозгат ил дӓ Богазлыян районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Богазлыян (турокла Boğazlıyan) — Турцин, кечӹвӓл Йозгат илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 35.653 (пӱэргӹ: 17.580; ӹдӹрӓмӓш: 18.073) эдем ӹлен.
Чандыр.
Йозгат ил дӓ Чандыр районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чандыр (турокла Çandır) — Турцин, кечӹвӓл Йозгат илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 6.103 (пӱэргӹ: 2.982; ӹдӹрӓмӓш: 3.121) эдем ӹлен.
Чайыралан.
Йозгат ил дӓ Чайыралан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чайыралан (турокла Çayıralan) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Йозгат илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 20.318 (пӱэргӹ: 10.088; ӹдӹрӓмӓш: 10.230) эдем ӹлен.
Кадышехри.
Йозгат ил дӓ Кадышехри районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кадышехри (турокла Kadışehri) — Турцин, йыд-ирвел Йозгат илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 16.914 (пӱэргӹ: 8.468; ӹдӹрӓмӓш: 8.446) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кады» ('кады') дон «шехир» ('хала'; «шехри» 'халажы') шамаквлӓ гӹц лин.
Айдынджык (Йозгат).
Йозгат ил дӓ Айдынджык районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Айдынджык (турокла Aydıncık) — Турцин, йыдвел Йозгат илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 12.558 (пӱэргӹ: 6.357; ӹдӹрӓмӓш: 6.201) эдем ӹлен.
Чекерек.
Йозгат ил дӓ Чекерек районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чекерек (турокла Çekerek) — Турцин, йыдвел Йозгат илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 28.799 (пӱэргӹ: 14.456; ӹдӹрӓмӓш: 14.343) эдем ӹлен.
Фелахие.
Кайсери ил дӓ Фелахие районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Фелахие (турокла Felâhiye) — Турцин, йыдвел Кайсери илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 7.136 (пӱэргӹ: 3.530; ӹдӹрӓмӓш: 3.606) эдем ӹлен.
Ӧзватан.
Кайсери ил дӓ Ӧзватан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ӧзватан (турокла Özvatan) — Турцин, йыдвел Кайсери илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 4.993 (пӱэргӹ: 2.422; ӹдӹрӓмӓш: 2.571) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ӧз» ('principal; self') дон «ватан» ('country, ethnic land') шамаквлӓ гӹц лин.
Сарыоглан.
Кайсери ил дӓ Сарыоглан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сарыоглан (турокла Sarıoğlan) — Турцин, йыдвел Кайсери илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 18.138 (пӱэргӹ: 9.118; ӹдӹрӓмӓш: 9.020) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «сары» ('сар') дон «оглан» ('male child, boy') шамаквлӓ гӹц лин.
Аккышла.
Кайсери ил дӓ Аккышла районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Аккышла (турокла Akkışla) — Турцин, йыдвел Кайсери илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 8.120 (пӱэргӹ: 4.065; ӹдӹрӓмӓш: 4.055) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ак» ('ош') дон «кышла» ('winter-land, place of spending the winter') шамаквлӓ гӹц лин.
Матьӧ, Мирей.
Матьӧ, Мирей (; 22 июль 1946, Авиньон) — француз мырызы.
Тетя годшаш ивлӓжӹ.
Мирей Матьӧ 22 июль 1946 Авиньон Авиньонышты кӹрпӹц оптышын йыхышты шачын. Семняштӹ луатнӹл тетя ылын, нӹнӹ баракышты пиш незерӹн ӹленӹт. Школышты пиш худан тыменьӹн, лач "коктывлӓм" веле канден. Тӹдӹ шалахай кид доно сирен, но тымдышыжы тӹдӹм вургымла доно тыменяш тымдаш цацен дӓ кид мычкыжы линейкы доно лыпшен. Тидӹ Мирейлан кого травмым канден дӓ 13 иӓшӹн тӹдӹ школым пырахен дӓ конверт фабрикыш пӓшӓш кен. 15 иӓш ылмыжы годым семняштӹ кугижанӹш доно субсидируйымы вӹц кӹдежӓн ватерӹм нӓлеш, тӹштӹ ванна ылын. "Мӹнь пӹтӓриш гӓнӓ ванныш пыренӓм!" манын мырызы ти мӓгӓл гишӓн ӓшӹндӓрӓ.
Пынарбашы (Кайсери).
Кайсери ил дӓ Пынарбашы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Пынарбашы (турокла Pınarbaşı) — Турцин, йыд-ирвел Кайсери илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 30.340 (пӱэргӹ: 15.181; ӹдӹрӓмӓш: 15.159) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «пынар» ('вӹдсӹнзӓ') дон «баш» ('head'; «башы» 'head of') шамаквлӓ гӹц лин.
Сарыз.
Кайсери ил дӓ Сарыз районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сарыз (турокла Sarız) — Турцин, ирвел Кайсери илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 12.290 (пӱэргӹ: 6.185; ӹдӹрӓмӓш: 6.105) эдем ӹлен.
Томарза.
Кайсери ил дӓ Томарза районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Томарза (турокла Tomarza) — Турцин, кечӹвӓл Кайсери илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 27.944 (пӱэргӹ: 14.149; ӹдӹрӓмӓш: 13.795) эдем ӹлен.
Девели.
Кайсери ил дӓ Девели районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Девели (турокла Develi) — Турцин, кечӹвӓл Кайсери илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 65.544 (пӱэргӹ: 33.099; ӹдӹрӓмӓш: 32.445) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «деве» ('camel') дон «-ли» ('having of') шамаквлӓ гӹц лин.
Яхьялы.
Кайсери ил дӓ Яхьялы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Яхьялы (турокла Yahyalı) — Турцин, кечӹвӓл Кайсери илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 38.223 (пӱэргӹ: 19.106; ӹдӹрӓмӓш: 19.117) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «Яхья» (male name: 'John') дон «-лы» ('tribe maker suffix') шамаквлӓ гӹц лин.
Аксу, Сезен.
Сезен Аксу (турокла "Fatma Sezen Yıldırım"; шач. 13 июль 1954) — турци поп-мырызы, продюсер дӓ мырывлӓн авторышты. Кыце Турцишты, тенгеок вес сӓндӓлыквлӓштӓт пӓлӓт. Сезен Аксу Измирӹштӹ шачын.
Ажедмӓшвлӓ.
http://www.youtube.com/watch?v=I8HzIkd_L5U
Ешилхисар.
Кайсери ил дӓ Ешилхисар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ешилхисар (турокла Yeşilhisar) — Турцин, кечӹвӓл Кайсери илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 17.002 (пӱэргӹ: 8.359; ӹдӹрӓмӓш: 8.643) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «йешил» ('ыжаргы') дон «хисар» ('кӓрмӓн') шамаквлӓ гӹц лин.
Бӱньян.
Кайсери ил дӓ Бӱньян районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бӱньян (турокла Bünyan) — Турцин, покшал Кайсери илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 33.704 (пӱэргӹ: 16.878; ӹдӹрӓмӓш: 16.826) эдем ӹлен.
Коджасинан.
Кайсери ил дӓ Коджасинан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Коджасинан (турокла Kocasinan) — Турцин, Кайсери илӹн дӓ йыдвел Кайсери халан центр районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 366.676 (пӱэргӹ: 183.310; ӹдӹрӓмӓш: 183.366) эдем ӹлен.
Инджесу.
Кайсери ил дӓ Инджесу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Инджесу (турокла İncesu) — Турцин, Кайсери илӹн дӓ кечӹвӓл-вадывел Кайсери халан центр районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 22.349 (пӱэргӹ: 11.325; ӹдӹрӓмӓш: 11.024) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «индже» ('thin') дон «су» ('вӹд') шамаквлӓ гӹц лин.
Хаджылар.
Кайсери ил дӓ Хаджылар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хаджылар (турокла Hacılar) — Турцин, Кайсери илӹн дӓ кечӹвӓл Кайсери халан центр районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 12.598 (пӱэргӹ: 6.234; ӹдӹрӓмӓш: 6.364) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «хаджы» ('хаджы') дон «-лар» ('-влӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Меликгази.
Кайсери ил дӓ Меликгази районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Меликгази (турокла Melikgazi) — Турцин, Кайсери илӹн дӓ кечӹвӓл Кайсери халан центр районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 452.990 (пӱэргӹ: 227.934; ӹдӹрӓмӓш: 225.056) эдем ӹлен.
Талас.
Кайсери ил дӓ Талас районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Талас (турокла Talas) — Турцин, Кайсери илӹн дӓ кечӹвӓл-ирвел Кайсери халан центр районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 452.990 (пӱэргӹ: 227.934; ӹдӹрӓмӓш: 225.056) эдем ӹлен.
Енидже (Карабӱк).
Карабӱк ил дӓ Енидже районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Енидже (турокла Yenice) — Турцин, вадывел Карабӱк илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 23.744 (пӱэргӹ: 11.614; ӹдӹрӓмӓш: 12.130) эдем ӹлен.
Эскипазар.
Карабӱк ил дӓ Эскипазар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эскипазар (турокла Eskipazar) — Турцин, вадывел Карабӱк илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.011 (пӱэргӹ: 6.413; ӹдӹрӓмӓш: 6.598) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «эски» ('кугезӹ') дон «пазар» ('базар') шамаквлӓ гӹц лин.
Оваджык (Карабӱк).
Карабӱк ил дӓ Оваджык районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Оваджык (турокла Ovacık) — Турцин, ирвел Карабӱк илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 3.821 (пӱэргӹ: 1.926; ӹдӹрӓмӓш: 1.895) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ова» ('лапата; алык') дон «-джык» ('dimunitive suffix') шамаквлӓ гӹц лин.
Сафранболу.
Карабӱк ил дӓ Сафранболу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сафранболу (турокла Safranbolu) — Турцин, йыдвел Карабӱк илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 48.814 (пӱэргӹ: 23.990; ӹдӹрӓмӓш: 24.824) эдем ӹлен.
Эфлани.
Карабӱк ил дӓ Эфлани районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эфлани (турокла Eflani) — Турцин, йыд-ирвел Карабӱк илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 10.187 (пӱэргӹ: 4.830; ӹдӹрӓмӓш: 5.357) эдем ӹлен.
Айранджы.
Караман ил дӓ Айранджы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Айранджы (турокла Ayrancı) — Турцин, йыд-ирвел Караман илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 10.199 (пӱэргӹ: 4.983; ӹдӹрӓмӓш: 5.216) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «айран» ('айран') дон «-джы» ('... maker... seller') шамаквлӓ гӹц лин.
Казымкарабекир.
Караман ил дӓ Казымкарабекир районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Казымкарабекир (турокла Kazımkarabekir) — Турцин, йыд-вадывел Караман илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 4.784 (пӱэргӹ: 2.379; ӹдӹрӓмӓш: 2.405) эдем ӹлен.
Сарывелилер.
Караман ил дӓ Сарывелилер районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сарывелилер (турокла Sarıveliler) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Караман илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 14.527 (пӱэргӹ: 7.439; ӹдӹрӓмӓш: 7.088) эдем ӹлен.
Башъяйла.
Караман ил дӓ Башъяйла районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Башъяйла (турокла Başyayla) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Караман илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 5.087 (пӱэргӹ: 2.567; ӹдӹрӓмӓш: 2.520) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «баш» ('head, primarly') дон «яйла» ('plateau') шамаквлӓ гӹц лин.
Эрменек.
Караман ил дӓ Эрменек районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эрменек (турокла Ermenek) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Караман илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 31.341 (пӱэргӹ: 15.742; ӹдӹрӓмӓш: 15.599) эдем ӹлен.
Арпачай.
Карс ил дӓ Арпачай районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Арпачай (турокла Arpaçay) — Турцин, йыдвел Карс илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 20.962 (пӱэргӹ: 10.651; ӹдӹрӓмӓш: 10.311) эдем ӹлен.
Сусуз.
Карс ил дӓ Сусуз районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сусуз (турокла Susuz) — Турцин, йыдвел Карс илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.160 (пӱэргӹ: 6.687; ӹдӹрӓмӓш: 6.473) эдем ӹлен.
Араб пирӹ.
Араб пирӹ () — Араб полуостровышты вӹд лишнӹ пивлӓн йыхыш пырышы пирӹ. Сек коговлӓжӹ 66 см кыташ лин кердӹт. Массышты 18 - 20 кг якте шоэш.
Манитоба пирӹ.
Манитоба пирӹ () — Канадышты вӹд лишнӹ пивлӓн йыхыш пырышы пирӹ.
Вессир Пӧртныр.
Вессир Пӧртныр - Эмӓн велнӹш сола. Эмӓн якте 6 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 81 эдем ӹлен.
Акьяка.
Карс ил дӓ Акьяка районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Акьяка (турокла Akyaka) — Турцин, йыд-ирвел Карс илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 12.473 (пӱэргӹ: 6.553; ӹдӹрӓмӓш: 5.920) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ак» ('ош') дон «яка» ('против стороне...') шамаквлӓ гӹц лин.
Селим.
Карс ил дӓ Селим районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Селим (турокла Selim) — Турцин, вадывел Карс илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 25.216 (пӱэргӹ: 13.004; ӹдӹрӓмӓш: 12.212) эдем ӹлен.
Дигор.
Карс ил дӓ Дигор районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Дигор (турокла Digor) — Турцин, ирвел Карс илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 26.615 (пӱэргӹ: 13.852; ӹдӹрӓмӓш: 12.763) эдем ӹлен.
Кагызман.
Карс ил дӓ Кагызман районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кагызман (турокла Kağızman) — Турцин, кечӹвӓл Карс илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 49.902 (пӱэргӹ: 25.575; ӹдӹрӓмӓш: 24.327) эдем ӹлен.
Сарыкамыш.
Карс ил дӓ Сарыкамыш районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сарыкамыш (турокла Sarıkamış) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Карс илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 53.517 (пӱэргӹ: 29.292; ӹдӹрӓмӓш: 24.225) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «сары» ('сар') дон «камыш» ('Phragmites etc. spp.') шамаквлӓ гӹц лин.
Доганьюрт.
Кастамону ил дӓ Доганьюрт районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Доганьюрт (турокла Doğanyurt) — Турцин, кечӹвӓл Кастамону илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.613 (пӱэргӹ: 4.300; ӹдӹрӓмӓш: 4.313) эдем ӹлен.
Инеболу.
Кастамону ил дӓ Инеболу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Инеболу (турокла İnebolu) — Турцин, кечӹвӓл Кастамону илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 24.144 (пӱэргӹ: 11.895; ӹдӹрӓмӓш: 12.249) эдем ӹлен.
Бозкурт (Кастамону).
Кастамону ил дӓ Бозкурт районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бозкурт (турокла Bozkurt) — Турцин, кечӹвӓл Кастамону илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 9.082 (пӱэргӹ: 4.503; ӹдӹрӓмӓш: 4.579) эдем ӹлен.
Кӱре.
Кастамону ил дӓ Кӱре районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кӱре (турокла Küre) — Турцин, кечӹвӓл Кастамону илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.517 (пӱэргӹ: 3.753; ӹдӹрӓмӓш: 3.764) эдем ӹлен.
Абана.
Кастамону ил дӓ Абана районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Абана (турокла Abana) — Турцин, кечӹвӓл Кастамону илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 3.900 (пӱэргӹ: 1.949; ӹдӹрӓмӓш: 1.951) эдем ӹлен.
Аздавай.
Кастамону ил дӓ Аздавай районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Аздавай (турокла Azdavay) — Турцин, кечӹвӓл Кастамону илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.787 (пӱэргӹ: 3.867; ӹдӹрӓмӓш: 3.920) эдем ӹлен.
Бурдьӧ, Пьер.
Пьер Бурдьӧ тенгеок Бурдьё Пьер - (, 1 август 1930 — 23 январь 2002) — француз социолог дон философ, постструктурализмын социальный теорижӹм виӓнгдӹшӹ, габитус теорилӓн негӹцӹм пиштӹшӹ.
Рансьер, Жак.
Жак Рансьер (; 1940—) — француз философ. Париж VIII университетӹштӹ пӓшӓлен.
Пӹтӓриш философи шанымашвлӓжӹм «„Капитал“-ым лыдын» ("Lire le Capital"; 1965) семинар паштек сирен дӓ тенге пӓлӹмы лин.
Шӓлӓнгӹ.
right
Шӓлӓнгӹ () — хир кеквлӓн йыхын вӓрӓш йишвлӓн ("Accipitridae") группыш пырышы кек. Кӓпшӹ 51-57 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 110—130 см. Озы шӓлӓнгӹвла, ӓвӓвлӓ гӹц изирӓк ылыт. Цӹрештӹ доно лудикӓ гӹц кӹрӓникӓ якте лин кердӹт. Юкшы котин мӓуклымыжы гань.
Флобер, Гӱстав.
Гӱстав Флобер (; 12 декабрь 1821, Руан — 8 май 1880, Круассе) — француз романист. «Мадам Бовари» (1856) дон «Саламбо» (1862) романвлӓн авторышты.
Биографижӹ.
Сӓмӹрӹк ивлӓжӹм сирӹзӹ Францин провинци халавлӓштӹжӹ эртӓрен, кыдывлӓ гишӓн ӹшке пӓшӓвлӓштӹжӓт шӹренок сирен. 1840 ин Флобер Парижӹш юриспруденцим тыменяш пырен, 1843 ин тыменяш пырахен. Флобер сӹржӹ (характержы) доно ӹшке кӧргешӹжӹ питӹргӓлтшӹ эдем ылын. Шукы вижӹмок литература пӓшӓш пиштен.
«Мадам Бовари» (1856) романым Флобер 1851 ин шӹжӹм сирӓш тӹнгӓлӹн. «Ревӱ де Пари» журналышты пецӓтлӹмӹ лин. Шукыштат агыл моральым ваштылмы гишӓн Флобер дон ти журналын редакторжы судыш пумы линӹт. Роман натурализмын манифестшӹ ылын, тӹштӹ келгӹ скепсис доно тӹ жепӓш ушемкымдем дон эдемӹм анжыктымы. Роман схемыжы донат весӹвлӓ гӹц айыртемалтӹн: тӹдӹ утла кужы экспозициӓн дӓ яжо монгыр гӹц анжыктымы персонаж уке. Лиӓлтмӓшвлӓжӓт кого халашты агыл, а провинци халашты кеӓт. Флоберӹн ти романжы сек пӓлӹмӹ дӓ дискуссивлӓм шачыктышы ылын.
Марла ти романым эче сӓрӹмӹ агыл.
Аглы.
Кастамону ил дӓ Аглы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Аглы (турокла Ağlı) — Турцин, покшал Кастамону илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 3.327 (пӱэргӹ: 1.628; ӹдӹрӓмӓш: 1.699) эдем ӹлен.
Сейдилер.
Кастамону ил дӓ Сейдилер районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сейдилер (турокла Seydiler) — Турцин, покшал Кастамону илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 4.365 (пӱэргӹ: 2.137; ӹдӹрӓмӓш: 2.228) эдем ӹлен.
Деврекани.
Кастамону ил дӓ Деврекани районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Деврекани (турокла Devrekani) — Турцин, покшал Кастамону илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.786 (пӱэргӹ: 6.751; ӹдӹрӓмӓш: 7.035) эдем ӹлен.
Джиде.
Кастамону ил дӓ Джиде районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Джиде (турокла Cide) — Турцин, йыд-вадывел Кастамону илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 20.589 (пӱэргӹ: 10.206; ӹдӹрӓмӓш: 10.383) эдем ӹлен.
Шенпазар.
Кастамону ил дӓ Шенпазар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Шенпазар (турокла Şenpazar) — Турцин, йыд-вадывел Кастамону илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 5.571(пӱэргӹ: 2.777; ӹдӹрӓмӓш: 2.794) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «шен» ('сусу') дон «пазар» ('пазар') шамаквлӓ гӹц лин.
Мольер.
right
Мольер (, лачокла лӹмжӹ Жан Батист Поклен;; хӹрестӹмӹ 15 январь 1622, Париж — 17 февраль 1673, тӹшток) — франзуз комедиограф, классически комедилӓн негӹцӹм пушы, актёр, театр директор.
Пӓшӓвлӓжӹ.
Тӹнг пашавлаэшӹжӹ «Тартюф», «Дон-Жуан», «Мизантроп» шотлалтыт.
Ташкӧпрӱ.
Кастамону ил дӓ Ташкӧпрӱ районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ташкӧпрӱ (турокла Taşköprü) — Турцин, ирвел Кастамону илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 40.939 (пӱэргӹ: 19.779; ӹдӹрӓмӓш: 21.160) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «таш» ('кӱ') дон «кӧпрӱ» ('кӹвер') шамаквлӓ гӹц лин.
Ханӧнӱ.
Кастамону ил дӓ Ханӧнӱ районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ханӧнӱ (турокла Hanönü) — Турцин, ирвел Кастамону илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 4.342 (пӱэргӹ: 2.140; ӹдӹрӓмӓш: 2.202) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «хан» ('куды') дон «ӧнӱ» - «ӧн» ('анзылны') шамаквлӓ гӹц лин.
Пынарбашы (Кастамону).
Кастамону ил дӓ Пынарбашы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Пынарбашы (турокла Pınarbaşı) — Турцин, вадывел Кастамону илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 5.263 (пӱэргӹ: 2.566; ӹдӹрӓмӓш: 2.697) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «пынар» ('вӹдсӹнзӓ') дон «баш» ('head'; «башы» 'head of') шамаквлӓ гӹц лин.
Чаталзейтин.
Кастамону ил дӓ Чаталзейтин районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чаталзейтин (турокла Çatalzeytin) — Турцин, йыд-ирвел Кастамону илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.379 (пӱэргӹ: 3.660; ӹдӹрӓмӓш: 3.719) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чатал» ('forked, bifurcated') дон «зейтин» ('olive') шамаквлӓ гӹц лин.
Арач.
Кастамону ил дӓ Арач районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Арач (турокла Araç) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Кастамону илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 20.598 (пӱэргӹ: 10.110; ӹдӹрӓмӓш: 10.488) эдем ӹлен.
Дадай.
Кастамону ил дӓ Дадай районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Дадай (турокла Daday) — Турцин, вадывел Кастамону илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 10.240 (пӱэргӹ: 4.971; ӹдӹрӓмӓш: 5.269) эдем ӹлен.
Тосья.
Кастамону ил дӓ Тосья районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Тосья (турокла Tosya) — Турцин, кечӹвӓл Кастамону илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 40.930 (пӱэргӹ: 19.916; ӹдӹрӓмӓш: 21.014) эдем ӹлен.
Ихсангази.
Кастамону ил дӓ Ихсангази районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ихсангази (турокла İhsangazi) — Турцин, кечӹвӓл Кастамону илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 6.181 (пӱэргӹ: 3.056; ӹдӹрӓмӓш: 3.125) эдем ӹлен.
Афшин.
Кахраманмараш ил дӓ Афшин районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Афшин (турокла Afşin) — Турцин, йыдвел Кахраманмараш илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 86.926 (пӱэргӹ: 44.398; ӹдӹрӓмӓш: 42.528) эдем ӹлен.
Историжӹ.
Кугезӹ Греци жепӹн ти вӓрӹштӹ "Арабиссос", кыды вара "Эфсус" дон "Ярпуз" лӹмвлӓ доно пӓлӹмӹ ылын. 1944 и годшен "Афшин" маналтеш.
Кушмышшуды.
Кушмышшуды, тенгеок Ало́э (). Цилӓжӹ 400 йиш тӹрлӹ кушмышшуды улы. Алоэн лӹмжӹ араб йӹлмӹ гӹц ылеш дӓ тидӹ "качы"-м анжыкта.
Эльбистан.
Кахраманмараш ил дӓ Эльбистан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эльбистан (турокла Elbistan) — Турцин, йыдвел Кахраманмараш илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 131.948 (пӱэргӹ: 67.148; ӹдӹрӓмӓш: 64.800) эдем ӹлен.
Гӧксун.
Кахраманмараш ил дӓ Гӧксун районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӧксун (турокла Göksun) — Турцин, вадывел Кахраманмараш илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 56.668 (пӱэргӹ: 28.482; ӹдӹрӓмӓш: 28.186) эдем ӹлен.
Андырын.
Кахраманмараш ил дӓ Андырын районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Андырын (турокла Andırın) — Турцин, вадывел Кахраманмараш илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 41.371 (пӱэргӹ: 21.033; ӹдӹрӓмӓш: 20.338) эдем ӹлен.
Кывыл.
Кывыл - ти шамакын кырык мары йӹлмӹштӹ 5 семантика пӓлӹкшӹ (омоним) улы. Кывыл (техника) - 1. Сем шактышы ӹзгӓрӹн полдышвлӓжӹ дӓ клавишывлӓжӹ. 2. Имни сбруйыштыш кого полдышвлӓ. 3. Лампыштыш тылын йылышы йӹлмӹжӹ лишнӹш кӹртни хӓдӹр. 4. Компьютер клавишывлӓ. 5. Кывыл (гидрологи) - юр годым вӹд вӹлнӹ шачшы хангвлӓ.
Экинӧзӱ.
Кахраманмараш ил дӓ Экинӧзӱ районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Экинӧзӱ (турокла Ekinözü) — Турцин, покшал Кахраманмараш илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15.635 (пӱэргӹ: 8.000; ӹдӹрӓмӓш: 7.635) эдем ӹлен.
Историжӹ.
Ти вӓрвлӓштӹ эдемвлӓ первиш курымынвлӓнок ӹлӓш тӹнгӓлӹнӹт. Экинӧзӱ хала махань-шон кугижӓнӹшвлӓштӹ лин шоктен. XVI-шы курымын Осман империшкӹ ванжен.
Тӱркоглу.
Кахраманмараш ил дӓ Тӱркоглу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
xxx (турокла Türkoğlu) — Турцин, кечӹвӓл Кахраманмараш илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 64.980 (пӱэргӹ: 33.056; ӹдӹрӓмӓш: 31.924) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «тӱрк» ('турок') дон «оглу» - «огул+у» - «огул» ('эргӹ') шамаквлӓ гӹц лин.
Пазарджык.
Кахраманмараш ил дӓ Пазарджык районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Пазарджык (турокла Pazarcık) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Кахраманмараш илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 77.371 (пӱэргӹ: 39.090; ӹдӹрӓмӓш: 38.281) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «пазар» ('пазар') дон «-джык» ('dimunitive suffix') шамаквлӓ гӹц лин.
Чаглаянджерит.
Кахраманмараш ил дӓ Чаглаянджерит районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чаглаянджерит (турокла Çağlayancerit) — Турцин, ирвел Кахраманмараш илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 27.051 (пӱэргӹ: 13.767; ӹдӹрӓмӓш: 13.284) эдем ӹлен.
Нурхак.
Кахраманмараш ил дӓ Нурхак районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Нурхак (турокла Nurhak) — Турцин, ирвел Кахраманмараш илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15.461 (пӱэргӹ: 7.883; ӹдӹрӓмӓш: 7.578) эдем ӹлен.
Элбейли.
Килис ил дӓ Элбейли районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Элбейли (турокла Elbeyli) — Турцин, ирвел Килис илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.146 (пӱэргӹ: 3.478; ӹдӹрӓмӓш: 3.668) эдем ӹлен.
Мусабейли.
Килис ил дӓ Мусабейли районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Мусабейли (турокла Musabeyli) — Турцин, йыдвел Килис илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 14.561 (пӱэргӹ: 7.234; ӹдӹрӓмӓш: 7.327) эдем ӹлен.
Полатели.
Килис ил дӓ Полатели районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Полатели (турокла Polateli) — Турцин, йыдвел Килис илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 5.565 (пӱэргӹ: 2.774; ӹдӹрӓмӓш: 2.791) эдем ӹлен.
Кандыра.
Коджаэли ил дӓ Кандыра районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кандыра (турокла Kandıra) — Турцин, йыдвел Коджаэли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 47.041 (пӱэргӹ: 23.882; ӹдӹрӓмӓш: 23.159) эдем ӹлен.
Шачмы.
Шачмы — рушӓрня дон кышкыжмы лоштыш кечӹ. Кугезӹ римлянвлӓ дон германвлӓн йӹлмӹштӹ тидӹ Тӹлзӹ доно кӹлдӓлтӹн (фр. lundi, нем. Mon(d)tag = тӹлзӹ кечӹ). Шукы сӓндӓлӹкӹшток шачмын пӓшӓ ӓрня тӹнгӓлӓлтеш дӓ тетявлӓ школыш кеӓт. Ислам сӓндӓлӹквлӓ дон Израильӹштӹ ти кечӹ ӓрнян кокшы пӓшӓ кечеш шотлалтеш.
Гӧльджӱк.
Коджаэли ил дӓ Гӧльджӱк районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӧльджӱк (турокла Gölcük) — Турцин, кечӹвӓл Коджаэли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 136.513 (пӱэргӹ: 70.423; ӹдӹрӓмӓш: 66.090) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӧль» ('йӓр') дон «-джӱк» ('dimunitive suffix') шамаквлӓ гӹц лин.
Карамӱрсель.
Коджаэли ил дӓ Карамӱрсель районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Карамӱрсель (турокла Karamürsel) — Турцин, кечӹвӓл Коджаэли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 49.719 (пӱэргӹ: 24.708; ӹдӹрӓмӓш: 25.011) эдем ӹлен.
Чайырова.
Коджаэли ил дӓ Чайырова районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чайырова (турокла Çayırova) — Турцин, вадывел Коджаэли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 78.430 (пӱэргӹ: 40.157; ӹдӹрӓмӓш: 38.273) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чайыр» ('meadow') дон «ова» ('лапата') шамаквлӓ гӹц лин.
Дарыджа.
Коджаэли ил дӓ Дарыджа районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Дарыджа (турокла Darıca) — Турцин, вадывел Коджаэли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 135.966 (пӱэргӹ: 69.005; ӹдӹрӓмӓш: 66.961) эдем ӹлен.
Гебзе.
Коджаэли ил дӓ Гебзе районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гебзе (турокла Gebze) — Турцин, вадывел Коджаэли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 288.569 (пӱэргӹ: 147.184; ӹдӹрӓмӓш: 141.385) эдем ӹлен.
Диловасы.
Коджаэли ил дӓ Диловасы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Диловасы (турокла Dilovası) — Турцин, вадывел Коджаэли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 43.974 (пӱэргӹ: 22.486; ӹдӹрӓмӓш: 21.488) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «дил» ('йӹлмӹ') дон «ова» ('лапата'; «овасы» 'лапатажы') шамаквлӓ гӹц лин.
Дериндже.
Коджаэли ил дӓ Дериндже районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Дериндже (турокла Derince) — Турцин, вадывел Коджаэли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 121.504 (пӱэргӹ: 61.225; ӹдӹрӓмӓш: 60.279) эдем ӹлен.
Кӧрфез.
Коджаэли ил дӓ Кӧрфез районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кӧрфез (турокла Körfez) — Турцин, вадывел Коджаэли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 129.110 (пӱэргӹ: 64.964; ӹдӹрӓмӓш: 64.146) эдем ӹлен.
Ош Пандаш.
Ош Пандаш - Вӹтла тӹрӹштӹш мары мӱлӓндӹвлӓн лужавуйышты. Тӹдӹ 1300-шӹ ивлӓн (XIV курымын) ӹлен. Кынам шачын, пӓлӹ агыл. 1345-шӹ ин ӹдӹржӹм руш лужавуй Андрей Галицкийлӓн пуэн. 1385-шӹ ин колен.
Нӓлмӹ вӓр.
Морохин Н.В. Гусиная дорога. - Киев: Киевский эколого-культурный
Башискеле.
Коджаэли ил дӓ Башискеле районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Башискеле (турокла Başiskele) — Турцин, кечӹвӓл Коджаэли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 65.121 (пӱэргӹ: 32.973; ӹдӹрӓмӓш: 32.148) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «баш» ('main; head') дон «искеле» ('pier') шамаквлӓ гӹц лин.
Кильдебек.
Кильдебек - Вӹтла тӹрӹштӹш мары мӱлӓндӹвлӓн лужавуйышты. XIV-XV курымвлӓн ӹлен. Кынам шачын, пӓлӹ агыл. Тӹдӹм 1433-шы ин Кострома дӓ Галич князьвлӓ пуштыныт
Нӓлмӹ вӓр.
Морохин Н.В. Гусиная дорога. - Киев: Киевский эколого-культурный
Картепе.
Коджаэли ил дӓ Картепе районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Картепе (турокла Kartepe) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Коджаэли илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 65.121 (пӱэргӹ: 32.973; ӹдӹрӓмӓш: 32.148) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кар» ('snow') дон «тепе» ('hill') шамаквлӓ гӹц лин.
Ибраг.
Ибраг - Вӹтлӓ тӹрӹштӹш мары мӱлӓндӹвлӓн лужавуйышты. XIV-XV курымвлӓн ӹлен. Кынам шачын, пӓлӹ агыл. Тӹдӹм 1451-шӹ ин новгородвлӓ пуштыныт.
Нӓлмӹ вӓр.
Морохин Н.В. Гусиная дорога. - Киев: Киевский эколого-культурный
Акӧрен.
Конья ил дӓ Акӧрен районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Акӧрен (турокла Akören) — Турцин, кечӹвӓл Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.519 (пӱэргӹ: 3.664; ӹдӹрӓмӓш: 3.855) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ак» ('ош') дон «ӧрен» ('руина') шамаквлӓ гӹц лин.
Акшехир.
Конья ил дӓ Акшехир районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Акшехир (турокла Akşehir) — Турцин, вадывел Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 96.180 (пӱэргӹ: 47.035; ӹдӹрӓмӓш: 49.145) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ак» ('ош') дон «шехир» ('хала') шамаквлӓ гӹц лин.
Ахырлы.
Конья ил дӓ Ахырлы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ахырлы (турокла Ahırlı) — Турцин, вадывел Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 5.876 (пӱэргӹ: 2.792; ӹдӹрӓмӓш: 3.084) эдем ӹлен.
Толстух нер.
Толстух нер - Шур велнӹш Этьвайныр дон Оврашныр солавлӓ лошты, Арпӹнгель тӹрӹштӹш нер.
Пыйылмы.
Пыйылмы () — мӱкшвлӓн "(Apidae)" йишӹш пырышы шылдыран капшангы. Цилӓжӹ 300 йиш пыйылмы улы, кыдывлӓ Йыпелвел Евразиштӹ, Йыдпелвел Америкышты, Йыдпелвел Африкышты ӹлӓт.
Акпарс мӱлӓндӹн эргӹвлӓжӹ.
Акпарс мӱлӓндӹн эргӹвлӓжӹ - кырык дӓ кожла марынвлӓн вуйхалаштышты, Цикмӓштӹ эртӓрӹмӹ шоу. Тӹдӹ 2006-шы ин негӹцшӹм пиштен.
Карнавал Рио-де-Жанейро.
Карнавал Рио-де-Жанейро () ти карнавал Ломыж вӹргечӹ анзыц, когарнян тӹнгӓлӓлтеш. Ти мегаполисӹн сек кого культура лиӓлтмӓшеш шотлалтеш. Рио-де-Жанейроштыш карнавал самбын тӱнӹмбалын сек кого айовлӓ гӹц иктӹжӹ. Пӹтӓриш карнавалым 1723-шы ин эртӓрӹмӹ.
Валгыды Патрикӹн кечӹжӹ.
Валгыды Патрикӹн кечӹжӹ (тенгеок "Lá Fhéile Pádraig") — Ирландиштӹ 17 март 17 мартын Валгыды Патрик лӹмеш эртӓрӹмӹ айо. Ти айом пӹтӓрижок Ирландиштӹ ти сӓндӓлӹкӹм перегӹшӹ Валгыды Патрик лӹмеш аяш тӹнгӓлмӹ. Но ирландвлӓ шукын Америкыш дӓ Канадыш эмигрируенӹнтӓт, айом тӹштӓт пӓлдӹртӓш тӹнгӓлӹнӹт. Пӹтӓртӹш жепӹн, Руш Элыштат ти айом аят. Айон атрибутшы семӹнь, кым ӹлӹштӓшӓн шудым (клевер) ӓшӹндарӹктӹшӹ ыжар цӹреӓн выргемӹм чимӹлӓ дӓ ирланд сырам йӱмӹлӓ
Алтынекин.
Конья ил дӓ Алтынекин районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Алтынекин (турокла Altınekin) — Турцин, ирвел Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15.698 (пӱэргӹ: 7.771; ӹдӹрӓмӓш: 7.927) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «алтын» ('шӧртньӹ') дон «екин» ('cereal') шамаквлӓ гӹц лин.
Бейшехир.
Конья ил дӓ Бейшехир районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бейшехир (турокла Beyşehir) — Турцин, вадывел Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 70.317 (пӱэргӹ: 34.814; ӹдӹрӓмӓш: 35.503) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «бей» ('бей') дон «шехир» ('хала') шамаквлӓ гӹц лин.
Бозкыр.
Конья ил дӓ Бозкыр районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бозкыр (турокла Bozkır) — Турцин, кечӹвӓл Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 31.601 (пӱэргӹ: 15.384; ӹдӹрӓмӓш: 16.217) эдем ӹлен.
Казахстан халавлӓ.
Казахстан халавлӓ
Казахстанышты 86 хала статусан ӹлем улы. Сандалӹкӹн ӹлӹзӹвлӓ логӹц 56 % халавлӓштӹ ылӓ.
Джиханбейли.
Конья ил дӓ Джиханбейли районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Джиханбейли (турокла Cihanbeyli) — Турцин, йыд-ирвел Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 64.070 (пӱэргӹ: 31.258; ӹдӹрӓмӓш: 32.812) эдем ӹлен.
Челтик.
Конья ил дӓ Челтик районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Челтик (турокла Çeltik) — Турцин, йыдвел Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 11.549 (пӱэргӹ: 5.706; ӹдӹрӓмӓш: 5.843) эдем ӹлен.
Чумра.
Конья ил дӓ Чумра районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чумра (турокла Çumra) — Турцин, кечӹвӓл Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 64.786 (пӱэргӹ: 31.843; ӹдӹрӓмӓш: 32.943) эдем ӹлен.
Дербент (Турци).
Конья ил дӓ Дербент районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Дербент (турокла Derbent) — Турцин, покшал Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 5.796 (пӱэргӹ: 2.820; ӹдӹрӓмӓш: 2.976) эдем ӹлен.
Колумб, Христофор.
Христофо́р Колу́мб (,; осень 1451 года, Корсика ошмаоты, Генуй республика (лин кердеш) — 20 май 1506, Вальядолид, Испани) — испан тангыж мыч сӓрнӹшӹ дӓ у мӱлӓндӹвлӓм пачшы. Сек когонжок Америкым (1492) пачмыжы доно пӓлӹ ылеш.
Дербент (Дагестан).
Дербент (Дарбанд,,,) — хала Дагестанын кечӹвӓл-ирвел велнӹжӹ.
Деребуджак.
Конья ил дӓ Деребуджак районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Деребуджак (турокла Derebucak) — Турцин, вадывел Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 10.470 (пӱэргӹ: 5.283; ӹдӹрӓмӓш: 5.187) эдем ӹлен.
Доганхисар.
Конья ил дӓ Доганхисар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Доганхисар (турокла Doğanhisar) — Турцин, вадывел Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 22.095 (пӱэргӹ: 10.684; ӹдӹрӓмӓш: 11.411) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «доган» ('вӓрӓш') дон «хисар» ('кӓрмӓн') шамаквлӓ гӹц лин.
Карапынар.
Конья ил дӓ Карапынар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Карапынар (турокла Karapınar) — Турцин, ирвел Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 48.411 (пӱэргӹ: 24.058; ӹдӹрӓмӓш: 24.353) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кара» ('шим') дон «пынар» ('вӹдсӹнзӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Ташкент (Турци).
Конья ил дӓ Ташкент районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ташкент (турокла Taşkent) — Турцин, кечӹвӓл Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.297 (пӱэргӹ: 4.083; ӹдӹрӓмӓш: 4.214) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «таш» ('кӱ') дон «кент» ('хала') шамаквлӓ гӹц лин.
Бейшехир йӓр.
Бейшехир йӓр (турокла Beyşehir gölü) — Турцин, Конья илӹн (Бейшехир район) дон Ыспарта илӹн лишнӹш йӓр. Йӓрӹн кымдецшӹ 656 км², сек келгӹ вӓржӹ 10 м, якте, тангыж гӹц 1.115 м кушнӹ.
Астрид Линдгрен лӹмäн преми.
Тӱнямбал мыч кымдан пäлӹмӹ тетя сирӹзӹ Астрид Линдгренӹн (1907-2002) лӹмжӹм кырык мары тетявлääт пäлäт. Туан йӹлмӹнä доно тӹдӹн «Ваштарсир Эмиль» дон «Кужы Цылкаан Пеппижӹ» гишäн шайыштшы книгäвлäм лыдын кердӹт.
Ти сирӹзӹн книгäвлäжӹ пиш популярный ылыт, нӹнӹм 50 нäрӹ махань-шон йӹлмӹвлäшкӹ сäрӹмӹ. Сирӹзӹ ӹшке авторский прававлäжӹм ик Фондлан пуэн коден. Книгäвлäн тиражвлäштäт коговлä ылытат, ти Фонд и йӹде тетявлäлäн письменный культурыштым виäнгдӹшӹ верц ылшывлäлäн премим пайыла.
Премин суммыжы 530 000 евро, кок миллион нäрӹ дä тӹдӹм тетя сирӹзӹвлä дон тетявлä лошты лыдмаш культурым шäрӹшӹвлäлäн пуат. Тене премим нäлäш шанышывлä лошты 140 нäрӹ кандидат дä нӹнӹ 60 сäндäлӹк гӹц ылыт.
Шанем, ти престижный премим нäлäш цацышывлä лошты мары автор дон марла йӹлмӹвлä доно лыдмаш культурым тетявлä лошты шäрäш цацышы организацивлääт лит. Тенгежӹ гӹнь нӹнӹ весин ӹшке кандидатурывлäштӹм шӹкäл кердӹт.
Седӹ, техень кого конкурсышты ик сӹнгӹшӹм веле айырат, но тенге гӹнят конкурсышкы документвлäштӹм колтат лиэш.
Астрид Линдгренӹн Фонджы гишäн информацим Internet-штӹ пäлен нäлӹдä.
Элексейн Яков.
Яков Элексейн - алык марла сирӹшӹ сирӹзӹ. 1893 - 1965.
Эрыкан Алексей.
Эрыкан Алексей - алык марла сирӹшӹ сирӹзӹ. 1912 - 1957. "Кучедалме тулеш" романын авторжы.
Орай Дмитрий.
Орай Дмитрий - алык марла сирӹшӹ сирӹзӹ, журналист, ушекымдем йенг. Лачокла лӹмжӹ Д. Ф. Богословский. 1901 - 1950. Пӹтӓриш повестьшӹ "Йотештше" (Ӧрдӹштӹ шалгышы) 1930 ин сирӹмӹ. Вара "Тура кузымаш" дон "Тӹтӹрӓ вашт" романым сирен.
Казаков Миклай.
Казаков Миклай (, 15 Шорыкйол 1918 — 12 Пургыж 1989) — алык марла сирӹшӹ поэт. Кутюк-Кинер солашты Морко кымдемӹштӹ хресань семняштӹ шачын.
1939 ин Мары тымдышывлӓн институтым, 1955 Москвашты Литература институтым пӹтӓрен.
"Ямде лий" газетӹштӹ журналист пӓшӓм ӹштен. Кого Ӓтямӱлӓндӹ вырсышты ылын.
Ӹлӹмӹжӹ годым 36 книгӓм лыктын шоктен.
Книгӓвлӓжӹ.
1951 ин "Поэзия - любимая подруга" книгӓжӹ гишӓн Сталин лӹмӓн кугиж премим пуэнӹт.
1960 ий гӹц Мары Элын Халык сирӹзӹжӹ.
Орден трудового красного знамени, 1951 и.
Крылов, Александр Иванович.
Александр Иванович Крылов, псевдолӹмжӹ Ток Александр. Шачын 1907 колен 1970. Алык марла сирӹшӹ поэт-новатор. Поэзиштӹжӹ Владимир Маяковскин сирӹмӹ стильжӹм цаклена. Тӹдӹ ти поэт доно Азанышты вӓшлиӓлтӹн ылын.
Ток Александр.
Ток Александр. Анжы: Крылов, Александр Иванович.
Эмиргази.
Конья ил дӓ Эмиргази районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эмиргази (турокла Emirgazi) — Турцин, ирвел Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 10.246 (пӱэргӹ: 5.040; ӹдӹрӓмӓш: 5.206) эдем ӹлен.
Эрегли.
Конья ил дӓ Эрегли районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эрегли (турокла Ereğli) — Турцин, ирвел Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 135.161 (пӱэргӹ: 67.022; ӹдӹрӓмӓш: 68.139) эдем ӹлен.
Сад.
Ӓнвичӹштӹш кавштавичы
Сад — эдем кид доно шӹндӹмӹ территори, кышты кӹцкӹм кандышы пушӓнгӹвлӓ дон тӹшкӓвлӓ кушкыт. Сад цеверрӓкын кайжы, сӹнзӓлӓн сусум кандыжы манын, шӹренжок тӹштӹ пеледӹшвлӓм шӹндӓт. Кырык сирӹштӹ садвлӓ ӓнвичӹштӹ ылыт дӓ лишнӹштӹ кавштавичӹ вӓрлӓнӓ. Пӹтӓртӹш ивлӓн марынвлӓ садывичӹвлӓштӹм пиш сӹлнӹштӹ кычат, у йиш кушкышвлӓ дон пеледӹшвлӓм шӹндӓш цацат. И йӹде эртарӹмӹ Кырык сирӹн сек яжо порт дон ӓнвичӹ конкурсат тидӹлӓн кого импульсым пуа.
Джаз.
Джаз () — XIX курым мычашышты XX курым тӹнгӓлтӹшӹштӹ АУШ-ты шачшы музыка йогымаш, кыдын негӹцешӹжӹ африка дон европа музыка семвлӓ вазыныт. Джазын тӹнг элементжӹ ипровизаци дон полиритми ылыт. Джаз виӓнгмӹжӹ семӹнь шукы корнывлӓ доно кеӓш тӹнгалӹн, кыды халыкшы ӹшке джазыштым вӓк, халык сем негӹцеш виӓнгденӹт. Кырык сирӹштӹ джаз ансамбльвлӓ эче уке, тӹ годымок 1990-шы ивлӓн Аяр ансамбль кыды-тидӹ мырыштыжы джаз элементвлӓм кычылтын. Кӹзӹтшӹ мары музыкышты джазым мырызы Агата Смирнова кычылтеш.
Авангард джаз - Азербайджан джаз - Бибоп - Диксиленд - Классик джаз - Кул - Семӓн джаз - Латиноамерикан джаз - Свинг - Смус-джаз - Соул-джаз - Фри-джаз - Фьюжн - Хард-боп - Цигӓн джаз - M-Base - Third Stream.
Фокстрот.
Фокстрот - (ӹрвӹж ашкыл) — 1912-шы ин АУШ-ты пӹсӹн агыл танцуйымы ванстеп куштымаш гӹц шачшы танец. Этимологижӹ англ йӹлмӹштӹш "foxtrot" шамак доно кӹлдӓлтӹн, кыдым кырык марлашкы "ӹрвӹж сырмы" семӹнь сӓрӓш лиэш. Вес верси семӹнь фокстротым Гарри Фокс 1913-шы ин Нью-Йоркыштыш программыжылан шанен лыктын. Пӹтӓриш Тӱнымбал вырсы паштек фокстрот Европыш ванжен.
Блюз.
Блюз (от "blue devils") тенгеок Блӱз — XX курымын 20-шы ивлажӹн кымдан шӓрлен кешӹ музыка жанр, кыдын негӹцешӹжӹ афроамерикан культура вазын. Шачынжок блюз «пӓшӓ мыры» (), «спиричуэлс» дӓ холер () семӹнь шачын. Кӹзӹтшӹ жепӓш, лӹмӹнок «поп», «джаз», «рок-н-ролл» музыкеш пиш келгӹ кишӓвлӓм коден. Блюзын тӹнг айыртемжӹ «блю ноутс» йӧн ылеш, кыды шӹренжок «ядмаш — вӓшештӹмӓш» структура доно чангалтеш. Блюзышты шукы импровизаци вӓшлиӓлтеш. Кырык сирӹштӹ блюзым шактышывлӓ эче уке.
Летка йенка.
Ле́тка йе́нка (фин. "letkajenkka"; англ. "letkis" аль "letkiss") — финн танец, кыдым керемла шагалын, пачелӓ-пачелӓ кок ялге иквӓреш кычен, анзыкыла тӹргештӹл, куштат. Шагалмыкы, ялвлӓм вургымлаш-шалахайыш шуат, вара эчеӓт анзыкы тӹргештӓт.
Танцын музыкыжы.
Летка йенкылан семӹм 1960-шы ивлӓн финн композитор Рауно Лехтинен шанен лыктын. 1960-70-шы ивлӓн ти куштымаш мӱлӓндӹ вӹлнӹ шӓрлен кен дӓ кымдан пӓлӹмӹ ылын.
Сиртаки.
Сирта́ки (— тӹкӓлмӓш) — кымдан пӓлӹмы грек куштымаш, кыдым 1964 ин «Грек Зорба» фильмлӓн шанен лыкмы ылын. Ти куштымаш халык танец агыл, но пай выжалышывлӓн тошты хасапико куштымашын элементвлӓжӹм коргӹшкӹжӹ нӓлӹн. Сиртаки куштымашлан семжӹм грек композитор Микис Теодоракис сирен. Кынамжы ти куштымашым «Зорбан куштымыжы» лӹм доно маныт. Фильм лӓкмӹ паштек сиртаки сек кымдан пӓлӹмӹ грек куштымаш дӓ тӹдӹ гӹц Грецин символжы лин.
Шоды.
Шоды (,) — эдемӹн дӓ шӹшер качкын кушшы цилӓ вольыкын, рок мыч аваляныл каштшы йӓнвлӓн, кеквлӓн, тенгеок кыды колжын шӱлӹмӹ органышты.
Иглесиас, Энрике.
right
Энрике́ Миге́ль Игле́сиас Пре́йслер (; 8 май 1975 Мадрид, Испани) — испан мырызы, мырывлӓн авторышты, продюсер дӓ актёр. Иглесиас карьерыжым «Энрике Мартинез» () псевдолӹм доно тӹнгӓлӹн. Кӹзӹт Энрике латиноамерикан музыкым кычылтшывлӓ логӹц тӱнымбалны сек кымдан пӓлӹмӹ ылеш. Энрике 40 синглым дӓ 9 студи альбомым лыктын, кыдывлӓ 116 гӓнӓ платинан, 227 линӹт. Цилӓжӹ тӹдӹн 65 млн экземпляр дискым выжалымы.
Акаа.
Акаан гербшӹ
А́каа (Ака; фин. Akaa) — Финляндиштӹшӹ сек сӓмӹрӹк хала, кыды 1-шӹ январьын 2007 ин лин, кынам Тойяла дӓ Вийала халавлӓм иктӹш ушенӹт. Тидӹ изи хала Пирканмаа провинциштӹ, 200 км Хельсинки халан йыдпелвелнӹ, вадывел Финляндин губерништӹ вӓрлӓнӓ. Халашты 13 795 (2007) ӹлӹзӹ.
Гӱнейсыныр.
Конья ил дӓ Гӱнейсыныр районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӱнейсыныр (турокла Güneysınır) — Турцин, кечӹвӓл Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 10.788 (пӱэргӹ: 5.294; ӹдӹрӓмӓш: 5.494) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӱней» ('кечӹвӓл') дон «сыныр» ('border') шамаквлӓ гӹц лин.
Хадым.
Конья ил дӓ Хадым районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хадым (турокла Hadim тенгеок Hadım) — Турцин, кечӹвӓл Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15.505 (пӱэргӹ: 7.659; ӹдӹрӓмӓш: 7.846) эдем ӹлен.
Халкапынар.
Конья ил дӓ Халкапынар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Халкапынар (турокла Halkapınar) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 5.559 (пӱэргӹ: 2.738; ӹдӹрӓмӓш: 2.821) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «халка» ('ring') дон «сыныр» ('вӹдсӹнзӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Хӱйӱк.
Конья ил дӓ Хӱйӱк районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хӱйӱк (турокла Hüyük) — Турцин, вадывел Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 20.700 (пӱэргӹ: 10.159; ӹдӹрӓмӓш: 10.541) эдем ӹлен.
Халык шаявлӓ.
1. Алагарак пушӓнгӹ сага пӹзӹрген шӹнзеш - ӱштӹм вычы.
2. Юр юрмы годым ӓптӓн мыра - юр йӹле цӓрнӓ.
3. Вӹтлӓнгӹ толмыкы, луаткок кечӹ гӹц лым кеӓ.
4. Кӹшедӹк чонгештен толеш - пачешӹжӹ вӹдӹм канда.
5. Пимбӹн мырыжы сылык - начкы ӓль мардеж лиэш.
6. Тьыри ирокок мыра гӹнь, кечӹ аяран лиэш.
7. Ӹжӹвӹр котилӓ сасла - юрлан.
8. Цӹвӹ юрлан пынжым кӹреш.
9. Цӹгӓк вӹдӹш тӹкнен чонгештӹлеш гӹнь, юрым кандынежӹ.
10. Шимкарак йыдпелвел векӹлӓ сасла - ӱштӹ лиэш.
Шачмы велем.
Королёва Дария, 5 курс, МарГУ
Шачмы велем, нелӹ жепӹн шукы ясым тырхенӓт
Вырсы. Махань лӱдӹшлӓ шамак, худа шанымашвлӓм, ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм веле канда, но тенге гӹнят, кӹзӹтӓт вырсы улы. Мир вӹлнӹ то ик вäре, то вес вäре лӱдӹшлä кредäлмäш кеä. Войнан тылжы ик вäре цäрнä гӹнь, вес вäре ӹлӹжеш. Ти велдӹк шукы мирный эдем кола. Мир вӹлнӹ тыр лимӹк веле, ӹлмäшнä цäшäн лиэш, тетявлä (анзыкылашын кӹцкӹжӹ) сäндäлӹкнäм цаткыдын таптат, келгӹ важым колтен, ӹнянӹмäшӹм пуры шанымашан лиäш пуат.
Мä кӹзӹт тыр ӹлӹмäшӹштӹ ӹленä. Школышты, университетӹштӹ тыменьӹнä, мӹшкӹрнä темшӹ, тоны, шокшы пӧртӹштӹ, тотлы качкыш доно стӧлӹм поген шӹнден, äтят-äвäт вычат.
Война пӹтӹмӹлäн кудлу куд и шон колтен гӹнят, войнан шӹкш пышыжы каждыйын шӱмешнä кодын: мӹньӹн, пашкудемӹн, тьотямын, папамын дä тӹшец молын.
Мӹнь ӹшкежӹ Паратмар вел гӹц ыламат, шӹренок ӹлäлшӹрквлä гӹц колам: «Кӹзӹт жеп первишӹ гань агыл, крахмалым, пистӹ пäртням моло качделыт. Йылымбалны окопвлäм капайыделыт. Тӹнäмшӹ ӹлӹмäшӹм ак пäлеп...».
Тидӹжӹ, конешны, лачокеш толеш. М, лачок. Шукыжым ана пäлӹ. Но тыменьмäшты, ӧлицäштӹ, газетвлäштӹ, телевизорышты ужынна, колынна, лыдынна. Мане, тенге веле. Йымат ӹнжӹ шӱдӹ мäлäннä техеньым ужаш.
Хӹдӹртӹшäн Кого Отечественный вырсын лӱдӹшлä ивлäжӹ мä дорцна палан дä палан кодыт, но мäмнäн халыкна ӹшке салтак-эргӹвлäжӹм нигынамат ак монды. Кудлу куд и мäмнäм войнан остатка лӱмäшвлäжӹ гӹц айыра.
Тӹ июнь кечӹ рушäрня ылын. Тидӹ тӹрӹс кечӹвäлӹн 1941 ин, кынам Москва радио доно Гитлерӹн нападенижӹ гишäн увертäрен.
Кангӹж. Шокшы веремä, кеквлä сусун мырат, ӹлäш куштылгын чучеш, ӹлӹмет веле шоэш. Но ти тыр ӹлӹмäшӹм вырсы лоэштäрен. 22 июньын вырсäын тылжы ӹлӹжӹн.
Нӹл цäшӹн ирок цилä халык амален веет эче. Лӱдӹшлä фашиствлä арышы пирӹ кайышышты доно шолыла йывырток толын, мäмнäн халыкым мыскылен, орландарен пуштын, у пеледӹш гань тетявлäм ӹжäлäйӹде! Мäмнäн солашкок толын пырымыла, мäмнäн урожай нырнамок ташкымыла, мäмнäн тетянä дон шонгывлäмок пуштмыла, мäмнäн туан пӧртнäмок йылатымыла чучеш вет! Махань ойхы!
Туан сäндäлӹкӹм яратышы эдемвлäн вырсын пӹтаришӹ кечӹ гӹцок ик шанымаш ылын: лӱдӹшлä тышман гӹц сäндäлӹкнäм ытараш, тыр ӹлӹмäшӹм. ирӹкӹм переген кодаш. Тышман ваштареш халык пыт шагалын.
Тенге Паратмар вел гӹц пӹтäриш мобилизаци паштек шукы молода эдем туан землям перегäш фронтышкы кен. Колхоз председатель вадеш бригадирвлӓлӓн нарядым пуа, ирокешӹжӹ армиш лäктӹн кеä. Колхозын äпшäтшäт ирӹктӹмӹ кӹртнижӹм таптен шоктыдеок, молотшым палшышылан кычыктен кода дä тышманым шин шäлатäш винтовкым нäлеш.
Кечӹнь война азнен. Якшар Армии немецкий войска ваштареш геройла кредäлӹн. Но шолы гань войнам йывырт тäрватӹшӹ Гитлер цилä силажым мä вӹкӹнä поктен канден. Мäмнäн хала дон солавлäнäм йылатен, шонгы дон тетявлäм пуштын.
Гитлерӹн армижӹ Белоруссин границä гач Брестӹш пырен. Тӹшец кымдан границä мыч шäрлен. Гитлерӹн цельжӹ техень ылын: трӱкӹшток Москвам, Ленинградым, Сталинградым сӹнгäш дä нäлäш. Но тӹдӹн цельжӹ нигыштат лин шоктыде. Российӹн армижӹ пыт кредäлӹн, волям пуде.
Войнан юкшы мä докынаат шактен. Горький халаштыш автомобильный заводыш немецвлäн самолёт бомбым шуэн. Юринӹштӹ лесоторговой Шереметьевӹн пӧртшӹм, зданижӹм шӹрпӹн шäлäтäш шанен ылын, но чучде. Мä доннаат Дубовый станциш бомбым шуэныт. Немецвлä ӹнжӹ ужеп манын, йыдым солавлäштӹ окня сотым мӱдӹктенӹт. Российӹн армижӹ немецвлäлäн сойтокат волям пуде, мӹнгеш цäктäрен.
Вырсы утла лӱдӹшлä ылын. Фронт дä тил иквäреш сӹнгӹмäшӹм таптенӹт.
Йäнг карштымылаок äшӹндäрäлтеш: вырсы лошты пäшäн шӹмлу вӹц процентшӹм ӹдӹрäмäшвлä дä тетявлä ӹштенӹт. Йылнан шалахай сирӹштӹ 125 уштышан кытышты нӹллӹ градус утла пыдештшӹ ӱштӹштӹ когораквлäн, ӹдӹрäмäшвлäн кид доно оборонительный траншейвлäм, окопвлäм каайымы. Кольмы, лом кӹлмӹшӹ рокым нäлӹн кердделыт. Тӹдӹм тылым олтен ӹрӹктäш вäрештӹн. Тоны вольык, икшӹвӹ анжышы уке, когораквлӓлӓн йыдеш тӹшкӹ срнäл толаш варештӹн. Качкыш гӹц ма попаза кычалын, мӹнгеш стройкыш кенӹт.
Ӹдӹрäмäш колхоз пäшäнä кычыкшы веле ылде, кудыло пäшä, фронтыш качмы-йӱмӹ-чимӹ хäдырӹм подарка шотеш йäмдӹлӹмäш – цила тыдӹн тырхышы ӹнгӹжä вӹлнӹ ылын.
Механизаци гишäн попашат уке: яжорак тракторвлä, полуторка машинäвлä вырсылан келӹнӹт.
Солавлäштäт халык пыт труен. Шошым ныр пäшäвлä лäктӹнӹт дä цилäн тӹштӹ кыткывлä гань шолыныт. Имни дон кыралыныт, ширенӹт, ӱденӹт. Яжо урожайым нäлäш манын, ныр пäшäвлäм веремäштӹ ӹштӹмӹлä ылын.
Тел эртä, шошым толеш. Шошымжы телӹм вашталта. Изин-олен сӹнгӹмäш кечӹ лишемеш. Эче тел ӹрдӹнок кечӹ кужемäш тӹнгäлеш. Пӹлгом шӹжӹ азымла ыжарга. Кечӹ каждый кечӹн веселäэмеш, кӱшкӹрäк куза, лишкӹрäк толеш, большырак ӹрӹктä, лым вӹкӹ шин шержӹм шäвä. Мардеж тӹнäм пуремеш, шӹдӹн пуа гӹнят. Лицäм ак пӹч, лулегӹшкет вашт ак витäры, пышкыдын веле ниäлтен эртä. Лым кайын вӹцкӹжемеш, эчеäт лымылдалеш. Вара кечӹ ыжар пӹлгомышты шылаташок анжал колта. Вӹцкӹж мардеж лымым шалдырта, каштраэмдä. Пушäнгӹ вӹлецӹн вушт дä вушт лым кенвацмы шакта. Корны покшалны намозы шылен лäктеш. Пӧрт сага шалгыш ломбы укшыш толын шӹнзӹн, шӹнгӹртӹш шишкалтен колта.
Мӓмнӓн салтаквлӓнӓ шукы гӓнӓ шокшы бойышты ылыныт. Ик гӓнӓ веле агыл колымаш гӹц ытаралт кодыныт. Сагашты бомба, снаряд, мина пыдештӹнӹт. Йӹрӹштӹ пуля юрын. Бетон, кӱ шӓлӓнӹлӹн, кӹртни пыдырген, кудвичӹштӹш пӧртвлӓ сӹмӹрленӹт. Нӹнӹн шӱмӹштӹ цилӓ цӹтен дӓ Гитлерӹн бандитвлӓм шин-шин, туан землям ытаренӹт, изин-олен со анзыкыла кенӹт. Анзыкы кемӹ корнышты вӹлнӹ немецкий виселицывлӓ, мучыен пуштмы советский эдемвлӓ, йылатен пӹтӓрӹмӹ солавлӓ вӓрештӹнӹт. Тӹштӹ, фронт лини вес велнӹ, шукы туан советский землям ярдым враг лявӹрӓн ялжы доно лявӹртен каштын, цевер хала дон солавлӓнӓм йылатен, мӓмнӓн халыкнам орландарен, тетявлӓнӓм лӱэн пуштын, кӱсӹ лимӹ гӹц лӱдӹн, ӓтя-ӓвӓнӓвлӓм пӱктен сӓкен. Мам салтак ӹшке сӹнзӓжӹ доно ужын, мам ӹшке пӹлӹшӹжӹ доно колын, - цилӓ тӹдӹм, кидӹштӹ автоматшым кычымы ганьок, ышыштыжы цаткыдын кыча дӓ шӱмжӹ доно тышманвлӓ вӹк шӹдӓн ылеш, каждый бойышты кӱсӹм пӧрӹктӓш цаца, туан землям, ӹшке халыкым врагын кид лӹвец ытарымаш верц тӹдӹ тылышкат, вӹдӹшкӓт пыра. Техень линӹт, - йыд дон кечӹ айыртемӹмӓт пӓлӓш лиде.
Халык - кредӓлшӹ мӓмнӓн тьотявлӓнӓм, ӓтявлӓнӓм, шӱмбелвлӓнӓм геройла ӓшӹндӓрӓ. Нӹнӹлӓн памятниквлӓ шалгат, курымаш тыл йыла... Тӹнӓмок тилыштышы пӓшӓзӹ ветеранвлӓм монденӓ. Нӹнӹм мондаш агыл манын, нӹнӹ гишӓн книгӓм йӓмдӹлӹмӹлӓ, солайӓл гишӓн материалвлӓм погымыла, вырсын дӓ тилын ветеранвлӓн лӹмӹштӹм вӹкӹ лыкмыла. Шачмы-кушмы велӹм яраташ ӱжмӹлӓ, историнӓн келгӹцшӹм кымдаэмдӹмӹлӓ. Ти пӓшӓшкӹ цилӓлӓнок шӱмӹн лимӹлӓ.
Кого Отечественный вырсышты участвуйышывлӓ веле тӧр пӓленӹт - нӹнӹ туан Родина верц кредӓлӹт. Ӹжӓл, каждый ин нӹнӹн рӓдӹштӹ пычеш.
Кӱ салтакышты каштын, фронтышты ылын дӓ боевой тӓнгвлӓжӹ доно иквӓреш мыралтен анжен, тӹ эдем нигнамат тӹдӹм ак монды. Кынам, кышты, кӱ доно махань мырым мырен - курымжы мычкы ӓшӹндӓрен ӹлӓ. Салтакын мырыжы тӹдӹ шӱмжӹ гӹц лӓктеш, кӱ колыштеш, тӹдӹн шӱмӹшкӹжӹ тӹкнӓ. Салтак простан ак мыры, тӹдӹ ӹшке мырыштыжы цилӓ ойхыжым, ясы ужмыжым, сӹнгӹмӓшлӓн сусу лимӹжӹм, анзыкы шанымыжым келгӹн ынгылдара, мӹндӹрӓн кодшы тӓнгжӹ гишӓн мыштен келесӓӓ. Тӹдӹн мырыжы яжо, мырымыжы годым пӧрттӱӓт вуйта шылен шагалеш. салтак мырымы годым вуйта кого кырыкат карангеш, шим шӹргӓт ӹлӹж шагалеш, кымда нырат тагышты лиэш - шачмы мӹндӹр вӓржӹ сӹнзӓжӹ анзылны пачылт шӹнзеш.
Салтаквлӓ утлажок тыл сага шӹнзӹн мыраш яратенӹт дӓ туан велӹштӹ, яратымы ӓвӓштӹ, яратымы ӹдӹр тӓнгӹштӹ сӹнзӓэшӹштӹ кайын. Изи годшы, тыменьмӹ веремӓ, пӓшӓ ӹштӹмӹ, мадмы-ваштылмы - цилӓ ышышкышты толын пырен.
Токет шоаш мӹлӓнем - кым тел,
(Ти мырым руш йӹлмӹ гӹц Вячеслав Тотир сӓрен. Вет Вячеслав Григорьев ӹшкежӓт Паратмар солаэш шачын-кушкын).
Ти войнаш Паратмар вел гӹц 210 эдем кен, мӹнгешӹжӹ пелӹжӹ веле пӧртӹлӹн.
Паратмар - кырык сирӹн ик цевер, шӹргӓн, каремӓн вӓржӹ. Тӹштӹ пӧрттӱжӹ махань сӹлнӹ! Анжет дӓ ӹвӹртет, шӹжвӹклӓ мыралтенӓт колтет. Тӹдӹм анжен шӓрет ак тем. Солажы шӹргӹ тӹреш вӓрлӓнен, а лапаташты, изи ныр гач, Йынгы вӹд йоген эртӓ. Тиштӹ халык пӧрттӱн пайдажы донок ӹлен кердеш. Кӓнгӹжӹм ит ӧркӓнӹ веле: понгет, мӧрет шӓр теммеш поген кердӓт, телешӓт керӓл качкышым йӓмдӹлӓш лиэш. Сакой лицӹмӹ шуды кушкеш - ит ӧркӓнӹ веле, больницет, аптекет шайылан кодышты.
Йынгы сир халык вольыкымат шукы урда, вет Йынгы лапышты алыкшы кыце кымдан шӓрлен вазын. Керек шудым салы, кошты, тӹшӓкок кӓвӓнӹм кӹшкӹ - ит ӧркӓнӹ веле. Пу донат шӹргӹнӓ паян. Кӹзӹт ӹнде цилӓн пӧртӹш труба мыч кловой тыл толеш.
Шӹренок халык ти солам Йынгы Паратмар, Кого сир, Церкӹ сир манын. Соланан пӹтӓриш ӹлӹшӹжӹ Пердвек мары ылын дӓ солан сек анзыцшок лӹмжӹ Пердвяково ылын. Парат рекӓ сир тӹр гӹц халык тишкӹ толаш тӹнгӓлӹн, вӓрлӓнен дӓ тенге Паратмар сола лин.
Солан историжӹ пиш паян ылеш. Кого тура каремвлӓ, ӓнгӹрвлӓ, алыквлӓ, сӓрӓнвлӓ, нырвлӓ улы дӓ нӹнӹн каждыйын ӹшкӹмжӹн историжӹ, лӹмжӹ улы.
Коче ныр - ти ныр вӓрӹштӹ молнам шӹргӹ ылын дӓ халык ти нырым корчуен, пушӓнгӹвлӓм роэн. Халык ӹшке лоштыжы нырым коче ныр манын, а лачокшым гӹнь, кочуйым ныр. Ти нырым Аштавай сола лимӹк ӹштенӹт.
Яманкарем - ти каремӹштӹ икӓнӓ сӱӓн ямын ылын, вара тенге эдемвлӓӓт ямаш тӹнгӓлӹнӹт.
Казаной - ти вӓре казёный шӹргӹ вӓрлӓнен, шӹргӹжӹ государствын ылын дӓ тӹдӹм когон ороленӹт.
Теве мӹньӹ ӧлицӓ мычкы ашкедӓм. окня вашт тьотям анжен шӹнзӓ. Тӹдӹн ӹнде здороважат уке. Молнамшыла моло пӹсӹн ашкед кен ак керд.
Сола мычкы тӹшкӹ-тишкӹ эдемвлӓ каштыт, тетявлӓ кыргыжталыт. Дӓ, нӹнӹм анжен, тьотямат ӹшке молода годшы ӹлӹмӓшӹжӹм ӓшӹндӓрен колта. Кыце тӹдӹ нӹнӹ ганьок изи годымжы мадын кыргыжталын, сола мычкы пӹсӹн ашкед кен, пӓшӓш каштын. Цилӓ ӓштӓлтеш, но тидӹ цилӓ шайылан кодын. Мӹнь пӧртӹш пырышымат, тьотям лишкӹ шӹнзӹм.
Паратмар солана гӹц мӹндӹрнӓт агыл, Аштавай лӹмӓн сола вӓрлӓнен. Тӹдӹн историжӹ когонок интересный
- Кыце Йынгы рекӓ лишнӹ Аштавай лӹмӓн сола лин? - манын ядым.
Аштывай лӹмӓн мары Шур вел Йыл тӹр гӹц ылеш. Акпарсын ыныкажын (Аштывайын) семняжӹ изиок ылде. Паян мары агыл, а бедняк ылын. Тӹ веремӓн кулаквлӓ шукы налогым кӹченӹт. Дӓ тенге Аштывайын семняжӹ гӹц налог семӹнь имним лыктын кенӹт. А перви имниде ӹлӓш пиш нелӹ ылын. Вет имни цилӓ ныр пӓшӓм ӹштен. Тенге Аштывай ӹшке ӹлӹм вӓржӹм кодаш дӓ вес вӓрӹш кеӓш тумаен.
Йынгы рекӓ Йылыш йоген лӓктеш. Аштывай Йынгы рекӓ мыч, вӹд ваштареш, ӹшкӹлӓнжӹ ӹлӓш вӓрӹм кӹчӓл кузен. Тӹнӓм цилӓ солавлӓ рекӓ тӹр мычкы веле ылыныт. Цилӓ вӓре кого шӹргӹ ылын. Йынгы тӹреш ик изи сӓрӓнӓн неркӓм мон. Тӹшӓкен пӧртӹм, сарайым строяш тӹнгӓлӹн. Пӧртшӹ лап, камакажы трубадымы ылын. Перви труба шот доно налогым кӹченӹт. Тӹ неркӓэш Аштывай ӹшке семняжӹ доно вӓрлӓнен. Семняштӹжӹ шӹм тетя ылын. Сек кого эргӹжӹ, Порандай, луаткок иӓш. Изи сӓрӓн гӹц нырым ӹштен. Ирок гӹц вады якте со тӹшкӓвлӓм куплен, киндӹм ӱдӓш яралым ӹштен. Шукы труен гӹнят, ӹлӹм вӓржӹ спорный лин. Тӹ сӓрӓнӹм Йоласал паян кулак мары Отьош Кӓврик пользуен ылын. Тӹдӹ со Аштывайлан крозен: "Мӹнь тиштӓкен монастырь церкӹм строяш тӹнгӓлӓм". Аштывай гӹц землям пользуйымы вӓреш шӹжӹ йӹде киндӹм кӹчен. Аштывайын семняжӹлӓн киндӹжӓт пел тел якте веле ситен ылын. Тӹдӹ шӹргӹштӹ тум эхельӹм поген дӓ киндӹ яре янгыштен.
Тӹ веремӓн Йыл мычкы Степан Разин кузен. Тӹдӹ Йыл вес велӓн Ветлуга рекӓн сиреш шагалын. Разин ӹшке отрядышкыжы эдемвлӓм поген. Цилӓ вецӹн марынвлӓ, чувашвлӓ, рушынвлӓ отрядышкыжы ушненӹт. Аштываят тӹшкок ушнен. Козьмодемьянск хала доныш кредӓлмӓштӹ Разинӹн отрядшы кого кредӓлмӓшӹштӹ шушырген дӓ пиш шукын коленӹт. Тӹшӓкен Аштываят колен. Степан Разинӹмӓт пленӹш нӓлӹнӹт. Тӹдӹм царский власть Емельян Пугачёв ганьок казняш шӱден. Разинӹн кого отрядшы кышкы-шон шӓлӓнен пӹтен. Аштывайын кого эргӹжӓт тагышкы ямын. Аштывайын семняжӹ Шур рекӓ гач Угарман хала векӹлӓ кен. Кӹзӹт тӹ хала Нижний новгород маналтеш. Тенге Аштывайын родыжы мӓ дорцна кен колтен. Отьош Кӓврик тӹ вӓреш монастырь церкӹжӹм строен. 20 шы курымын, революци паштек, тӹ монастырь церкӹ пустаэш кодын.
Тӹ веремӓн церкӹвлӓштӹ пиш шукы служышывлӓм, попвлӓм, дьяконвлӓ мӹндӹр Сибирьӹш, тюрьмӓвлӓш нӓнгенӹт. Пиш шукы церкӹштӹш служышывлӓ ямыныт.
Йынгы тӹр монастырь церкӹм Отьош Кӓврик строен гӹнят, Аштывай монастырь церкӹ маныныт, а ныржым Кӓврикӹн ӓтяжӹн лӹм доно "Отьоша ныр" маныныт.
Революци паштек монастырь церкӹн йӹр ылшы землян хоза ылде. Паратмар марывлӓ тӹштӹ иквӓреш пӓшӓм ӹштӓш манын, организуялтыныт дӓ нӹнӹм коммунарвлӓ манаш тӹнгӓлӹнӹт. Коммуна годым тӹштӹ ӹлӹшӹвлӓ ылыныт.
Икӓнӓ монастырь церкеш пожар лин дӓ йылен кен. Йыленжӹ кен тӓ самынь, тӓ йори йылатенӹт, нимат пӓлӹмӓн агыл. Тенге Аштавай монастырьын церкӹ вӓржӹ веле кодын. Коммуна паштек Ленинӹн указшы лӓктӹн: коллективный хозяйствым ӹштӓш. Колхозвлӓм организуйымы годым Виловат вел марывлӓ коммуна паштек пуста хозадымы земляш ӹлӓш толыныт. Ик изи сола лин. Паратмарешӓт "Трудовик" лӹмӓн колхоз лин. Виловат вел марывлӓ изи солаштым Выселок Октябрьский манын лӹмденӹт. Когорак эдемвлӓжӹ ти солам тошты семӹньок Аштавай нер маныныт. Шукышты агыл Аштавай марывлӓ Паратмар колхозыш ушненӹт. Колзозын кымшы бригадыжы лин.
Аштавай сола луаткок томаан ылын. Тӹштӹ конный двор, ӓпшӓт куды, ышкал, сасна фермы "Трудовик" колхозын ылын. Аштавай кымшы бригадылан пӓшӓ ситен. 1941 ин, вырсы тӹнгӓлмӹкӹ, тӹ войнаш шукы Аштавай мары кен. Солаэш лач кым тьотя веле кодын. Война паштек шукын мӹнгеш пӧртӹлделыт. Икманярышты изи колхозвлӓм ик изи колхозыш ушаш тӹнгӓлӹнӹт. Паратмар солан колхоз "Калинин" лӹмӓн лин. Аштавайыштыш фермым вес вӓре нӓнгенӹт, конный двор йылен кен. Радио, электричество, пӓшӓ вӓр уке велдӹк, Аштавай сола гӹц ӹлӹшӹвлӓ вес вӓрвлӓш кен колтенӹт. Аштавай сола изин-олен пӹтен миэн. Кӹзӹт Аштавай солан вӓржӹ веле кодын, но лӹмжӹ курымеш ылеш.
Мӹнь Аштавай солашкы шукы гӓнӓ пырен анженӓм дӓ теве эче ик гӓнӓ тӹшкӹ кеӓш лим. Веремӓ шӹжӹ ылын. Кечӹ пӹлӓн. Пӹлвлӓ доно мӱдӓлт шӹцшӹ пӹлгом гӹц тыгыды юр шакте вашт йогымыла чучеш. Сола техень игечӹштӹ сылыкын каеш. Дӓ кыце сылыкынжы ат кай? Вет тӹштӹ ӹлӹшӹжӹ ик эдемӓт уке, дӓ эче тӱнӹ шӹжӹ! Юреш шимем шӹцшӹ ӹлӹшвлӓ, цӓрӓэм кешӹ пушӓнгӹвлӓ - цилӓ тидӹжӹ йыкыракам ӹштӓ.
Сӓндӓлӹкӹм яратен анжет гӹнь, сылыкан шӹжӹ кечӹнӓм пиш цеверӹм ужаш лиэш. Мӹнь шагалалде шӹм тырхы. Анжем: ӓнпичӹштӹ, цӓрӓ пушӓнгӹвлӓ лошты, соок вадыла чучшы игечӹм шӧртньӹлӓ валгалтарен, ик пушӓнгӹ шалга. Тӹнӓмок Левитанын "Шӧртньӹ шӹжӹ" картинжӹ ӓшӹшкем вазы. Тӹдӹ аяран шӹжӹ кечӹн шӧртньӹлӓ кайшы сӓндӓлӹкӹм пиш яжон рисуен. Ти цевер картин лошток ӓшӹшкем сылык шанымаш пырен кеш: а вот ти сола молы ганьок лин кердеш ылын, халык тӹшкӹ-тишкӹ каштеш, труя, тетявлӓн юкланымаш, мадын кыргыжталмаш шакта. Но тидӹ уже нигынамат ак ли. Ӹлӹмӓш историм иктӓт мӹнгеш сӓрен ак сӹнгӹ. Ӹлӹмӓш историм ӹштӹшӹ мӓ ылына, ӹлӹмӓшӹн анзыкылашым мӓ пачына. Мӓмнӓн кемӹ корны - у ӹлӹмӓш корны.
Кырык Мары драма театрын актёрвлӓжӹ.
Кырык мары драма театрын актёрвлӓжӹ
Актервла гишан сирыш шанышылан: Фамили, Лым Атялым (Пекцоркин, Пекцора Пекцорович) формат доно сирымыла.
Гагаузвлӓ.
Гагаузвлӓ — тюрк йӹлмӹлӓ попышы халык. Шотышты — 250 000 эдем нӓрӹ. Тӹнгжӹм Молдавиштӹ дӓ Украинышты ӹлӓт. Гагауз йӹлмӹ тюрк йӹлмӹвлӓн огуз тӹшкӓш пыра. Йымы йылашты доно православим кычат. Молдовашты Гагаузи территори область улы.
Каас, Патрисия.
Патри́сия Каа́с кынамжы Патриция Каас (5 декабрь 1966, Форбак, департамент Мозель, Франци) — француз мырызы дӓ актриса. Пӹтӓриш альбомжы "Мадмуазель мыра..." () 1988 ин лӓктӹн да тӹ годшен цилӓжӹ 17 миллион дискым выжалымы.
Ылгын.
Конья ил дӓ Ылгын районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ылгын (турокла Ilgın) — Турцин, вадывел Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 61.840 (пӱэргӹ: 30.344; ӹдӹрӓмӓш: 31.496) эдем ӹлен.
Кадынханы.
Конья ил дӓ Кадынханы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кадынханы (турокла Kadınhanı) — Турцин, покшал Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 37.275 (пӱэргӹ: 18.582; ӹдӹрӓмӓш: 18.693) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кадын» ('ӹдӹрӓмӓш') дон «хан» ('куды' → «ханы» 'кудыжы') шамаквлӓ гӹц лин.
Каратай.
Конья ил дӓ Каратай районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Каратай (турокла Karatay) — Турцин, вадывел Конья илӹн дӓ Конья халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 253.745 (пӱэргӹ: 127.146; ӹдӹрӓмӓш: 126.599) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кара» ('шим') дон «тай» ('foal, colt') шамаквлӓ гӹц лин.
Пушӓнгӹ гишӓн пӓлӹвлӓ.
1. Вишнёпка ӹлӹштӓш йоген пӹтӹде, хоть маняры лым вацшы — сойток шыла.
2. Шошым кож ялава лиэш — прос шачеш.
3. Куги шужга — юрлан, шӹп мадеш — аярлан.
4. Ломбы ошын кайын пеледеш, тӹнӓм тотлы пышан шолвонгы лӓктеш.
5. Нӧлпӹ ӹлӹштӓш ӓнгӹр вӹдӹш вазеш дӓ ак валы — тел йӹле ак тол.
6. Шӹжӹ тӹнгӓлтӹшӹштӹ олмаву пеледеш — шӹжӹ кужы лиэш.
7. Пӹзӹлмӹ кӹцкӹ шукы — юран шӹжӹлӓн.
8. Тополь мамыкым йоктара — шуды ӹштӓш кеӓш жеп.
9. Шапки ӹлӹштӓш кымыраш окса гань лиэш — охырам шӹндӓш яра.
10. Шӧрвӓ ӹлӹштӓш тум гӹц анзыц шӓрлӓ — кӓнгӹж кукшы дӓ шокшы лиэш, вара шӓрлӓ — мытык дӓ начкы лиэш.
Мерам.
Конья ил дӓ Мерам районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Мерам (турокла Meram) — Турцин, вадывел Конья илӹн дӓ Конья халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 304.570 (пӱэргӹ: 151.741; ӹдӹрӓмӓш: 152.829) эдем ӹлен.
Акшехир йӓр.
Акшехир йӓр (турокла Akşehir gölü) — Турцин, Конья илӹн (Акшехир район) дон Афьонкарахисар илӹн лишнӹш йӓр. Йӓрӹн кымдецшӹ 353 км², сек келгӹ вӓржӹ 8 м, якте, тангыж гӹц 954 м кушнӹ.
Туз йӓр.
Туз йӓр (турокла Tuz gölü) — Турцин, Анкара илӹн, Конья илӹн дон Аксарай илӹн лишнӹш йӓр. Йӓрӹн кымдецшӹ 1500 км², сек келгӹ вӓржӹ 1-2 м, якте, тангыж гӹц 905 м кушнӹ.
Сельчуклу.
Конья ил дӓ Сельчуклу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сельчуклу (турокла Selçuklu) — Турцин, вадывел Конья илӹн дӓ Конья халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 472.436 (пӱэргӹ: 233.908; ӹдӹрӓмӓш: 238.528) эдем ӹлен.
Кулу.
Конья ил дӓ Кулу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кулу (турокла Kulu) — Турцин, йыд-ирвел Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 47.833 (пӱэргӹ: 23.217; ӹдӹрӓмӓш: 24.616) эдем ӹлен.
Саамвлӓ.
Саамвлӓн йолашты
Мари Бойн, Ларс Леви Лестадиус, Kиза Томссон, Хельга Педерсон, Рене Цельвегер, Уле Хенрик Магга
Саамвлӓ - Фенноскандин йыдпелвелнӹжӹ Норвегиштӹ, Швециштӹ, Финляндиштӹ дӓ Руш Элышты курымвлӓ доно ӹлӹшӹ халык. Нӹнӹн ӹлӹмӹ вӓрвлӓштӹм Саамвлӓн Мӱлӓндӹ маныт (саамла: Sápmi). Саамвлӓн шотышты 50 000 - 100 000 лошты. С. 6 айыртемӓлтшӹ йӹлмӹ доно попат, йӹлмӹштӹ Финн-угр йӹлмӹвлӓн тӹшкӓшкӹ пыра.
Зулувлӓ.
Зулувлӓ (зулула amaZulu) — банту группыш пырышы зулу йӹлмӹлӓ попышы ирвел Кечӹвӓлвел Африкышты ӹлӹшӹ халык. Зулувлӓн шотышты 10 000 000 - 11 000 000 лошты.
Вендавлӓ.
Вендавлӓ (вендала Vhavhenda) — банту группыш пырышы венда йӹлмӹлӓ попышы йыд-ирвел Кечӹвӓлвел Африкышты дӓ кечӹвӓл Зимбабвештӹ ӹлӹшӹ халык. Вендавлӓн шотышты 600 000 - 1 000 000 лошты.
Тсонгавлӓ.
Тсонгавлӓ тенгеок Шангаанвлӓ (тсонгала Vatsonga) — банту группыш пырышы португал дӓ венда йӹлмӹлӓ попышы йыд-ирвел Кечӹвӓлвел Африкышты, кечӹвӓл Зимбабвештӹ дӓ кечӹвӓл Мозамбикиштӹ ӹлӹшӹ халык. Тсонгавлӓ цилажӹ 6 000 000 нарӹн ылыт.
Каталонвлӓ.
Каталонвлӓ — Испаништӹш Каталони провинцин тӹнг халыкшы. Йӹлмӹштӹ — каталан йӹлмӹ, тенгеок испанла, французла, итальянла попат. Кугижӓныш статусым каталан йӹлмӹ Андоррышты намалеш. Тӹнг йымы йылашты — католицизм.
Тсванавлӓ.
Тсванавлӓ (тсванала Batswana) — банту группыш пырышы тсвана йӹлмӹлӓ попышы Ботсванышты дӓ йыдвел Кечӹвӓлвел Африкышты ӹлӹшӹ халык. Тсванавлӓн шотышты 1 400 000 ("Ботсвана") - 3 900 000 ("Кечӹвӓлвел Африка") лошты.
Свазивлӓ.
Свазивлӓ (свазила amaSwati) — банту группыш пырышы свази йӹлмӹлӓ попышы Свазилендиштӹ, йыдвел Кечӹвӓлвел Африкышты дӓ кечӹвӓл-вадывел Мозамбикиштӹ ӹлӹшӹ халык. Свазивлӓ цилажӹ 1 185 000 нарӹн ылыт.
Каарина.
Кааринан гербшӹ
Кааринан вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ка́арина (фин. Kaarina швед. S:t Karins) — Вадывел Финлянди губерништӹ Турку хала лишнӹ Лачокла Финлянди провинциштӹш хала.
Балти тангыж тӹрӹштӹшӹ паян дӓ пӹсӹн виӓнгшӹ изи хала.
Историжӹ.
Хала паян историӓн ылеш. Хала статусым Каариналан 1869 ин пингӹдемдӹмӹ. 1930-шы ин Каарина халаштышы церкӹн алтарьжым лӹмлӹ финн скульптор дӓ художествын профессор — Вӓйнӧ Аалтонен рисуен. Каарина хала гӹц корны пачылтеш, кыды Парайнен дон Корппоо халавлӓ гач архипелагын ошмаотывлӓжӹ мыч нангеӓ. Ти корнын кужыцшы — 250 уштыш.
Косавлӓ.
Косавлӓ тенгеок Хосавлӓ (косала amaXhosa) — банту группыш пырышы коса йӹлмӹлӓ попышы кечӹвӓл Кечӹвӓлвел Африкышты ӹлӹшӹ халык. Косавлӓ цилажӹ 7 900 000 нарӹн ылыт.
Сарайӧнӱ.
Конья ил дӓ Сарайӧнӱ районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сарайӧнӱ (турокла Sarayönü) — Турцин, покшал Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 28.719 (пӱэргӹ: 14.119; ӹдӹрӓмӓш: 14.600) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «сарай» ('кӱпалат') дон «ӧн» ('анзылны' → «ӧнӱ» 'анзылныжы') шамаквлӓ гӹц лин.
Сейдишехир.
Конья ил дӓ Сейдишехир районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сейдишехир (турокла Seydişehir) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 64.143 (пӱэргӹ: 31.645; ӹдӹрӓмӓш: 32.498) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «Сейди» (Seyyid Harun 'a male personal name') дон «шехир» ('хала') шамаквлӓ гӹц лин.
Тузлукчу.
Конья ил дӓ Тузлукчу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Тузлукчу (турокла Tuzlukçu) — Турцин, вадывел Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.185 (пӱэргӹ: 3.968; ӹдӹрӓмӓш: 4.217) эдем ӹлен.
Ялыхӱйӱк.
Конья ил дӓ Ялыхӱйӱк районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ялыхӱйӱк (турокла Yalıhüyük) — Турцин, кечӹвӓл Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 1.869 (пӱэргӹ: 912; ӹдӹрӓмӓш: 957) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ялы» ('тангыж тӹрӹштӹш пӧрт') дон «хӱйӱк» ('неркӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Ениджеоба.
Конья ил дӓ Ениджеоба районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ениджеоба (турокла Yeniceoba) — Турцин, йыдвел Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 24.642 (пӱэргӹ: 11.913; ӹдӹрӓмӓш: 12.729) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «йенидже» ('newly') дон «оба» ('inhabitant area with nomad tent') шамаквлӓ гӹц лин.
Юнак.
Конья ил дӓ Юнак районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Юнак (турокла Yunak) — Турцин, йыдвел Конья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 28.629 (пӱэргӹ: 14.011; ӹдӹрӓмӓш: 14.618) эдем ӹлен.
Бабаэски.
Кыркларели ил дӓ Бабаэски районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бабаэски (турокла Babaeski) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Кыркларели илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 51.780 (пӱэргӹ: 26.398; ӹдӹрӓмӓш: 25.382) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «баба» ('father') дон «эски» ('тошты') шамаквлӓ гӹц лин.
Демиркӧй.
Кыркларели ил дӓ Демиркӧй районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Демиркӧй (турокла Demirköy) — Турцин, йыд-ирвел Кыркларели илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 9.054 (пӱэргӹ: 4.829; ӹдӹрӓмӓш: 4.225) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «демир» ('iron') дон «кӧй» ('сола') шамаквлӓ гӹц лин.
Пынархисар.
Кыркларели ил дӓ Пынархисар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Пынархисар (турокла Pınarhisar) — Турцин, покшал Кыркларели илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 10.913 (пӱэргӹ: 6.068; ӹдӹрӓмӓш: 4.845) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «пынар» ('вӹдсӹнзӓ') дон «хисар» ('кӓрмӓн') шамаквлӓ гӹц лин.
Пехливанкӧй.
Кыркларели ил дӓ Пехливанкӧй районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Пехливанкӧй (турокла Pehlivanköy) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Кыркларели илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 4.823 (пӱэргӹ: 2.423; ӹдӹрӓмӓш: 2.400) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «пехливан» ('wrestler') дон «кӧй» ('сола') шамаквлӓ гӹц лин.
Карккила.
Карккила (фин. Karkkila, швед. Högfors) — Финляндиштӹш изи дӓ тошты промышленный хала, кыды йӹр тыр, тӹкӓлдӹмӹ вӓр дӓ шукы пӱӓ дон йӓр вӓрлӓнӓт. Хельсинки хала дорц 60 уштышышты вӓрлӓнӓ. Уусимаа провинциш пыра. Халашты цилӓжӓт 9000 ӹлӹшӹ.
Ажедмӓшвлӓ:.
Lukutoukan kirjakauppa, Huhdintie 10-12, 03600 Karkkila, 010 423 26228
http://suomiopas.fi/uusi/thumb/small_1_karkkila_1.jpg
Пори.
По́ри (фин. Pori, швед. Björneborg) — 242 уштыш Хельсинки хала лишнӹ дӓ 392 уштыш Россий цик лишнӹ, Финляндин вадывел сир сага вӓрлӓнӓ. Ӹшке висӹкшӹ доно 11 вӓрӹм Финлянди халавлӓ лошты нӓлеш.
Истори.
Покшал курымыштышы 6 сек тошты годшы финн халавлӓ ло гӹц иктӹжӹ. 1558 ин Финлянди герцог Юхана Херттуа (фин. Juhana III) сир сагашы вӓреш Ботанический мӱлӓндӹш пырышы лаштыкеш кого торгейӹшӹ халам ӹштӓш решен. Ты жепӹн халашты ӹлӹшӹвлӓн шотан укрепленивлӓм ӹштӓш виштӹ уке ылын, седӹ 10 уштыш Улвила гӹц, тангыж сагашы вӓреш, Кокемяенйоки ӓнгӹр тӹнгӓлтӹшеш Бьёрнеборг (швед. Björneborg) халам строеныт. Тангыж каранг мимӹ семӹнь ти тангыжыштыш хала ӓнгӹр лишнӹш лин. Тошты хала покшал — цевер архитектурный вӓр, кышкы XIX — XX тӹнгӓлтӹш курымышты стройымы постройкывлӓ пырат. Покшал Халлитускату ӧлицӓштӹ хала вуйлатымашын Ратуша кӱкшӹцӹн анжен шалга, кыдым эче 1841 ин К. Л. Энгеля архитекторын проектшӹ семӹнь стройымы.1991 ин ти стройкым цилӓ яжон анжен, тӧрлен лыкмы — кӹзӹт Пориштӹ кого ӓкӹм нӓлеш.Тӹнг лютеранский церкӹ кок кӹвер стрелкышты вӓрлӓнӓ, кыды Кокемяенйоки ӓнгӹр гач кеӓ. Ти церкӹ новоготический стиль семеш 1863 ин Т. Чиевицем дӓ Й. фон Хейдекеном архитекторвлӓ доно стройымы.
Порт.
Порин виӓнгмӓштӹжӹ тангыжыш каштмаш кого вӓрӹм нӓлеш. 1990-шы ивлан кокшы пелӹштӹжӹ сек кого виӓнгмӓшвлӓ кенӹт. Финляндиштӹ сек пӹтӓриш вӓрӹм Мянтюлуото порт нӓлеш.
Ийсалми.
И́йсалми (И́исалми, И́салми, фин. Iisalmi, швед. Idensalmi) — Ирвел Финляндиштӹш хала дӓ муниципалитет, Йыдпелвел Савонин провинциштӹжӹ. Юля-Саво районыш пыра. 1. Ӹлӹзӹ шот — 22,3 тӹжем ӹлӹшӹ (2007). Пум обрабатывайымы дӓ металлурги промышленность, станоквлӓм ӹштӹмӓш, сола хозяйство.
Истори.
Ийсалми XVII курымын вӓрлӓнӹшӹ церкӹ йӹр шачын, кыды 1627 ин лин. Руш-швед вырсы годым, 1808—1809 ивлӓ, Ийсалми гӹц мӹндӹрнӓт агыл, Кольёнвирта вӓрӹштӹ (фин. Koljonvirta) 15 октябрьын 1808 ин кредӓлмӓш лиӓлтӹн, кышты сӹнгӹмӓшӹм шведвлӓ кыченӹт. Но сойтокат, 17 сентябрьын 1809 ин Ийсалми, цилӓ Финлянди ганьок, Российӹлӓн ванжен..
Кофчаз.
Кыркларели ил дӓ Кофчаз районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кофчаз (турокла Kofçaz) — Турцин, йыд-вадывел Кыркларели илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 2.963 (пӱэргӹ: 1.531; ӹдӹрӓмӓш: 1.432) эдем ӹлен.
Лӱлебургаз.
Кыркларели ил дӓ Лӱлебургаз районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Лӱлебургаз (турокла Lüleburgaz) — Турцин, кечӹвӓл Кыркларели илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 132.912 (пӱэргӹ: 68.290; ӹдӹрӓмӓш: 64.622) эдем ӹлен.
Визе.
Кыркларели ил дӓ Визе районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Визе (турокла Vize) — Турцин, ирвел Кыркларели илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 30.086 (пӱэргӹ: 174.083; ӹдӹрӓмӓш: 162.859) эдем ӹлен.
Акчакент.
Кыршехир ил дӓ Акчакент районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Акчакент (турокла Akçakent) — Турцин, йыдвел Кыршехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 5.848 (пӱэргӹ: 2.868; ӹдӹрӓмӓш: 2.980) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «акча» ('ошикӓ') дон «кент» ('хала') шамаквлӓ гӹц лин.
Чичекдагы.
Кыршехир ил дӓ Чичекдагы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чичекдагы (турокла Çiçekdağı) — Турцин, йыдвел Кыршехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 17.745 (пӱэргӹ: 8.782; ӹдӹрӓмӓш: 8.963) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чичек» ('пеледӹш') дон «даг» ('кырык' → «дагы» 'кырыкшы') шамаквлӓ гӹц лин.
Бозтепе.
Кыршехир ил дӓ Бозтепе районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бозтепе (турокла Boztepe) — Турцин, ирвел Кыршехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 6.417 (пӱэргӹ: 3.183; ӹдӹрӓмӓш: 3.234) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «боз» ('луды') дон «тепе» ('кырык') шамаквлӓ гӹц лин.
Акпынар.
Кыршехир ил дӓ Акпынар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Акпынар (турокла Akpınar) — Турцин, вадывел Кыршехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 10.222 (пӱэргӹ: 5.061; ӹдӹрӓмӓш: 5.161) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ак» ('ош') дон «пынар» ('вӹдсӹнзӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Каман.
Кыршехир ил дӓ Каман районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Каман (турокла Kaman) — Турцин, вадывел Кыршехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 44.617 (пӱэргӹ: 22.311; ӹдӹрӓмӓш: 22.306) эдем ӹлен.
Муджур.
Кыршехир ил дӓ Муджур районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Муджур (турокла Mucur) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Кыршехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 19.474 (пӱэргӹ: 9.607; ӹдӹрӓмӓш: 9.867) эдем ӹлен.
Сулакюрт.
Кыршехир ил дӓ Сулакюрт районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сулакюрт (турокла Sulakyurt) — Турцин, йыдвел Кырыккале илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 9.093 (пӱэргӹ: 4.518; ӹдӹрӓмӓш: 4.575) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «сулак» (начкы) дон «юрт» (туан вел) шамаквлӓ гӹц лин.
Делидже.
Кыршехир ил дӓ Чичекдагы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Делидже (турокла Delice) — Турцин, йыдвел Кырыккале илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 11.723 (пӱэргӹ: 5.803; ӹдӹрӓмӓш: 5.920) эдем ӹлен.
Балышейх.
Кыршехир ил дӓ Балышейх районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Балышейх (турокла Balışeyh) — Турцин, йыдвел Кырыккале илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.851 (пӱэргӹ: 4.488; ӹдӹрӓмӓш: 4.363) эдем ӹлен.
Нарва.
На́рва () — Эстонин кымшы кого, Ида-Вирумаа уездӹн сек кого халажы. Хала паян историӓн ылеш дӓ Эстони дон Руш Эл лоштыш политика дон экономикыштыш кӹлвлӓм кычымашты кого рольым мадеш. Ӹлӹзӹ шот — 65,9 тӹжем эдем (2010). Халалан датчанвлӓ 1223-шы ин негӹцӹм пиштенӹт.
Челеби.
Кыршехир ил дӓ Челеби районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Челеби (турокла Çelebi) — Турцин, кечӹвӓл Кырыккале илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 2.236 (пӱэргӹ: 1.082; ӹдӹрӓмӓш: 1.154) эдем ӹлен.
Каракечили.
Кыршехир ил дӓ Каракечили районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Каракечили (турокла Karakeçili) — Турцин, кечӹвӓл Кырыккале илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 3.920 (пӱэргӹ: 1.914; ӹдӹрӓмӓш: 2.006) эдем ӹлен.
Бахшылы.
Кыршехир ил дӓ Бахшылы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бахшылы (турокла Bahşılı) — Турцин, кечӹвӓл Кырыккале илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.070 (пӱэргӹ: 3.620; ӹдӹрӓмӓш: 3.450) эдем ӹлен.
Кескин.
Кыршехир ил дӓ Кескин районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кескин (турокла Keskin) — Турцин, кечӹвӓл Кырыккале илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 21.532 (пӱэргӹ: 10.923; ӹдӹрӓмӓш: 10.609) эдем ӹлен.
Яхшихан.
Кыршехир ил дӓ Яхшихан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Яхшихан (турокла Yahşihan) — Турцин, вадывел Кырыккале илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.322 (пӱэргӹ: 6.900; ӹдӹрӓмӓш: 6.422) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «яхши» ('яжо, цевер') дон «хан» ('куды') шамаквлӓ гӹц лин.
Симав.
Кӱтахья ил дӓ Симав районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Симав (турокла Simav) — Турцин, вадывел Кӱтахья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 73.182 (пӱэргӹ: 35.993; ӹдӹрӓмӓш: 37.189) эдем ӹлен.
Ладинвлӓ.
Лади́нвлӓ — ретороманвлӓн группыш пырышы халык. Цилӓжы — 30 000 -35 000 нӓрӹ.
Швейцарин ирвелнӹжӹ дӓ Тирольышты ӹлӓт. ладинлӓ попат, тӹнгеок немӹцлӓ, Италиштӹ — итальянла пӓлӓт. Швейцариштӹ ладинвлӓ кальвинизм, Италиштӹ католицизм йымы йылам жеплӓт. Ладинвлӓ — "ретвлӓн" тетявлӓн-тетявлӓштӹ ылыт, кыдывлӓ пӹтӓриш курымвлӓн (Х.ш.п) романизируялтыныт.
Чавдархисар.
Кӱтахья ил дӓ Чавдархисар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чавдархисар (турокла Çavdarhisar) — Турцин, вадывел Кӱтахья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.661 (пӱэргӹ: 4.175; ӹдӹрӓмӓш: 4.486) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чавдар» ('rye') дон «хисар» ('кӓрмӓн') шамаквлӓ гӹц лин.
Алтынташ.
Кӱтахья ил дӓ Алтынташ районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Алтынташ (турокла Altıntaş) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Кӱтахья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 19.491 (пӱэргӹ: 9.662; ӹдӹрӓмӓш: 9.829) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «алтын» ('шӧртньӹ') дон «таш» ('кӱ') шамаквлӓ гӹц лин.
Асланапа.
Кӱтахья ил дӓ Асланапа районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Асланапа (турокла Aslanapa) — Турцин, покшал Кӱтахья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 11.648 (пӱэргӹ: 5.732; ӹдӹрӓмӓш: 5.916) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «аслан» ('lion') дон «апа» (?'grand brother') шамаквлӓ гӹц лин.
Галисивлӓ.
Галисивлӓ (галис. pobo galego) — Испанин Галиси провинциштӹ ӹлӹшӹ халык. Шотышты — 10 млн. эдем якте. Ик миллион нӓрӹжӹ Америкышты ӹлӓ (Аргентинышты, Бразилиштӹ, Венесуэлышты, Уругвайышты, Мексикышты, Кубышты, АУШ-ты). Йӹлмӹштӹ — галиси. Религиштӹ — католицизм. Ӹшкӹмӹштӹм галего маныт. Провинцин вуйхалажы — Сантьяго де Компостела.
Думлупынар.
Кӱтахья ил дӓ Думлупынар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Думлупынар (турокла Dumlupınar) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Кӱтахья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 3.301 (пӱэргӹ: 1.629; ӹдӹрӓмӓш: 1.672) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «думлу» (archaic word «дум» 'cold water' «-лу» 'suffix: having of') дон «пынар» ('вӹдсӹнзӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Хисарджык.
Кӱтахья ил дӓ Хисарджык районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хисарджык (турокла Hisarcık) — Турцин, вадывел Кӱтахья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 14.840 (пӱэргӹ: 7.338; ӹдӹрӓмӓш: 7.502) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «хисар» ('кӓрмӓн') дон «-джык» ('dimunitive suffix') шамаквлӓ гӹц лин.
Тавшанлы.
Кӱтахья ил дӓ Тавшанлы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Тавшанлы (турокла Tavşanlı) — Турцин, йыдвел Кӱтахья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 99.592 (пӱэргӹ: 49.313; ӹдӹрӓмӓш: 50.279) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «тавшан» ('морен') дон «-лы» ('suffix: having of') шамаквлӓ гӹц лин.
Пазарлар.
Кӱтахья ил дӓ Пазарлар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Пазарлар (турокла Pazarlar) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Кӱтахья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 6.529 (пӱэргӹ: 3.200; ӹдӹрӓмӓш: 3.329) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «пазар» ('пазар') дон «-лар» ('-влӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Шапхане.
Кӱтахья ил дӓ Шапхане районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Шапхане (турокла Şaphane) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Кӱтахья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.554 (пӱэргӹ: 3.633; ӹдӹрӓмӓш: 3.921) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «шап» ('alum, квасцы') дон «хане» ('пӧрт') шамаквлӓ гӹц лин.
Гедиз.
Кӱтахья ил дӓ Гедиз районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гедиз (турокла Gediz) — Турцин, кечӹвӓл Кӱтахья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 52.834 (пӱэргӹ: 25.867; ӹдӹрӓмӓш: 26.967) эдем ӹлен.
Эмет.
Кӱтахья ил дӓ Эмет районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эмет (турокла Emet) — Турцин, покшал Кӱтахья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 23.892 (пӱэргӹ: 11.643; ӹдӹрӓмӓш: 12.249) эдем ӹлен.
Доманич.
Кӱтахья ил дӓ Доманич районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Доманич (турокла Domaniç) — Турцин, йыдвел Кӱтахья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 17.429 (пӱэргӹ: 8.493; ӹдӹрӓмӓш: 8.936) эдем ӹлен.
Ешильюрт (Малатья).
Малатья ил дӓ Ешильюрт районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ешильюрт (турокла Yeşilyurt) — Турцин, кечӹвӓл Малатья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 35.229 (пӱэргӹ: 18.160; ӹдӹрӓмӓш: 17.069) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «йешиль» ('ыжаргы') дон «юрт» ('туан вел') шамаквлӓ гӹц лин.
Ешильюрт (Токат).
Токат ил дӓ Ешильюрт районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ешильюрт (турокла Yeşilyurt) — Турцин, йыдвел Токат илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 11.817 (пӱэргӹ: 5.892; ӹдӹрӓмӓш: 5.925) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «йешиль» ('ыжаргы') дон «юрт» ('туан вел') шамаквлӓ гӹц лин.
Иматра.
Иматра (финск. Imatra) — Российӹн цикӹш сек лишӹл хала, цилӓжӓт 7 уштыш веле Иматрам руш Светогорск хала гӹц айырат. Санкт-Петербург гӹц 210 уштыш, а Хельсинки якте 230 уштыш. Халашты ӹлӹшӹ шукы агыл, цилäжäт 32 тӹжем веле. Хала статусым 1971 ин нäлӹн, но историжӹ пиш келгӹ, тагынамшы курымвӓшкок важым колта. Хала лишнӹ Вуокса äнгӹр дä Саймаа йӓр вäрлäнäт. Иматра — Финн Карелин шӧртньӹ пӹрцӹкшӹ, кыдым шукы поэт шке лыдышвлӓштӹштӹ мактат. Руш туриствлӓ Иматра халам пиш когон яратат.
Акчадаг.
Малатья ил дӓ Акчадаг районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Акчадаг (турокла Akçadağ) — Турцин, вадывел Малатья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 33.431 (пӱэргӹ: 16.973; ӹдӹрӓмӓш: 16.458) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «акча» ('ошикӓ') дон «даг» ('кырык') шамаквлӓ гӹц лин.
Юанкоски.
Ю́анкоски (фин. Juankoski швед. Strömsdal) — Финляндиштӹ Йыдпелвел Саво провинциштӹш хала.
Халык - 5 204 эдем (2010); площадь - 586,35 км²,кыды ло гӹц вӹдӓн вӓрӹн площадьшы — 120,99 км². Халыкын плотностьшы — 11,18 чел./км².
Даренде.
Малатья ил дӓ Даренде районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Даренде (турокла Darende) — Турцин, вадывел Малатья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 35.341 (пӱэргӹ: 17.740; ӹдӹрӓмӓш: 17.601) эдем ӹлен.
Кулунджак.
Малатья ил дӓ Кулунджак районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кулунджак (турокла Kuluncak) — Турцин, йыд-вадывел Малатья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 9.457 (пӱэргӹ: 4.673; ӹдӹрӓмӓш: 4.784) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кулун» ('colt, foal') дон «-джак» ('dimunitive suffix') шамаквлӓ гӹц лин.
Керава.
Керава (фин. Kerava, швед. Kervo) — Кечӹвӓлвел Финляндиштӹ хала дӓ муниципалитет, Уусимаа регион. Ӹлӹзӹ шот — 32 466 эдем[1], кымдец — 30.86 км², кыды ло гӹц 0.11 км² - вӹдӓн вӓр. Официал йӹлмӹ — финн.
Керавашты ӹлӹшӹ лӹмлӹ эдемвлӓ.
Эмппу Вуоринен, Nightwish группын гитарист, Китеэ халашты шачын, Керавашты ӹлӓ.
Йоэнсуу.
Йоэнсуу (Joensuu) — Финляндин ирвелнӹжӹ, Российӹн дӓ Финлянди цикӹштӹ 400 уштыш Хельсинки столицы гӹц вӓрлӓнӓ.
Йоэнсуу (Joensuu) Пиелисйоки (Pielisjoki) ӓнгӹр тӹрӹштӹ вӓрлӓнӓ, кыды Пиелинен (Pielinen) йӓрӹш пыра. Халам 1848 ин ӹштенӹт, а пӹтӓришок ӓшӹндӓрен пумашвлӓ 1700 ивлӓ покшакок кеӓт. Яжо вӓрлӓнӹмӹжӹ — ӓнгӹр ӓнгӹштӹ дӓ Йоэнсуу вӹд системыш пырымыжы доно, 19 курымын Финляндин пӹтӓриш портвлӓ лош пырен.
2008 ин Йоэнсуу хала 160 и айожым эртӓрен. Ӹлӹзӹ шот иктӓ 120.000. Хала пиш когон пӹсӹн виӓнгеш дӓ кушкеш, но ти жепӹнок ӹшке халык культурыжым перегӓ.
Хекимхан.
Малатья ил дӓ Хекимхан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хекимхан (турокла Hekimhan) — Турцин, йыдвел Малатья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 25.479 (пӱэргӹ: 12.600; ӹдӹрӓмӓш: 12.879) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «хеким» ('doctor') дон «хан» ('куды') шамаквлӓ гӹц лин.
Языхан.
Малатья ил дӓ Языхан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Языхан (турокла Yazıhan) — Турцин, ирвел Малатья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 17.806 (пӱэргӹ: 9.002; ӹдӹрӓмӓш: 8.804) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «язы» ('unmanned countryside') дон «хан» ('куды') шамаквлӓ гӹц лин.
Пӱтӱрге.
Малатья ил дӓ Пӱтӱрге районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Пӱтӱрге (турокла Pütürge) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Малатья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 22.201 (пӱэргӹ: 10.630; ӹдӹрӓмӓш: 11.571) эдем ӹлен.
Арапгир.
Малатья ил дӓ Арапгир районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Арапгир (турокла Arapgir) — Турцин, йыд-ирвел Малатья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 11.311 (пӱэргӹ: 5.566; ӹдӹрӓмӓш: 5.745) эдем ӹлен.
Аргуван.
Малатья ил дӓ Аргуван районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Аргуван (турокла Arguvan) — Турцин, йыд-ирвел Малатья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.711 (пӱэргӹ: 4.330; ӹдӹрӓмӓш: 4.381) эдем ӹлен.
Доганьёл.
Малатья ил дӓ Доганьёл районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Доганьёл (турокла Doğanyol) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Малатья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 5.251 (пӱэргӹ: 2.553; ӹдӹрӓмӓш: 2.698) эдем ӹлен.
Кале (Малатья).
Малатья ил дӓ Кале районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кале (турокла Kale) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Малатья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 6.874 (пӱэргӹ: 3.305; ӹдӹрӓмӓш: 3.569) эдем ӹлен.
Батталгази.
Малатья ил дӓ Батталгазирайонын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Батталгази (турокла Battalgazi) — Турцин, ирвел Малатья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 29.509 (пӱэргӹ: 14.782; ӹдӹрӓмӓш: 14.727) эдем ӹлен.
Доганшехир.
Малатья ил дӓ Доганшехир районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Доганшехир (турокла Doğanşehir) — Турцин, кечӹвӓл Малатья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 43.856 (пӱэргӹ: 22.222; ӹдӹрӓмӓш: 21.634) эдем ӹлен.
Сома.
Маниса ил дӓ Сома районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сома (турокла Soma) — Турцин, йыд-вадывел Маниса илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 100.240 (пӱэргӹ: 50.390; ӹдӹрӓмӓш: 49.850) эдем ӹлен.
Кыркагач.
Маниса ил дӓ Кыркагач районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кыркагач (турокла Kırkağaç) — Турцин, йыд-вадывел Маниса илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 41.964 (пӱэргӹ: 21.341; ӹдӹрӓмӓш: 20.623) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кырк» ('нӹллӹ') дон «агач» ('пушӓнгӹ') шамаквлӓ гӹц лин.
Акхисар.
Маниса ил дӓ Акхисар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Акхисар (турокла Akhisar) — Турцин, йыдвел Маниса илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 158.455 (пӱэргӹ: 78.394; ӹдӹрӓмӓш: 80.061) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ак» ('ош') дон «хисар» ('кӓрмӓн') шамаквлӓ гӹц лин.
Сарыгӧл.
Маниса ил дӓ Сарыгӧл районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сарыгӧл (турокла Sarıgöl) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Маниса илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 35.983 (пӱэргӹ: 17.769; ӹдӹрӓмӓш: 18.214) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «сары» ('сар') дон «гӧл» ('йӓр') шамаквлӓ гӹц лин.
Кӧпрӱбашы (Маниса).
Маниса ил дӓ Кӧпрӱбашы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кӧпрӱбашы (турокла Köprübaşı) — Турцин, покшал Маниса илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 10.031 (пӱэргӹ: 4.935; ӹдӹрӓмӓш: 5.096) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кӧпрӱ» ('кӹвер') дон «баш» ('head'; «башы» 'head of') шамаквлӓ гӹц лин.
Кӧпрӱбашы (Трабзон).
Трабзон ил дӓ Кӧпрӱбашы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кӧпрӱбашы (турокла Aslanapa) — Турцин, ирвел Трабзон илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 5.755 (пӱэргӹ: 2.885; ӹдӹрӓмӓш: 2.870) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кӧпрӱ» ('кӹвер') дон «баш» ('head'; «башы» 'head of') шамаквлӓ гӹц лин.
Калайоки.
Калайоки (фин. Kalajoki) Вадывел Финляндиштӹ, Оулу регионышты, 131 уштуш Оулу хала гӹц вӓрлӓнӓ. 12 541 — ӹлӹзӹ шот.
Истори.
Финляндин тошты волостьшы. Пӹтӓриш ӓштӹмӓш 16 курымышток ылын. Киш выжалым центр — 19 курымын. Хала статусы 2002 ин нӓлӹн.
Котка.
Котка (фин. Kotka) — Кечӹвӓлвел Финляндиштӹ хала, Финский заливӹн сир тӹрӹштӹжӹ. Халан лӹмжӹ, вес йӹлмӹ гӹц сӓрен, «кучкыж» маналтеш. Котка хала 1878 ин шачын, но перви тӹ вӓрӹшток швед хала Роченсальм вӓрлӓнен (фин. Ruotsinsalmi).
Тӹнг церкӹ XIX курым мычашты строялтын. Халашты тенгеок Свято-Никольский православный церкӹ улы, кыды XVIII курым мычашты строялтын.
Ӹлӹзӹ шот 54 769 эдем (31 мартеш 2010 и).
Александр III Коткышты.
Александра III интересвлӓжӹ проста дӓ лачокшы ылыныт. Тӹдӹ йӓнг вашт охота дӓ кол кычымаш доно увлекаялтын. Кӓнгӹж йӹде кугижӓн семня финн шхервлӓш шӹренок каштын. Тиштӹ, цевер дикий природы лошты, кугижӓн семня йӓл ганьок дӓ цӓшӓн ылын. Нӹнӹ тиштӹ шукы кӓненӹт, колым кыченӹт дӓ пышеш катаенӹт.
Лапуа.
Ла́пуа (фин. Lapua; швед. Lappo; лат. Lapponia Bothniensis) — Финляндин Вадывел Похьянмаа провинциштӹшӹ хала.
Ӹлӹзӹ шот - 14 435 эдем (2010). Халан йӓшнӹмӹ площадьшы 750,81 км², кыды ло гӹц вӹдӓн вӓр 19,58 км² нӓлеш. Халык плотность — 76,25 эдем/км².
Ссылывлӓ.
Викискладышты Лапуа темы доно медиафайлвлӓ улы
Ливвлӓ.
Балти тангыж тӹрӹштӹш халыквлӓн ӹлӹмӹ вӓрвлӓштӹ VIII курымын
Кол кычым пышым ливвлӓ "Lõja" маныт
Ли́ввлӓ (,) — финн-угр халык, первижӹ балти халыквлӓн толмешкӹштӹ кӹзӹтшӹ Латвин территориштӹжӹ ӹлен. Балти тангыж тӹрӹш финн-угр халыквлӓ (ты годым племенӓвлӓ) 3000 и прерви Х.ш.я ирвел дӓ йыдпел-ирвел гӹц толыныт. Ливвлӓлӓн сек лишӹл родньык халык эстонвлӓ ылыт, кыдывлӓ доно XX курым якте цаткыды кӹлвлӓм кыченӹт, лӹмӹнжок Сааремаа ошмаоты коллоэцвлӓ доно.
Форсса.
Форсса (фин. Forssa) — кечӹвӓл-вадывел Финляндиштӹ промышленный хала, кыды Хӓме провинциштӹ вӓрлӓнен. Ӹлӹзӹ шот - 17 900 тӹж.эдем (2008), халык плотность - 72 эдем/км².
Истори.
Форсса халан историжӹ 1846 и гӹцок тӹнгӓлеш, кынам Швециштӹ шачшы Аксель Вильгельм Варэн Лоймийоки ӓнгӹр сир тӹреш хлопчатобумажный фабрикым строен. Промышленность пеледӹн дӓ халажат кушкын дӓ виӓнгӹн сагажы. Заводвлӓ гӹц пасна, Варэн шукы ӹлӹшӹм строен, больницым, библиотекым, торгейӹм вӓрвлӓм дӓ школым пачын. Форсса 1923 ин хала поселкы лин, а 1964 ин Форсса хала статусым нӓлӹн. Тӹ веремӓнок Турку, Пори дӓ Хельсинки якте шоссем пиштӹмӹ ылын, тидӹжӹ халалан шӓрлӓш эче когорак стимулым пуэн.
Серпухов халашты ӧлицӓ улы, кыдым Форсса хала лӹмеш пумы.
Лӹмлӹ шачшывлӓ.
Форсышты шукыжымок финн йӹлмӹ шӓрлен. Но 1990 и гӹц финн йӹлмӹ доно попышывлӓ 99,4% гӹц 97,6% якте чӹдемӹнӹт.
Кеуруу.
Ке́уруу (фин. Keuruu швед. Keuru) — Финляндиштӹ Покшал Финлянди провинциштӹш хала (Кески-Суоми).
Ӹлӹзӹ шот - 10 676 эдем (2010), площадь - 1 430,62 км², кыды ло гӹц вӹдӓн вӓр 172,32 км² нӓлеш. Халык плотность — 8,48 эдем/км².
Ориматтила.
О́риматтила (фин. Orimattila) — Финляндиштӹ Пӓйӓт-Хӓме провинциштӹ хала.
Ӹлӹзӹ шот - 14 911 эдем (2010), кымдец 616,97 км², кыды ло гӹц вӹдӓн вӓр 8,5 км² нӓлеш. Ӹлӹзӹ плотность — 24,51 эдем/км².
Ажедмӓшвлӓ.
Викискладышты Ориматтила темы доно медиафайлвлӓ улы
Коувола.
Ко́увола (фин. Kouvola) — Финляндиштӹ хала, 134 км йыдпелвел-ирвелӹш Хельсинки дорц. Ӹлӹзӹ шот - 31,5 тыс. эдем.
Истори.
Хала ӹшке шачмыжы доно таум келесӹшӓшык ылеш кӹртни корнылан, кыды Российӹ дон Финляндим уша. Тидӹ Финляндиштӹ кокшы станци, кышты Российӹ гӹц пассажирский поездвлӓ границӓштӹш контроль паштек шагалыт (пӹтӓришӹ — Вайниккала). Коувола 1875 ин Рийхимяки — Санкт-Петербург кӹртни корны линивлӓм обслуживыяш шачын.
Советско-финский вырсы годым, 1939−1940 ивлӓн, бомбуйымашеш халан исторический лаштыкшы шукыжымок пыдырген ылын. Советский Союз техень йӧн доно сӓндӓлӹкӹштӹ кӹртни корны сообщеним ямдынежӹ ылын. Тидӹ гишӓн кӹзӹтшӹ Коуволышты исторический зданивлӓ чӹдӹн перегӓлт кодыныт, тӹнг шотыштыжы, тидӹ 1960-70-шы ивлӓн стройымашвлӓ.
1 январь 2009 и гӹц Аньяланкоски, Элимяки, Яала, Куусанкоски, Валкеала и Коувола ик муниципалитет Коуволаш ушненӹт, кышты кӹзӹтшӹ вкеремӓн 90 000 эдем ӹлӓ. Тенге Коувола лушы шотышты Финляндин кого халаэш шотлалтеш.
Музыка.
Коуволышты Kymi Sinfonietta лӹмлӹ симфонический оркестр улы. Оркестрын репертуаржы пиш кымда: барокко годшаш музыка гӹц джаз дӓ рок-музыкиа якте. Халашты тенгеок музыкальный академи улы.
Тидӹ гӹц пасна, Коувола техень лӹмлӹ финский рок-группывлӓн мӱлӓндӹжӹ ылеш: Viikate, Peer Günt, To/Die/For, Raivopäät, Mistreat дӓ Maho Neitsyt.
Пресса.
Коуволышты Scanweb журналын типографи вӓрлӓнӓ, кыды шукыжы доно руш заказчикӓэш ориентируялтеш. Тӹштӹ техень кого изданивӓ, «Коммерсант» издательский томан журналвлӓ дӓ «Эксперт» журнал гань, пецӓтлӓлтӹт.
Примечанивлӓ.
↑ Железнодорожный транспорт: Энциклопедия / Гл. ред. Н. С. Конарев. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. — 559 с.: ил.
Оулу.
О́улу (фин. Oulu) — Фин халавлӓ ло гӹц кудымшы вӓрӹм нӓлеш, Оулу губернин вуйлымаш покшал. Йыдпелвел-вадывел кымдем монгырышты,кышты Оулуйоки ӓнгӹр
Ботнический мӱлӓндӹш пырышы вӹд лаштыкыш йоген пыра. 1605 ин строялтшы Йыдпелвел Финляндин сек тошты хала.
Истори.
1323 иӓш Орехов договор семеш, Новгород республикы дӓ Швед королевствы лошты ылшы, вӓр, кышты кӹзӹт Оулу шалга, пырен Новгород мӱлӓндӹш. Новгород летописьвлӓм анжаш гӹнь, лиэш тумаяш — Оулу ӓнгӹр ӓнгӹштӹ 1370-шы ивлӓ покшалны уже торгейӹшӹ коллоэцвлӓн ӹлӹм вӓрвлӓ ылыныт. Оулу (Овла, Улео) сек керӓл руш Приботни ӓнгӹрвлӓ ло гӹц ылын, кыды ӓкрӓн годшы вӹд корнывлӓ доно Пиелинен (швед. Pielisjärvi) йӓр системы, кыды Беломор Карели дӓ карел Приладожье доно кӹлдӓлтӹн. Седӹ ти ӓнгӹр мыч рушынвлӓ Приботниш попазенӹт дӓ Новгород дон Приботни лошты торгейӹмӓш виӓнгӹн.
Хала ӹштӓлтмӓш.
Кого Йыдпелвел Вырсы веремӓн, 1717-1721 ивлӓштӹ, шукы Финлянди мӱлӓндӹ руш воинвлӓн кидӹштӹ ылын, Оулу нейтральный вӓрӹш — руш дон швед войскавлӓ лош вӓрештӹн. 1721 иӓш Ништадтский договор семеш Финлянди кугижӓнӹш Швеци лӹвӓлнӹ лин. Вырсы велдӹк Оулушты ӹлӹзӹ шот тӹ жепӹн 400 эдем якте чӹдемӹн. Вырсы паштек хала кушкаш тӹнгӓлӹн, 1724 ин Toppila-шты у портым шагалтенӹт, 1765 иэш, кынам Оулу халалан выжалаш ирӹкӹм пуэнӹт — ӹлӹзӹ шот 1 400 эдем якте кушкын шон.
1776 ин Оулу Улеаборгский губернин столицыжы лиэш, тӹнӓм ӹлӹзӹ шот 2 400 эдем лиэш. XVIII курымын Оулу Финлянди кугижӓнӹштӹ 2-шы вӓрӹм шке кӱкшӹцшӹ доно (3 400 ӹлӹзӹ шот) Турку паштек нӓлеш. 1808—1809 ишӹ руш-швед вырсы жепӹн Остроботништӹ кого кредӓлмӓшвлӓ ылыныт, седӹ Оулу швед войскавлӓн кычык лиэш. 1809 иӓш Фридрихсгамский мир договор сирӹмӹ паштек, Финляндин кого лаштыкшы, Остроботни хӓлӓ, Руш кугижӓнӹш пыра дӓ Кого Финлянди Кугижӓнӹш лиэш. 1822 ин Оулу халашты кого тыл йӹлмӹ 395 тома гӹц 330 качкын колтен.
Лӹмлӹ эдемвлӓ.
Стольберг, Карло Юхо (1865—1952) — пӹтӓриш Финлянди вуйлатышы (1919—1925).
Каллио, Кӱӧсти (1873—1940) — 1937—1940 ивлӓн Финлянди вуйлатышы
Ахтисаари, Мартти (ш. 1937) — 1994—2000 ивлӓн Финлянди вуйлатышы, Оулуш 1952 ин ӹлӓш ванжен, Оулу университетӹм 1959 ин пӹтӓрен.
Вилле Лайхиала (1973 -) — Sentenced группын вокалист, кӹзӹтшӹ жепӹн PoisonBlack группын гитарист дӓ вокалист, почётный хала ӹлӹзӹ.
Пӧӱкиӧ, Сусанна (фин. Susanna Pöykiö) — финн фигуристка (22.02.1982 ин Оулу халашты шачын). Кокшы вӓрӹм Европа чемпионатышты фигурный катани доно 2005 ин
Ториношты нӓлӹн. Тидӹ пӹтӓриш финн шкетӹн катайышы ӹдӹрӓмӓш медаль.
Ангеркоски, Сийри (1902—1971) — киноактриса.
Эмблик.
Эмблик () — "Phyllanthaceae" йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Унаби.
Унаби () — "Rhamnaceae" йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Дуранта.
Дуранта () — "Verbenaceae" йыхыш пушӓнгӹ.
Цитарексилум.
Цитарексилум () — "Verbenaceae" йыхыш пушӓнгӹ.
Жакини.
Жакини () — "Theophrastaceae" йыхыш пушӓнгӹ.
Гордони.
Гордони () — "Theaceae" йыхыш пушӓнгӹ.
Камели.
Камели () — "Theaceae" йыхыш пырышы тӹшкӓ ӓль изи пушӓнгӹ. Цилӓжӹ 3000 йиш камели улы. Ти кушкышлан лӹмӹм 1735-шӹ ин езуит ботаник дӓ аптекарь Джордж Джозеп Камель лӹмеш пумы, кыды тӹнӓм Филиппинӹштӹ ӹлен дӓ пӓшӓлен.
Симплокос.
Симплокос () — "Symplocaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Курым ыжаргы. Цилӓжӹ 200 - 300 нарӹ йиш симплокос улы.
Суриана.
Суриана () — "Surianaceae" йыхыш пушӓнгӹ.
Халези.
Халези () — "Styracaceae " йыхыш пушӓнгӹ.
Фирмиана.
Фирмиана () — мальва йишвлӓн йыхыш пушӓнгӹ.
Домбея.
Домбея () — "Malvaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Кола (пушӓнгӹ).
Кола () — мальва йишвлӓн йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Брахихитон.
Брахихитон () — мальва йишвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Симаруба.
Симаруба тенгеок Маруба () — "Simaroubaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Альварадоа.
Альварадоа () — "Simaroubaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Лӹмжӹм испан конкистадор Педро де Альварадо (1485 - 1541) лӹмеш пумы.
Лӱдиквлӓ.
Лӱдиквлӓ, лӱдик каре́лвлӓ, тенгеок Лю́диквлӓ () — карелвлӓн кым кого субэтнос гӹц иктӹжӹ. Лишӹл субэтнос ливвиквлӓ () ылыт, кыдывлӓ карелвлӓ гӹц культурышты дӓ йӹлмӹштӹ доно (алфавитӹштӹ донат вӓк) айыртемӓлтӹт. Людиквлӓ Карелин Онега йӓр лишнӹрӓкшӹ, ирвел дӓ йыпелвел сирӹштӹжӹ ӹлӓт.
Кӧльрейтери.
Кӧльрейтери () — "Sapindaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Додонаэа.
Додонаэа () — "Sapindaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Купаниопсис.
Купаниопсис () — "Sapindaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Купани.
Купани () — "Sapindaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Хамели.
Хамели () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Геттарда.
Геттарда () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Цефалантус.
Цефалантус () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Касаси.
Касаси () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Колубрина.
Колубрина () — "Rhamnaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Протея.
Протея () — "Proteaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Оутокумпу.
О́утокумпу (фин. Outokumpu) — Финляндиштӹ хала дӓ муниципалитет, Йыдпелвел Карели провинциштӹ. Ӹлӹзӹ шот — 7492 (31 декабрь 2009 ин).
Муниципалитет Куусиярви (фин. Kuusjärvi) лӹм доно пӹтӓриок лӹмлӹ ылын. 1968 ин муниципалитетышты вӹргеньӹ рудникым момы паштек, Оутокумпу лӹмӹм намалаш тӹнгӓлӹн.
Хала статусан 1977 ин лин. Официальный йӹлмӹ — фин.
Ссылкывлӓ.
Town of Outokumpu — Официальный сайт
Вулны.
Вулны (лат. Stannum) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 50 атом номерӓн. Куштылгы металл группыш пыра. Проста условиштӹ — йӹлгӹжшӹ, ши дон ошы ярелӓ цӹреӓн, куштылгын шӹрӓнӹш йиш.
Историжӹ.
Эдемвлӓ вулным IV тӹжем ивлӓнок пӓленӹт. Ти металлым шергӓш, моаш пиш нелӹ ылын — рим дӓ грек изделивлӓ ло гӹцӓт шоэн веле вӓшлиӓлтӹт. Библиштӓт, Моисейӹн Нӹлӹмшӹ Книгӓштӹ вулны гишӓн таманяр шамак улы. Вулны, вӹргеньӹ ганьок, бронзын ик компонентшы ылеш.
Лӹмӹм нӓлмӓш.
Латин лӹм stannum, санскрит шамак доно кӹлдӓлтеш, кыды цаткыды, пингӹдӹ ылмым анжыкта, пӹтӓрижок ши дон свинец сплавыш пыртенӹт, а вара вес имитатор сплавыш, кышты 67 % вулны ылын, а IV курымеш ти шамак доно итӹрӓ вулным манаш тӹнгӓлӹнӹт.
Вулны — славян шамак, балтик йӹлмӹ докы лишӹл (тӓнгӓштӓрӓш лит.alavas, alvas — "вулны", прусск. alwis — «свинец»).
Пӧрттӱштӹ момаш.
Вулны — шоэн шӓрлӹшӹ элемент, 47-шӹ вӓрӹм мӱлӓндӹ комышты вӓрлӓнӹмӓш доно нӓлеш.
Ссылкывлӓ.
Олово в Популярной библиотеке химических элементов
Б. Я. Розен. Соперник серебра. М., «Металлургия», 1984
Олово — иллюстрированная научно-популярная статья на periodictable.ru
Демонстрационные ролики: «Оловянная чума» на PeriodicTable.ru
Пиетарсаари.
Пиетарсаари (фин. Pietarsaari), Якобстад (швед. Jakobstad) — Вадывел Финляндин хала дӓ муниципалитет, Балтикы велнӹш Ботнический мӱлӓндӹш пырышы вӹд лаштык тӹрӹштӹшӹ, Остроботни провинци. Якобстадышты ӹлӹзӹ шот — 19 673 эдем (июль 2007). 56% ӹлӹшӹлӓн швед йӹлмӹ туан, 40% — фин йӹлмӹ.
Хала 1652-шы ин ӹшке уставшым нӓлӹн, кынам Швециштӹ Кристина королева вуйлатен
Абия (штат).
Нигери дӓ Абия штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Абия (англ. Abia State) — кечӹвӓл-ирвел Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2006-шы ин тӹштӹ 2 833 999 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 6,320 км². Вуйхалажы Умуахия. Сек кого халажы Аба.
Адамава (штат).
Нигери дӓ Адамава штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Адамава (англ. Adamawa State) — йыд-ирвел Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 3,737,223 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 36 917 км². Вуйхалажы Йола.
Аква-Ибом (штат).
Нигери дӓ Аква-Ибом штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Аква-Ибом (англ. Akwa Ibom State) — кечӹвӓл Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 4,805,451 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 7,081 км². Вуйхалажы Уйо.
Ибибиовлӓ.
Ибибиовлӓ (ибибиола ?) — кечӹвӓл-ирвел Нигериӹштӹ ӹлӹшӹ халык. Ибибиовлӓн шотышты 5 млн. нӓрӹ.
Оривеси.
О́ривеси (фин. Orivesi или тошты формы — фин. Orihvesi) — Финляндиштӹ Пирканмаа провинциштӹш хала.
Ӹлӹзӹ шот - 9 616 эдем (2010). Халан кымдецшӹ - 960,08 км², кыды ло гӹц вӹдӓн вӓр 160,53 км² нӓлеш. Ӹлӹзӹ плотность — 12,03 эдем/км².
Ажедмӓшвлӓ.
Викискладышты Оривеси темы доно медиафайлвлӓ улы
Анамбра (штат).
Нигери дӓ Анамбра штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Анамбра (англ. Anambra State) — кечӹвӓл Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2006-шы ин тӹштӹ 4,055,048 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 4,844 км². Вуйхалажы Авка.
Байельса (штат).
Нигери дӓ Байельса штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Байельса (англ. Bayelsa State) — кечӹвӓл Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 1,998,349 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 10,773 км². Вуйхалажы Йенагоа.
Баучи (штат).
Нигери дӓ Баучи штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Баучи (англ. Bauchi State) — йыдвел Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2006-шы ин тӹштӹ 4,653,066 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 49,119 км². Вуйхалажы Баучи.
Бенуэ (штат).
Нигери дӓ Бенуэ штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бенуэ (англ. Benue State) — кечӹвӓл Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 5,181,642 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 34,059 км². Вуйхалажы Макурди.
Борно (штат).
Нигери дӓ Борно штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Борно (англ. Borno State) — йыд-ирвел Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 4,588,668 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 70,898 км². Вуйхалажы Майдугури.
Гомбе (штат).
Нигери дӓ Гомбе штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гомбе (англ. Gombe State) — йыд-ирвел Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2006-шы ин тӹштӹ 2,353,000 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 18,768 км². Вуйхалажы Гомбе.
Дельта (штат).
Нигери дӓ Дельта штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Дельта (англ. Delta State) — кечӹвӓл Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 6,710,214 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 17,698 км². Вуйхалажы Асаба.
Замфара (штат).
Нигери дӓ Замфара штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Замфара (англ. Zamfara State) — йыд-вадывел Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 3,602,356 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 39,762 км². Вуйхалажы Гусо.
Джигава (штат).
Нигери дӓ Джигава штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Джигава (англ. Jigawa State) — йыдвел Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 4,988,888 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 23,154 км². Вуйхалажы Дуце.
Боб Дилан.
Боб Дилан (, шачынжы Роберт Аллен Циммерман,; 24 май 1941, Дулут, Миннесота) — американ мырызы, поэт, артньык, киноактер. 50 и нӓрӹ популяр музыкын культ гань фигурыжы. Шукы мырыжок, шамаклан, «Blowin' in the Wind» дон «The Times They Are a-Changin'» эдемвлӓн граждан прававлӓштӹ верц шалгымашты дӓ вырсы верц каштмашын гимнӹш сӓрнӓлтӹнӹт.
Ажедмӓшвлӓ.
How many roads must a man walk down
Before you call him a man?
Yes, 'n' how many seas must a white dove sail
Before she sleeps in the sand?
Yes, 'n' how many times must the cannon balls fly
The answer, my friend, is blowin' in the wind,
The answer is blowin' in the wind.
How many years can a mountain exist
Before it's washed to the sea?
Yes, 'n' how many years can some people exist
Before they're allowed to be free?
Yes, 'n' how many times can a man turn his head,
And Pretend that he just doesn't see?
The answer, my friend, is blowin' in the wind,
The answer is blowin' in the wind.
YES, 'N' how many times must a man look up
Before he can see the sky?
Yes, 'n' how many ears must one man have
Before he can hear people cry?
Yes, 'n' how many deaths will it take till he knows
That too many people have died?
The answer, my friend, is blowin' in the wind,
The answer is blowin' in the wind.
Имо (штат).
Нигери дӓ Имо штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Имо (англ. Imo State) — кечӹвӓл Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2006-шы ин тӹштӹ 3,934,899 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 5,530 км². Вуйхалажы Оверри.
Йобе (штат).
Нигери дӓ Йобе штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Йобе () — йыд-ирвел Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 2,532,395 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 45,502 км². Вуйхалажы Даматуру.
Кадуна (штат).
Нигери дӓ Кадуна штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кадуна () — покшал Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2006-шы ин тӹштӹ 6,066,562 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 46,053 км². Вуйхалажы Кадуна.
Кано (штат).
Нигери дӓ Кано штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кано () — йыдвел Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2006-шы ин тӹштӹ 13,383,682 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 20,131 км². Вуйхалажы Кано.
Кацина (штат).
Нигери дӓ Кацина штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кацина () — йыдвел Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 6,483,429 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 24,192 км². Вуйхалажы Кацина.
Квара (штат).
Нигери дӓ Квара штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Квара () — вадывел Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 2,591,555 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 36,825 км². Вуйхалажы Илорин.
Кебби (штат).
Нигери дӓ Кебби штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кебби () — йыд-вадывел Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 3,630,931 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 36,800 км². Вуйхалажы Бирнин-Кебби.
Коги (штат).
Нигери дӓ Коги штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Коги () — покшал Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 3,595,789 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 29,833 км². Вуйхалажы Локоджа.
Варкаус.
Варкаус (фин. Varkaus) — промышленный хала дӓ муниципалитет Финляндиштӹ.
Ирвел Финлянди провинциштӹ вӓрлӓнен дӓ Йыдпелвел Савони провинцин лаштыкшы ылеш. Ӹлӹзӹ шот - 23387 эдем (29 февраль 2008 и), халан площадь - 524,96 км², кыды ло гӹц 139,27 км² вӹдӓн вӓр. Халык плотность - 47,11 эдем км².
Халык йӹлмӹ - финн. Интересно, что varkaus лӹм «шолыштмаш» семӹнь сӓрӓлтеш.
Хала Сайма йӓрӹн кок лаштык лоштышы перешейкышты вӓрлӓнӓ. Варкаус XIX курым мычашты А. Астромын целлюлозный комбинат шачмы доно промышленный центр лин. Финляндиштӹ граждан вырсы годым халам «якшаргывлӓ» дӓ "ошывлӓ" нӓлӹнӹт ылын.
Хала статусым Варкаус 1962 ин нӓлӹн.
Кросс-Ривер (штат).
Нигери дӓ Кросс-Ривер штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кросс-Ривер () — кечӹвӓл Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 3,104,446 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 20,156 км². Вуйхалажы Калабар.
Лагос (штат).
Нигери дӓ Лагос штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Лагос () — кечӹвӓл-вадывел Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2006-шы ин тӹштӹ 9,013,534 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 3,475.1 км². Вуйхалажы Лагос.
Насарава (штат).
Нигери дӓ Насарава штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Насарава () — покшал Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 2,040,097 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 27,117 км². Вуйхалажы Лафиа.
Нигер (штат).
Нигери дӓ Нигер штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Нигер () — вадывел Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 4,082,558 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 76,363 км². Вуйхалажы Минна.
Огун (штат).
Нигери дӓ Огун штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Огун () — кечӹвӓл-вадывел Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 4,054,272 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 16,762 км². Вуйхалажы Абеокута.
Ойо (штат).
Нигери дӓ Ойо штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ойо () — кечӹвӓл-вадывел Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 6,617,720 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 28,454 км². Вуйхалажы Ибадан.
Ондо (штат).
Нигери дӓ Ондо штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ондо () — кечӹвӓл Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 3,011,407 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 15,500 км². Вуйхалажы Акуре.
Осун (штат).
Нигери дӓ Осун штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Осун () — кечӹвӓл Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 4,137,627 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 9,251 км². Вуйхалажы Ошогбо.
Плато (штат).
Нигери дӓ Плато штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Плато () — покшал Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 4,137,627 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 9,251 км². Вуйхалажы Джос.
Риверс (штат).
Нигери дӓ Риверс штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Риверс () — кечӹвӓл Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 6,689,087 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 11,077 км². Вуйхалажы Порт-Харкорт.
Сокото (штат).
Нигери дӓ Сокото штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сокото () — йыд-вадывел Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 4,244,399 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 25,973 км². Вуйхалажы Сокото.
Тараба (штат).
Нигери дӓ Тараба штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Тараба () — ирвел Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 2,688,944 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 54,473 км². Вуйхалажы Джалинго.
Эбоньи (штат).
Нигери дӓ Эбоньи штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эбоньи () — кечӹвӓл Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 4,339,136 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 5,530 км². Вуйхалажы Абакалики.
Эдо (штат).
Нигери дӓ Эдо штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эдо () — кечӹвӓл Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 3,497,502 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 17,802 км². Вуйхалажы Бенин-Сити.
Экити (штат).
Нигери дӓ Экити штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Экити () — кечӹвӓл-вадывел Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 2,737,186 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 6,353 км². Вуйхалажы Адо-Экити.
Энугу (штат).
Нигери дӓ Энугу штатын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Энугу () — кечӹвӓл Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 5,590,513 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 7,161 км². Вуйхалажы Энугу.
Абуджа.
Нигери дӓ Абуджа халан вӓрлӓнӹмӹжӹ
Абуджа () — Нигерин вуйхалажы. Халан ӹлӹзӹ шот 2006-шы ин тӹштӹ 776,298 эдем ӹлен. Халан территорижӹ 713 км².
Ретророманвлӓ.
Ретророманвлӓ тенгеок Романшвла — Швейцариштӹш халык, тӹнгжӹм Граубюнден кантонышты ӹлӓт. Шотышты доно 65 000 якте. Индоевропа йӹлмӹвлӓн роман группын ретроман йӹлмӹ доно попат. Цилӓжӹ 5 диалект формы доно сирӓт: сурсель (тенгеок обвальд), сутсельв, сурмира, кӱшӹл энгад (тенгеок пушер), ӱл энгад (или вальдер). Латиницым кычылтыт. Тенгеок немӹцлӓ дӓ итальянла попат. Ретророманвлӓ (романшвлӓ) — католиквлӓ дӓ протестантвлӓ ылыт.
Ваммала.
Ва́ммала (фин. Vammala, швед. Invabölen) — Састамала халан покшал лаштыкшы, кыды Финляндин Пирканмаа провинциштӹжӹ ылеш. 2009 и якте — Финляндин халажы.
Ваммала лишнӹ Лиэковеси йӓр гӹц йоген лӓкшӹ Кокемӓэнйоки ӓнгӹрӹн тӹнгӓлтӹшвлӓжӹ ылыт.
Промышленность.
Ваммалышты «Вексве» компани улы (фин. Vexve Qy).
Лӹмлӹ эдемвлӓ.
Маури Куннас — лӹмлӹ тетя сирӹзӹ
Нигери.
Нигери (; официал лӹмжӹ "Federal Republic of Nigeria"; йорубала Nàìjíríà, игбола Naíjíríà, хаусала Nijeriya, фульбелӓ Niiseriya) — вадывел Африкышты кугижӓнӹш. Вадывелнӹ Бенин, йыдвелнӹ Нигер, йыд-ирвелнӹ Чад, ирвелнӹ Камерун доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 152,217,341 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 923,768 км². Вуйхалажы Абуджа.
Ахметли.
Маниса ил дӓ Ахметли районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ахметли (турокла Ahmetli) — Турцин, кечӹвӓл Маниса илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 16.166 (пӱэргӹ: 8.039; ӹдӹрӓмӓш: 8.127) эдем ӹлен.
Алашехир.
Маниса ил дӓ Алашехир районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Алашехир (турокла Alaşehir) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Маниса илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 98.543 (пӱэргӹ: 49.541; ӹдӹрӓмӓш: 49.002) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ала» ('ала') дон «шехир» ('хала') шамаквлӓ гӹц лин.
Демирджи.
Маниса ил дӓ Демирджи районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Демирджи (турокла Demirci) — Турцин, йыд-ирвел Маниса илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 50.539 (пӱэргӹ: 24.570; ӹдӹрӓмӓш: 25.969) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «демир» ('iron') дон «-джи» ('suffix: -er') шамаквлӓ гӹц лин.
Гӧлмармара.
Маниса ил дӓ Гӧлмармара районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӧлмармара (турокла Gölmarmara) — Турцин, покшал Маниса илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 16.014 (пӱэргӹ: 7.867; ӹдӹрӓмӓш: 8.147) эдем ӹлен.
Сорбвлӓ.
Сорбвлӓ тенгеок Лужича́нвла, (,,), ве́ндвлӓ, лугивлӓ — Ирвел Германиштӹ ӹлӹшӹ славян халык. Кӹзӹт Лужица лӹман областьышты ӹлӓт, кыды кӹзӹтшӹ Германин территориэшӹжӹ шотлалтеш. Лужица ӹшке монгыржы гӹц Алык Лужицаэш (Dolna Łužyca, Niederlausitz) — йыдпелвелнӹ, Бранденбург регионышты дӓ Кырык Лужицаэш (Hornja Łužica, Oberlausitz) — кечӹвалвелнӹ, Саксони регионышты, пайылалтеш. Туан йӹлмӹшты доно попат. Шотышты 50 000 - 60 000 лошты.
Гӧрдес.
Маниса ил дӓ Гӧрдес районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӧрдес (турокла Gördes) — Турцин, йыдвел Маниса илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 32.500 (пӱэргӹ: 15.782; ӹдӹрӓмӓш: 16.718) эдем ӹлен.
Тургутлу.
Маниса ил дӓ Тургутлу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Тургутлу (турокла Turgutlu) — Турцин, кечӹвӓл Маниса илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 139.897 (пӱэргӹ: 70.135; ӹдӹрӓмӓш: 69.762) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «Тургут» ('a male name') дон «-лу» ('tribe maker suffix') шамаквлӓ гӹц лин.
Салихли.
Маниса ил дӓ Салихли районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Салихли (турокла Salihli) — Турцин, кечӹвӓл Маниса илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 156.689 (пӱэргӹ: 77.325; ӹдӹрӓмӓш: 79.364) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «Салих» ('a male name') дон «-ли» ('tribal maker suffix') шамаквлӓ гӹц лин.
Саруханлы.
Маниса ил дӓ Саруханлы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Саруханлы (турокла Saruhanlı) — Турцин, вадывел Маниса илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 58.149 (пӱэргӹ: 28.955; ӹдӹрӓмӓш: 29.194) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «Сарухан» ('a male name') дон «-лы» ('tribe maker suffix') шамаквлӓ гӹц лин.
Кула.
Маниса ил дӓ Кула районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кула (турокла Kula) — Турцин, ирвел Маниса илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 48.009 (пӱэргӹ: 23.727; ӹдӹрӓмӓш: 24.282) эдем ӹлен.
Селенди.
Маниса ил дӓ Селенди районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Селенди (турокла Selendi) — Турцин, ирвел Маниса илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 23.896 (пӱэргӹ: 11.790; ӹдӹрӓмӓш: 12.106) эдем ӹлен.
Порвоо.
По́рвоо (), Бо́рго () — Финляндиштыш коммуна дӓ изи хала, 50 уштыш Хельсинкин ирвелнӹ. Финляндишты Турку паштек сек шонгы халавлӓ лош пыра.
Истори.
Сек пӹтӓриок XIV курымаш летописьвлӓшток ти хала гишӓн попалтын. 1809 и якте Швецишкӹ пырен. 1809 и паштек, кынам Руш кугижӓнӹш руш-швед вырсышты сӹнген, Порво Финляндишкы пырен.
Ӹлӹшӹвлӓ.
47 778 тӹжем ӹлӹзӹ шот. 31,6 % (15 295) ӹлӹзӹвлӓ фин-шведвлӓ, 64,9 % (31 738) финвлӓ. Халашты кок официальный йӹлмӹ.
Ӓптӓн.
Ӓптӓн (♂) — озы кек, цӹвӹн озы. Ӓптӓнӹн айыртемӓлтшӹ пӓлӹвлӓ — кого кекырек, ӓптӓн шӹгӓ, пынын яргата цӹре.
Лохья.
Лохья — хала и муниципалитет Финляндиштӹ, Уусимаа провинциштӹ, Кечӹвӓлвел Финлянди регионышты. Ӹлӹшӹвлӓ фин дӓ швед йӹлмӹвлӓ доно попат.
Хала истори.
XIV курым тӹнгӓлтӹшӹштӹ Лохья, Уусимаа провинцин ирвелнӹжӹ, торгейым дӓ шукын тӹш ӹлӓш ванжышы хала ылын. Покшал курымвлӓштӹ Лохья сек когонжок торгейым покшалла лӹмлӹ ылын. Финляндин висӹкӹштӹ Лохья ӓкрӓм годшы традицивлӓм перегӓ.
Информаци.
Лохья пиш когон яжон Кого Хельсинки лишнӹ вӓрлӓнӓ дӓ цаткыдын виӓнгшӹ автомобиль корнывлӓ доно пайдалана. Хельсинки гӹц Лохьи якте корны кемӓш ик цӓш нӓрӹм веле нӓлеш. Покшал вӓрӹштӹ лӹмӹнок Св. Лаврентий церкӹ шалга. Пакылажы 1960-шы ивлӓштӹш застройкывлӓ ылыт. 2005 ин пачмы библиотекы кӹзӹт Лохья покшалны сек у йиш ылеш. Лохьян муниципалитет хала доно 1997 ин ушымы ылын, 2009-шӹ и тӹнгӓлтӹшӹштӹ Самматти муниципалитет ушалтын, а 2013 ин Карьялохья муниципалитет доно ушалтмым вычат.
Лохьяньйӓрви йӓр монгыр гӹц Лохья халан каймыжы
Дерик.
Мардин ил дӓ Дерик районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Дерик (турокла Derik) — Турцин, йыд-вадывел Мардин илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 57.237 (пӱэргӹ: 28.223; ӹдӹрӓмӓш: 29.014) эдем ӹлен.
Кызылтепе.
Мардин ил дӓ Кызылтепе районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кызылтепе (турокла Kızıltepe) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Мардин илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 201.755 (пӱэргӹ: 100.815; ӹдӹрӓмӓш: 100.940) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кызыл» ('якшар') дон «тепе» ('кырык') шамаквлӓ гӹц лин.
Мазыдагы.
Мардин ил дӓ Мазыдагы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Мазыдагы (турокла Mazıdağı) — Турцин, йыдвел Мардин илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 33.576 (пӱэргӹ: 17.145; ӹдӹрӓмӓш: 16.431) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «мазы» ('Плосковеточник') дон «даг» ('кырык'; «дагы» 'кырыкжы') шамаквлӓ гӹц лин.
Савур.
Мардин ил дӓ Савур районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Савур (турокла Savur) — Турцин, йыдвел Мардин илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 35.186 (пӱэргӹ: 17.770; ӹдӹрӓмӓш: 17.416) эдем ӹлен.
Валкеакоски.
Валькеакоский - Финляндиштӹ хала дӓ муниципалитет.
Валькеакоский Тампере дорц кечӹвӓлвелӹшкӹлӓ 35 километрӹштӹ вӓрлӓнен дӓ Хельсинки дорц йыдпелвелӹшкӹлӓ 150 километр дӓ Pirkanmaa областьын лаштыкшы ылеш. Ӹлӹзӹ шот - 20 833 (31 январь 2011), площадь - 372.04 квадратный километр (143.65 кв. ми), кыды ло гӹц 100.06 km2 вӹд, халык плотность - 76.6 эдем квадратный километреш (198 / кв. ми).
Валькеакоский пумага промышленностьшы доно лӹмлӹ ылеш дӓ сӓндӓлӹк кӧргӹштӹ футбольный командыжы доно, ФК Haka.
Истори.
Валькеакоский мӱлӓндӹ кӹртни курым годымок лин. 1869 ин Валькеакоский канал пачылтын, дӓ 1873 ин пӹтӓриш пумага фабрикым строен пӹтӓрӹмӹ. Sääksmäki муниципалитет 1973 ин Валькеакоский доно ушалтын.
Лӹмлӹ эдемвлӓ.
a b "Область муниципалитетом с 1 января 2011" (на финском и шведском языке) (PDF). Топографическая съемка Финляндии. Восстановленный 9 марта 2011.
a b "Население муниципалитетом с 31 января 2011" (на финском и шведском языке). Информационная система населения. Центр Регистра населения Финляндии. Восстановленный 18 февраля 2011.
"Население согласно языку и числу иностранцев и земельной площади km2 областью с 31 декабря 2008". PX-веб-базы данных Финляндии статистики. Статистика Финляндия. Восстановленный 29 марта 2009.
"Население согласно возрасту и полу областью с 31 декабря 2008". PX-веб-базы данных Финляндии статистики. Статистика Финляндия. Восстановленный 28 апреля 2009.
"Список муниципальных и налоговых ставок округа в 2011". Налоговое ведомство Финляндии. 29 ноября 2010. Восстановленный 13 марта 2011.
Куопио.
Куо́пио () — Финляндиштӹ порт хала, Каллавеси (йӓр тӹрӹштӹ. йыдпелвел Саво провинцин вуйлатымы покшал. Финляндиштӹ кого халавлӓ ло гӹц 8-шӹ вӓрӹм нӓлеш. Пушангывлӓм обрабатывайымы центр: хими, автомобиль, качкыш промышленность виӓнгӹнӹт. Куопио тагачшы кечеш — Финлянди сӓндӓлӹкӹн культуры ӹлӹмӓшӹштӹ когон керӓл вӓрӹм нӓлеш, тӹштӹ танцуйымы, мырымы кӓнгӓшӹмӓшвлӓ эртӓрӓлтӹт; туризм дӓ телшӹ спорт виӓнгеш.
Истори.
Куопио 1775 ин шачын. 1856 ин Саймен каналым строен пӹтӓренӹт — тидӹ Куопион виӓнгмӓштӹ пиш кого вӓрӹм нӓлӹн — канал Фин мӱлӓндӹш пырышы вӹд лаштыкыш корным пачын. 1889 ин кӹртнигорным пачыныт.
Религи.
Куопион Кафедральный соборышты епископын кафедры вӓрлӓнӓ.
Святитель Николайын Собор Куопиошты Карел епархин кафедральный соборжы ылеш. Тиштӹ Карели дӓ цилӓ Финляндин архиепископын кафедрыжы вӓрлӓнӓ.
Яжо вӓрвлӓ.
Куопиошты «Пуййо Башньы» вӓрлӓнӓ. Ти строенин кӱкшӹцшӹ 75 метрым шоэш. Тиштӓкенок, хала покшалны, Православи архиепископын резиденцинцижӹ вӓрлӓнӓ. Куопиошты когон шукы храм улы. Примереш, Кафедральный собор, Святой Йоханнесын часовня, Святой Николайын церкӹ. «Раухалахтиштӹ» шум тӧрлӓш лиэш. Тидӹ термальный центр.
Образовани дӓ наукы.
Куопиошты 32 тӹнгӓлтӹш школ, 6 лицей, профессиональный училищы, халык училищы, политехнический институт дӓ университет.
Спорт.
Телшӹ сӓмӹрӹк Олимпийский мадмашвлӓ, 2012 ин лишӓшлык, кӓнгӓшӹмӓш верц кредӓлӹн. 2008 ин ноябрь тӹлзӹн финалыш лӓктӹн, но Австри Инсбруклан
Даргечит.
Мардин ил дӓ Даргечит районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Даргечит (турокла Dargeçit) — Турцин, йыд-вадывел Мардин илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 30.906 (пӱэргӹ: 15.529; ӹдӹрӓмӓш: 15.377) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «дар» ('narrow') дон «гечит» ('passage; gateway') шамаквлӓ гӹц лин.
Ӧмерли.
Мардин ил дӓ Ӧмерли районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ӧмерли (турокла Ömerli) — Турцин, покшал Мардин илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15.767 (пӱэргӹ: 8.108; ӹдӹрӓмӓш: 7.659) эдем ӹлен.
Ешилли.
Мардин ил дӓ Йешилли районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Йешилли (турокла Yeşilli) — Турцин, покшал Мардин илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 19.279 (пӱэргӹ: 9.868; ӹдӹрӓмӓш: 9.411) эдем ӹлен.
Нусайбин.
Мардин ил дӓ Нусайбин районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Нусайбин (турокла Nusaybin) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Мардин илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 113.007 (пӱэргӹ: 56.121; ӹдӹрӓмӓш: 56.886) эдем ӹлен.
Мидьят.
Мардин ил дӓ Мидьят районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Мидьят (турокла Midyat) — Турцин, йыд-ирвел Мардин илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 113.960 (пӱэргӹ: 57.613; ӹдӹрӓмӓш: 56.347) эдем ӹлен.
Тарсус.
Мерсин ил дӓ Тарсус районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Тарсус (турокла Tarsus) — Турцин, ирвел Мерсин илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 312.573 (пӱэргӹ: 155.297; ӹдӹрӓмӓш: 157.276) эдем ӹлен.
Лукули.
Лукули () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Атрактокарпус.
Атрактокарпус () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Бикки.
Бикки () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Буварди.
Буварди () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Бурхелли.
Бурхелли () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Кантиум.
Кантиум () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ..
Чамлыяйла.
Мерсин ил дӓ Чамлыяйла районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чамлыяйла (турокла Çamlıyayla) — Турцин, йыд-ирвел Мерсин илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 9.354 (пӱэргӹ: 4.674; ӹдӹрӓмӓш: 4.680) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чамлы» (йӓктӹ') дон «яйла» ('plateau') шамаквлӓ гӹц лин.
Акдениз.
Мерсин ил дӓ Акдениз районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Акдениз (турокла Akdeniz) — Турцин, йыд-ирвел Мерсин илӹн дӓ Мерсин халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 282.139 (пӱэргӹ: 140.977; ӹдӹрӓмӓш: 141.162) эдем ӹлен.
Мезитли.
Мерсин ил дӓ Мезитли районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Мезитли (турокла Mezitli) — Турцин, йыд-ирвел Мерсин илӹн дӓ Мерсин халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 138.168 (пӱэргӹ: 67.537; ӹдӹрӓмӓш: 70.631) эдем ӹлен.
Торослар.
Мерсин ил дӓ Торослар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Торослар (турокла Toroslar) — Турцин, йыд-ирвел Мерсин илӹн дӓ Мерсин халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 274.982 (пӱэргӹ: 137.315; ӹдӹрӓмӓш: 137.667) эдем ӹлен.
Енишехир (Мерсин).
Мерсин ил дӓ Енишехир районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Енишехир (турокла Yenişehir) — Турцин, йыд-ирвел Мерсин илӹн дӓ Мерсин халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 196.206 (пӱэргӹ: 96.160; ӹдӹрӓмӓш: 100.046) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «йени» ('у') дон «шехир» ('хала') шамаквлӓ гӹц лин.
Эрдемли.
Мерсин ил дӓ Эрдемли районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эрдемли (турокла Erdemli) — Турцин, покшал Мерсин илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 126.538 (пӱэргӹ: 63.233; ӹдӹрӓмӓш: 63.305) эдем ӹлен.
Силифке.
Мерсин ил дӓ Силифке районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Силифке (турокла Silifke) — Турцин, покшал Мерсин илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 114.102 (пӱэргӹ: 57.208; ӹдӹрӓмӓш: 56.894) эдем ӹлен.
Эспоо.
Э́споо (фин. Espoo [ˈespoː], швед. Esbo [ˈɛsbo]) — висӹк шотышты Финляндиштӹ кокшы хала. Сӓндӓлӹкӹн кечӹвӓлвелнӹ вӓрлӓнен, Финский заливӹн сир тӹрӹштӹ. Эспоо столичный регионыш пыра (Хельсинки, Эспоо, Вантаа дӓ Кауниайнен).
Спорт.
Халашты Хонка лӹмӓн футбольный дӓ Эспо Блюз хоккейный клубвлӓ улы.
Эспоошты лӹмлӹ гонщик Формула 1 Кими Райкконен шачын.
Музыка.
Эспоо - лӹмлӹ мелодик дэт-метал группын Children of Bodom туан мӱлӓндӹжӹ.
Мут.
Мерсин ил дӓ Мут районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Мут (турокла Mut) — Турцин, покшал Мерсин илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 63.607 (пӱэргӹ: 31.683; ӹдӹрӓмӓш: 31.924) эдем ӹлен.
Гӱльнар.
Мерсин ил дӓ Гӱльнар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӱльнар (турокла Gülnar) — Турцин, вадывел Мерсин илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 28.551 (пӱэргӹ: 14.221; ӹдӹрӓмӓш: 14.330) эдем ӹлен.
Айдынджык (Мерсин).
Мерсин ил дӓ Айдынджык районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Айдынджык (турокла Aydıncık) — Турцин, вадывел Мерсин илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 11.885 (пӱэргӹ: 6.031; ӹдӹрӓмӓш: 5.854) эдем ӹлен.
Бозязы.
Мерсин ил дӓ Бозязы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бозязы (турокла Bozyazı) — Турцин, вадывел Мерсин илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 26.732 (пӱэргӹ: 13.429; ӹдӹрӓмӓш: 13.303) эдем ӹлен.
Анамур.
Мерсин ил дӓ Анамур районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Анамур (турокла Anamur) — Турцин, вадывел Мерсин илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 63.062 (пӱэргӹ: 31.750; ӹдӹрӓмӓш: 31.312) эдем ӹлен.
Фетхие.
Мугла ил дӓ Фетхие районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Фетхие (турокла Fethiye) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Мугла илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 181.415 (пӱэргӹ: 92.126; ӹдӹрӓмӓш: 89.289) эдем ӹлен.
Тьыри.
Тьыри "(лат.Alauda arvensis)" — тьыривлӓн йыхыш пырышы оравим ӓшӹндӓрӹктӹшӹ изи мырышы кек. Тупшы лудикӓ, кынамжы кӹрӓн вӓк, тавыкын-тавыкын сарикӓ, мӹшкӹржӹ ошикӓ. Тьырин вуйжы оравин гӹц изирак, изи кекрек гань улы. Сӹнзӓхалжы ошикӓ.
Тьыри гишан халык шаявлӓ.
Тьыри ирокок мыра гӹнь, кечӹ аяран лиэш.
Кӧйджегиз.
Мугла ил дӓ Кӧйджегиз районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кӧйджегиз (турокла Köyceğiz) — Турцин, покшал Мугла илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 32.347 (пӱэргӹ: 16.182; ӹдӹрӓмӓш: 16.165) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кӧй» ('сола') дон «-джегиз» ('dimunitive suffix') шамаквлӓ гӹц лин.
Гагарин, Юрий Алексеевич.
Ю́рий Алексе́евич Гага́рин (шачын 09.03. 1934, Клушино, Гжатский район — (колен|27|3|1968), Киржач хала лишнӹ, (Владимир область). Пӹтӓриш космонавт. 12 апрельын 1961-шӹ ин космосыш чонгештен кузен дӓ ӹлӹшок Мӱлӓндӹ вӹкӹ вазалын.
Бодрум.
Мугла ил дӓ Бодрум районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бодрум (турокла Bodrum) — Турцин, вадывел Мугла илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 114.498 (пӱэргӹ: 59.703; ӹдӹрӓмӓш: 54.795) эдем ӹлен. Ти халаш марынвлӓӓт турист семӹнь кашташ яратат.
Копросма.
Копросма () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Диоди.
Диоди () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Хенрикези.
Хенрикези () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Хофманни.
Хофманни () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Иксора.
Иксора () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Ладенберги.
Ладенберги () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Ласиантус.
Ласиантус () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Митрагина.
Митрагина () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Мирмекоди.
Мирмекоди () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Орави.
Эдем кид гӹц качкышым ак нӓлеп, но техеньӓт лин кердеш...
Орави ("Passer domesticus") — орави йишвлӓн йыхыш пырышы изи кек. Онгжы ошикӓ-луды, шылдырвлӓ кӹрӓникӓвлӓ.
Лиекса.
Интересный фактвлӓ.
1658 ин Пер Браг хала ӹштӓлтмӹлӓн негӹцӹм пиштен. 400 и первишӹлӓок ти халан экономикыштыжы шӹргӹ пушӓнгӹвлӓм йӓмдӹлӹмӓш икшӹ вӓрӹм нӓлеш. И гӹц иш Лиексашты коллоэцвлӓн кӓнгӓшӹмӓшвлӓм ӹштӓт.
Хамина.
Ха́мина () ӓль Фредриксха́мн () — Кечӹвӓлвел Финляндин Кюменлааксо провинциштӹ, Финн мӱлӓндӹш пырышы вӹд лаштыкышты вӓрлӓнӓ. Революци якте рушла халам Фридрихсга́м маныныт.
Ӹлӹзӹ шот.
31.12.2005 шотлымы доно — 22,0 тӹжем эдем.
Уусикаупунки.
У́усикаупунки (фин. Uusikaupunki — у хала, тошты рушла лӹмжӹ — Ништа́дт швед. Nystad, сӓрен тенгеок — у хала) — Финляндиштӹ муниципалитет дӓ сек тошты халавлӓ ло гӹц иктӹжӹ.
1617 ин шведсий кугижӓн Густав II вуйлатымы доно хала шачын. Уусикаупунки — тангыж порт, Архипелагский тангыж сир тӹрӹштӹ вӓрлӓнен.
1721 ин Ништадтышты Швеци дон Российӹ лошты Ништадтский мирный договор сирӓлтӹн.
Муниципалитетӹн площадьшы — 1 932 км². Тангыжеш дӓ сир лаштыквлӓэш 2/3 территори лиэш. Ӹлӹзӹ шот - 16,2 тыс. эдем (2006).
Тангыж гач кашшы кок паром Швеци доно кӹлӹм кычат. Уусикаупунки тенгеок туристический хала ылеш.
Уусикарлепӱӱ.
Уусикарлепӱӱ (фин. Uusikaarlepyy), Нӱкарлебӱ (швед. Nykarleby) — Финляндиштӹ изи хала. Ӹлӹзӹ шот - 7500 эдем, 90 % халыкшым финн шведвлӓ ӹштӓт. Нюкарлебю ӹшке статусшым 1620 ин нӓлӹн.
Крусианелла.
Крусианелла () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Сиклофиллум.
Сиклофиллум () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Эрнодеа.
Эрнодеа () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Мичелла.
Мичелла () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Науклеа.
Науклеа () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Нертера.
Нертера () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Олденланди.
Олденланди () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Олденландиопсис.
Олденландиопсис () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Офиориза.
Офиориза () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Педери.
Педери () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Паликуреа.
Паликуреа () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Паветта.
Паветта () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Пентас.
Пентас () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Портланди.
Портланди () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш.
Психотри.
Психотри () — "Rubiaceae" йыхыш пырышы кушкыш. 800 - 1500 тӹрлӹ кож йиш улы.
Улвила.
У́лвила (фин. Ulvila швед. Ulvsby) — Вадывел Финлянди губерништӹ Сатакунта провинциштӹ хала, Пори хала дорц мӹндӹрнӓт агыл. Финляндин куд сек тошты хала ло гӹцшӹ иктӹ
Истори.
Хала 1365 ин вӓрлӓнен дӓ Вадывел Финляндиштӹ Турку паштек кокшы выжалышы хала ылеш. 1558 ин Пори хала шачмы годшен Улвила изин-олен ӹшке значенижӹм ямда.
Халашты св. Олаф лӹмеш церкӹ улы.
Хаапавеси.
Ха́апавеси (фин. Haapavesi —Оулу губерништӹ Йыдпелвел Остроботни провинциштӹ хала.
Ӹлӹзӹ шот - 7 395 эдем (2010); площадь - 1 873,38 км², кыды ло гӹц вӹдӓн вӓр 36,57 км² нӓлеш. Халык плотность — 7,04 эдем /км².
Мармарис.
Мугла ил дӓ Мармарис районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Мармарис (турокла Marmaris) — Турцин, кечӹвӓл Мугла илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 76.820 (пӱэргӹ: 41.982; ӹдӹрӓмӓш: 34.838) эдем ӹлен.
Ортаджа.
Мугла ил дӓ Ортаджа районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ортаджа (турокла Ortaca) — Турцин, кечӹвӓл Мугла илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 40.649 (пӱэргӹ: 20.490; ӹдӹрӓмӓш: 20.159) эдем ӹлен.
Суоненйоки.
Cу́оненйоки (фин. Suonenjoki) —Финляндиштӹ йыдпелвел Саво провинциштӹ хала.
Ӹлӹзӹ шот - 7 598 эдем (2010), площадь 862,35 км², кыды ло гӹц вӹдӓн вӓр - 148,77 км². Халык плотность — 10,65 эдем/км².
Ажедмӓшвлӓ.
Викискладышты Суоненйоки темы доно медиафайлвлӓ улы
Даламан.
Мугла ил дӓ Даламан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Даламан (турокла Dalaman) — Турцин, вадывел Мугла илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 32.367 (пӱэргӹ: 16.565; ӹдӹрӓмӓш: 15.802) эдем ӹлен.
Датча.
Мугла ил дӓ Датча районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Датча (турокла Datça) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Мугла илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 16.008 (пӱэргӹ: 8.342; ӹдӹрӓмӓш: 7.666) эдем ӹлен.
Ула.
Мугла ил дӓ Ула районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ула (турокла Ula) — Турцин, покшал Мугла илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 24.219 (пӱэргӹ: 12.205; ӹдӹрӓмӓш: 12.014) эдем ӹлен.
Милас.
Мугла ил дӓ Милас районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Милас (турокла Milas) — Турцин, йыд-вадывел Мугла илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 123.501 (пӱэргӹ: 62.270; ӹдӹрӓмӓш: 61.231) эдем ӹлен.
Каваклыдере.
Мугла ил дӓ Каваклыдере районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Каваклыдере (турокла Kavaklıdere) — Турцин, йыдвел Мугла илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 11.169 (пӱэргӹ: 5.607; ӹдӹрӓмӓш: 5.562) эдем ӹлен.
Ятаган.
Мугла ил дӓ Ятаган районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ятаган (турокла Yatağan) — Турцин, йыдвел Мугла илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 46.103 (пӱэргӹ: 23.065; ӹдӹрӓмӓш: 23.038) эдем ӹлен.
Малазгирт.
Муш ил дӓ Малазгирт районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Малазгирт (турокла Malazgirt) — Турцин, ирвел Муш илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 60.086 (пӱэргӹ: 31.404; ӹдӹрӓмӓш: 28.682) эдем ӹлен.
Буланык.
Муш ил дӓ Буланык районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Буланык (турокла Bulanık) — Турцин, ирвел Муш илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 84.430 (пӱэргӹ: 43.428; ӹдӹрӓмӓш: 41.002) эдем ӹлен.
Варто.
Муш ил дӓ Варто районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Варто (турокла Varto) — Турцин, йыд-вадывел Муш илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 33.986 (пӱэргӹ: 17.119; ӹдӹрӓмӓш: 16.867) эдем ӹлен.
Коркут.
Муш ил дӓ Коркут районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Коркут (турокла Korkut) — Турцин, кечӹвӓл Муш илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 26.856 (пӱэргӹ: 13.586; ӹдӹрӓмӓш: 13.270) эдем ӹлен.
Хаскӧй.
Муш ил дӓ Хаскӧй районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хаскӧй (турокла Hasköy) — Турцин, кечӹвӓл Муш илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 30.134 (пӱэргӹ: 14.982; ӹдӹрӓмӓш: 15.152) эдем ӹлен.
Деринкую.
Невшехир ил дӓ Деринкую районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Деринкую (турокла Derinkuyu) — Турцин, кечӹвӓл Невшехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 22.118 (пӱэргӹ: 10.968; ӹдӹрӓмӓш: 11.150) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «дерин» ('deep') дон «кую» ('well') шамаквлӓ гӹц лин.
Сомеро.
Со́меро (фин. Somero) — Лачокла Финлянди провинциштӹ хала.
Ӹлӹзӹ шот - 9 340 эдем (2010), кымдец 697,69 км², кыды ло гӹц вӹдӓн вӓр 29,78 км² нӓлеш. Халык плотность — 13,98 эдем/км².
Ӱргӱп.
Невшехир ил дӓ Ӱргӱп районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ӱргӱп (турокла Ürgüp) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Невшехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 33.909 (пӱэргӹ: 16.612; ӹдӹрӓмӓш: 17.297) эдем ӹлен.
Уэльсвлӓ.
Mary Jones • Уильям Джонс • Kelly Jones • Бертран Рассел • Gwyneth Jones • Эньюрин Бивен • Оуайн Глиндур
William Rees • Gareth Edwards • Ruth Jones • Дэвид Ллойд Джордж • Родри Морган • Ричард Бартон • Кэтрин Зета-Джонс
Уэльсвлӓ — Уэльс (Кого Британиштӹ) ӹлӹшӹ кельт халык, ӹшкӹмӹштӹм нӹнӹ "кимрвлӓ" маныт. Ти халык лӹм доно Англиштӹ Камбри область лӹмжӹм намалеш. Уэльсвлӓн шотышты 16 миллион якте шоэш, кыдывлӓ логӹц кым миллионжы Уэльсӹштӹ ӹлӓ.
Козаклы.
Невшехир ил дӓ Козаклы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Козаклы (турокла Kozaklı) — Турцин, йыдвел Невшехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 16.090 (пӱэргӹ: 7.890; ӹдӹрӓмӓш: 8.200) эдем ӹлен.
Раума.
Ра́ума (фин. Rauma [ˈrɑumɑ], швед. Raumo) — вадывел Финляндиштӹ хала, Ботнический заливӹн сир тӹрӹштӹжӹ.
Ӹлӹзӹ шот - 39,7 тӹжем эдем (2009).
Хала статусым 17 май 1442 ин нӓлӹн.
Аджыгӧл.
Невшехир ил дӓ Аджыгӧл районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Аджыгӧл (турокла Acıgöl) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Невшехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 21.475 (пӱэргӹ: 10.769; ӹдӹрӓмӓш: 10.706) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «аджы» ('bitter') дон «гӧль» ('йӓр') шамаквлӓ гӹц лин.
Хаджыбекташ.
Невшехир ил дӓ Хаджыбекташ районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хаджыбекташ (турокла Hacıbektaş) — Турцин, вадывел Невшехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 12.532 (пӱэргӹ: 6.115; ӹдӹрӓмӓш: 6.417) эдем ӹлен.
Гӱлшехир.
Невшехир ил дӓ Гӱлшехир районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӱлшехир (турокла Gülşehir) — Турцин, вадывел Невшехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 25.654 (пӱэргӹ: 12.338; ӹдӹрӓмӓш: 13.316) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӱль» ('rose') дон «шехир» ('хала') шамаквлӓ гӹц лин.
Раахе.
Раахе (фин. Raahe; Финлянди ирӹкӹм нӓлмешкӹ Брагестад, швед. Brahestad) — Финляндиштӹ Оулу губерништӹ хала, Ботнический заливӹн сир тӹрӹштӹжӹ. Ӹлӹзӹ шот - 22,4 тӹжем эдем (2007).
Брагестад 1649 ин граф Пером Браге палшымы доно вӓрлӓнен. Пӹтӓри хала пун ылын, дӓ кӹзӹтӓт тӹдӹн исторический центр — лу сек тошты пун финн халавлӓ ло гӹц иктӹжӹ. 1810 ин цилӓ нӓнгешӹ пожар паштек Брагестад вес пачаш у план мычкы строялтын.
Раахышты Финляндин международный порт вӓрлӓнӓ, кышты нефтяной терминалат улы. Тиштӹ тенгеок «Раутаруукки» металлургический завод улы, кыды российӹн «Северсталь» доно цат кӹлӹм кыча.
Аванос.
Невшехир ил дӓ Аванос районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Аванос (турокла Avanos) — Турцин, ирвел Невшехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 35.230 (пӱэргӹ: 17.276; ӹдӹрӓмӓш: 17.954) эдем ӹлен.
Чифтлик.
Нигде ил дӓ Чифтлик районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чифтлик (турокла Çiftlik) — Турцин, йыд-вадывел Нигде илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 29.637 (пӱэргӹ: 14.990; ӹдӹрӓмӓш: 14.647) эдем ӹлен.
Чамарды.
Нигде ил дӓ Чамарды районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чамарды (турокла Çamardı) — Турцин, ирвел Нигде илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 16.417 (пӱэргӹ: 8.141; ӹдӹрӓмӓш: 8.276) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чам» ('йӓктӹ') дон «арды» ('rear of'; «арт» 'rear') шамаквлӓ гӹц лин.
Улукышла.
Нигде ил дӓ Улукышла районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Улукышла (турокла Ulukışla) — Турцин, кечӹвӓл Нигде илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 24.133 (пӱэргӹ: 11.999; ӹдӹрӓмӓш: 12.134) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «улу» ('кого') дон «кышла» ('winter-land, place of spending the winter') шамаквлӓ гӹц лин.
Алтунхисар.
Нигде ил дӓ Алтунхисар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Алтунхисар (турокла Altunhisar) — Турцин, вадывел Нигде илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15.748 (пӱэргӹ: 7.703; ӹдӹрӓмӓш: 8.045) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «алтун» ('шӧртньӹ') дон «хисар» ('кӓрмӓн') шамаквлӓ гӹц лин.
Бор.
Нигде ил дӓ Бор районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бор (турокла Bor) — Турцин, вадывел Нигде илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 59.139 (пӱэргӹ: 29.256; ӹдӹрӓмӓш: 29.883) эдем ӹлен.
Паркано.
Па́ркано (фин. Parkano) — Финляндиштӹ Пирканмаа провинциштӹ хала.
Ӹлӹзӹ шот - 6 990 эдем (2010), кымдец - 909,76 км², кыды ло гӹц 57,5 км² вӹдӓн вӓр нӓлеш. Халык плотность — 8,20 эдем/км².
Ажедмӓшвлӓ.
Викискладышты Паркано темы доно медиафайлвлӓ улы
Чаталпынар.
Орду ил дӓ Чаталпынар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чаталпынар (турокла Çatalpınar) — Турцин, покшал Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 177.707 (пӱэргӹ: 87.956; ӹдӹрӓмӓш: 89.751) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чатал» ('bifurcated') дон «пынар» ('вӹдсӹнзӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Гӱргентепе.
Орду ил дӓ Гӱргентепе районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӱргентепе (турокла Gürgentepe) — Турцин, покшал Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 17.040 (пӱэргӹ: 8.448; ӹдӹрӓмӓш: 8.592) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӱрген» ('hornbeam') дон «тепе» ('кырык') шамаквлӓ гӹц лин.
Кабаташ.
Орду ил дӓ Кабаташ районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кабаташ (турокла Kabataş) — Турцин, покшал Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 12.543 (пӱэргӹ: 6.154; ӹдӹрӓмӓш: 6.389) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «каба» ('rough') дон «таш» ('кӱ') шамаквлӓ гӹц лин.
Чамаш.
Орду ил дӓ Чамаш районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чамаш (турокла Çamaş) — Турцин, покшал Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 10.534 (пӱэргӹ: 5.227; ӹдӹрӓмӓш: 5.307) эдем ӹлен.
Вая.
Вая - Угарман область Шӓрӓнгӓ кымдемӹштӹ Вӹтлӓ йогыш йоген пырышы ӓнгӹр.
Вӓкш вӹлвӓл кырык.
Вӓкш вӹлвӓл кырык - Усола вел Изиӓнгӹр сола лишнӹш карем.
Кого ӓнгӹр ымбал.
Кого ӓнгӹр ымбал - Куилӓнсола вел Кӓтӓ Шошмар сола лишнӹш ныр.
Йыван Кырла.
Йыван Кырла тӹдок Иванов, Кирилл Иванович, тӹдок Мустафа — поэт, киноактёр. 1909 ин 16 мартын Шернур кымдемӹштӹ Купсолаэш шачын. 03 июльын 1937-шӹ ин Уралышты колен. Пӹтӓриш юкан «Ӹлӹмӓшӹшкӹ путёвка» лӹмӓн фильмӹштӹ Мустафан рольжым мадын. Тӹштӹ тӹдӹ Ой, лый мадеш, лый мадеш мырым алык марла мыра.
Кого Октябрь революци сынгымыкы, атяжы комбедышты пашален, паянвла ваштареш ылын. 1921 ин атяжым кулаквла пуштыт. Тылыкеш кодшы, Совет власть жепын Йыван Кырла ышке корныжым мон: шымиаш школым пытарымыкыжы, Азаныштыш госрабфакыш тыменяш пырен. Азанышты 1926 и гыц 1929 и якте тыменьын.
1929—1931 ивлан Йыван Кырля Москваштыш кинематографи техникумыш ванжа. А 1931 ин тылык тетявлан вуйлатышышты Мустафан рольжым «Ӹлӹмӓшӹшкӹ путёвка» («"Путёвка в жизнь"») кинофильмышты пиш яжон мадеш, да тылец вара тыды цила тунымбалны палымы лин.
Кинематографи техникумым тымень пытарымыкы, Йыван Кырла Москваэш ылаш кодеш. Тыды «Восток-фильм» студишты пашам ыштен, 1934 ин «Наместник Будды» киношты снимаялтын.
Йыван Кырла — поэт-лирик, ышке ылымашыжым, шум шижмашыжым лыдышвлаштыжы анжыктен. Тенге тыды социализмым стройымы жепым улы кымлжы доно мактен.
Сернур школышты тыменьмыжы годымок (1927 ин) Йыван Кырля сылны шамакан литературым пиш яратен, тыдын шумжым айыртемынок поэзии шыпшын. Вара ышкеат лыдышвлам сираш тынгалын. 1931 ин «Ма ударный ылына» лыдыш сборникым Олык Ипай доно иквареш пецатлен лыктыт, 1932 ин — «Революцин юкшы доно мынь мыралтем ывыртем» лыдыш сборник, 1935 ин — «Шачмы кечы» лыдыш сборник. Цила сборниквлажым Москвашты пецатлалт лактыт.
22 иаш цилалан палымы эдем лин гынят, 28 и теммыкы, ылымаш гыц ордыжеш шагал кодын, а эче куд ишты совсемок ылымашым шуэн коден.
1937 ин Йыван Кырля Йошкар-Олашкы мынгеш толеш, Мары государственный театрышты пашам ышташ тынгалеш. Семня ылымашыжат пыжлен, ватыжы доно — Тамара Мельникова — айырлен.
Апрель тылзын 1937 ин Йыван Кырля «Онар» ресторанышты ылын. Тышты шиэдалмашыш участник семынь попазен. Шиэдалмыжы гишан тыдылан «За хулиганство» статьям пуэн кердыт ылын. Акситешыжы, аракам йумы велдык тыды юкын шамаквлам хытырен, кыдывлам ты вереман шайышташ ак яры ылын, седындон икманяр кечышты, йыдым, тыдын докы НКВД гыц эдемвла толыныт да контрреволюционный националистический организацин членжы семынь кычен кеныт. Йыван Кырлялан 10 им пуэныт, тыды 10 им Белобалтлагерьышты эртарышышлык ылын.
Кызытшы кечывла якте 111 страницан «дела» «на врага народа» документ перегалт кодын.
Лагерьышты Йыван Кырля мӱлӓндӹм капаен, шыргым йорен, угольым роэн. 3 июльын 1943 ин Йыван Кырля сталин лагереш колен.
Маарианхамина.
Маарианхамина тенгеок Мариехамн (швед. Mariehamn, фин. Maarianhamina) — Аландский острововын тӹнг хала, Финляндиш пыра. Архипелаг тангыжын ик сек тӹнг портшы. Мариехамнышты министрвлӓн Кабинет дӓ Аландский острововлӓн парламент, халашты архипелагын пелӹ утла ӹлӹзӹ ӹлӓ. Мариехамн — швед йӹлмӓн хала (швед йӹлмӹ 91 % халыклан туан йӹлмӹ ылеш).
Хала ӹшке лӹмжӹм Российӹ император Александр II вӓтӹжӹ, Мария Александровна, лӹмеш нӓлӹн. Мариехамн 1861 ин шачын. Веремӓ эртен, хала шӓрлен дӓ ӹшке докыжы Йомала территорим ушен. Хала сир лаштыкышты вӓрлӓнӓ дӓ тӹдӹн кок портшы улы — вадывел дӓ ирвел сир тӹрвлӓштӹ. Вадывел порт (Västerhamn) кого международный ӓкӓн ылеш.
Халашты Аландский островын кок газетшӓт лӓктеш (Ålandstidningen и Nya Åland), икманяр радиостанци ровотая дӓ халан телевизионный канал (TV Åland).
Мариехамнышты икманяр строени вӓрлӓнӓ, кыдылан проектӹм финн архитектор Ларс Сонк (Lars Sonck) ӹштен: Мариехамнан церкӹ (1927), Аландский Морской Колледжӹн тӹнг зданижӹ (1927), хала муниципалитетӹн зданижӹ (1939).
Кӓнгӹж веремӓн халаш шукы турист толеш, тенгеок гостиницы, ресторан и барвлӓ улы.
Ажедмӓшвлӓ.
Мариехамнан карта дӓ йӹр ылшы мӱлӓндӹн
Ловииса.
Ловииса (фин. Loviisa, швед. Lovisa) — Финляндиштӹ хала, Финский заливӹн сир тӹрӹштӹжӹ.
Ловийса Коувола, Лапинъярви, Мюрскюля, Порвоо и Пюхтяа муниципалитетвлӓ доно кӹлӹм кыча. Ловийса дон Лапинъярви иквӓреш субпровинцим ӹштӓт (фин. Loviisan seutukunta). 2010-шы иэш Ловийса хала муниципалитет докы Перная, Лильендал дӓ Руотсинпюхтяа муниципалитетвлӓ ушненӹт.[1]
Ушнымы паштек халашты ӹлӹзӹ шот - 15 565 эдем (2010), площадь - 1 751,58 км², кыды ло гӹц вӹдӓн вӓр 25,83 км² нӓлеш, а 906,13 км² - сир тӹрӹштӹш вӹд.
Хала кок йӹлмӓн: 56 % халык финн йӹлмӹ доно шайыштеш, 43 % — швед.
Истори.
Хала 1745 ин пограничный крепость семӹнь вӓрлӓнен (Швеци дон Российӹ лоштышы цикеш). Ӹшке лӹмжӹм хала 1752 ин нӓлӹн.
XVIII курымышты хала пеледӓш тӹнгӓлӹн дӓ кӱкшӹцӹм нӓлӹн. Тенге гӹнят, цилӓ тошты халам 1855 ин сӹмӹрен шумы.
Экономика.
Ловийсашты морской выжалышы порт Валко улы.
Хястхолмен островышты кокты ло гӹц иктӹжӹ финн атомный электростанци вӓрлӓнӓ — АЭС Ловийса (фин.)
Достопримечательностьвлӓ.
Ловиисӹштӹ Росен дӓ Унгерн бастионвлӓ перегӓлт кодыныт. Нӹнӹ ло доно Кугижӓ корны эртен.
Ловисский заливӹш пырымы годым островышты Свартхольм швед крепостьын руинывлӓжӹ кодыныт. Крепостьыш кӓнгӹжӹм вӓрештӓш лиэш. Ловиисан покшал пристаньжы дорц островыш расписани доно катер каштеш.
Интересный фактвлӓ.
1858 ин Ловийса лӹмеш Петербургышты Ловизский переулок Выборгский покашты лӹмдӓлтӹн.
Лӹмлӹ эдемвлӓ.
Владимир Сверчков — лӹмлӹ руш художник-баталист
Примечанивлӓ.
↑ Loviisan liitos onnistui kolmannella kerralla, 12.6.2008 (фин.)
↑ Kuntien asukasluvut kuukausittain aakkosjärjestyksessä 31.1.2010. Väestörekisterikeskus
↑ Ловийсашты у реактор гишӓн шанат
Лоймаа.
Ло́ймаа (фин. Loimaa) — Лачокла Финлянди провинциштӹ хала дӓ коммуна (фин. Varsinais-Suomi), Вадывел Финлянди губерни
Географи.
Лоймаа Финляндин кечӹвӓл-вадывел лаштыкыштыжы вӓрлӓнен, Турку дорц 66 уштышышты йыдпелвел-ирвелӹшкӹлӓ. Халашкы тенгеок йӹр ылшы сола районвлӓ пырат. Хала кымдец - 852 км². Ӹлӹзӹ шот — 17.115 эдем (1 декабрь 2008 и). Халык плотность - 20,2 чел./км². Лоймаа хала гач Лоймийоки ӓнгӹр йога.
Истори.
Лоймаа XIV курым гӹц поздан шачде. Пӹтӓриш сирӹмӓш 1439 и шотлалтеш. Покшал курымвлӓн входило Сакатунта регионыш пырен. ХХ курым тӹнгӓлтӹш яктеӓт Лоймаа ӹлӹзӹвлӓн тӹнг пӓшӓштӹ сола хозяйство ылын. 1876 ин хала докы кӹртнигорным кандымы ылын. 1969 ин Лоймаа хала кӱкшӹцӓн лин.
Аккуш.
Орду ил дӓ Аккуш районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Аккуш (турокла Akkuş) — Турцин, вадывел Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 30.018 (пӱэргӹ: 15.313; ӹдӹрӓмӓш: 14.705) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ак» ('ош') дон «куш» ('кек') шамаквлӓ гӹц лин.
Чайбашы.
Орду ил дӓ Чайбашы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чайбашы (турокла Çaybaşı) — Турцин, вадывел Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 14.207 (пӱэргӹ: 7.088; ӹдӹрӓмӓш: 7.119) эдем ӹлен.
Икиздже.
Орду ил дӓ Икиздже районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Икиздже () — Турцин, вадывел Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 20.543 (пӱэргӹ: 10.381; ӹдӹрӓмӓш: 10.162) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «икиз» ('twin') дон «-дже» (suffix: 'similar of') шамаквлӓ гӹц лин.
Ӱнье.
Орду ил дӓ Ӱньерайонын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ӱнье (турокла Ünye) — Турцин, йыд-вадывел Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 114.408 (пӱэргӹ: 56.596; ӹдӹрӓмӓш: 57.812) эдем ӹлен.
Кумру.
Орду ил дӓ Кумру районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кумру (турокла Kumru) — Турцин, вадывел Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 32.311 (пӱэргӹ: 16.187; ӹдӹрӓмӓш: 16.124) эдем ӹлен.
Корган.
Орду ил дӓ Корган районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Корган (турокла Korgan) — Турцин, вадывел Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 33.267 (пӱэргӹ: 16.882; ӹдӹрӓмӓш: 16.385) эдем ӹлен.
Фатса.
Орду ил дӓ Фатса районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Фатса (турокла Fatsa) — Турцин, йыдвел Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 100.303 (пӱэргӹ: 50.259; ӹдӹрӓмӓш: 50.044) эдем ӹлен.
Першембе.
Орду ил дӓ Першембе районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Першембе (турокла Perşembe) — Турцин, йыдвел Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 32.894 (пӱэргӹ: 16.509; ӹдӹрӓмӓш: 16.385) эдем ӹлен.
Улубей (Орду).
Орду ил дӓ Улубей районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Улубей (турокла Ulubey) — Турцин, ирвел Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 18.263 (пӱэргӹ: 8.971; ӹдӹрӓмӓш: 9.292) эдем ӹлен.
Айбасты.
Орду ил дӓ Айбасты районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Айбасты (турокла Aybastı) — Турцин, кечӹвӓл Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 24.935 (пӱэргӹ: 12.344; ӹдӹрӓмӓш: 12.591) эдем ӹлен.
Гӧлькӧй.
Орду ил дӓ Гӧлькӧй районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӧлькӧй (турокла Gölköy) — Турцин, кечӹвӓл Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 34.554 (пӱэргӹ: 17.184; ӹдӹрӓмӓш: 17.370) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӧль» ('йӓр ') дон «кӧй» ('сола') шамаквлӓ гӹц лин.
Гӱльялы.
Орду ил дӓ Гӱльялы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӱльялы (турокла Gülyalı) — Турцин, йыд-ирвел Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 8.128 (пӱэргӹ: 4.021; ӹдӹрӓмӓш: 4.107) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӱль» ('rose') дон «ялы» ('тангыж тӹрӹштӹш пӧрт') шамаквлӓ гӹц лин.
Кабадӱз.
Орду ил дӓ Кабадӱз районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кабадӱз (турокла Kabadüz) — Турцин, ирвел Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 8.780 (пӱэргӹ: 4.496; ӹдӹрӓмӓш: 4.284) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «каба» ('rough') дон «дӱз» ('flat area, plain') шамаквлӓ гӹц лин.
Месудие.
Орду ил дӓ Месудие районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Месудие (турокла Mesudiye) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Орду илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 12.889 (пӱэргӹ: 6.428; ӹдӹрӓмӓш: 6.461) эдем ӹлен.
Топраккале.
Османие ил дӓ Топраккале районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Топраккале (турокла Toprakkale) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Османие илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.582 (пӱэргӹ: 6.885; ӹдӹрӓмӓш: 6.697) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «топрак» ('soil') дон «кале» ('кӓрмӓн ') шамаквлӓ гӹц лин.
Сумбас.
Османие ил дӓ Сумбас районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сумбас (турокла Sumbas) — Турцин, йыд-вадывел Османие илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15.911 (пӱэргӹ: 7.996; ӹдӹрӓмӓш: 7.915) эдем ӹлен.
Кадирли.
Османие ил дӓ Кадирли районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кадирли (турокла Kadirli) — Турцин, йыд-вадывел Османие илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 113.236 (пӱэргӹ: 56.094; ӹдӹрӓмӓш: 57.142) эдем ӹлен.
Дӱзичи.
Османие ил дӓ Дӱзичи районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Дӱзичи (турокла Düziçi) — Турцин, йыдвел Османие илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 76.273 (пӱэргӹ: 38.106; ӹдӹрӓмӓш: 38.167) эдем ӹлен.
Бахче.
Османие ил дӓ Бахче районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бахче (турокла Bahçe) — Турцин, ирвел Османие илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 21.212 (пӱэргӹ: 10.668; ӹдӹрӓмӓш: 10.544) эдем ӹлен.
Хасанбейли.
Османие ил дӓ Хасанбейли районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хасанбейли (турокла Hasanbeyli) — Турцин, ирвел Османие илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 5.079 (пӱэргӹ: 2.552; ӹдӹрӓмӓш: 2.527) эдем ӹлен.
Чаели.
Ризе ил дӓ Чаели районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чаели (турокла Çayeli) — Турцин, покшал-йыдвел Ризе илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 42.282 (пӱэргӹ: 21.029; ӹдӹрӓмӓш: 21.253) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чай» ('чӓй') дон «эль» ('эл'; «эли» 'элжӹ') шамаквлӓ гӹц лин.
Чӓй (кушкыш).
Чӓй () — "Theaceae" йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Хемшин.
Ризе ил дӓ Хемшин районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хемшин (турокла Hemşin) — Турцин, покшал Ризе илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 2.474 (пӱэргӹ: 1.172; ӹдӹрӓмӓш: 1.302) эдем ӹлен.
Чамлыхемшин.
Ризе ил дӓ Чамлыхемшин районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чамлыхемшин (турокла Çamlıhemşin) — Турцин, покшал Ризе илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 6.747 (пӱэргӹ: 3.276; ӹдӹрӓмӓш: 3.471) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чамлы» («чам» 'йӓктӹ') дон «Хемшин» ('Хемшин') шамаквлӓ гӹц лин.
Фындыклы.
Ризе ил дӓ Фындыклы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Фындыклы (турокла Fındıklı) — Турцин, ирвел Ризе илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15.801 (пӱэргӹ: 7.770; ӹдӹрӓмӓш: 8.031) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «фындык» ('Corylus') дон «-лы» (suffix: 'having of') шамаквлӓ гӹц лин.
Ардешен.
Ризе ил дӓ Ардешен районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ардешен (турокла Ardeşen) — Турцин, ирвел Ризе илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 39.001 (пӱэргӹ: 19.183; ӹдӹрӓмӓш: 19.818) эдем ӹлен.
Пазар (Ризе).
Ризе ил дӓ Пазар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Пазар (турокла Pazar) — Турцин, йыдвел Ризе илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 30.203 (пӱэргӹ: 14.703; ӹдӹрӓмӓш: 15.500) эдем ӹлен.
Икиздере.
Ризе ил дӓ Икиздере районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Икиздере (турокла İkizdere) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Ризе илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 6.504 (пӱэргӹ: 3.331; ӹдӹрӓмӓш: 3.173) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «икиз» ('twin') дон «дере» ('little river') шамаквлӓ гӹц лин.
Гӱнейсу.
Ризе ил дӓ Гӱнейсу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӱнейсу (турокла Güneysu) — Турцин, покшал-вадывел Ризе илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.585 (пӱэргӹ: 6.697; ӹдӹрӓмӓш: 6.888) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӱней» ('кечӹвӓл') дон «су» ('вӹд') шамаквлӓ гӹц лин.
Калкандере.
Ризе ил дӓ Калкандере районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Калкандере (турокла Kalkandere) — Турцин, вадывел Ризе илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.086 (пӱэргӹ: 6.464; ӹдӹрӓмӓш: 6.622) эдем ӹлен.
Ийидере.
Ризе ил дӓ Гӱльялы Ийидере вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ийидере (турокла İyidere) — Турцин, йыд-вадывел Ризе илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.944 (пӱэргӹ: 4.333; ӹдӹрӓмӓш: 4.611) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ийи» ('good') дон «дере» ('little river') шамаквлӓ гӹц лин.
Дерепазары.
Ризе ил дӓ Дерепазары районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Дерепазары (турокла Derepazarı) — Турцин, йыд-вадывел Ризе илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.660 (пӱэргӹ: 4.238; ӹдӹрӓмӓш: 4.422) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «дере» ('little river') дон «пазар» ('пазар'; «пазары» 'пазаржы') шамаквлӓ гӹц лин.
Карасу.
Сакарья ил дӓ Карасу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Карасу (турокла Karasu) — Турцин, йыдвел Сакарья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 53.275 (пӱэргӹ: 26.500; ӹдӹрӓмӓш: 26.775) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кара» ('шим') дон «су» ('вӹд') шамаквлӓ гӹц лин.
Боцона.
Боцона - Кугилӓнсола вел Кӓтӓ Шошмар сола лишнӹш ныр.
Лаппеэнранта.
Ла́ппеэнра́нта (финн. Lappeenranta, швед. Villmanstrand — Ви́льманстра́нд) — Финляндин кечӹвӓлвел-ирвел лаштыкышты хала.
Лаппеэнранта — кого (кӱкшӹц доно Финляндиштӹ луатикшӹ) хала, кыды Российӹн цикшӹ гӹц мӹндӹрнӓт агыл. Лаппеэнранта гӹц Выборга якте 60 уштыш, Санкт-Петербург якте - 220 уштыш. Лаппеэнранта Сайма йӓрӹн кечӹвӓлвел сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Тидӹ Кечӹвӓлвел Карелин экономический дӓ культурный центржы. Ӹлӹзӹ шот - 59,1 тӹжем эдем (2006).
Вантаа.
Ва́нтаа (ӓkm Ванда) — Финляндиштӹ Уусимаа провинциштӹ хала дӓ муниципалитет, Финн мӱлӓндӹш пырышы вӹд лаштык гӹц мӹндӹрнӹ агыл. Финляндиштӹ кого халавлӓ ло гӹц 4-ӹ вӓрӹм нӓлеш, цилӓжӹ 190 тӹжем ӹлӹзӹ. Хельсинки, Финляндин столицыжы гӹц йыдпелвелнӹ вӓрлӓнӓ. Вес пашкуды хала-муниципалитетвлӓ — Эспоо вадывелнӹ, Нурмиярви, Керава дӓ Туусула йыдпелвелнӹ, Сипоо ирвелнӹ. Хельсинки, Эспоо, Вантаа дӓ Кауниайнен иквӓреш Кого Хельсинким ӹштӓт. Халан администраци вуйлатымы центр Тиккурила халашты вӓрлӓнӓ. Тӹштӹ Финляндин сек кого аэропортшы — Хельсинки-Вантаа.
Артюк нер.
Артюк нер - Виловат вел Кого Цӓкнӓ йӓр дон Кого йӓр лоштыш нер. Йыл лывӓкӹ лин.
Речфлот (шӹргӹ).
Речфлот - Кӹлемар кымдем Йуксӓр вел Кого Йӓнчӓш сола лишнӹш шӹргӹ.
Вааса.
Ва́за, ӓкрӓм годшы лӹм — Финляндин вадывелнӹшӹ хала дӓ муниципалитет Ботни провинциш пырышы вӹд лаштык. Балти тырышты варлана, (молнамшы Ваза губернин вуйхалыжы. Кого Финлянди лужавуйкымдем жепын тенгеок Николайстад () ӓль Николайштадт лӹм доно пӓлӹмӹ ылын.
Ӹлӹзӹ шот.
(июль 2007) ин Ваасышты 57 501 эдем. Остроботни провинцин администраци центыреш шотлалтеш, швед иктӓ 25 % ӹлӹшӹлӓн туан йӹлмӹ семеш шотлалтеш.
Истори.
1606 ин хала уставым нӓлӹн, кынам Карла IX вуйлатышы ылын дӓ Васа Кугижа Кудвичы (Ваза) лӹм доно лӹмдӓлтӹн. Халам 1808—1809 ивлӓн, вырсы жепӹн, руш войскавлӓ доно нӓлмӹ ылын.
Хала лӹм.
Шукы и мыч Вааса лӹмжӹм таманяр гӓнӓ вашталтен, седӹ шукы статян сирӹмӹ гишӓн, йӹлмӹ ваштатмашвлӓ дӓ политикы гишӓн. Сек пӹтӓриок хала "Mustasaari" («Шим ошмаоты») ӓль "Mussor" (сола лӹм негӹцеш, кыдын вӓреш ти халам ӹштӹмы ылын 1606 ин), но таманяр иштӹ ти хала лӹмӹм "Wasa" (Васа) швед кугижӓ династи лӹмеш лӹмдӹмӹ ылын.
1855 и якте Васа лӹм доно пӓлӹмӹ ылын. руш император Николай I, кыды Финляндин кого лужавуй (князь) титулым намалын, колымы лӹм доно 1855 ин, Николайштадт аль Николайстадт ("Nikolaistadt" немӹцлӓ, "Nikolaistad" шведлӓ, дӓ "Nikolainkaupunki" финлӓ), но сойтокат, тошты лӹм, кыды швед кугижӓвлӓн Ваза йых, со ти лӹмӹм кычылтыныт, (айыртемӓлтӹн тошты "Вазы" лӹм гӹц — "Gamla Wasa", тӹдӹм "У Ваза" — "Nya Wasa" лӹмден маныныт). 1917 и гӹц тӹнгӓлӹн, шведлӓ "Ваза" дӓ финлӓ "Вааса" лӹмдӓлтӹн. 1930 и гӹц тӹнгӓлӹн, финлӓ попышы ӹлӹзӹ халашты лин шукыракат, финн лӹм сек тӹнг лин. Ти и гӹц тӹнгалын 1989 и и якте руш йӹлмӹ картывлӓштӹ хала лӹм "Васа" сирӓлтӹн, а варарак финн йӹлмӹ докыла лишӹлӹн сирӓлтӓш тӹнгӓлӹн.
Географи.
Хала Ботни провинциш пырышы вӹд лаштык, Балтик тангыж тӹрӹштӹ, Кваркенск иксӓн сек ӓнгӹсӹр вӓрӹштӹ вӓрлӓнӓ. Ти вӓр гӹц Швеци якте цилӓжӓт 80 уштыш веле.
Куусанкоски.
Ку́усанкоски (фин. Kuusankoski) — муниципалитета Коувола хала муниципалитетӹн район, кыды Финляндиштӹ Кюменлааксо провинциштӹ вӓрлӓнӓ. 2009 и якте — пасна хала.
Районын кымдецшӹ - 128,53 км², кыды ло гӹц вӹдӓн вӓр 14,75 км² нӓлеш.
Ӹлӹзӹ шот - 19 739 эдем (2008). Халык плотность — 173,5 эдем/км².
2009 и гӹц Куусанкоски хала Аньяланкоски, Элимяки, Яала, Валкеала и Коувола пашкуды общинывлӓ доно ик Коувола муниципалитетӹш ушнен.
Ажедмӓшвлӓ.
Викискладышты Куусанкоски темы доно медиафайлвлӓ улы.
Курикка.
Ку́рикка (фин. Kurikka) — Финляндиштӹ Кечӹвӓлвел Финлянди губерништӹ хала.
Ӹлӹзӹ шот - 14 599 эдем (2010). Хала кымдец - 913,53 км², кыды ло гӹц вӹдӓн вӓр 7,81 км² нӓлеш. Халык плотность — 16,12 эдем/км².
Ажедмӓшвлӓ.
Викискладышты Курикка темы доно медиафайлвлӓ улы
Кухмо.
Кухмо (фин. Kuhmo, 1937 и якте — Кухмониеми) — Финляндиштӹ хала дӓ муниципалитет (1865 и гӹц), Кайнуу провинцин лаштыкшы. Руш цик дорцын 120 уштышышты вӓрлӓнӓ.
Совет-финн вырсы годым (1939—-1940) Кухмом 48 гӓнӓ бомбардируенӹт дӓ кредӓлмӓшвлӓ хала доцын 10 уштышышты эртенӹт. Вырсы паштек хала цик вашталтде.
1970-шы и годшен Кухмошты и йыде кӓнгӹж камерный музыка фестиваль эртӓ.
Кристиинанкаупунки.
Кристи́нестад (швед. Kristinestad, фин. Kristiinankaupunki — Кри́стиинанкаупунки) — Финляндиштӹ Похьянмаа провинциштӹ хала.
Ӹлӹзӹ шот - 7 160 эдем (2010). Хала кымдец - 1 678,99 км², кыды ло гӹц вӹдӓн вӓр 14,66 км² нӓлеш дӓ тангыж — 981,79 км². Халык плотность — 10,49 эдем/км².
Ажедмӓшвлӓ.
Викискладышты Кристиненстад темы доно медиафайлвлӓ улы
Киурувеси.
Ки́урувеси (фин. Kiuruvesi) — Финляндиштӹ Йыдпелвел Саво провинциштӹ хала.
Ӹлӹзӹ шот - 9 168 эдем (2010). Хала кымдец - 1 422,91 кымдец, кыды ло гӹц вӹдӓн вӓр 94,79 кымдец нӓлеш. Халык потность — 6,90 эдем/кымдецеш.
Ажедмӓшвлӓ.
Викискладышты Киурувеси тема доно медиафайлвлӓ улы
Китеэ.
Китеэ (фин. Kitee, швед. Kides) — Финляндиштӹ хала.
Китеэ Ирвел Финляндиштӹ вӓрлӓнӓ дӓ Йыдпелвел Карел регионын лаштыкшы ылеш. Ӹлӹзӹ шот — 10 024 эдем (2003); муниципалитетӹн кымдецшӹ — 1141,75 км², кыды ло гӹц 276,87 км² (почти 25 %) — вӹдӓн вӓр. Халык плотность — 8,8 эдем км²-еш.
Муниципалитет финн йӹлмӓн ылеш. Швед йӹлмӓн документвлӓштӹ муниципалитет Кидес семӹнь пӓлӹ (швед. Kides).
Финляндиштӹ дӓ вес сӓндӓлӹквлӓштӓт лӹмлӹ Тарья Турунен, симфонический рокым дӓ симфонический металым мадшы, дӓ Nightwish музыкальный группа – Китеэ хала гӹц ылеш.
Лӹмлӹ эдемвлӓ.
Юкка Невалайнен (1978 ин шачын) — финн пауэр-метал-группын Nightwish барабанщик
Туомас Холопайнен (1976 ин шачын) — клавишник, композитор дӓ финн симфо-метал группын Nightwish лыдышвлӓм сирӹзӹ
Теро Киннунен (1973 ин шачын) — музыкальный продюсер
Тарья Турунен (1977 ин шачын) — финн мырызы, композитор
Примечанивлӓ.
Китеэ сирӹмӹ — Финн-рушла транскрипци семӹнь.
Хенрик Габриэль Портан.
Хенрик Габриэль Портан (1739-1804) — ивлӓн ӹлен. Турку университетышты ровотаен. Фин гуманитари исследованивлӓлӓн негӹцӹм пачын.
Кауниайнен.
Кауниайнен (фин. Kauniainen, швед. Grankulla) — Финляндиштӹ хала, Хельсинки, Эспоо дӓ Вантаа халавлӓ доно столичный регионыш пыра.
Аки Каурисмяки.
Лӹмлӹ кинорежиссёр, 1957 ин апрельӹн Ориматтила халашты, Финляндиштӹ шачын. Ленинград ковбойвлӓ Америкыш кыдалыт кино паштек шукылан пӓлӹмӹ лин.
Пӓшӓлӹмӹжӹ.
Жан-Пьер Мельвиль, Райнер Вернер Фасбиндер дӓ Робер Брессон Аки Каурисмӓкин пӓшӓлӹмӓшӹшкӹжӹ кого кишӓм коденӹт. Каурисмӓкин шукы киноштыжок лиӓлтмӓш Хельсинки халашты кеӓ.
Каскинен.
Каскинен (фин. Kaskinen, швед. Kaskö) — Финляндиштӹ сек изи хала. Ӹлӹзӹ шот - 1500 эдем, Ботнический заливӹштӹ порт. Вадывелӹштӹ вӓрлӓнӓ, Тампере дорц 150 уштыш йыдпелвел-вадывелӹшкӹлӓ.
Каяани.
Ка́яани (фин. Kajaani, швед. Kajana) — финн хала Оулу кымдемӹштӹ. Халам Каяани йогы лӹмеш маныныт.
Аньяланкоски.
А́ньяланко́ски (фин. Anjalankoski) — Коувола хала муниципалитетӹн районжы, кыды Финляндиштӹ Кӱменлааксо провинциштӹ вӓрлӓнӓ. 2009 и якте — пасна хала. 2009 и гӹц Аньяланкоски хала Куусанкоски, Элимӓки, Яала, Валкеала дӓ Коувола пашкуды коммунывлӓ доно ик Коувола муниципалитетӹш ушнен.
Феризли.
Сакарья ил дӓ Феризли районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Феризли (турокла Ferizli) — Турцин, йыдвел Сакарья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 24.157 (пӱэргӹ: 12.302; ӹдӹрӓмӓш: 11.855) эдем ӹлен.
Арифие.
Сакарья ил дӓ Арифие районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Арифие (турокла Arifiye) — Турцин, вадывел Сакарья илӹн дӓ Адапазары халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 37.290 (пӱэргӹ: 18.975; ӹдӹрӓмӓш: 18.315) эдем ӹлен.
Эренлер.
Сакарья ил дӓ Эренлер районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эренлер (турокла Erenler) — Турцин, вадывел Сакарья илӹн дӓ Адапазары халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 72.621 (пӱэргӹ: 36.366; ӹдӹрӓмӓш: 36.255) эдем ӹлен.
Сердиван.
Сакарья ил дӓ Сердиван районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сердиван (турокла Serdivan) — Турцин, вадывел Сакарья илӹн дӓ Адапазары халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 75.602 (пӱэргӹ: 38.212; ӹдӹрӓмӓш: 37.390) эдем ӹлен.
Кайнарджа.
Сакарья ил дӓ Кайнарджа районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кайнарджа (турокла Kaynarca) — Турцин, йыд-вадывел Сакарья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 23.376 (пӱэргӹ: 11.843; ӹдӹрӓмӓш: 11.533) эдем ӹлен.
Сӧгӱтлӱ.
Сакарья ил дӓ Сӧгӱтлӱ районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сӧгӱтлӱ (турокла Söğütlü) — Турцин, йыдвел Сакарья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 14.193 (пӱэргӹ: 7.131; ӹдӹрӓмӓш: 7.062) эдем ӹлен.
Хендек.
Сакарья ил дӓ Хендек районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хендек (турокла Hendek) — Турцин, ирвел Сакарья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 74.607 (пӱэргӹ: 37.394; ӹдӹрӓмӓш: 37.213) эдем ӹлен.
Акязы.
Сакарья ил дӓ Акязы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Акязы (турокла Akyazı) — Турцин, ирвел Сакарья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 83.747 (пӱэргӹ: 41.712; ӹдӹрӓмӓш: 42.035) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ак» ('ош') дон «язы» ('unmanned countryside') шамаквлӓ гӹц лин.
Коджаали.
Сакарья ил дӓ Коджаали районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Коджаали (турокла Kocaali) — Турцин, йыд-ирвел Сакарья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 24.622 (пӱэргӹ: 12.189; ӹдӹрӓмӓш: 12.433) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «коджа» ('кого') дон «Али» ('a male personal name') шамаквлӓ гӹц лин.
Карапӱрчек.
Сакарья ил дӓ Карапӱрчек районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Карапӱрчек (турокла Karapürçek) — Турцин, кечӹвӓл Сакарья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 12.548 (пӱэргӹ: 6.337; ӹдӹрӓмӓш: 6.211) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кара» ('шим') дон «пӱрчек» ('lovelock') шамаквлӓ гӹц лин.
Гейве.
Сакарья ил дӓ Гейве районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гейве (турокла Geyve) — Турцин, кечӹвӓл Сакарья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 46.629 (пӱэргӹ: 23.230; ӹдӹрӓмӓш: 23.399) эдем ӹлен.
Иерей.
Иере́й ("греклӓ Ἱερεύς" — "цӧкӹм пушы", "карт"), Руш церкӹштӹ — сек ӱл статусан свӓшеньӹкӹн лӹмжӹ. Шамакын этимологижӹ грек йӹлмӹ гӹц, марла тидӹ цӧкӹм пушым анжыкта.
Имам.
Има́м (— "вуйлаташ") — исламышты мечеть доно вуйлатышы ӧрт эдем. Имам — тенгеок «весӹвлӓлӓн пример» семӹнь лин кердеш. Молитвӓм лыдмы годым имамым айырат, кыды ти йымы ыдылмы процесс верц вӓшештӓ. Молитвӓ лыдмы годым вуйлатышым айырымашты тӹдӹн иготшым анжат, 8 иӓш ылеш гӹнь тӹдӹ вуйлатышеш айырымы лин кердеш.
Турциштӹ имамым мечеть кымдемӹн эдемвлӓжӹ айырат, ислам кушӹл органвлӓ тӹдӹм ярыктат. Имам Йымы йылавлӓ доно кӹлдалтшӹ йори школым тымень пӹтӓрӹшӹ лишӓшлык. Ти школ паштек кадий дон муфтий вӓрым нӓлӓш йӧн лиэш. Имам вуешӹжӹ ош тюрбаным дӓ ош шокшан выргемӹм чиӓ.
Икебана.
Икеба́на тенгеок икэбана (аль "икэбана", «икэ» — ӹлӹмӓш, «бана» — пеледӹшвлӓ, кырык марла тидӹ «ӹлӹшӹ пеледӹшвлӓ» лиэш) — Япоништӹ ӹлӹшӹ, кӹрмӹ пеледӹшвлӓ дон укшвлӓ гӹц композицивлӓм ӹштӹмӓш. Ти композицивлӓ пӧрт ӓль кӹдеж доно гармоништӹ лишӓшлык ылыт. Проста, но тӹ годымок цӹревлӓм шотыш нӓлмӓш да яжо цӹре тот икебана негӹцеш вазыныт.
Истори.
Икебана Японишты XV курымын шачын дӓ пӹтӓрижӹ йымы ыдылмы церемони доно кӹлдӓлтӹн, ти пеледӹш композицивлӓм йымывлӓлӓн цокеш пумы.
Тюрбан.
Тюрбан — пӱэргӹн дӓ ӹдӹрӓмӓшӹн вуйыш чимӹ матери лаштык, кыдым вуй йӹр пӹтӹрен шӹндӓт, Йыдпелвел Африкышты, Аравийский полуостровышты, Индиштӹ, Российышты дӓ Азиштӹ кымдан шӓрлен. Шӹренок тюрбаным тюбетейкы, фескы ӓль калпак вӹлӓн пӹтӹрӓл шӹндӓт. Тидӹлӓн иктӓ 6-8 метр кеӓ, но кыдыланжы 20 метырат кычылталтеш.Тюрбанын цӹрежӹ символикы доно сарастаралтеш: шим тюрбанвлӓм талибвлӓ, жаргым — Меккыш толшы паломниквлӓ ӓль сеидвлӓ ӹштӓт.
Тюрбан (перс.) — чалма, ирвел мусульман халыкын вуйыш чимӹ хӓдӹр; фескы, тюбетейки ӓль ик цӹреӓн куштылгы матери гӹц шалга.
Тюбетейкы.
Тюбетейкы — крӱгӓ ӓль нӹлоголан, кашар оголан ӓль ляпцӓкӓ, пӱэргӹн ӓль ӹдӹрӓмӓшӹн куштылгы калпак, кыдым тӧрӧк вуйыш чиӓт, тюрк шамак тюбе гӹц лӹмӹм нӓлӹн, мычашым ӓль кӱкшӹцӹм анжыкта. Бисер, тӹрлӹмӹ доно цеверемдӹмӹ ылеш. Кыды тюрк йӹлмӹштӹжӹ "такыя" маналтеш. Кӹзӹт Центральный Ази, примереш Узбекистан, Казахстан, Киргизи, Туркменистан халавлӓ дӓ солавлӓштӹ) ӓль шонгырак эдемвлӓ намалыштыт, тенгеок Башкиришты дӓ Татарстанышты. Когонок тюбетейкы 1960-шы ивлӓн СССРышты пӓлӹмӹ ылын, тӹнӓм тӹдӹм шукын намалыштыныт, айыртемӹнок тетявлӓ, национальность шотыш нӓлӓлтде.
Фескы.
Фескы ӓль фес — Осман империштӹ, Йыдпелвел Африкышты вуйыш чимӹ хӓдӹр;якшар ӓль шим цӹреӓн миж калпак, кловой ӓль шим, парсын, ши ӓль шӧртньӹ кисть доно пӹтӹрӓл шӹндӹмӹ ылыт.
Тина Тӧрнер.
Тина Тӧрнер - (; шачынжок Анна Мэй Баллок (), ш. 26 ноябрь 1939, Натбуш, Теннесси, АУШ) — американ мырызы, мырывлӓн автор, актриса. Грэмми премин 8 гӓнӓ лауреатшы. Рок-н-роллын Кугижӓтаржы титул титулым намалеш.
Тина тӱнымбалны лун сек яжон танцуйышывлӓ лошты иктӹжӹ. Журнал Роллинг Стоун журнал тӹдӹм кӹзӹтшӹ жепӓш сек яжо мырызвлӓ логӹц иктешӹжӹ шотла.
Месса.
Ме́сса (, лат. "missa") — Католик Церкӹн (Католицизм) латин овуца семӹнь эртӓрӹмӹ тӹнг литургижӹ. Месса тӹнгӓлтӹш овуца, Шамак Литурги, Евхаристи Литурги дӓ мычаш овуцавлӓ гӹц шалга. Евхаристи Литургим лыдмы дӓ мырымы годым, церкӹн тымдымыжы семӹнь, кого вашталтмаш лиэш: киндӹ дон пӹрцӓш ӓрӓкӓ Иисус Христосын Кӓп дон Вӹрӹшкӹжӹ сӓрнӓлтӹт.
Пипи.
Пипи — (руш.ива, ветла́, раки́та, лоза́, лози́на, ве́рба () — тӹшкӓ, шошым толмым анжыкта, пеледеш: укшвлӓштӹ ӹлӹштӓшвлӓ анзыц ши цӹреӓн, пышкыды мижӓн пӓртнявлӓ лӓктӹт. Ти пяртнявлӓ гишӓн пипи халык лошты кого ӓкӓн ылеш.
Ӹжӹвӹр.
Ӹжӹвӹр — яргата, изирӓк ӹжӹвӹр йых кек, йыдпелвел полушариштӹ икпоратка климатан вӓрвлӓштӹ вӓрлӓнӓ. Европышты, Азиштӹ, Енисей гӹц ирвелнӹ, Россий территориштӹ пӹжӓшвлӓм опта. Пӹсӹ, шумышы кек, ӹлӹштӓшӓн укшвлӓ вӹлнӹ шукыжымок шӹнзӓ. Шкетӹм ӓль мыжырым вӓшлиӓш лиэш, но парьтым агыл. Качкеш: шӹнгӓвлӓм, шукшвлӓм,кӹцкӹвлӓм. Телеш шокшы вӓрвлӓш: Азиш, Африкыш, Сахарын кечӹвӓлвелӹш чонгештӓ.
Мечеть.
Мече́ть (— «кымалмы вӓр») — мусульманвлӓн аллахлан кымалмы вӓрӹштӹ.
Костёл.
Костёл (полякла:kościół), (ош рушла:касьцёл), (чехла:kostel), (словакла:kostol) — «церкӹ», «кӓрмӓн») — полякла, украинлӓ, ош рушла, чехлӓ да словакла христиан церкӹм анжыкта.
Тӹ годымок полякла, словакла, украинлӓ дӓ ош рушла православи церкӹ гишӓн попымы годым «костёл» шамакым ак кычылтеп. Ти шамакым католиквлӓн церкӹштӹ доно кӹлдӓт.
Кирха.
Ки́рха аль ки́рка — германизм, шӹренжок лӱтеранвлӓн йымылан ыдылмы вӓрӹштӹм, церкӹштӹм тенге маныт.
Хаджи Байрам мечеть.
Хаджи Байрам мечеть (турокла Hacı Bayram Camii) — Турциштӹ Анкара илӹн тошты (831 ин) мечетьшӹ.
Коджатепе мечеть.
Коджатепе мечеть (турокла Kocatepe Camii) — Турциштӹ Анкара илӹн сек кого мечетьшӹ.
Мечеть лӹмӹн этимологижӹ «коджа» ('кого') дон «тепе» ('кырык') шамаквлӓ гӹц лин.
Сӱлеймание мечеть.
Сӱлеймание мечеть (турокла Süleymaniye Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (1550 - 1557 ивлӓн) мечетьшӹ. Стамбул илӹн 2-шы сек кого мечетьшӹ.
Аллах.
Алла́х () — Араб йылмы гӹц шамак, кыды Йымым анжыкта.. В Исламышты "Аллах" шамак традици семӹнь цилӓ йиш Йымы ылеш. "Аллах" марынвлӓн "Йымы" семӹньок титулым анжыкта. Мусульманвлӓ семӹнь Аллах — йӹрвӓш ма улы тӹдӹм ӹштен дӓ тӹдӹм виктӓрӓ. Тӹдӹ гӹц пасна иктӓт техень пӓшӓм ӹштен ак керд. Аллахын уке ылмыжы лин ак керд - тӹдӹ цилӓ вӓреок йӹрвӓш ылеш. Аллах гань нимат весӹ уке, тӹдӹ абсолютный ылеш.
Эски мечеть.
Эски мечеть (турокла Eski Cami) — Турциштӹ Эдирне илӹн сек кого мечетьшӹ.
Мечеть лӹмӹн этимологижӹ «эски» ('тошты') шамак гӹц лин.
Иса Бей мечеть.
Иса Бей мечеть (турокла İsa Bey Camii) — Турциштӹ Измир илӹн Селчук райоништӹ сек тошты (1375 ин) мечетьшӹ.
Ыжар мечеть.
Ыжар мечеть тенгеок Йешил мечеть (турокла Yeşil Cami) — Турциштӹ Бурса халан тошты (1419 ин) мечетьшӹ.
Симсӹ мечеть.
Симсӹ мечеть тенгеок Султанахмет мечеть (турокла Sultan Ahmet Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (1609-1616 ивлӓн) дӓ сек кого мечетьшӹ.
Лӓлели мечеть.
Лӓлели мечеть (турокла Laleli Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (1760-1763 ивлӓн) мечетьшӹ.
Долмабахче мечеть.
Долмабахче мечеть (турокла Dolmabahçe Camii) — Турциштӹ Стамбул халан тошты (1853-1855 ин) мечетьшӹ.
Нуруосмание мечеть.
Нуруосмание мечеть (турокла Nuruosmaniye Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (1748-1755 ин) мечетьшӹ.
Эйӱп Султан мечеть.
Эйӱп Султан мечеть (турокла Eyüp Sultan Camii) — Турциштӹ Стамбул илӹн Эйӱп райоништӹ тошты (1458 ин) мечетьшӹ.
Фируз Ага мечеть.
Фируз Ага мечеть (турокла Firuz Ağa Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (1491 ин) мечетьшӹ.
Нусретие мечеть.
Нусретие мечеть (турокла Nusretiye Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Бейоглу районын тошты (1823 - 1826 ивлӓн) мечетьшӹ.
Фатих мечеть.
Нусретие мечеть (турокла Fatih Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (1463 - 1771 ивлӓн) мечетьшӹ.
Михримах Султан мечеть.
Михримах Султан мечеть (турокла Mihrimah Sultan Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (1562 - 1565 ивлӓн) мечетьшӹ.
Сапанджа.
Сакарья ил дӓ Сапанджа районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сапанджа (турокла Sapanca) — Турцин, ирвел Сакарья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 36.916 (пӱэргӹ: 18.579; ӹдӹрӓмӓш: 18.337) эдем ӹлен.
Памукова.
Сакарья ил дӓ Памукова районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Памукова (турокла Pamukova) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Сакарья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 26.757 (пӱэргӹ: 13.321; ӹдӹрӓмӓш: 13.436) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «памук» ('cotton') дон «ова» ('plain, lowland') шамаквлӓ гӹц лин.
Тараклы.
Сакарья ил дӓ Тараклы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Тараклы (турокла Taraklı) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Сакарья илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.693 (пӱэргӹ: 3.833; ӹдӹрӓмӓш: 3.860) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «тарак» ('comb') дон «-лы» (suffix: 'having of') шамаквлӓ гӹц лин.
Бафра.
Самсун ил дӓ Бафра районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бафра (турокла Bafra) — Турцин, йыдвел Самсун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 144.465 (пӱэргӹ: 70.655; ӹдӹрӓмӓш: 73.810) эдем ӹлен.
Везиркӧпрӱ.
Самсун ил дӓ Везиркӧпрӱ районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Везиркӧпрӱ (турокла Vezirköprü) — Турцин, вадывел Самсун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 105.447 (пӱэргӹ: 52.031; ӹдӹрӓмӓш: 53.416) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «везир» ('везир') дон «кӧпрӱ» ('кӹвер') шамаквлӓ гӹц лин.
Алачам.
Самсун ил дӓ Алачам районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Алачам (турокла Alaçam) — Турцин, йыд-вадывел Самсун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 29.949 (пӱэргӹ: 14.679; ӹдӹрӓмӓш: 15.270) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ала» ('ала') дон «чам» ('йӓктӹ') шамаквлӓ гӹц лин.
Якакент.
Самсун ил дӓ Якакент районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Якакент (турокла Yakakent) — Турцин, йыд-вадывел Самсун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 9.425 (пӱэргӹ: 4.590; ӹдӹрӓмӓш: 4.835) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «яка» ('против стороне...') дон «кент» ('хала') шамаквлӓ гӹц лин.
Хавза.
Самсун ил дӓ Хавза районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хавза (турокла Havza) — Турцин, кечӹвӓл Самсун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 45.188 (пӱэргӹ: 22.209; ӹдӹрӓмӓш: 22.979) эдем ӹлен.
Ладик.
Самсун ил дӓ Ладик районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ладик (турокла Ladik) — Турцин, йыд-вадывел Самсун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 17.849 (пӱэргӹ: 8.751; ӹдӹрӓмӓш: 9.098) эдем ӹлен.
Ладик йӓр.
Ладик йӓр (турокла Ladik Gölü) — Турцин, Самсун илӹн Ладик районын лишнӹш йӓр. Йӓрӹн кымдецшӹ 870 ге.
Асарджык.
Самсун ил дӓ Асарджык районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Асарджык (турокла Asarcık) — Турцин, йыд-вадывел Самсун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 18.867 (пӱэргӹ: 9.318; ӹдӹрӓмӓш: 9.549) эдем ӹлен.
Айваджык (Самсун).
Самсун ил дӓ Айваджык районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Айваджык (турокла Ayvacık) — Турцин, йыд-вадывел Самсун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 24.211 (пӱэргӹ: 12.091; ӹдӹрӓмӓш: 12.120) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «айва» ('айва') дон «-джык» ('dimunitive suffix') шамаквлӓ гӹц лин.
Айваджык (Чанаккале).
Чанаккале ил дӓ Айваджык районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Айваджык (турокла Ayvacık) — Турцин, кечӹвӓл Чанаккале илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шы ин тӹштӹ 30.409 (пӱэргӹ: 15.347; ӹдӹрӓмӓш: 15.062) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «айва» ('айва') дон «-джык» ('dimunitive suffix') шамаквлӓ гӹц лин.
Ондокузмайыс.
Самсун ил дӓ Ондокузмайыс районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ондокузмайыс (турокла Ondokuzmayıs) — Турцин, йыдвел Самсун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 24.338 (пӱэргӹ: 11.989; ӹдӹрӓмӓш: 12.349) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «он докуз» ('19') дон «майыс» ('май') шамаквлӓ гӹц лин.
Терме.
Самсун ил дӓ Терме районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Терме (турокла Terme) — Турцин, ирвел Самсун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 74.912 (пӱэргӹ: 36.918; ӹдӹрӓмӓш: 37.994) эдем ӹлен.
Синагога.
a>, 1270 и. Мӱлӓндӹ вӹлнӹш сек тошты ӹштӹшӹ синагога.
Синаго́га (, «погынымаш»;, "бейт кне́сет" — «погынымаш пӧрт»;, "шул" — «школ»). Синагога иудаизмӹм виӓнгдӹмӓштӹ дӓ еврейвлӓн ӹлӹмӓшӹштӹштӹ пиш кого рольым мадын. Синагога йымылан ыдылмы вӓр веле агыл, тенгеок школ семӹнят ӹштӓ.
Салыпазары.
Самсун ил дӓ Салыпазары районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Салыпазары (турокла Salıpazarı) — Турцин, ирвел Самсун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 20.393 (пӱэргӹ: 10.177; ӹдӹрӓмӓш: 10.216) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «салы» ('Tuesday') дон «пазар» ('пазар' «пазары» 'пазаржы') шамаквлӓ гӹц лин.
Чаршамба.
Самсун ил дӓ Чаршамба районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чаршамба (турокла Çarşamba) — Турцин, ирвел Самсун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 137.362 (пӱэргӹ: 68.039; ӹдӹрӓмӓш: 69.323) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чаршамба» ('Wednesday') шамак гӹц лин.
Кавак.
Самсун ил дӓ Кавак районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кавак (турокла Kavak) — Турцин, покшал Самсун илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 20.940 (пӱэргӹ: 10.228; ӹдӹрӓмӓш: 10.712) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кавак» ('poplar') шамак гӹц лин.
Атакум.
Самсун ил дӓ Атакум районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Атакум (турокла Atakum) — Турцин, покшал Самсун илӹн дӓ Самсун халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 123.904 (пӱэргӹ: 61.493; ӹдӹрӓмӓш: 62.411) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «Ата» ('Ататӱрк') дон «кум» ('sand') шамаквлӓ гӹц лин.
Джаник.
Самсун ил дӓ Джаник районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Джаник (турокла Canik) — Турцин, покшал Самсун илӹн дӓ Самсун халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 91.052 (пӱэргӹ: 46.061; ӹдӹрӓмӓш: 44.991) эдем ӹлен.
Илкадым.
Самсун ил дӓ Илкадым районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Илкадым (турокла İlkadım) — Турцин, покшал Самсун илӹн дӓ Самсун халан центр районжы ("илчежӹ"). Вадывелнӹ Атакум, йыдвелнӹ Шим тангыж ирвелнӹ Джаник, кечывӓлвелнӹ Кавак доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 315.089 (пӱэргӹ: 156.252; ӹдӹрӓмӓш: 158.837) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «илк» ('пӹтӓришӹ') дон «адым» ('step') шамаквлӓ гӹц лин.
Теккекӧй.
Самсун ил дӓ Теккекӧй районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Теккекӧй (турокла Tekkeköy) — Турцин, покшал Самсун илӹн дӓ Самсун халан центр районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 49.302 (пӱэргӹ: 24.534; ӹдӹрӓмӓш: 24.768) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «текке» ('Ханака') дон «кӧй» ('сола') шамаквлӓ гӹц лин.
Кангал.
Сивас ил дӓ Кангал районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Kangal Dog (Anatolian shepherd dog)
Кангал (турокла Kangal) — Турцин, кечӹвӓл Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 25.907 (пӱэргӹ: 13.043; ӹдӹрӓмӓш: 12.864) эдем ӹлен.
Эль Греко.
Доми́никос Теотоко́пулос, кымданжок Эль Гре́ко лӹм доно палӹ (, тенгеок Доминико, Доменико да Теотокопули вариантвлӓ вӓшлиӓлтӹт;, кырык марла «Грек» лиэш; 1541—1614) — испан артньык. Шачынжок — грек, шачмы варжӹКрит ошмаоты.
Эль Греко паштекшӹ тыменьшӹвлӓм кодыде, седӹндонат тӹдӹн мастарлыкшым колымыжы паштек лач 300 иштӹ веле ӓклӓш тӹнгалӹнӹт. Сӓмӹрӹк ылмыжы годым Эль Греко иконвлӓм сирӓш тыменьӹн. 26 иашӹн тӹдӹ Венециш кен, кышты Тицианын школышкыжы тыменяш пырен. 1576 ин Эль Греко Испаниш кен дӓ Испанин Филипп II кугижӓн кудвичӹштӹжӹ артньык семӹнь пӓшӓлен. Таманяр жепӹштӹ тӹдӹ Толедош — Испанин тошты вуйхалашкыжы ӹлӓш ванжен, кышты колымыжы якте ӹлен. Эль Греко ирӹкӹм яратышы дӓ ӹшкӹмжӹм шотеш пиштӹктӹшӹ эдем, ӹшке йиш стиль доно вазышы артньык ылын. Картинвлӓштӹжӹ соок "Грек" лӹмӹм шӹнден.
Эль Греко 7 апрельын 1614 ин колен. Толедошты Санто Домингос Эль Антигуо Монастирӹштӹ тайымы.
Гӱрӱн.
Сивас ил дӓ Гӱрӱн районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӱрӱн (турокла Gürün) — Турцин, кечӹвӓл Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 21.283 (пӱэргӹ: 10.746; ӹдӹрӓмӓш: 10.537) эдем ӹлен.
Игбовлӓ.
Игбовлӓ (игбола Ndị Igbọ) — кечӹвӓл-ирвел Нигериӹштӹ ӹлӹшӹ халык. Игбовлӓвлӓн шотышты 15–30 млн. нӓрӹ.
Игалавлӓ.
Игалавлӓ (игалала ?) — кечӹвӓл-ирвел Нигериӹштӹ ӹлӹшӹ халык. Игалавлӓн шотышты 2 млн. нӓрӹ.
Иджовлӓ.
Иджовлӓ (иджола ?) — кечӹвӓл-ирвел Нигериӹштӹ ӹлӹшӹ халык. Иджовлӓн шотышты 15 млн. нӓрӹ.
Игбиравлӓ.
Игбиравлӓ тенгеок Эбиравлӓ (игбирала ?) — кечӹвӓл Нигериӹштӹ ӹлӹшӹ халык. Игбиравлӓн шотышты 1,4 млн. нӓрӹ.
Лӱтер, Мартин.
Ма́ртин Лӱтер тенгеок (Мартин Лютер) (; 10 ноябрь 1483, Айслебен, Саксони — 18 февраль 1546, тӹшток) — христиан религин йымы шаям намалшы, теолог, Реформацин инициаторжы, Библим немӹц йӹлмӹш сӓрӹзӹ. Лӹмешӹжӹ протестанизмӹн ик укшланжы лӱтеранствылан лӹмӹм пумы.
Исоковлӓ.
Исоковлӓ (исокола ?) — кечӹвӓл Нигериӹштӹ (Дельта штат) ӹлӹшӹ халык. Исоковлӓн шотышты 532 тӹжем нӓрӹ.
Итсекиривлӓ.
Итсекиривлӓ (итсекирила Ndị Igbọ) — кечӹвӓл Нигериӹштӹ (Дельта штат) ӹлӹшӹ халык. Итсекиривлӓн шотышты 800 тӹжем – 1 млн. нӓрӹ.
Урхобовлӓ.
Урхобовлӓ (урхобола ?) — кечӹвӓл Нигериӹштӹ (Дельта штат) ӹлӹшӹ халык. Урхобовлӓн шотышты 1 млн. нӓрӹ.
Библи.
Финнлӓ сирӹмӹ пӹтӓриш Библин тӹнг ӹлӹштӓшӹжӹ. 1642 и
Би́бли (— шукым анжыктышы шот — «книгӓ, сирӹмаш») — христианвлӓн валгыды тествлӓштӹ, кыдывлӓТошты Согонь дон У Согонь гӹц шалгат дӓ иктӹш погымы ылыт. Тошты Согонь (Танах) иудейвлӓлӓнӓт валгыды текстеш шотлалтеш.
Тошты Согонь кугезӹ еврей йӹлмӹ (библи иврит) доно сирӹмӹ, лач кыды-тидӹ лаштыкшым веле арамей йӹлмӹ доно сирӹмӹ. У Согонь кугезӹ греклӓ — койнелӓ сирӹмӹ. Кырык марлашкы эче цилӓ Библим сӓрӹмӹ агыл.
Аннангвлӓ.
Аннангвлӓ (аннангла ?) — кечӹвӓл-ирвел Нигериӹштӹ (Аква-Ибом штат) ӹлӹшӹ халык. Аннангвлӓн шотышты 1,545 млн. нӓрӹ.
Экетвлӓ.
Экетвлӓ (экетла ?) — кечӹвӓл-ирвел Нигериӹштӹ (Аква-Ибом штат, Экет хала) ӹлӹшӹ халык. Экетвлӓн шотышты 1 млн. нӓрӹ.
Оронвлӓ.
Оронвлӓ (оронла Oro Ukpabang) — кечӹвӓл-ирвел Нигериӹштӹ (Аква-Ибом штат) ӹлӹшӹ халык. Оронвлӓн шотышты 250 тӹжем нӓрӹ.
Йорубавлӓ.
Йорубавлӓ (йорубала Àwọn ọmọ Yorùbá) — кечӹвӓл-вадывел Нигериӹштӹ ӹлӹшӹ халык. Йорубавлӓн шотышты 30 млн. нӓрӹ.
Хаусавлӓ.
Хаусавлӓ (хаусала Hausawa) — йыдвел Нигериӹштӹ дӓ кечӹвӓл-ирвел Нигер ӹлӹшӹ халык. Хаусавлӓн шотышты 30-35 млн. нӓрӹ.
Коран.
Кора́н (— "аль-К̣ур’а̄н ") — мусульманвлӓн валгыды книгӓштӹ. «Коран» араб йӹлмӹ гӹц лин дӓ «юкын лыдмашым», «тымдымашым» анжыкта.
Кораным Мухаммедӹн шаявлӓжӹ гӹц сахаб тыменьшӹвлӓжӹ сиренӹт. Кораным Джабраил лӹмӓн суксы Мухаммедлӓн шайыштын дӓ тидӹ 23 и нӓрӹ шыпшылтын. Пӹтӓриш тымдымаш шаявлӓм Мухаммед 40 иӓш ылмыжы годым колын, тидӹ Виӓн йыд (Рамадан) тӹлзӹн лиӓлтӹн.
Фульбевлӓ.
Фульбевлӓ тенгеок Фуланивлӓ (фульбела sg: Pullo pl: Fulɓe) — Вадывел Африкышты (Гвиней, Камерун, Нигери, Сенегал, Покшал Африка Республика, Буркина Фасо, Бенин, Мали, Нигер, Гамби, Гвиней-Бисау, Гана, Чад, Сьерра-Леоне, Мавритани дӓ Суданышты) ӹлӹшӹ мусульман халык. Фульбевлӓн шотышты 27 млн. нӓрӹ.
Дивриги.
Сивас ил дӓ Дивриги районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Дивриги (турокла Divriği) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 16.713 (пӱэргӹ: 8.541; ӹдӹрӓмӓш: 8.172) эдем ӹлен.
Имранлы.
Сивас ил дӓ Имранлы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Имранлы (турокла İmranlı) — Турцин, ирвел Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 7.483 (пӱэргӹ: 3.782; ӹдӹрӓмӓш: 3.701) эдем ӹлен.
Сушехри.
Сивас ил дӓ Сушехри районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сушехри (турокла Suşehri) — Турцин, йыд-ирвел Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 28.044 (пӱэргӹ: 14.020; ӹдӹрӓмӓш: 14.024) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «су» ('вӹд') дон «шехир» ('хала' «шехири» → «шехри» 'халажы') шамаквлӓ гӹц лин.
Талмуд.
Талму́д (, «тымдымаш, тыменьмӓш») — иудаизмӹн йымы ыдылмы, этика дон прававлӓ гишӓн сирӹмӹ шукы томан шанымашвлӓ дон правилывлӓ, кышкы Мишна дон Гемара пырат.
Акынджылар.
Сивас ил дӓ Акынджылар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Акынджылар (турокла Akıncılar) — Турцин, йыд-ирвел Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 5.226 (пӱэргӹ: 2.645; ӹдӹрӓмӓш: 2.581) эдем ӹлен.
Гӧлова.
Сивас ил дӓ Гӧлова районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӧлова (турокла Gölova) — Турцин, йыд-ирвел Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 3.586 (пӱэргӹ: 1.814; ӹдӹрӓмӓш: 1.772) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӧл» ('йӓр') дон «ова» ('лапата') шамаквлӓ гӹц лин.
Хафик.
Сивас ил дӓ Хафик районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хафик (турокла Hafik) — Турцин, йыдвел Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 8.895 (пӱэргӹ: 4.484; ӹдӹрӓмӓш: 4.411) эдем ӹлен.
Йылдызели.
Сивас ил дӓ Йылдызели районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Йылдызели (турокла Yıldızeli) — Турцин, йыд-вадывел Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 47.228 (пӱэргӹ: 23.822; ӹдӹрӓмӓш: 23.406) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «йылдыз» ('star') дон «эль» ('эл'; «эли» 'элжӹ') шамаквлӓ гӹц лин.
Шаркышла.
Сивас ил дӓ Шаркышла районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Шаркышла (турокла Şarkışla) — Турцин, вадывел Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 41.031 (пӱэргӹ: 20.451; ӹдӹрӓмӓш: 20.580) эдем ӹлен.
Гемерек.
Сивас ил дӓ Гемерек районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гемерек (турокла Gemerek) — Турцин, вадывел Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 28.718 (пӱэргӹ: 14.276; ӹдӹрӓмӓш: 14.442) эдем ӹлен.
Улаш.
Сивас ил дӓ Улаш районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Улаш (турокла Ulaş) — Турцин, покшал Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 10.902 (пӱэргӹ: 5.545; ӹдӹрӓмӓш: 5.357) эдем ӹлен.
Доганшар.
Сивас ил дӓ Доганшар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Доганшар (турокла Doğanşar) — Турцин, йыдвел Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 2.939 (пӱэргӹ: 1.407; ӹдӹрӓмӓш: 1.532) эдем ӹлен.
Коюлхисар.
Сивас ил дӓ Коюлхисар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Коюлхисар (турокла Koyulhisar) — Турцин, йыдвел Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 12.943 (пӱэргӹ: 6.302; ӹдӹрӓмӓш: 6.641) эдем ӹлен.
Зара.
Сивас ил дӓ Зара районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Зара (турокла Zara) — Турцин, йыдвел Сивас илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 23.380 (пӱэргӹ: 11.691; ӹдӹрӓмӓш: 11.689) эдем ӹлен.
Первари.
Сиирт ил дӓ Первари районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Первари (турокла Pervari) — Турцин, ирвел Сиирт илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 33.401 (пӱэргӹ: 17.342; ӹдӹрӓмӓш: 16.059) эдем ӹлен.
Эрух.
Сиирт ил дӓ Эрух районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эрух (турокла Eruh) — Турцин, кечӹвӓл Сиирт илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 19.775 (пӱэргӹ: 10.732; ӹдӹрӓмӓш: 9.043) эдем ӹлен.
Курталан.
Сиирт ил дӓ Курталан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Курталан (турокла Kurtalan) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Сиирт илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 56.282 (пӱэргӹ: 28.641; ӹдӹрӓмӓш: 27.641) эдем ӹлен.
Байкан.
Сиирт ил дӓ Байкан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Байкан (турокла Baykan) — Турцин, йыд-вадывел Сиирт илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 29.149 (пӱэргӹ: 14.933; ӹдӹрӓмӓш: 14.216) эдем ӹлен.
Айдынлар.
Сиирт ил дӓ Айдынлар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Айдынлар (турокла Aydınlar) — Турцин, покшал Сиирт илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 4.034 (пӱэргӹ: 2.133; ӹдӹрӓмӓш: 1.901) эдем ӹлен.
Ширван (Турци).
Сиирт ил дӓ Ширван районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ширван (турокла Şirvan) — Турцин, йыдвел Сиирт илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 24.389 (пӱэргӹ: 12.464; ӹдӹрӓмӓш: 11.925) эдем ӹлен.
Тӱркели.
Синоп ил дӓ Тӱркели районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Тӱркели (турокла Türkeli) — Турцин, йыд-вадывел Синоп илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 14.686 (пӱэргӹ: 7.141; ӹдӹрӓмӓш: 7.545) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «тӱрк» ('турок') дон «эль» ('эл'; «эли» 'элжӹ') шамаквлӓ гӹц лин.
Аянджык.
Синоп ил дӓ Аянджык районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Аянджык (турокла Ayancık) — Турцин, йыд-вадывел Синоп илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 22.845 (пӱэргӹ: 11.259; ӹдӹрӓмӓш: 11.586) эдем ӹлен.
Вӹдъял.
Вӹдъял — океанын, тангыжын, йӓрӹн, йогын лаштыкшы, кыды мӱлӓндӹм келгӹн пӹчкеден пыра, тӹ годымок кого дӓ тӹнг вӹд доно кӹлжӹм ак ямды. Кырык марла "вӹдъял" доно иксӓ шамакым шӹренжок яркалат.
Техень вӹдъялвлӓ лин кердӹт: бухта, фьӧрд, лагуна, гавань, эстуари, лиман.
Коккола.
Коккола — Вадывел Финляндин хала дӓ муниципалитет, Центральный Остроботнин провинциштӹ ("Кески-Похьянмаа"). Ботнический вӹдъял тӹрӹштӹ вӓрлӓнӓ дӓ Финляндиштӹ кого портвлӓ ло гӹц иктӹжӹ ылеш.
Истори.
1620 ин швед король Густав II Адольф доно Кокколам ӹштӹмӹ ылын. 1765 ин вес сӓндӓлӹквлӓ доно торгеяш правам нӓлӹн. XVIII—XIX курымвлӓн тигыт торгейымы центр ылын.
Ӹлӹзӹ шот.
2009 и перепись семӹнь 45 766 эдем.
Культуры.
Коккола — хала, кышты музыкы овуца перегӓлтеш, Центральный Остроботнин камерный оркестрын родинеш шотлалтеш. Хала центр "Неристан" маналтеш дӓ кого район ылеш, кышты шукы пу пӧрт. Мӹндӹрнӹ агыл К. Х. Ренлундын Художественный галерейы, Истори музей, Пӧрттӱм шӹмлӹшӹ музей, тенгеок халашты ратушы вӓрлӓнӓ — фасадыштыжыв архитектор Карл Людвиг Энгель подписьым тӹшӓк коден. И гӹц иш Кокколашты юниорвлӓ лошты футбол чемпионатвлӓ эртӓрӓлтӹт. Венециан айо, кыды кӓнгӹжӹм ыжатен колтымлан ылеш, август тӹлзӹн остатка кечӹвлӓн эртӓрӓлтеш
Лахти.
Ла́хти — Финляндиштӹ хала дӓ коммуна, Кечӹвӓлвел Финляндиштӹ губерни. Весиярви йӓрӹн кечӹвӓлвел лаштыкышты вӓрлӓнӓ
Ӹлӹзӹ шот.
Ӹлӹзӹ шот — 100 095 эдем. Финлянди халавлӓ лошты ӹлӹзӹ шот доно кӓндӓкшӹмшӹ вӓрӹм нӓлеш.
Лӹм.
Лахти фин гӹц сӓрӹмӹкӹ — «вӹдъял»
Истори.
a> ин, Весиярви йӓр гӹц каймы.
Сек пӹтӓри Лахти гишӓн 1445 иӓш документвлӓштӹ сирӹмӹ ылын.
Культуры.
И гӹц иш Лахтиштӹ органн дӓ джаз фестивальвлӓ эртӓрӓлтӹт. Июль тӹлзӹн уже таманяр и хала фестиваль «» («Лахти Йыдвлӓ») эртӓрӓлтеш.
Вес сӓндӓлӹквлӓштӹ хала оркестр «Лахти Симфони», Осмо Вянскя дирижер вуйлатымы доно кымдан пӓлӹмӹ ылеш.
Райсио.
"Ра́йсио — Лачокла Финляндин провинциштӹ хала, Вадывел Финляндин губерништӹ, Турку дӓ Наантали халавлӓ докы лишнӹ.
Истори.
Истори документвлӓштӹ Райсио сек пӹтӓри 1292 ин ӓштӓлтӹн.
Климат.
Райсио кечӹвӓлвел-вадывел Финляндиштӹ вӓрлӓнӓ, пышкыды климат.
Хельсинки.
Хе́льсинки" 'Хельсингфо́рс ӓль Гельсингфо́рс — столицы дӓ Финляндин кого хала, Уусимаа провинцин административный центр. Финляндин кечӹвӓлвелнӹ, Фин вӹдъял тӹрӹштӹ вӓрлӓнӓ.
Ӹлӹзӹ шот.
Ӹлӹзӹ шот — 588 941 эдем. Халашты вес сӓндӓлӹк халык иктӓ 10 % нӓлеш.
Хельсинки вес спутник-халавлӓ Вантаа, Эспоо дӓ Кауниайнен доно кого столицы-регионым миллион утла эдем доно ӹштӓ. Хельсинки — Финляндиштӹ бизнес, образовани, культуры дӓ наукы центр. Хельсинкиштӹ 8 университет.
Куусамо.
Ку́усамо — йыдпелвел-ирвел Финляндиштӹ вӓрлӓнӓ. Койллисмаа районышты кок общины ло гӹц иктӹжӹ.
Ӹлӹзӹ шот.
Ӹлӹзӹ шот — 17 003 эдем.
Спорт.
Куусамо — телшӹ йиш спортын кого центыржы, и мычкы тӹштӹ иктӓ ик миллион турист ылыт.
История.
XVII курым якте Куусамо территориштӹ саамвлӓ вӓрлӓненӹт. 1673 и гӹц тӹнгӓлӹн финн халык ти вӓрвлӓштӹ ӹлӓш тӹнгӓлӹн.
Мерӓ.
Халык Мерӓ (Рушан: Меря) ыльы тошты годшы Йыл-финнугрвлӓ. Ти кытлашты тӹдӹ ӹрдӹ ирвел Россий ылеш: Ярослав,
Кострома, Иванов, Владимир обдастьвлӓшты. Тӹштӹ Пиш шукы археологи предметвлӓм рок гӹц мон лыктыныт.
Пӹтäришe шая вӓшлиеш гот Йордан доно. Тӹдӹ халыкым "мерен" лӹмдеш ыльы. Археологвлӓ маныт мерен вуйхалажы Сар-городище Неройӓр сиршты Ростов доно ыльы. Ярославль-хала тоштын мерен хала ыльы.
Мерӓн йылмы финн-угр йылмы ылеш, тембӓл весӹ йылмывлӓлӓн: марын, муром, эрзӓ, мещера дӓ вепс. Лӹмлӹ версия улы ма мерӓн вадывел марӹн(марен) укш ыльы.
References.
М
Вена.
Вена (,) — Австрин федерал вуйхалажы. Венышты 1,68 млн эдем ӹлӓ (2008); хала йӹр ӹлемвлӓ доно ӹлӹзӹ шотшы 2,3 млн (Австрин ӹлӹзӹ шот гӹц 25 % гӹц шукырак). Европа Ушемӹн 9-шӹ кого халажы. Австрин культура, экономика, финанс дӓ политика покшалжы.
Вена университетӹштӹ мары йӹлмӹ курсвлӓм лыдыт. 2007-шӹ ин кырык мары йӹлмӹм тыменьшӹ группа ылын.
Эрфелек.
Синоп ил дӓ Эрфелек районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эрфелек (турокла Ayancık) — Турцин, йыдвел Синоп илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 12.027 (пӱэргӹ: 5.963; ӹдӹрӓмӓш: 6.064) эдем ӹлен.
Герзе.
Синоп ил дӓ Герзе районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Герзе (турокла Gerze) — Турцин, йыдвел Синоп илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 20.187 (пӱэргӹ: 9.747; ӹдӹрӓмӓш: 10.440) эдем ӹлен.
Дикмен.
Синоп ил дӓ Дикмен районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Дикмен (турокла Dikmen) — Турцин, ирвел Синоп илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 6.811 (пӱэргӹ: 3.332; ӹдӹрӓмӓш: 3.479) эдем ӹлен.
Дураган.
Синоп ил дӓ Дураган районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Дураган (турокла Durağan) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Синоп илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 22.508 (пӱэргӹ: 11.251; ӹдӹрӓмӓш: 11.257) эдем ӹлен.
Сарайдӱзӱ.
Синоп ил дӓ Сарайдӱзӱ районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сарайдӱзӱ (турокла Saraydüzü) — Турцин, кечӹвӓл Синоп илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 22.508 (пӱэргӹ: 11.251; ӹдӹрӓмӓш: 11.257) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «сарай» ('кӱпалат') дон «дӱз» ('лапата'; «дӱзӱ» 'лапатажы') шамаквлӓ гӹц лин.
Боябат.
Синоп ил дӓ Боябат районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Боябат (турокла Boyabat) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Синоп илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 42.978 (пӱэргӹ: 21.300; ӹдӹрӓмӓш: 21.678) эдем ӹлен.
Малкара.
Текирдаг ил дӓ Малкара районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Малкара (турокла Malkara) — Турцин, ирвел Текирдаг илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 56.308 (пӱэргӹ: 28.944; ӹдӹрӓмӓш: 27.364) эдем ӹлен.
Муратлы.
Текирдаг ил дӓ Муратлы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Муратлы (турокла Muratlı) — Турцин, йыдвел Текирдаг илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 26.175 (пӱэргӹ: 13.145; ӹдӹрӓмӓш: 13.030) эдем ӹлен.
Хайраболу.
Текирдаг ил дӓ Хайраболу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хайраболу (турокла Hayrabolu) — Турцин, йыдвел Текирдаг илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 37.422 (пӱэргӹ: 19.641; ӹдӹрӓмӓш: 17.781) эдем ӹлен.
Чорлу.
Текирдаг ил дӓ Чорлу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чорлу (турокла Çorlu) — Турцин, ирвел Текирдаг илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 236.682 (пӱэргӹ: 122.476; ӹдӹрӓмӓш: 114.206) эдем ӹлен.
Шаркӧй.
Текирдаг ил дӓ Шаркӧй районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Шаркӧй (турокла Şarköy) — Турцин, кечӹвӓл Текирдаг илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 29.933 (пӱэргӹ: 15.107; ӹдӹрӓмӓш: 14.826) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «шар» - «шехир» ('хала') дон «кӧй» ('сола') шамаквлӓ гӹц лин.
Черкезкӧй.
Текирдаг ил дӓ Черкезкӧй районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Черкезкӧй (турокла Çerkezköy) — Турцин, ирвел Текирдаг илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 147.239 (пӱэргӹ: 76.583; ӹдӹрӓмӓш: 70.656) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «черкез» ('черкез') дон «кӧй» ('сола') шамаквлӓ гӹц лин.
Мармара Эреглиси.
Текирдаг ил дӓ Мармара Эреглиси районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Мармара Эреглиси (турокла Marmara Ereğlisi) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Текирдаг илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 25.061 (пӱэргӹ: 13.283; ӹдӹрӓмӓш: 11.778) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «Мармара» ('Мармара тангыж') дон «Эрегли» ('сола лӹм' «Эреглиси» 'Эреглижӹ') шамаквлӓ гӹц лин.
Церкӹ.
Валгыды Йозым ӹштӹшӹ Миколайын церкӹжӹ Микрӓкӹштӹ
Церкӹ () — архитектур ансамбль, кышты йымы ыдылмы процессвлӓм эртӓрӓт. "Церкӹ" шамакым православи, католицизм дӓ протестант (лӱтеран) религи гишӓн попымы годым кычылтыт.
Решадие.
Токат ил дӓ Решадие районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Решадие (турокла Reşadiye) — Турцин, ирвел Токат илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 42.952 (пӱэргӹ: 21.727; ӹдӹрӓмӓш: 21.225) эдем ӹлен.
Башчифтлик.
Токат ил дӓ Башчифтлик районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Башчифтлик (турокла Başçiftlik) — Турцин, ирвел Токат илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 5.610 (пӱэргӹ: 2.734; ӹдӹрӓмӓш: 2.876) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «баш» ('head, principal') дон «чифтлик» ('farm') шамаквлӓ гӹц лин.
Алмус.
Токат ил дӓ Алмус районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Алмус (турокла Almus) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Токат илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 29.136 (пӱэргӹ: 14.627; ӹдӹрӓмӓш: 14.509) эдем ӹлен.
Эрбаа.
Токат ил дӓ Эрбаа районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эрбаа (турокла Erbaa) — Турцин, йыдвел Токат илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 96.059 (пӱэргӹ: 47.462; ӹдӹрӓмӓш: 48.597) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ арабла «эрбаа أربعة» ('нӹлӹт') шамак гӹц лин.
Турхал.
Токат ил дӓ Турхал районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Турхал (турокла Turhal) — Турцин, йыд-вадывел Токат илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 87.826 (пӱэргӹ: 43.291; ӹдӹрӓмӓш: 44.535) эдем ӹлен.
Зиле.
Токат ил дӓ Зиле районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Зиле (турокла Zile) — Турцин, вадывел Токат илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 67.224 (пӱэргӹ: 33.266; ӹдӹрӓмӓш: 33.958) эдем ӹлен.
Сулусарай.
Токат ил дӓ Сулусарай районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сулусарай (турокла Sulusaray) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Токат илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 67.224 (пӱэргӹ: 33.266; ӹдӹрӓмӓш: 33.958) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «сулу» ('watery') дон «сарай» ('кӱпалат') шамаквлӓ гӹц лин.
Пазар (Токат).
Токат ил дӓ Пазар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Пазар (турокла Pazar) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Токат илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15.261 (пӱэргӹ: 7.621; ӹдӹрӓмӓш: 7.640) эдем ӹлен.
Артова.
Токат ил дӓ Артова районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Артова (турокла Artova) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Токат илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 10.770 (пӱэргӹ: 5.510; ӹдӹрӓмӓш: 5.260) эдем ӹлен.
Никсар.
Токат ил дӓ Никсар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Никсар (турокла Niksar) — Турцин, йыдвел Токат илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 64.076 (пӱэргӹ: 31.475; ӹдӹрӓмӓш: 32.601) эдем ӹлен.
Оф.
Трабзон ил дӓ Оф районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Оф (турокла Of) — Турцин, йыд-ирвел Трабзон илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 48.463 (пӱэргӹ: 23.898; ӹдӹрӓмӓш: 24.565) эдем ӹлен.
Пи.
Кинофильм гӹц пӓлӹмӹ Лэсси "Lassie" пи. (1965)
Пи () - тонышы вольык. Кӹзӹтшӹ жепӹн пиш шукы йиш пи улы, кыдывлӓ ӹшке лоштышты пиш когон айыртемӓлтӹт. Пивлӓ кӓпӹштӹ донат изивлӓ дӓ коговлӓ ылыт, шамаклан (шӱ тӹнг якте) таманяр сантиметр (чихуахуа), а (ирланди дог метр нӓрӹ лин кердеш. Цӹрештӹ донат пивлӓ пиш тӹрлӹ ылыт.
Аманыр.
Аманыр () сола — Кого Йынгы ӓнгӹр лишнӹ вӓрлӓнӓ, Йоласал гӹц 3 уштыш нӓрӹ.
Аман дӓ Мердуш тиштӹ первиш ӹлӓш тӹнгӓлӹнӹт. 1795-шӹ ин 25 кудвичӹ ылын. 1919-шӹ ин 38 кудвичӹ ылын (87 пӱэргӹ дӓ 97 ӹдӹрӓмӓш). 1929-шӹ ин 37 кудвичӹ ылын (93 пӱэргӹ дӓ 102 ӹдӹрӓмӓш). 2001-шӹ ин 43 кудвичӹм шотлымы (48 пӱэргӹ дӓ 55 ӹдӹрӓмӓш).
Аман.
Аман - Аманыр солалан негӹцӹм пиштӹшӹ логӹц иктӹжӹ. Аманыр Йоласал лишнӹ вӓрлӓнӓ.
Мердуш.
Мердуш - Аманыр солалан негӹцӹм пиштӹшӹ логӹц иктӹжӹ. Аманыр Йоласал лишнӹ вӓрлӓнӓ.
Ӓпшӓт-пелӓк.
Ӓпшӓт-пелӓк () Кырык сирӹштӹ, изи ӓнгӹр карем доно лишнӹ вӓрлӓнӓ, Аказан мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола. Кузнецово якте 2 уштыш.
1717-шӹ ин 57 кудвичӹ/ӹлем ылын (174 пуэргӹ дӓ 155 ӹдӹрӓмӓш). 1859-шӹ ин 44 кудвичӹ ылын (98 пуэргӹ дӓ 106 ӹдӹрӓмӓш). 1897-шӹ ин 40 кудвичӹ ылын (112 пуэргӹ дӓ 100 ӹдӹрӓмӓш).
2001-шӹ ин 47 кудвичӹм шотлымы (71 пуэргӹ дӓ 72 ӹдӹрӓмӓш).
Кутюна.
Кутюна () — Кырык сирӹштӹ, Акпарсын мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола. Мишан карем лишнӹ вӓрлӓнӓ. Кулаков якте 4 уштыш. Кутюн, Акпарсын эргӹ - Кутюна солалан негӹцӹм пиштӹшӹ логӹц иктӹжӹ. Кутюнжы 5 тетявлӓ ыльы: Сибат, Минча, Сибулат, Сильдуш, Сибатор.
Нырмычаш.
Нырмычаш () — сола Кырык сирӹштӹ, Тохпай мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола. Тоштышы лӹм - Ошараш.
Истори.
1897-шӹ ин Нырмычаштӹ 11 кудвичӹ ылын (33 пӱэргӹ дӓ 30 ӹдӹрӓмӓш). 1915-шӹ ин 19 кудвичӹ ылын 79 эдем ӹлен.
Йылйӓл.
Йылйӓл () — сола Кырык сирӹштӹ, Ковашан мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола. Документвлӓштӹ 1717-шӹ ин анжыкталеш.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Йыл гӹц 2 уштыш.
1717-шӹ ин Йылйӓлштӹ 45 кудвичӹ ылын (172 пӱэргӹ дӓ 154 ӹдӹрӓмӓш).
1795-шӹ ин Кого Йылйӓлштӹ 30 кудвичӹ ылын, Атьйӓлӹштӹ - 15, Итюкышты - 26, Высокой - 17, Шунӓнгӹрштӹ - 17.
1898-шӹ ин Йылйӓлштӹ 53 кудвичӹ ылын (153 пӱэргӹ дӓ 147 ӹдӹрӓмӓш).
2001-шӹ ин ти солашты 69 пӧрт ылын, кыдын логӹц шӹмӹтшӹ охыр. 157 ӹлӹзӹ (65 пӱэргӹ да 92 ӹдӹрӓмӓш) ӹлен. Нӹнӹ логыц: марынжы - 153 эдем, рушынжы - 4 эдем.
Транспорт.
Цикмӓ — Йылйӓл автобус каштеш.
4.50, 6.20, 7.40, 10.40, 12.00, 13.40, 18.05
Аскоцентрум.
"Ascocenda Royal Sapphire x Vanda coerulea"
Аскоцентрум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 13 йиш тӹрлӹ "аскоцентрум" улы.
Дендробиум.
Дендробиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1200 йиш тӹрлӹ дендробиум улы.
Усола.
Усола () — сола Кырык сирӹштӹ, Яныгит мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
1897-шӹ ин Усолаштӹ 39 кудвичӹ ылын (50 пӱэргӹ дӓ 50 ӹдӹрӓмӓш).
1915-шӹ ин 39 кудвичӹ 174 эдем доно ӹлен.
1919-шӹ ин 20 кудвичӹ 137 эдем доно ӹлен.
1929-шӹ ин Усолаштӹ 32 кудвичӹ ылын (73 пӱэргӹ дӓ 72 ӹдӹрӓмӓш), марынвлӓ - 139, рушанвлӓ - 6 эдем ӹлен.
2001-шӹ ин 88 кудвичӹ ылын (108 пӱэргӹ дӓ 157 ӹдӹрӓмӓш).
Хайрат.
Трабзон ил дӓ Хайрат районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хайрат (турокла Hayrat) — Турцин, ирвел Трабзон илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 11.930 (пӱэргӹ: 5.911; ӹдӹрӓмӓш: 6.019) эдем ӹлен.
Чайкара.
Трабзон ил дӓ Чайкара районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чайкара (турокла Çaykara) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Трабзон илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 16.939 (пӱэргӹ: 8.482; ӹдӹрӓмӓш: 8.457) эдем ӹлен.
Дернекпазары.
Трабзон ил дӓ Дернекпазары районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Дернекпазары (турокла Dernekpazarı) — Турцин, ирвел Трабзон илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 4.305 (пӱэргӹ: 2.113; ӹдӹрӓмӓш: 2.192) эдем ӹлен.
Чаршыбашы.
Трабзон ил дӓ Чаршыбашы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чаршыбашы (турокла Çarşıbaşı) — Турцин, йыд-вадывел Трабзон илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 15.954 (пӱэргӹ: 7.985; ӹдӹрӓмӓш: 7.969) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чаршы» (базар) дон «баш» (вуй; «башы» вуйжы) шамаквлӓ гӹц лин.
Вакфыкебир.
Трабзон ил дӓ Вакфыкебир районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Вакфыкебир (турокла Vakfıkebir) — Турцин, йыд-вадывел Трабзон илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 26.434 (пӱэргӹ: 12.949; ӹдӹрӓмӓш: 13.485) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ Осман турокла «вакф-ы» ('фонд') дон «кебир» ('кого') шамаквлӓ гӹц лин.
Бешикдӱзӱ.
Трабзон ил дӓ Бешикдӱзӱ районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бешикдӱзӱ (турокла Beşikdüzü) — Турцин, йыд-вадывел Трабзон илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 21.699 (пӱэргӹ: 10.476; ӹдӹрӓмӓш: 11.223) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «бешик» ('детская кроватка') дон «дӱз» ('лапата'; «дӱзӱ» 'лапатажы') шамаквлӓ гӹц лин.
Шалпазары.
Трабзон ил дӓ Шалпазары районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Шалпазары (турокла Şalpazarı) — Турцин, вадывел Трабзон илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 11.305 (пӱэргӹ: 5.404; ӹдӹрӓмӓш: 5.901) эдем ӹлен.
Тонья.
Трабзон ил дӓ Тонья районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Тонья (турокла Tonya) — Турцин, вадывел Трабзон илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 16.716 (пӱэргӹ: 8.008; ӹдӹрӓмӓш: 8.708) эдем ӹлен.
Дӱзкӧй.
Трабзон ил дӓ Дӱзкӧй районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Дӱзкӧй (турокла Düzköy) — Турцин, вадывел Трабзон илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 15.547 (пӱэргӹ: 7.415; ӹдӹрӓмӓш: 8.132) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «дӱз» ('лапата') дон «кӧй» ('сола') шамаквлӓ гӹц лин.
Акчаабат.
Трабзон ил дӓ Акчаабат районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Акчаабат (турокла Akçaabat) — Турцин, йыд-ирвел Трабзон илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 110.957 (пӱэргӹ: 54.690; ӹдӹрӓмӓш: 56.267) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «акча» ('ошикӓ') дон «абат» ('хала') шамаквлӓ гӹц лин.
Мачка.
Трабзон ил дӓ Мачка районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Мачка (турокла Maçka) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Трабзон илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 24.494 (пӱэргӹ: 11.828; ӹдӹрӓмӓш: 12.666) эдем ӹлен.
Йомра.
Трабзон ил дӓ Йомра районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Йомра (турокла Yomra) — Турцин, покшал Трабзон илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 30.614 (пӱэргӹ: 15.151; ӹдӹрӓмӓш: 15.463) эдем ӹлен.
Араклы.
Трабзон ил дӓ Араклы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Араклы (турокла Araklı) — Турцин, покшал Трабзон илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 16.912 (пӱэргӹ: 8.177; ӹдӹрӓмӓш: 8.735) эдем ӹлен.
Арсин.
Трабзон ил дӓ Арсин районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Арсин (турокла Arsin) — Турцин, покшал Трабзон илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 27.585 (пӱэргӹ: 13.623; ӹдӹрӓмӓш: 13.962) эдем ӹлен.
Сӱрмене.
Трабзон ил дӓ Сӱрмене районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
xxx (турокла Sürmene) — Турцин, ирвел Трабзон илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 28.108 (пӱэргӹ: 13.889; ӹдӹрӓмӓш: 14.219) эдем ӹлен.
Пӱлӱмӱр.
Тунджели ил дӓ Пӱлӱмӱр районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Пӱлӱмӱр (турокла Pülümür) — Турцин, йыд-ирвел Тунджели илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 3.457 (пӱэргӹ: 2.046; ӹдӹрӓмӓш: 1.411) эдем ӹлен.
Оваджык (Тунджели).
Тунджели ил дӓ Оваджык районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Оваджык (турокла Ovacık) — Турцин, йыдвел Тунджели илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 6.644 (пӱэргӹ: 3.910; ӹдӹрӓмӓш: 2.734) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ова» ('лапата; алык') дон «-джык» ('dimunitive suffix') шамаквлӓ гӹц лин.
Чемишгезек.
Тунджели ил дӓ Чемишгезек районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чемишгезек (турокла Çemişgezek) — Турцин, вадывел Тунджели илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.572 (пӱэргӹ: 4.479; ӹдӹрӓмӓш: 4.093) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чемиш» ('one year old goat kid') дон «гезек» ('алык') шамаквлӓ гӹц лин.
Изи панда.
Изи панда
Изи пандын ӹлӹмӹ ареалжы
Изи панда (лат. Ailuridae) хир йӓнвлӓ йыхыш пырышы йӓн, кӓпшӹ доно коти ганьырак. Качкашыжы шукыжымок кушкышвлӓм качкын ӹлӓ. Кӹзӹт изи пандым лый ганьы ылшы йӓнвлӓн группыш пыртат. Кӓпшӹ 51-64 см, пачшы 28-48 см. Озывлӓн нелӹцӹштӹ 3,7-6,2 кг, ӓвӓвлӓн 4,2-6,0 кг якте шоэш.
Пыжар.
"Канна" лӹман япон пыжар доно пыжарымы процесс
Пыжар — пум пыжарен пӹчкедӹмӹ инструмент. Пыжарымы годым пу материал яклака дӓ вӹцкӹжрӓк лиэш. Тенгеок пыжарен, пулан маъань-шон лаксаквлӓм дӓ формывлӓм пуаш лиэш. Пум пыжарын пӹсӹ тӹрӓн кӹртни лаштыкшы пӹчкедӓа, маъань келгӹцӹм нӓлӓш, тӹдӹм регулируяш лиэш. Пыжар эдем доно шанен лыкмы тошты инструмент, кыдым пӹтӓри Помпейӹштӹ момы, но шӹренжок 15-16 курымвлӓн кычылташ тӹнгӓлмӹ. Кӹзӹтшӹ жепӹн шӹренжок электропыжарвлӓм кычылтыт.
Кольмы.
Кольмы — кид доно капайымы, рокым ӓль вес материалым итӹрӓйӹмӹ, комы, намалмы пӓшӓ хӓдыр. Кольмвылӓ формышты доно таманяр йиш лин кердӹт.
Хозат.
Тунджели ил дӓ Хозат районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хозат (турокла Hozat) — Турцин, вадывел Тунджели илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.349 (пӱэргӹ: 5.524; ӹдӹрӓмӓш: 2.825) эдем ӹлен.
Пертек.
Тунджели ил дӓ Пертек районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Пертек (турокла Pertek) — Турцин, кечӹвӓл Тунджели илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.079 (пӱэргӹ: 7.000; ӹдӹрӓмӓш: 6.079) эдем ӹлен.
Мазгирт.
Тунджели ил дӓ Мазгирт районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Мазгирт (турокла Mazgirt) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Тунджели илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 9.408 (пӱэргӹ: 5.142; ӹдӹрӓмӓш: 4.266) эдем ӹлен.
Назымие.
Тунджели ил дӓ Назымие районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Назымие (турокла Nazımiye) — Турцин, ирвел Тунджели илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 3.624 (пӱэргӹ: 2.082; ӹдӹрӓмӓш: 1.542) эдем ӹлен.
Сиваслы.
Ушак ил дӓ Сиваслы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сиваслы (турокла Sivaslı) — Турцин, ирвел Ушак илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 21.658 (пӱэргӹ: 10.778; ӹдӹрӓмӓш: 10.880) эдем ӹлен.
Карахаллы.
Ушак ил дӓ Карахаллы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Карахаллы (турокла Karahallı) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Ушак илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 12.502 (пӱэргӹ: 6.070; ӹдӹрӓмӓш: 6.432) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кара» ('шим') дон «Халлы» - «Халильли» ('tribe of Halil'; Кара Халиль 'a name of Turkmen tribe cheff') шамаквлӓ гӹц лин.
Улубей (Ушак).
Ушак ил дӓ Улубей районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Улубей (турокла Ulubey) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Ушак илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15.276 (пӱэргӹ: 7.525; ӹдӹрӓмӓш: 7.751) эдем ӹлен.
Эшме.
Ушак ил дӓ Эшме районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эшме (турокла Eşme) — Турцин, вадывел Ушак илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 36.370 (пӱэргӹ: 17.889; ӹдӹрӓмӓш: 18.481) эдем ӹлен.
Баназ.
Ушак ил дӓ Баназ районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Баназ (турокла Banaz) — Турцин, йыд-ирвел Ушак илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 38.393 (пӱэргӹ: 18.725; ӹдӹрӓмӓш: 19.668) эдем ӹлен.
Шемдинли.
Ушак ил дӓ Шемдинли районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Шемдинли халан панорамыжы дӓ кырыквлӓ
Шемдинли (турокла Şemdinli) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Хаккяри илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 52.779 (пӱэргӹ: 27.683; ӹдӹрӓмӓш: 25.096) эдем ӹлен.
Чукурджа.
Ушак ил дӓ Чукурджа районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чукурджа (турокла Çukurca) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Хаккяри илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 14.506 (пӱэргӹ: 9.486; ӹдӹрӓмӓш: 5.020) эдем ӹлен.
Йӱксекова.
Ушак ил дӓ Йӱксекова районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Йӱксекова (турокла Yüksekova) — Турцин, покшал Хаккяри илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 107.882 (пӱэргӹ: 55.927; ӹдӹрӓмӓш: 51.955) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «йӱксек» ('high') дон «ова» ('лапата; алык') шамаквлӓ гӹц лин.
Яйладагы.
Хатай ил дӓ Яйладагы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Яйладагы (турокла Yayladağı) — Турцин, кечӹвӓл Хатай илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 22.085 (пӱэргӹ: 11.240 ӹдӹрӓмӓш: 10.845) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «яйла» ('лапата') дон «даг» ('кырык' «дагы» 'кырыкшы') шамаквлӓ гӹц лин.
Алтынӧзӱ.
Хатай ил дӓ Алтынӧзӱ районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Алтынӧзӱ (турокла Altınözü) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Хатай илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 63.117 (пӱэргӹ: 31.520; ӹдӹрӓмӓш: 31.597) эдем ӹлен.
Самандаг.
Хатай ил дӓ Самандаг районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Самандаг (турокла Samandağ) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Хатай илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 129.011 (пӱэргӹ: 64.518; ӹдӹрӓмӓш: 64.493) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «саман» ('Hay; Сено') дон «даг» ('кырык') шамаквлӓгӹц лин.
Дӧртъёл.
Хатай ил дӓ Дӧртъёл районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Дӧртъёл (турокла Dörtyol) — Турцин, йыд-вадывел Хатай илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 143.914 (пӱэргӹ: 72.432; ӹдӹрӓмӓш: 71.482) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «дӧрт» ('нӹлӹт') дон «йол» ('way') шамаквлӓгӹц лин.
Эрзинь.
Хатай ил дӓ Эрзинь районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эрзинь (турокла Erzin) — Турцин, йыд-вадывел Хатай илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 39.279 (пӱэргӹ: 19.682; ӹдӹрӓмӓш: 19.597) эдем ӹлен.
Хасса.
Хатай ил дӓ Хасса районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хасса (турокла Hassa) — Турцин, йыд-ирвел Хатай илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 54.630 (пӱэргӹ: 27.704; ӹдӹрӓмӓш: 26.926) эдем ӹлен.
Белен.
Хатай ил дӓ Белен районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Белен (турокла Belen) — Турцин, покшал Хатай илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 27.928 (пӱэргӹ: 14.001; ӹдӹрӓмӓш: 13.927) эдем ӹлен.
Искендерун.
Хатай ил дӓ Искендерун районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Искендерун (турокла İskenderun) — Турцин, вадывел Хатай илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 304.891 (пӱэргӹ: 152.311; ӹдӹрӓмӓш: 152.580) эдем ӹлен.
Кырыкхан.
Хатай ил дӓ Кырыкхан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кырыкхан (турокла Kırıkhan) — Турцин, вадывел Хатай илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 102.424 (пӱэргӹ: 51.591; ӹдӹрӓмӓш: 50.833) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кырык» ('broken') дон «хан» ('куды') шамаквлӓгӹц лин.
Кумлу.
Хатай ил дӓ Кумлу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кумлу (турокла Kumlu) — Турцин, ирвел Хатай илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.726 (пӱэргӹ: 6.781; ӹдӹрӓмӓш: 6.945) эдем ӹлен.
Рейханлы.
Хатай ил дӓ Рейханлы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Рейханлы (турокла Reyhanlı) — Турцин, ирвел Хатай илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 84.831 (пӱэргӹ: 41.989; ӹдӹрӓмӓш: 42.842) эдем ӹлен.
Гелиболу.
Чанаккале ил дӓ Гелиболу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гелиболу (турокла Gelibolu) — Турцин, ирвел Чанаккале илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 45.853 (пӱэргӹ: 25.758; ӹдӹрӓмӓш: 20.095) эдем ӹлен.
Эджеабат.
Чанаккале ил дӓ Эджеабат районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эджеабат (турокла Eceabat) — Турцин, йыд-вадывел Чанаккале илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 9.259 (пӱэргӹ: 4.673; ӹдӹрӓмӓш: 4.586) эдем ӹлен.
Бозджаада.
Чанаккале ил дӓ Бозджаада районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бозджаада (турокла Bozcaada) — Турцин, вадывел Чанаккале илӹн районжы ("илчежӹ") дӓ ошмаотыы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 2.496 (пӱэргӹ: 1.357; ӹдӹрӓмӓш: 1.139) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «бозджа» ('greyish') дон «ада» ('ошмаоты') шамаквлӓгӹц лин.
Гӧкчеада.
Чанаккале ил дӓ Гӧкчеада районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӧкчеада (турокла Gökçeada) — Турцин, вадывел Чанаккале илӹн районжы ("илчежӹ") дӓ ошмаотыжы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 7.057 (пӱэргӹ: 3.822; ӹдӹрӓмӓш: 3.235) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӧкче» ('bluish') дон «ада» ('ошмаоты') шамаквлӓгӹц лин.
Эзине.
Чанаккале ил дӓ Эзине районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эзине (турокла Ezine) — Турцин, вадывел Чанаккале илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 32.353 (пӱэргӹ: 16.282; ӹдӹрӓмӓш: 16.071) эдем ӹлен.
Байрамич.
Чанаккале ил дӓ Байрамич районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Байрамич (турокла Bayramiç) — Турцин, кечӹвӓл Чанаккале илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 30.807 (пӱэргӹ: 15.267; ӹдӹрӓмӓш: 15.540) эдем ӹлен.
Енидже (Чанаккале).
Чанаккале ил дӓ Енидже районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Енидже (турокла Yenice) — Турцин, ирвел Чанаккале илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 36.259 (пӱэргӹ: 17.948; ӹдӹрӓмӓш: 18.311) эдем ӹлен.
Бига.
Чанаккале ил дӓ Бига районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бига (турокла Biga) — Турцин, йыд-ирвел Чанаккале илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 36.259 (пӱэргӹ: 17.948; ӹдӹрӓмӓш: 18.311) эдем ӹлен.
Лапсеки.
Чанаккале ил дӓ Лапсеки районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Лапсеки (турокла Lapseki) — Турцин, йыдвел Чанаккале илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 26.467 (пӱэргӹ: 13.167; ӹдӹрӓмӓш: 13.300) эдем ӹлен.
Чан.
Чанаккале ил дӓ Чан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чан (турокла Çan) — Турцин, покшал Чанаккале илӹн районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 50.960 (пӱэргӹ: 25.484; ӹдӹрӓмӓш: 25.476) эдем ӹлен.
Коргун.
Чанкыры ил дӓ Коргун районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Коргун (турокла Korgun) — Турцин, покшал Чанкыры илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 3.723 (пӱэргӹ: 1.832; ӹдӹрӓмӓш: 1.891) эдем ӹлен.
Байрамӧрен.
Чанкыры ил дӓ Байрамӧрен районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Байрамӧрен (турокла Bayramören) — Турцин, йыдвел Чанкыры илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 2.509 (пӱэргӹ: 1.268; ӹдӹрӓмӓш: 1.241) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «байрам» ('байрам') дон «ӧрен» ('руина') шамаквлӓ гӹц лин.
Аткараджалар.
Чанкыры ил дӓ Аткараджалар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Аткараджалар (турокла Atkaracalar) — Турцин, йыд-вадывел Чанкыры илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 4.822 (пӱэргӹ: 2.360; ӹдӹрӓмӓш: 2.462) эдем ӹлен.
Черкеш.
Чанкыры ил дӓ Черкеш районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Черкеш (турокла Çerkeş) — Турцин, йыд-вадывел Чанкыры илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 14.456 (пӱэргӹ: 7.097; ӹдӹрӓмӓш: 7.359) эдем ӹлен.
Орта.
Чанкыры ил дӓ Орта районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Орта (турокла Orta) — Турцин, вадывел Чанкыры илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.780 (пӱэргӹ: 6.886; ӹдӹрӓмӓш: 6.894) эдем ӹлен.
Шабанӧзӱ.
Чанкыры ил дӓ Шабанӧзӱ районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Шабанӧзӱ (турокла Şabanözü) — Турцин, кечӹвӓл Чанкыры илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.780 (пӱэргӹ: 6.886; ӹдӹрӓмӓш: 6.894) эдем ӹлен.
Элдиван.
Чанкыры ил дӓ Элдиван районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Элдиван (турокла Eldivan) — Турцин, кечӹвӓл Чанкыры илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 6.055 (пӱэргӹ: 3.018; ӹдӹрӓмӓш: 3.037) эдем ӹлен.
Куршунлу.
Чанкыры ил дӓ Куршунлу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Куршунлу (турокла Kurşunlu; вӹдвулны") — Турцин, йыдвел Чанкыры илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.322 (пӱэргӹ: 4.149; ӹдӹрӓмӓш: 4.173) эдем ӹлен.
Ылгаз.
Чанкыры ил дӓ Ылгаз районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ылгаз (турокла Ilgaz) — Турцин, йыд-ирвел Чанкыры илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.625 (пӱэргӹ: 6.764; ӹдӹрӓмӓш: 6.861) эдем ӹлен.
Япраклы.
Чанкыры ил дӓ Япраклы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Япраклы (турокла Yapraklı) — Турцин, ирвел Чанкыры илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 11.226 (пӱэргӹ: 5.479; ӹдӹрӓмӓш: 5.747) эдем ӹлен.
Кызылырмак (хала).
Чанкыры ил дӓ Кызылырмак районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кызылырмак (турокла Kızılırmak) — Турцин, ирвел Чанкыры илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.914 (пӱэргӹ: 4.380; ӹдӹрӓмӓш: 4.534) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «Кызылырмак» ('Кызылырмак йогы') шамак гӹц лин.
Кызылырмак (йогы).
Кызылырмак (турокла Kızılırmak) — Турцин сек кужы йогыжы. Кужыцшы 1.355 км. уштыш.
Лӹмжӹ.
Йогын лӹмӹн этимологижӹ «кызыл» ('якшар') дон «ырмак» ('йогы') шамаквлӓ гӹц лин.
Ешильырмак.
Ешильырмак (турокла Yeşilmak) — Турцин сек кужы 2-шы йогыжы. Кужыцшы 519 км. уштыш.
Йогын лӹмӹн этимологижӹ «йешиль» ('ыжаргы') дон «ырмак» ('йогы') шамаквлӓ гӹц лин.
Сакарья (йогы).
Сакарья йогы (турокла Sakarya ırmağı тенгеок Sakarya nehri) — Турцин сек кужы 3-шы йогыжы. Кужыцшы 824 км. уштыш.
Каргы.
Чорум ил дӓ Каргы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Каргы (турокла Kargı) — Турцин, йыдвел Чорум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 16.583 (пӱэргӹ: 7.996; ӹдӹрӓмӓш: 8.587) эдем ӹлен.
Османджык.
Чорум ил дӓ Османджык районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Османджык (турокла Osmancık) — Турцин, йыдвел Чорум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 45.052 (пӱэргӹ: 22.258; ӹдӹрӓмӓш: 22.794) эдем ӹлен.
Додурга.
Чорум ил дӓ Додурга районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Додурга (турокла Dodurga) — Турцин, йыдвел Чорум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.909 (пӱэргӹ: 3.883; ӹдӹрӓмӓш: 4.026) эдем ӹлен.
Аладжа.
Чорум ил дӓ Аладжа районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Аладжа (турокла Alaca) — Турцин, кечӹвӓл Чорум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 39.738 (пӱэргӹ: 19.785; ӹдӹрӓмӓш: 19.953) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ала» ('ала') дон «-джа» (suffix: 'similar of...') шамаквлӓ гӹц лин.
Аладжахӧйӱк.
Аладжахӧйӱк (турокла Alacahöyük) — Турцин, кечӹвӓл Чорум илӹн Аладжа районыштыш сола дӓ хеттвлӓн неркӓжӹ.
Аладжахӧйӱк сола.
2008-шӹ ин тӹштӹ 1.477 (пӱэргӹ: 722; ӹдӹрӓмӓш: 755) эдем ӹлен.
Аладжахӧйӱк неркӓ.
Сола дӓ неркӓ лӹмӹн этимологижӹ «Аладжа» ('Аладжа район') дон «хӧйӱк» ('неркӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Мары Талешкӹ кечӹ.
Мары Талешкӹ кечӹ - цилӓ мары халыкын геройвлӓжӹм, халыклан соты корным анжыктышвлӓм ӓштӹмы кечӹ. Ти кечӹм 26-шы апрельӹн пӓлдӹртӓт. Айом 1990-шы ивлӓ годшен эртӓрӓш тӹнгӓлмӹ. Школвлӓштӹ, кӱшӹл школвлӓштӹ, библиотекывлӓштӹ, культура пӧртвлӓштӹ, фирмывлӓштӹ халыкнан патырвлӓжӹ гишӓн шайыштыт, туан мӱлӓндӹнӓ гишӓн лыдышвлӓм лыдыт, мырывлӓм мырат, мары халыкын тистӹжӹм лӱктӓлӹт, ӓштемиквлӓ анзыкы дӓ шӹгервлӓштӹ пеледӹшвлӓм пиштӓт ӓль шӹндӓт дӓ мол лиалтмӓшвлӓм эртӓрӓт. Шамаклан Йошкар-Олашты Сергей Чавайнын ӓштемикшӹ анзылны 18.00 сартавлӓм чуктӓт. Кыдыжы ти кечӹн ирок йымылыкеш сартам чӱктӓт дӓ туан йӹлмӹнӓн толшаш жепшӹ верц ыдылыт.
Лачин.
Чорум ил дӓ Лачин районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Лачин (турокла Laçin) — Турцин, ирвел Чорум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 6.371 (пӱэргӹ: 3.187; ӹдӹрӓмӓш: 3.184) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «лачин» ('Falco peregrinus') шамак гӹц лин.
Богазкале.
Чорум ил дӓ Богазкале районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Богазкале (турокла Boğazkale) — Турцин, кечӹвӓл Чорум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 5.342 (пӱэргӹ: 2.683; ӹдӹрӓмӓш: 2.659) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «богаз» ('strait') дон «кале» ('кӓрмӓн') шамаквлӓ гӹц лин.
Сунгурлу.
Чорум ил дӓ Сунгурлу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сунгурлу (турокла Sungurlu) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Чорум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 62.939 (пӱэргӹ: 31.398; ӹдӹрӓмӓш: 31.541) эдем ӹлен.
Угурлудаг.
Чорум ил дӓ Угурлудаг районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Угурлудаг (турокла Uğurludağ) — Турцин, покшал Чорум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.343 (пӱэргӹ: 4.122; ӹдӹрӓмӓш: 4.221) эдем ӹлен.
Меджитӧзӱ.
Чорум ил дӓ Меджитӧзӱ районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Меджитӧзӱ (турокла Mecitözü) — Турцин, ирвел Чорум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 20.199 (пӱэргӹ: 10.128; ӹдӹрӓмӓш: 10.071) эдем ӹлен.
Искилип.
Чорум ил дӓ Искилип районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Искилип (турокла İskilip) — Турцин, вадывел Чорум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 40.916 (пӱэргӹ: 20.050; ӹдӹрӓмӓш: 20.866) эдем ӹлен.
Сиверек.
Шанлыурфа ил дӓ Сиверек районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сиверек (турокла Siverek) — Турцин, йыд-ирвел Шанлыурфа илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 204.638 (пӱэргӹ: 102.122; ӹдӹрӓмӓш: 102.516) эдем ӹлен.
Вираншехир.
Шанлыурфа ил дӓ Вираншехир районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Вираншехир (турокла Viranşehir) — Турцин, ирвел Шанлыурфа илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 154.423 (пӱэргӹ: 76.727; ӹдӹрӓмӓш: 77.696) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «виран» ('руина') дон «шехир» ('хала') шамаквлӓ гӹц лин.
Джейланпынар.
Шанлыурфа ил дӓ Джейланпынар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Джейланпынар (турокла Ceylanpınar) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Шанлыурфа илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 71.272 (пӱэргӹ: 35.399; ӹдӹрӓмӓш: 35.873) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «джейлан» ('Джейран', 'Gazella subgutturosa') дон «пынар» ('вӹдсӹнзӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Акчакале.
Шанлыурфа ил дӓ Акчакале районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Акчакале (турокла Akçakale) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Шанлыурфа илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 79.728 (пӱэргӹ: 40.173; ӹдӹрӓмӓш: 39.555) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «акча» ('ошикӓ') дон «кале» ('кӓрмӓн') шамаквлӓ гӹц лин.
Харран.
Шанлыурфа ил дӓ Харран районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Харран (турокла Harran) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Шанлыурфа илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 61.520 (пӱэргӹ: 30.643; ӹдӹрӓмӓш: 30.877) эдем ӹлен.
Биреджик.
Шанлыурфа ил дӓ Биреджик районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Биреджик (турокла Birecik) — Турцин, вадывел Шанлыурфа илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 85.921 (пӱэргӹ: 42.490; ӹдӹрӓмӓш: 43.431) эдем ӹлен.
Халфети.
Шанлыурфа ил дӓ Халфети районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Халфети (турокла Halfeti) — Турцин, вадывел Шанлыурфа илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 40.747 (пӱэргӹ: 20.213; ӹдӹрӓмӓш: 20.534) эдем ӹлен.
Хильван.
Шанлыурфа ил дӓ Хильван районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хильван (турокла Hilvan) — Турцин, йыдвел Шанлыурфа илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 40.776 (пӱэргӹ: 20.359; ӹдӹрӓмӓш: 20.417) эдем ӹлен.
Бозова.
Шанлыурфа ил дӓ Бозова районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бозова (турокла Bozova) — Турцин, йыд-вадывел Шанлыурфа илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 58.575 (пӱэргӹ: 28.789; ӹдӹрӓмӓш: 29.786) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «боз» ('луды') дон «ова» ('лапата') шамаквлӓ гӹц лин.
Суруч.
Шанлыурфа ил дӓ Суруч районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Суруч (турокла Suruç) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Шанлыурфа илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 102.109 (пӱэргӹ: 51.138; ӹдӹрӓмӓш: 50.971) эдем ӹлен.
Идиль.
Шырнак ил дӓ Идиль районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Идиль (турокла İdil) — Турцин, вадывел Шырнак илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 69.090 (пӱэргӹ: 34.214; ӹдӹрӓмӓш: 34.876) эдем ӹлен.
Гӱчлӱконак.
Шырнак ил дӓ Гӱчлӱконак районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӱчлӱконак (турокла Güçlükonak) — Турцин, вадывел Шырнак илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 9.576 (пӱэргӹ: 4.964; ӹдӹрӓмӓш: 4.612) эдем ӹлен.
Джизре.
Шырнак ил дӓ Джизре районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Джизре (турокла Cizre) — Турцин, кечӹвӓл Шырнак илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 117.429 (пӱэргӹ: 59.114; ӹдӹрӓмӓш: 58.315) эдем ӹлен.
Силопи.
Шырнак ил дӓ Силопи районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Силопи (турокла Silopi) — Турцин, кечӹвӓл Шырнак илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 104.094 (пӱэргӹ: 53.136; ӹдӹрӓмӓш: 50.958) эдем ӹлен.
Улудере.
Шырнак ил дӓ Улудере районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Улудере (турокла Uludere) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Шырнак илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 34.518 (пӱэргӹ: 17.805; ӹдӹрӓмӓш: 16.713) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «улу» ('кого') дон «дере» ('ӓнгӹр') шамаквлӓ гӹц лин.
Бейтӱшшебап.
Шырнак ил дӓ Бейтӱшшебап районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бейтӱшшебап (турокла Beytüşşebap) — Турцин, йыд-ирвел Шырнак илӹн районжы ("илчежӹ"). 2010-шы ин тӹштӹ 17.537 (пӱэргӹ: 8.925; ӹдӹрӓмӓш: 8.612) эдем ӹлен.
Ӓнпичӹ.
Ӓнпичӹ, тенгеок Ӓмпичӹ - пӧрт сага ылшы изи территори, кышты качкаш манын махань-шон кушкышвлӓм куштат. Кавштавичӹ доно тӓнгӓштӓрен, ӓнпичӹштӹ олмавувлӓ дон ӹнгӹж, шаптырванды дӓ вес йиш кӹцкӹвлӓм кандышы тӹшкӓвлӓ дон пушӓнгӹвлӓ кушкын кердӹт. Кырык сирӹштӹ пиш косирӹн тӹвӹлӓен шӹндӹмӹ ӓнпичӹвлӓ вӓшлиӓлтӹт.
Смурфвлӓ.
Смурфвлӓ (), штрумпфвлӓ () — Бельги артньык Пьер Кюллифорд (Pierre Culliford) (псевдолӹмжӹ Пейо (Peyo) доно шанен лыкмы дӓ рисуйымы персонажвлӓ. Смурaвлӓм пӹтӓриш гана 23 октябрьын 1958 ин «Le Journal de Spirou» комикс журналышты анжыктымы ылын. 1980- шы ивлӓ годшен «The Smurfs» лӹмӓн анимаци сериал лӓктеш. Кӹзӹт смурфвлӓ популярный лиӓш тӹнгӓлӹнӹт. Кырык марла попышы тетявлӓ смурфвлӓ доно Киндер-сюрприз шоколад мынывлӓ дӓ «Бибигон» гач пӓлӹмӹ линӹт.
Аралык.
Ыгдыр ил дӓ Аралык районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Аралык (турокла Aralık) — Турцин, ирвел Ыгдыр илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 22.165 (пӱэргӹ: 11.643; ӹдӹрӓмӓш: 10.522) эдем ӹлен.
Каракоюнлу.
Ыгдыр ил дӓ Аксеки районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
xxx (турокла Karakoyunlu) — Турцин, йыд-ирвел Ыгдыр илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 14.273 (пӱэргӹ: 7.215; ӹдӹрӓмӓш: 7.058) эдем ӹлен.
Тузлуджа.
Ыгдыр ил дӓ Тузлуджа районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Тузлуджа (турокла Tuzluca) — Турцин, вадывел Ыгдыр илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 25.739 (пӱэргӹ: 13.317; ӹдӹрӓмӓш: 12.422) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «туз» ('salt') дӓ «-лу» (suffix: 'having of...') дон «-джа» (suffix: 'similar of...') шамаквлӓ гӹц лин.
Кечиборлу.
Ыспарта ил дӓ Кечиборлу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кечиборлу (турокла Keçiborlu) — Турцин, вадывел Ыспарта илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15.804 (пӱэргӹ: 7.719; ӹдӹрӓмӓш: 8.085) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кечи» (folk-etymology 'кесӹ' Улуборлу ('Кого Борлу').
Гӧнен (Ыспарта).
Ыспарта ил дӓ Гӧнен районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӧнен (турокла Gönen) — Турцин, вадывел Ыспарта илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.703 (пӱэргӹ: 4.277; ӹдӹрӓмӓш: 4.426) эдем ӹлен.
Атабей.
Ыспарта ил дӓ Атабей районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Атабей (турокла Atabey) — Турцин, вадывел Ыспарта илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 6.022 (пӱэргӹ: 2.939; ӹдӹрӓмӓш: 3.083) эдем ӹлен.
Улуборлу.
Ыспарта ил дӓ Улуборлу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Улуборлу (турокла Uluborlu) — Турцин, вадывел Ыспарта илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.598 (пӱэргӹ: 3.968; ӹдӹрӓмӓш: 3.630) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «улу» ('кого') дон «Борлу» ('сола лӹм') шамаквлӓ гӹц лин. → Кечиборлу ('Изи Борлу').
Сениркент.
Ыспарта ил дӓ Сениркент районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сениркент (турокла Senirkent) — Турцин, вадывел Ыспарта илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.088 (пӱэргӹ: 6.462; ӹдӹрӓмӓш: 6.626) эдем ӹлен.
Эгирдир.
Ыспарта ил дӓ Эгирдир районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Эгирдир (турокла Eğirdir) — Турцин, покшал Ыспарта илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 35.684 (пӱэргӹ: 18.713; ӹдӹрӓмӓш: 16.971) эдем ӹлен.
Эгирдир йӓр.
Эгирдир йӓр (турокла Eğirdir gölü) — Турцин, Ыспарта илӹн Эгирдир районышты лишнӹш йӓр. Йӓрӹн кымдецшӹ 487,76 км².
Сӱтчӱлер.
Ыспарта ил дӓ Сӱтчӱлер районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сӱтчӱлер (турокла Sütçüler) — Турцин, покшал Ыспарта илӹн кечӹвӓл ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 6.532 (пӱэргӹ: 3.215; ӹдӹрӓмӓш: 3.317) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «сӱтчӱ» ('milkman/milkwoman' - «сӱт» 'milk') дон «-лер» ('-влӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Енишарбадемли.
Ыспарта ил дӓ Енишарбадемли районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Енишарбадемли (турокла Yenişarbademli) — Турцин, покшал Ыспарта илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 2.538 (пӱэргӹ: 1.258; ӹдӹрӓмӓш: 1.280) эдем ӹлен.
Гелендост.
Ыспарта ил дӓ Гелендост районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гелендост (турокла Gelendost) — Турцин, покшал Ыспарта илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 17.334 (пӱэргӹ: 8.633; ӹдӹрӓмӓш: 8.701) эдем ӹлен.
Шаркикараагач.
Ыспарта ил дӓ Шаркикараагач районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Шаркикараагач (турокла Şarkikaraağaç) — Турцин, ирвел Ыспарта илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 28.992 (пӱэргӹ: 14.108; ӹдӹрӓмӓш: 14.884) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «шарки» ('ирвел') дон «Караагач» ('хала лӹм') шамаквлӓ гӹц лин.
Ялвач.
Ыспарта ил дӓ Ялвач районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ялвач (турокла Yalvaç) — Турцин, йыдвел Ыспарта илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 28.992 (пӱэргӹ: 14.108; ӹдӹрӓмӓш: 14.884) эдем ӹлен.
Лалапаша.
Эдирне ил дӓ Лалапаша районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Лалапаша (турокла Lalapaşa) — Турцин, йыдвел Эдирне илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.997 (пӱэргӹ: 4.116; ӹдӹрӓмӓш: 3.881) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ осман турок «Лала Шахин Паша» ('1330 — 1382') шамак гӹц лин.
Сӱльоглу.
Эдирне ил дӓ Сӱльоглу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сӱльоглу (турокла Süloğlu) — Турцин, йыд-ирвел Эдирне илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 4.485 (пӱэргӹ: 2.274; ӹдӹрӓмӓш: 2.211) эдем ӹлен.
Хавса.
Эдирне ил дӓ Хавса районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хавса (турокла Havsa) — Турцин, йыд-ирвел Эдирне илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 21.556 (пӱэргӹ: 10.758; ӹдӹрӓмӓш: 10.798) эдем ӹлен.
Узункӧпрӱ.
Эдирне ил дӓ Узункӧпрӱ районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Узункӧпрӱ (турокла Uzunköprü) — Турцин, ирвел Эдирне илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 69.478 (пӱэргӹ: 34.909; ӹдӹрӓмӓш: 34.569) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «узун» ('кужы') дон «кӧпрӱ» ('кӹвер') шамаквлӓ гӹц лин.
Мерич.
Эдирне ил дӓ Мерич районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Мерич (турокла Meriç) — Турцин, вадывел Эдирне илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 16.504 (пӱэргӹ: 8.357; ӹдӹрӓмӓш: 8.147) эдем ӹлен.
Энез.
Эдирне ил дӓ Энез районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Энез (турокла Enez) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Эдирне илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 10.723 (пӱэргӹ: 5.428; ӹдӹрӓмӓш: 5.295) эдем ӹлен.
Ипсала.
Эдирне ил дӓ Ипсала районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ипсала (турокла İpsala) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Эдирне илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 30.655 (пӱэргӹ: 15.844; ӹдӹрӓмӓш: 14.811) эдем ӹлен.
Кешан.
Эдирне ил дӓ Кешан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кешан (турокла Keşan) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Эдирне илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 77.044 (пӱэргӹ: 39.885; ӹдӹрӓмӓш: 37.159) эдем ӹлен.
Каракочан.
Элязыг ил дӓ Каракочан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Каракочан (турокла Karakoçan) — Турцин, йыд-ирвел Элязыг илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 30.338 (пӱэргӹ: 15.381; ӹдӹрӓмӓш: 14.957) эдем ӹлен.
Кованджылар.
Элязыг ил дӓ Кованджылар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кованджылар (турокла Kovancılar) — Турцин, йыд-ирвел Элязыг илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 37.965 (пӱэргӹ: 18.533; ӹдӹрӓмӓш: 19.432) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кованджы» ('hive maker; hive seller') дон «-лар» ('-влӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Палу.
Элязыг ил дӓ Палу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Палу (турокла Palu) — Турцин, ирвел Элязыг илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 22.729 (пӱэргӹ: 11.504; ӹдӹрӓмӓш: 11.225) эдем ӹлен.
Арыджак.
Элязыг ил дӓ Арыджак районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Арыджак (турокла Arıcak) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Элязыг илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 16.937 (пӱэргӹ: 8.754; ӹдӹрӓмӓш: 8.183) эдем ӹлен.
Аладжакая.
Элязыг ил дӓ Аладжакая районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Аладжакая (турокла Alacakaya) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Элязыг илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.412 (пӱэргӹ: 4.354; ӹдӹрӓмӓш: 4.058) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «аладжа» ('алаикӓ') дон «кая» ('кого кӱ') шамаквлӓ гӹц лин.
Маден.
Элязыг ил дӓ Маден районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Маден (турокла Maden) — Турцин, кечӹвӓл Элязыг илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 16.447 (пӱэргӹ: 8.153; ӹдӹрӓмӓш: 8.294) эдем ӹлен.
Сивридже.
Элязыг ил дӓ Сивридже районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сивридже (турокла Sivrice) — Турцин, кечӹвӓл Элязыг илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 10.420 (пӱэргӹ: 5.078; ӹдӹрӓмӓш: 5.342) эдем ӹлен.
Баскиль.
Элязыг ил дӓ Баскиль районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Баскиль (турокла Baskil) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Элязыг илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 18.221 (пӱэргӹ: 8.958; ӹдӹрӓмӓш: 9.263) эдем ӹлен.
Кебан.
Элязыг ил дӓ Кебан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кебан (турокла Keban) — Турцин, йыд-вадывел Элязыг илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.581 (пӱэргӹ: 3.673; ӹдӹрӓмӓш: 3.908) эдем ӹлен.
Агын.
Элязыг ил дӓ Агын районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Агын (турокла Ağın) — Турцин, йыд-вадывел Элязыг илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 2.978 (пӱэргӹ: 1.457; ӹдӹрӓмӓш: 1.521) эдем ӹлен.
Рефахие.
Эрзинджан ил дӓ Рефахие районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Рефахие (турокла Refahiye) — Турцин, йыд-вадывел Эрзинджан илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 11.051 (пӱэргӹ: 5.563; ӹдӹрӓмӓш: 5.488) эдем ӹлен.
Илич.
Эрзинджан ил дӓ Илич районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Илич (турокла İliç) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Эрзинджан илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 6.347 (пӱэргӹ: 3.262; ӹдӹрӓмӓш: 3.085) эдем ӹлен.
Кемалие.
Эрзинджан ил дӓ Кемалие районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кемалие (турокла Kemaliye) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Эрзинджан илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 5.487 (пӱэргӹ: 2.824; ӹдӹрӓмӓш: 2.663) эдем ӹлен.
Кемах.
Эрзинджан ил дӓ Кемах районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кемах (турокла Kemah) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Эрзинджан илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 6.951 (пӱэргӹ: 3.461; ӹдӹрӓмӓш: 3.490) эдем ӹлен.
Ӱзӱмлӱ.
Эрзинджан ил дӓ Ӱзӱмлӱ районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ӱзӱмлӱ (турокла Üzümlü) — Турцин, покшал Эрзинджан илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.467 (пӱэргӹ: 6.768; ӹдӹрӓмӓш: 6.699) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ӱзӱм» ('grape') дон «-лӱ» (suffix: 'having of...') шамаквлӓ гӹц лин.
Отлукбели.
Эрзинджан ил дӓ Отлукбели районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Отлукбели (турокла Otlukbeli) — Турцин, йыд-ирвел Эрзинджан илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 2.745 (пӱэргӹ: 1.414; ӹдӹрӓмӓш: 1.331) эдем ӹлен.
Чайырлы.
Эрзинджан ил дӓ Чайырлы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чайырлы (турокла Çayırlı) — Турцин, ирвел Эрзинджан илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 10.440 (пӱэргӹ: 5.224; ӹдӹрӓмӓш: 5.216) эдем ӹлен.
Терджан.
Эрзинджан ил дӓ Терджан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Терджан (турокла Tercan) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Эрзинджан илӹн ирвел ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 10.440 (пӱэргӹ: 5.224; ӹдӹрӓмӓш: 5.216) эдем ӹлен.
Лагы.
Январланышы (вӓр гӹц вӓрӹш сӓрнӹшӹ) лагы. "Turdus migratorius"
Лагы () — лагывлӓн группыш оравивлӓн йыхыш пырышы кек. Кӹзӹт цилӓжӹ 62 тӹрлӹ лагы йиш пӓлӹ. Рок мыч шӹнзӹлдӓл тӹргештӹл кеӓт. Европышты, Азиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтӹт. У Зеландиштӹ кандымы кеквлӓэш шотлалтыт. Тел гачеш, кого араш погынен, шокшы вӓрӹш чонгештӓт. Пӹжӓшвлӓштӹм пушӓнгӹвлӓ, тӹшкӓвлӓ дӓ рок вӹлнӓт вӓк, лач мыжырынат дӓ кого партьыштат оптат. Пӹжӓшвлӓштӹ кукшы шуды гӹц якшар рок яре оптымы ылыт. Кӓнгӹж гач 1-2 гӓнӓ игӹвлӓштӹм лыктыт. Пӹжӓшӹштӹ 3-7 мыны якте лин кердеш. Шукшвлӓм, капшангывлӓм, ӓнгӹремшӹвлӓм, йӹлвлӓм качкын ӹлӓт.
Текман.
Эрзурум ил дӓ Текман районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Текман (турокла Tekman) — Турцин, кечӹвӓл Эрзурум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 31.190 (пӱэргӹ: 15.755; ӹдӹрӓмӓш: 15.435) эдем ӹлен.
Паландӧкен.
Эрзурум ил дӓ Паландӧкен районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Паландӧкен (турокла Palandöken) — Турцин, кечӹвӓл Эрзурум илӹн дӓ Эрзурум халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 150.638 (пӱэргӹ: 76.875; ӹдӹрӓмӓш: 73.763) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «палан» ('donkey saddle') дон «дӧкен» ('sheder, pourer') шамаквлӓ гӹц лин.
Якутие.
Эрзурум ил дӓ Якутие районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Якутие (турокла Yakutiye) — Турцин, покшал Эрзурум илӹн дӓ Эрзурум халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 170.698 (пӱэргӹ: 85.974; ӹдӹрӓмӓш: 84.724) эдем ӹлен.
Азизие.
Эрзурум ил дӓ Азизие районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Азизие (турокла Aziziye; тошты лӹмжӹ: Ылыджа Ilıca) — Турцин, вадывел Эрзурум илӹн дӓ Эрзурум халан центр районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 52.403 (пӱэргӹ: 26.585; ӹдӹрӓмӓш: 25.818) эдем ӹлен.
Ашкале.
Эрзурум ил дӓ Ашкале районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ашкале (турокла Aşkale) — Турцин, вадывел Эрзурум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 25.027 (пӱэргӹ: 12.483; ӹдӹрӓмӓш: 12.544) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «аш» ('food') дон «кале» ('кӓрмӓн') шамаквлӓ гӹц лин.
Чат.
Эрзурум ил дӓ Чат районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чат (турокла Çat) — Турцин, вадывел Эрзурум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 20.756 (пӱэргӹ: 10.595; ӹдӹрӓмӓш: 10.161) эдем ӹлен.
Пазарьёлу.
Эрзурум ил дӓ Пазарьёлу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Пазарьёлу (турокла Pazaryolu) — Турцин, йыд-вадывел Эрзурум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 5.281 (пӱэргӹ: 2.618; ӹдӹрӓмӓш: 2.663) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «пазар» ('пазар') дон «йолу» - «йол» ('корны') шамаквлӓ гӹц лин.
Испир.
Эрзурум ил дӓ Испир районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Испир (турокла İspir) — Турцин, йыд-вадывел Эрзурум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 17.622 (пӱэргӹ: 8.611; ӹдӹрӓмӓш: 9.011) эдем ӹлен.
Кӧпрӱкӧй.
Эрзурум ил дӓ Кӧпрӱкӧй районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Кӧпрӱкӧй (турокла Köprüköy) — Турцин, ирвел Эрзурум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 18.700 (пӱэргӹ: 9.450; ӹдӹрӓмӓш: 9.250) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кӧпрӱ» ('кӹвер') дон «кӧй» ('сола') шамаквлӓ гӹц лин.
Карачобан.
Эрзурум ил дӓ Карачобан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Карачобан (турокла Karaçoban) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Эрзурум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 25.755 (пӱэргӹ: 12.999; ӹдӹрӓмӓш: 12.756) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кара» ('шим') дон «чобан» ('shepherd') шамаквлӓ гӹц лин.
Армары.
Армары - ӹдӹрӹм налшӓшлык пӱэргӹ, млоец. Этимологижӹ "ары" "мары" шамаквлӓ гӹц шалга. Перви марынвлӓн сӱӓнӹштӹ армары дон арвӓтӹ алкогольым изишӓт йӱделӹт.
Хыныс.
Эрзурум ил дӓ Хыныс районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хыныс (турокла Hınıs) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Эрзурум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 31.479 (пӱэргӹ: 15.753; ӹдӹрӓмӓш: 15.726) эдем ӹлен.
Хорасан (Эрзурум).
Эрзурум ил дӓ Хорасан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хорасан (турокла Horasan) — Турцин, ирвел Эрзурум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 44.588 (пӱэргӹ: 22.535; ӹдӹрӓмӓш: 22.053) эдем ӹлен.
Караязы.
Эрзурум ил дӓ Караязы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Караязы (турокла Karayazı) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Эрзурум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 33.623 (пӱэргӹ: 16.941; ӹдӹрӓмӓш: 16.682) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кара» ('шим') дон «язы» ('unmanned area') шамаквлӓ гӹц лин.
Узундере.
Эрзурум ил дӓ Узундере районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Узундере (турокла Uzundere) — Турцин, йыдвел Эрзурум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 9.209 (пӱэргӹ: 4.533; ӹдӹрӓмӓш: 4.676) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «узун» ('кужы') дон «дере» ('ӓнгӹр') шамаквлӓ гӹц лин.
Тортум.
Эрзурум ил дӓ Тортум районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Тортум (турокла Tortum) — Турцин, йыдвел Эрзурум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 23.435 (пӱэргӹ: 11.732; ӹдӹрӓмӓш: 11.703) эдем ӹлен.
Пасинлер.
Эрзурум ил дӓ Пасинлер районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Пасинлер (турокла Pasinler) — Турцин, покшал Эрзурум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 33.267 (пӱэргӹ: 17.175; ӹдӹрӓмӓш: 16.092) эдем ӹлен.
Нарман.
Эрзурум ил дӓ Нарман районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Нарман (турокла Narman) — Турцин, йыд-ирвел Эрзурум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 18.231 (пӱэргӹ: 9.031; ӹдӹрӓмӓш: 9.200) эдем ӹлен.
Шенкая.
Эрзурум ил дӓ Шенкая районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Шенкая (турокла Şenkaya) — Турцин, йыд-ирвел Эрзурум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 22.520 (пӱэргӹ: 11.280; ӹдӹрӓмӓш: 11.240) эдем ӹлен.
Олту.
Эрзурум ил дӓ Олту районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Олту (турокла Oltu) — Турцин, йыд-ирвел Эрзурум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 32.218 (пӱэргӹ: 16.551; ӹдӹрӓмӓш: 15.667) эдем ӹлен.
Олур.
Эрзурум ил дӓ Олур районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Олур (турокла Olur) — Турцин, йыд-ирвел Эрзурум илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.327 (пӱэргӹ: 4.112; ӹдӹрӓмӓш: 4.215) эдем ӹлен.
Одунпазары.
Эскишехир ил дӓ Одунпазары районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Одунпазары (турокла Odunpazarı) — Турцин, йыд-вадывел Эскишехир илӹн дӓ Эскишехир халан центр районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 344.720 (пӱэргӹ: 169.769; ӹдӹрӓмӓш: 174.951) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «одун» ('wood') дон «пазары» («пазар» 'пазар') шамаквлӓ гӹц лин.
Тепебашы.
Эскишехир ил дӓ Тепебашы районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Тепебашы (турокла Tepebaşı) — Турцин, йыд-вадывел Эскишехир илӹн дӓ Эскишехир халан центр районжы ("илчежӹ"). 2009-шӹ ин тӹштӹ 272.495 (пӱэргӹ: 136.230; ӹдӹрӓмӓш: 136.265) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «тепе» ('кырык') дон «башы» («баш» 'вуй') шамаквлӓ гӹц лин.
Алпу.
Эскишехир ил дӓ Алпу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Алпу (турокла Alpu) — Турцин, йыдвел Эскишехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.884 (пӱэргӹ: 6.915; ӹдӹрӓмӓш: 6.969) эдем ӹлен.
Махмудие.
Эскишехир ил дӓ Махмудие районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Махмудие (турокла Mahmudiye) — Турцин, покшал Эскишехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 9.202 (пӱэргӹ: 4.575; ӹдӹрӓмӓш: 4.627) эдем ӹлен.
Михалгази.
Эскишехир ил дӓ Михалгази районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Михалгази (турокла Mihalgazi) — Турцин, йыдвел Эскишехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 3.952 (пӱэргӹ: 1.932; ӹдӹрӓмӓш: 2.020) эдем ӹлен.
Михалыччык.
Эскишехир ил дӓ Аксеки районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
xxx (турокла Mihalıççık) — Турцин, йыд-ирвел Эскишехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 11.158 (пӱэргӹ: 5.486; ӹдӹрӓмӓш: 5.672) эдем ӹлен.
Сарыджакая.
Эскишехир ил дӓ Сарыджакая районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сарыджакая (турокла Sarıcakaya) — Турцин, йыдвел Эскишехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 5.511 (пӱэргӹ: 2.665; ӹдӹрӓмӓш: 2.846) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «сарыджа» ('yellowish') дон «кая» ('rock') шамаквлӓ гӹц лин.
Сиврихисар.
Эскишехир ил дӓ Сиврихисар районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сиврихисар (турокла Sivrihisar) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Эскишехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 24.877 (пӱэргӹ: 12.341; ӹдӹрӓмӓш: 12.536) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «сиври» ('pointed') дон «хисар» ('кӓрмӓн') шамаквлӓ гӹц лин.
Гӱнйӱзӱ.
Эскишехир ил дӓ Гӱнйӱзӱ районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӱнйӱзӱ (турокла Günyüzü) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Эскишехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.678 (пӱэргӹ: 3.739; ӹдӹрӓмӓш: 3.939) эдем ӹлен.
Чифтелер.
Эскишехир ил дӓ Чифтелер районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чифтелер (турокла Çifteler) — Турцин, кечӹвӓл Эскишехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 16.840 (пӱэргӹ: 8.310; ӹдӹрӓмӓш: 8.530) эдем ӹлен.
Хан (хала).
Эскишехир ил дӓ Хан районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Хан (турокла Han) — Турцин, кечӹвӓл Эскишехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 2.488 (пӱэргӹ: 1.242; ӹдӹрӓмӓш: 1.246) эдем ӹлен.
Сейитгази.
Эскишехир ил дӓ Сейитгази районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сейитгази (турокла Seyitgazi) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Эскишехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 17.219 (пӱэргӹ: 8.560; ӹдӹрӓмӓш: 8.659) эдем ӹлен.
Инӧнӱ.
Эскишехир ил дӓ Инӧнӱ районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Инӧнӱ (турокла İnönü) — Турцин, вадывел Эскишехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.547 (пӱэргӹ: 3.806; ӹдӹрӓмӓш: 3.741) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ин» ('cave') дон «ӧнӱ» («ӧн» 'front') шамаквлӓ гӹц лин.
Бейликова.
Эскишехир ил дӓ Бейликова районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Бейликова (турокла Beylikova) — Турцин, покшал Эскишехир илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.136 (пӱэргӹ: 3.542; ӹдӹрӓмӓш: 3.594) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «бейлик» ('бейлик') дон «ова» ('лапата') шамаквлӓ гӹц лин.
Алтынова.
Ялова ил дӓ Алтынова районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Алтынова (турокла Altınova) — Турцин, ирвел Ялова илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 23.563 (пӱэргӹ: 12.433; ӹдӹрӓмӓш: 11.130) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «алтын» ('шӧртньӹ') дон «ова» ('лапата') шамаквлӓ гӹц лин.
Армутлу.
Ялова ил дӓ Армутлу районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Армутлу (турокла Armutlu) — Турцин, вадывел Ялова илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.821 (пӱэргӹ: 3.955; ӹдӹрӓмӓш: 3.866) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «армут» ('груша') дон «-лу» ('having of...') шамаквлӓ гӹц лин.
Чынарджык.
Ялова ил дӓ Чынарджык районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чынарджык (турокла Çınarcık) — Турцин, вадывел Ялова илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 27.682 (пӱэргӹ: 14.149; ӹдӹрӓмӓш: 13.533) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чынар» ('Platanus') дон «-джык» ('dimunitive suffix') шамаквлӓ гӹц лин.
Термал.
Ялова ил дӓ Термал районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Термал (турокла Termal) — Турцин, вадывел Ялова илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 5.107 (пӱэргӹ: 2.590; ӹдӹрӓмӓш: 2.517) эдем ӹлен.
Чифтликкӧй.
Ялова ил дӓ Чифтликкӧй районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Чифтликкӧй (турокла Çiftlikköy) — Турцин, ирвел Ялова илӹн районжы ("илчежӹ"). 2008-шӹ ин тӹштӹ 25.630 (пӱэргӹ: 12.811; ӹдӹрӓмӓш: 12.819) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чифтлик» ('farm') дон «кӧй» ('сола') шамаквлӓ гӹц лин.
Савала.
Савала — лемӹм, вишкӹдӹ качкышвлӓм дӓ десертӹм качмы годым кычылтмы хадӹр. Савала тенгеок лашаш дон песокым (сакыр ошма) дӓ лашаш гань продуктывлӓм кычылтмы годым керӓл.
Савала кӹртни, пу дӓ пластмасс гӹц лин кердеш.
Атик Али Паша мечеть.
Атик Али Паша мечеть (турокла Gazi Atik Ali Paşa Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (1496 - 1497 ивлӓн) мечетьшӹ.
Бурмалы Минаре мечеть.
Бурмалы Минаре мечеть (турокла Burmalı Mescit Camii тенгеок Burmalı Minare Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (1550 ин) мечетьшӹ.
Эмир Султан мечеть.
Эмир Султан мечеть (турокла Emir Sultan Camii) — Турциштӹ Бурса халан Йылдырым районын тошты (14th century) мечетьшӹ.
Эртугрул Текке мечеть.
Эртугрул Текке мечеть (турокла Ertuğrul Tekke Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Бешикташ районын тошты (1887) мечетьшӹ.
Эски Имарет мечеть.
Эски Имарет мечеть (турокла Eski İmaret Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (1081- 1087 ивлӓн) мечетьшӹ.
Фенари Иса мечеть.
Фенари Иса мечеть (турокла Fenari İsa Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (908 ин) мечетьшӹ.
Гӱль мечеть.
Гӱль мечеть (турокла Gül Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (10-шы тенгеок 11-шӹ century) мечетьшӹ.
Хырами Ахмет Паша мечеть.
Хырами Ахмет Паша мечеть (2007)
Хырами Ахмет Паша мечеть (1870)
Хырами Ахмет Паша мечеть (турокла Hırami Ahmet Paşa Mescidi) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (11-шӹ тенгеок 12-шы century) мечетьшӹ.
Календерхане мечеть.
Календерхане мечеть (турокла Kalenderhane Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (12-шы century) мечетьшӹ.
Каздаглы мечеть.
Каздаглы мечеть (турокла Kazdağlı Camii) — Турциштӹ Карабӱк илӹн Сафранболу районын тошты (1779 ин) мечетьшӹ.
Кефели мечеть.
Кефели мечеть (турокла Kefeli Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (1630 ин) мечетьшӹ.
Кылыч Али Паша мечеть.
Кылыч Али Паша мечеть (турокла Kılıç Ali Paşa Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Бейоглу районын тошты (1580 ин) мечетьшӹ.
Цӹлдӹр.
Цӹлдӹр (; алыкмарла "шелде, ильывуй, чуркатвуй") — цӹлдӹр йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 19–23 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 32–35.5 см, нелӹцшӹ 55 г якте шоэш. Вуйыштыжы раскыдын цаклаш лимӹ кекрек улы, партьывлӓ доно сӓрнӓ, пӹсӹн чонгештӓ. Пӹжӓшӹжӹм шоэнрӓк кушшы шӹргӹ пушӓнгӹвлӓ вӹлнӹ опта. Кӹцкӹ дон пӓртнявлӓм качкын ӹлӓ. Пӹжӓшӹштӹ 3–7 мыны якте лин кердеш.
Коджа Мустафа Паша мечеть.
Коджа Мустафа Паша мечеть (1877)
Коджа Мустафа Паша мечеть (турокла Koca Mustafa Paşa Camii тенгеок Sünbül Efendi Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (6-шы century) мечетьшӹ.
Кӱчӱк Меджидие мечеть.
Кӱчӱк Меджидие мечеть (турокла Küçük Mecidiye Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Бешикташ районын тошты (1843 - 1848 ивлӓн) мечетьшӹ.
Лӓл Паша мечеть.
Лӓл Паша мечеть (турокла Lâl Paşa Camii) — Турциштӹ Мерсин илӹн Мут районын тошты (1444 ин) мечетьшӹ.
Малтепе мечеть.
Малтепе мечеть (турокла Maltepe Camii) — Турциштӹ Анкара халан Чанкая райоништӹ у (1954 - 1959 ивлӓн) мечетьшӹ.
Молла Челеби мечеть.
Молла Челеби мечеть (турокла Molla Çelebi Camii тенгеок Fındıklı Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Бейоглу районын тошты (1570 - 1584 ивлӓн) мечетьшӹ.
Мурат Паша мечеть.
Мурат Паша мечеть (турокла Lâl Paşa Camii) — Турциштӹ Анталья халан Муратпаша районын тошты (1570 ин) мечетьшӹ.
Ортакӧй мечеть.
Ортакӧй мечеть (турокла Ortaköy Camii тенгеок Büyük Mecidiye Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Бешикташ районын тошты (1853 - 1854 ивлӓн) мечетьшӹ.
Пертевниял Валиде Султан мечеть.
Пертевниял Валиде Султан мечеть (турокла Pertevniyal Valide Sultan Camii тенгеок Aksaray Valide Sultan Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (1872 ин) мечетьшӹ.
Рум Мехмет Паша мечеть.
Рум Мехмет Паша мечеть (турокла Rum Mehmet Paşa Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Ӱскӱдар районын тошты (1469 - 1471 ивлӓн) мечетьшӹ.
Рӱстем Паша мечеть.
Рӱстем Паша мечеть (турокла Rüstem Paşa Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (1469 - 1471 ивлӓн) мечетьшӹ.
Сабанджы Центр мечеть.
Сабанджы Центр мечеть (турокла Sabancı Merkez Camii) — Турциштӹ Адана халан у (1988 ин) мечетьшӹ.
Вӹдцӹвӹ.
Вӹдцӹвӹ () — кого кӓпӓн агыл вӹд кек, Евразиштӹ, Йыдпел Африкышты дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Ош нержӹ дӓ лепкӓштӹш ош кого тамгажы доно пӓлӹ ылеш. Вӹдцӹвӹ шукы жепшӹмок вӹдӹштӹ эртӓрӓ. Кӓпшӹ доно кого агыл лыды ганьырак — кытшы 36-38 см, нелӹцшӹ 500—1000 г. якте лин кердеш.
Санджактар Хайреттин мечеть.
Санджактар Хайреттин мечеть (турокла Sancaktar Hayrettin Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (3-шы тенгеок 4-шӹ century) мечетьшӹ.
Селимие мечеть.
Селимие мечеть (турокла Selimiye Camii) — Турциштӹ Эдирне халан тошты (1568- 1574 ивлӓн) мечетьшӹ.
Синан Паша мечеть.
Синан Паша мечеть (турокла Sinan Paşa Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Бешикташ районын тошты (1554 - 1555 ивлӓн) мечетьшӹ.
Соколлу Мехмет Паша мечеть.
Соколлу Мехмет Паша мечеть (турокла Sokollu Mehmed Paşa Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (1571 - 1572 ивлӓн) мечетьшӹ.
Султан Алааддин мечеть.
Султан Алааддин мечеть (турокла Sultan Alaeddin Camii) — Турциштӹ Анкара халан Алтындаг районын тошты (1211 - 1236 ивлӓн) дӓ Анкарашты пӹтӓришӹ мечетьшӹ.
Тешвикие мечеть.
Тешвикие мечеть (турокла Teşvikiye Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Шишли районын тошты (1794 ивлӓн) мечетьшӹ.
Явуз Селим мечеть.
Явуз Селим мечеть (турокла Yavuz Selim Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (1522 ин) мечетьшӹ.
Яг мечеть.
Яг мечеть (турокла Yağ Camii) — Турциштӹ Адана халан тошты (1501 ин) мечетьшӹ.
Йени мечеть.
Йени мечеть (турокла Yeni Cami) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (1597 - 1665 ивлӓн) мечетьшӹ.
Мечеть лӹмӹн этимологижӹ «йени» ('у') дон «джами» ('мечеть') шамаквлӓ гӹц лин.
Йени Валиде мечеть.
Йени Валиде мечеть (турокла Yeni Valide Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Ӱскӱдар районын тошты (1708 - 1710 ивлӓн) мечетьшӹ.
Йылдыз Хамидие мечеть.
Йылдыз Хамидие мечеть (турокла Yıldız Hamidiye Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Бешикташ районын тошты (1884 - 1886 ивлӓн) мечетьшӹ.
Зал Махмут Паша мечеть.
Зал Махмут Паша мечеть (турокла Zal Mahmud Paşa Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Эйӱп районын тошты (1551 - 1577 ивлӓн) мечетьшӹ.
Зейнеп Султан мечеть.
Зейнеп Султан мечеть (турокла Zeynep Sultan Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (1769 ин) мечетьшӹ.
Зейрек мечеть.
Зейрек мечеть (турокла Zeyrek Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (1118 - 1124 ивлӓн) мечетьшӹ.
Ӱч Шерефели мечеть.
Ӱч Шерефели мечеть (турокла Üç Şerefeli Cami) — Турциштӹ Эдирне халан тошты (1438 - 1447 ивлӓн) мечетьшӹ.
Шакирин мечеть.
Шакирин мечеть (турокла Şakirin Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Ӱскӱдар районын у (7-шӹ май 2009 ин) мечетьшӹ.
Шехзаде мечеть.
Шехзаде мечеть (турокла Şehzade Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (1543 - 1548 ивлӓн) мечетьшӹ.
Шемси Паша мечеть.
Шемси Паша мечеть (турокла Şemsi Paşa Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Ӱскӱдар районын тошты (1580 - 1581 ивлӓн) мечетьшӹ.
Арап мечеть.
Арап мечеть (турокла Arap Camii) — Турциштӹ Стамбул халан Бейоглу районын тошты (717 ин) мечетьшӹ. Стамбулышты пӹтӓришӹ мечеть.
Недӹ.
Недӹ () — недӹ йишвлӓн йыхыш пырышы пеледӹшӓн кушкыш.
Недӹ — шудыла кушшы шукыиӓш кушкыш, кытшы 20—50 см якте. Пеледӹшвлӓжӹ яргата сарывлӓ, изивлӓ.
Джама-Масджид (Дели).
Джама-Масджид (урдула مسجد جھان نمہ; индилӓ जामा मस्जिद, दिल्ली) — Индиштӹ кугезӹ Дели халан тошты (1656 ин) мечетьшӹ.
Пивырса.
Пивырса - пырса йишвлӓ йыхыш пырышы кушкыш.
Бабри мечеть.
Бабри мечеть (урдула بابری مسجد; индилӓ बाबरी मस्जिद) — Индиштӹ Айодхья халан тошты (1527 ин) мечетьшӹ.
Чераман мечеть.
Чераман мечеть (малаяламла ചേരമാൻ ജുമാ മസ്ജിദ്) — Индиштӹ Кодунгаллур халан тошты (629 ин) мечетьшӹ.
Типу Султан мечеть.
Типу Султан мечеть (бенгалилӓ টিপু সুলতান মসজিদ) — Индиштӹ Калькутта халан тошты (1832 ин) мечетьшӹ.
Зиярат Шериф мечеть.
Зиярат Шериф мечеть (урдула زیارت) — Индиштӹ Уттар-Прадеш штатын тошты мечетьшӹ.
Чарминар мечеть.
Чарминар мечеть (телугула చార్ మినార్; индилӓ चार मीनार; урдула چار مینار) — Индиштӹ Андхра-Прадеш штатын Хайдарабад халан тошты (1591 ин) мечетьшӹ.
Сиди Башир мечеть.
Сиди Башир мечеть (гуджаратилӓ ઝૂલતા મિનારા) — Индиштӹ Гуджарат штатын Ахмадабад халан тошты (1452 ин) мечетьшӹ.
Бадшахи мечеть.
Бадшахи мечеть (урдула بادشاہی مسجد) — Пакистанышты Пенджаб провинцин Лахор халан тошты (1671 - 1673 ивлӓн) мечетьшӹ.
Торнио.
Торнио — Финляндиштӹш хала коммуна, Лапланди(провинциштӹ)
Истори.
Торнио йогы тӹр мычкы кого иан жеп годшен 1995 и якте 16 ӹлӹм вӓрӹм 6000-5000 ин Х.ш.я. момы. Регионын швед лаштык Скандинавин сек тошты ӹлӹм вӓрвлӓштӹ вӓрлӓнӓ. XIX курым якте Торнио халаштышы ӹлӹзӹвлӓ Кеми саам йӹлмӹ, ирвел саам лӹвӓл группын, финн докы лишӹл йӹлмӹ доно попенӹт.
Якшарсир.
Якшарсир — Изи Шӹндӹр ӓнгӹр вургымла сирӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ сола, Ковашан мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола. Кузнецово якте 5 уштыш.
Кукшылидӹ.
Кукшылидӹ () — сола Кырык сирӹштӹ, Аказын мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Кого Шӹндӹр ӓнгӹр вургымла сирӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ сола. Кузнецово гӹц 2 уштыш
1795-шӹ ин Кукшылидӹштӹ 10 кудвичӹ ылын.
1859-шӹ ин Кукшылидӹштӹ 17 кудвичӹ ылын (29 пӱэргӹ дӓ 42 ӹдӹрӓмӓш).
1898-шӹ ин 22 кудвичӹ ылын (59 пӱэргӹ дӓ 57 ӹдӹрӓмӓш).
1925-шӹ ин Кукшылидӹштӹ 147 эдем ӹлен.
1929-шӹ ин 35 кудвичӹ ылын 156 эдем ӹлен (77 пӱэргӹ дӓ 79 ӹдӹрӓмӓш).
2001-шӹ ин 39 кудвичӹ ылын 87 эдем ӹлен (40 пӱэргӹ дӓ 47 ӹдӹрӓмӓш).
Истори.
Документвлӓштӹ 1795-шӹ ин анжыкталеш. Тошты лӹмвлӓжы: "Пайдулин", "Ятрушкин"
Кыльыкал.
Кыльыкал () — сола Кырык сирӹштӹ, Акпарсын мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола.
Изи Йынгы вургымла сирӹштӹ вӓрлӓнӓ, карем лишнӹ. Картук гӹц 2 уштыш нӓрӹ.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
2001-шӹ ин Кыльыкалштӹ 58 эдем ӹлен (26 пӱэргӹ дӓ 32 ӹдӹрӓмӓш).
Истори.
1859-шӹ ин документвлӓштӹ анжыкталеш "Кого йӓл Шудермара" гань. Весӹ лӹмжывлӓ "Вессир" дӓ "Эрцексир" ылыт. Эрцек тиштӹ первиш ӹлӓш тӹнгӓлӹн.
Когосир.
Когосир () — сола Кырык сирӹштӹ, Акпарсын мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Изи Йынгы вургымла сирӹштӹ вӓрлӓнӓ, карем лишнӹ. Картук гӹц 2 уштыш нӓрӹ.
1717-шӹ ин Когосирштӹ 29 кудвичӹ ылын (70 пӱэргӹ дӓ 71 ӹдӹрӓмӓш).
1795-шӹ ин Кукшылидӹштӹ 26 кудвичӹ ылын.
1859-шӹ ин Кого йӓл Шудермараштӹ 65 кудвичӹ ылын (197 пӱэргӹ дӓ 186 ӹдӹрӓмӓш).
1890-шӹ ин 89 кудвичӹ ылын (215 пӱэргӹ дӓ 208 ӹдӹрӓмӓш).
1897-шӹ ин 91 кудвичӹ ылын (221 пӱэргӹ дӓ 225 ӹдӹрӓмӓш).
1915-шӹ ин 91 кудвичӹ ылын 514 эдем ӹлен.
1921-шӹ ин 93 кудвичӹ ылын 447 эдем ӹлен (203 пӱэргӹ дӓ 244 ӹдӹрӓмӓш).
1925-шӹ ин Кыльыкалштӹ 478 эдем ӹлен.
2001-шӹ ин Когосирштӹ 48 кудвичӹ ылын 121 эдем ӹлен (52 пӱэргӹ дӓ 69 ӹдӹрӓмӓш).
Истори.
1859-шӹ ин документвлӓштӹ анжыкталеш "Кого йӓл Шудермара" гань. Весӹ лӹмжы "Сиваево" ылеш. Кыльык тиштӹ первиш ӹлӓш тӹнгӓлӹн. "Ал / йӓл" - "сола" гань вашталташ лиэш.
Кужлидӹ.
Кужлидӹ () — сола Кырык сирӹштӹ, Акпарсын мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Изи Йынгы вургымла сирӹштӹ вӓрлӓнӓ, Кужлидӹ карем лишнӹ. Картук гӹц 2 уштыш нӓрӹ.
2001-шӹ ин Кужлидӹштӹ 23 кудвичӹ ылын 58 эдем ӹлен (26 пӱэргӹ дӓ 32 ӹдӹрӓмӓш).
Истори.
1859-шӹ ин документвлӓштӹ анжыкталеш "Кого йӓл Шудермара" гань. Кыльык тиштӹ первиш ӹлӓш тӹнгӓлӹн. "Ал / йӓл" - "сола" гань вашталташ лиэш.
Лыксола.
Лыксола () — сола Кырык сирӹштӹ, Акпарсын мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Цикмӓ - Яштуга шоссе вӹлнӹ вӓрлӓнӓ. Эмӓн якте 2 уштыш.
1897-шӹ ин Лыксолаштӹ 22 кудвичӹ ылын (54 пӱэргӹ дӓ 59 ӹдӹрӓмӓш).
1915-шӹ ин Лыксолаштӹ 23 кудвичӹ ылын 122 эдем ӹлен.
1919-шӹ ин 24 кудвичӹштӹ 94 эдем ылын (43 пӱэргӹ дӓ 51 ӹдӹрӓмӓш).
2001-шӹ ин Лыксолаштӹ 19 кудвичӹ ылын, 55 эдем ылын (29 пӱэргӹ дӓ 26 ӹдӹрӓмӓш).
Пиндӹкал.
Пиндӹкал () — сола Кырык сирӹштӹ, Акпарсын мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Кого ӓнгӹр, кыды Кого Йынгын шалахай укш-йогы ылеш, лишнӹ вӓрлӓнӓ. Йоласал якте 4 уштыш.
1795-шӹ ин Пиндӹкалштӹ 11 кудвичӹ ылын.
1859-шӹ ин Пиндӹкал 23 кудвичӹ ылын (70 пӱэргӹ дӓ 76 ӹдӹрӓмӓш).
1898-шӹ ин 37 кудвичӹ ылын (92 пӱэргӹ дӓ 95 ӹдӹрӓмӓш).
1934-шӹ ин 9 кудвичӹ 41 эдем ӹлен (20 пӱэргӹ дӓ 21 ӹдӹрӓмӓш).
2001-шӹ ин Пиндӹкал 41 кудвичӹ ылын 56 эдем ӹлен (24 пӱэргӹ дӓ 32 ӹдӹрӓмӓш).
Истори.
1795-шӹ ин документвлӓштӹ перви анжыкталеш. Пиндык тиштӹ первиш ӹлӓш тӹнгӓлӹн. "Ал / йӓл" - "сола" гань вашталташ лиэш.
Пӹзӹкныр.
Пӹзӹкныр () — сола Кырык сирӹштӹ, Аказын мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Пӹзӹкныр сола - Пӹзӹкныр сельсоветӹын центыржы. Тӹдӹ 3 лаштык гӹц шалга: ÿл Пӹзӹкныр (лач тӹнг Пӹзӹкныржок), кÿшӹл Пӹзӹкныр (Нинайдарово) дä Олаксола. Попат, вуйта тагынам перви Пӹзӹк лӹмäн мары ти вäреш суртым чанген, тилец вара йӹр ылшы ныр вӹлäн сола кушкын, седӹндонок сола лӹмжӹ "Пӹзӹк" + "ныр" гӹц ӹштäлтӹн.
Пӹзӹкныр карем лишнӹ вӓрлӓнӓ. Цикмӓ гӹц Пӹзӹкныр якте 25 уштыш нӓрӹ.
1717-шӹ ин Пӹзӹкнырштӹ 50 кудвичӹ ылын (118 пӱэргӹ дӓ 160 ӹдӹрӓмӓш).
1795-шӹ ин 39 кудвичӹ ылын. Ематайкинштӹ 7 кудвичӹ дӓ Сермӓнӓнгерштӹ - 27 кудвичӹ ылын.
1859-шӹ ин Пӹзӹкнырштӹ 83 кудвичӹ ылын (223 пӱэргӹ дӓ 270 ӹдӹрӓмӓш).
1897-шӹ ин 41 кудвичӹ ылын (86 пӱэргӹ дӓ 95 ӹдӹрӓмӓш).
1915-шӹ ин 38 кудвичӹ ылын 195 эдем ӹлен.
1919-шӹ ин 39 кудвичӹ ылын 180 эдем ӹлен.
1925-шӹ ин Пӹзӹкнырштӹ 186 эдем ӹлен.
1929-шӹ ин 38 кудвичӹ ылын 164 эдем ӹлен (79 пӱэргӹ дӓ 85 ӹдӹрӓмӓш).
2001-шӹ ин 85 кудвичӹ ылын 363 эдем ӹлен (179 пӱэргӹ дӓ 184 ӹдӹрӓмӓш).
Истори.
Архивышты 1717-шӹ ин Пӹзӹкныр 50 суртан "Апшак-Пеляк Кузнецовская" лӹм доно келесäлтӹн. 1748 ин пун церкӹм чангаш тӹнгäлмӹкӹ, сола "село Богоявленское Кузнецово Апшак-пеляк тож" маналтын. Ти церкӹм 1750 ин чанген пӹтäренӹт, дä Спас-Юнг монастырьын архимадритшӹ тӹдӹм освящаен. Церкӹ вäрӹм момы ацырымы шотышты изи легенды улы. Анзыцок Спас-Юнгын монахвлä церкӹм Йӹлъял лишнӹшы язычниквлäн кымалмы вäреш чангаш решенӹт, но, йӹлъял халык лÿдӹшӹм шижӹын, монахвлäм цат йÿктен шӹндäт дä ожым кӹцкӹмӹ тарнатасеш шӹнден колтат. Монахвлäэт кыдалыт, дä ик вäреш хресты кенвац кодеш, яра, маныт, тек церкӹ Äпшäк-Пелäкеш чангалтеш. А ти сола халык тамахань пун, лÿдӹшлä хрестӹ гӹц лÿдӹн колтат дä Пӹзӹкныр неркäэш шӹнден кодат. Йӹр ылшы халык христиан верам ӹшке вӹкӹжӹ нäлäш лÿдӹн, вет нӹнӹ язычниквлä ылыныт. Пун церкӹм тыманяр гäнä пӹтäрäш цаценӹт. Х ристиан шÿлӹшм шäрӹмäштӹ сек кого рольжым просветитель Иван Яковлевич Моляров мадын. Тӹдӹ шукы кырык мары халыклан религин керäлжӹм, палшыкшым ынгылдарен, тетявлäмäт шукы тымдаш цацен. 1869 ин 15 январьын церовно-приходской школ пачылтын. А 1876 ин пун церкӹ вäреш у, пингӹдӹ маклака церкӹ чангалтын.
Тенгеок попат, вуйта тагынам перви, революци яктешӹ жепӹн, Пӹзӹкныр сола лишнӹшӹ каремӹш ӹшке сола ӹлӹшӹвлä, вес солавлä гӹц, даже сосламары гӹц халык телӹм ыжатымашкы тирвлä доно катаяш толыныт, мыренӹыт, куштенӹт, икäнä-иктӹм айо (Масленицы доно) кымылангденӹт. Пӹзӹк тиштӹ первиш ӹлӓш тӹнгӓлӹн.
Культура.
Пӹзӹкныр солашты ӹшке сӹлнӹ клуб улы. Тӹшкӹ халык улы кымылын концертвäм, Кырык мары драм театырын спектакыльвлäжӹм анжаш каштеш, сäмӹрӹквлä дисотекышкат толын колтат. Клуб тенгеок шукы айовлäм эртäрен шалга: Масленицы, 9 май праздник дä шукы молат. Клубышты тӹрлӹшӹвлäн, мырызывлäн клуб улы. Кӹзӹтшӹ жепӹн клубын ик пелӹштӹжӹ библиотекы вäрлäнä, кышкы халык шӹренок книгäвлäм, журналвäм лыдаш каштеш.
Экономика.
Война паштекшӹ жепӹн Пӹзӹкныр "Акпарс" колхозыш вäрештеш, вара "Дружба" колхоз чангалтеш, вара СПК Кузнецовский. Кӹзӹт, шамакат уке, колхоз пӹтен, но мӹлäндӹм колхозышты пäшäм ӹштӹшӹвлäлäн шäлäтен пуэнӹт, кышты кӹзӹт якте Пӹзӹкныр халык кавштам, морком, роколмам сдаяш, качкаш манын шӹндäт. Пäшä шолын-шолеш.
Пӹзӹкнырышты кӹзӹт амбулатори, сельсовет, шукы лапка, школ, аптекы, церкӹ, "Боржоми" цехäт пäшäм ӹштä, мыгилä вäрлäнäт.
Шунӓнгер.
Шунӓнгӹр () — сола Кырык сирӹштӹ, Кобяшан мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Вургымла кӱкшӹ Йыл сирӹштӹ вӓрлӓнӓ, Якшарсир, Имнивичы, Вӹдсӹнзӓ, Сасна каремвлӓ дӓ Йӓкӹнер кӱкшӹ лишнӹ.
Пӹзӹкныр гӹц 8 уштыш нӓрӹ.
1795-шӹ ин Шунӓнгӹрштӹ 17 кудвичӹ ылын.
1859-шӹ ин Шунӓнгӹрштӹ 35 кудвичӹ ылын (87 пӱэргӹ дӓ 106 ӹдӹрӓмӓш).
1897-шӹ ин 49 кудвичӹ ылын (123 пӱэргӹ дӓ 129 ӹдӹрӓмӓш).
1915-шӹ ин 55 кудвичӹ ылын 298 эдем ӹлен.
1919-шӹ ин 58 кудвичӹ ылын 310 эдем ӹлен.
1929-шӹ ин 63 кудвичӹ ылын 321 эдем ӹлен.
2001-шӹ ин Шунангӹрштӹ 63 кудвичӹ ылын 164 эдем ӹлен (82 пӱэргӹ дӓ 82 ӹдӹрӓмӓш).
Вазир Хан мечеть.
Вазир Хан мечеть (урдула مسجد وزیر خان) — Пакистанышты Пенджаб провинцин Лахор халан тошты (1635 ин) мечетьшӹ.
Джами Уль Альфар мечеть.
Джами Уль Альфар мечеть (тамиллӓ ஜாமீயுல் அல்ஃபார் பள்ளிவாசல்) — Шри-Ланкышты Коломбо халан тошты (1909 ин) мечетьшӹ.
Хан Мохаммад Мридха мечеть.
Хан Мохаммад Мридха мечеть (бенгалилӓ খান মহম্মদ মির্ধার মসজিদ) — Бангладешӹштӹ Дакка халан тошты (1704 - 1705 ивлӓн) мечетьшӹ.
Байтул Мукаррам мечеть.
Байтул Мукаррам мечеть (бенгалилӓ বায়তুল মুকাররাম) — Бангладешӹштӹ Дакка халан у (1960 ин) мечетьшӹ.
Бинат Биби мечеть.
Бинат Биби мечеть (бенгалилӓ বিনত বিবির মসজিদ) — Бангладешӹштӹ Дакка халан тошты (1454 ин) мечетьшӹ.
Чавк мечеть.
Чавк мечеть (бенгалилӓ ?) — Бангладешӹштӹ Дакка халан тошты (1676 ин) мечетьшӹ.
Какраил мечеть.
Какраил мечеть (бенгалилӓ কাকরাইল মসজিদ) — Бангладешӹштӹ Дакка халан мечетьшӹ.
Момин мечеть.
Момин мечеть (бенгалилӓ ?) — Бангладешӹштӹ Пирожпур районын тошты (1910 - 1917 ивлӓн) мечетьшӹ.
Наябад мечеть.
Наябад мечеть (бенгалилӓ নয়াবাদ মসজিদ) — Бангладешӹштӹ Наябад халан тошты (1793 ин) мечетьшӹ.
Шейт Гумбат мечеть.
Шейт Гумбат мечеть (бенгалилӓ ষাট গম্বুজ মসজিদ Shaṭ Gombuj Moshjid) — Бангладешӹштӹ Багерхат халан тошты (15-шӹ century) мечетьшӹ.
Тара мечеть.
Тара мечеть (бенгалилӓ তারা মসজিদ) — Бангладешӹштӹ Дакка халан тошты (19-шӹ century) мечетьшӹ.
Хуайшэн мечеть.
Хуайшэн мечеть (китайла 怀圣寺) — Китайышты Гуанчжоу халан тошты (650 ивлӓн) мечетьшӹ.
Ид Ках мечеть.
Ид Ках мечеть (уйгурла قەشقەر ھېيتگاھ مەسچىتى; китайла 艾提尕尔) — Китайышты Кашгар халан тошты (1442 ин) мечетьшӹ.
Хотан мечеть.
Хотан мечеть (уйгурла ?; китайла ?) — Китайышты Хотан халан тошты (1870 ин) мечетьшӹ.
Коулун мечеть.
Коулун мечеть (китайла 九龍清真寺暨伊斯蘭中心) — Китайышты Гонконг халан тошты (1896 ин) мечетьшӹ.
Лхаса мечеть.
Лхаса мечеть (китайла ?) — Китайышты Тибетин Лхаса халан у мечетьшӹ.
Нюцзе мечеть.
Нюцзе мечеть (китайла 牛街礼拜寺) — Китайышты Пекин халан тошты (996 ин) мечетьшӹ.
Сиань соборной мечеть.
Сиань соборной мечеть (китайла 西安大清真寺) — Китайышты Сиань халан тошты (742 ин) мечетьшӹ.
Баня Башы мечеть.
Баня Башы мечеть (болгарла "Баня баши джамия"; турокла Banya Başı Camii) — Болгариштӹ Софи халан тошты (1576 ин) мечетьшӹ.
Ибрахим Паша мечеть.
Ибрахим Паша мечеть (болгарла "Ибрахим паша джамия"; турокла Maktul İbrahim Paşa Camii) — Болгариштӹ Разград халан тошты (1616 ин) мечетьшӹ.
Томбул мечеть.
Томбул мечеть (болгарла "Томбул джамия"; турокла Tombul Camii) — Болгариштӹ Шумен халан тошты (1740 - 1744 ивлӓн) мечетьшӹ.
Кобе мечеть.
Кобе мечеть (японла 神戸モスク) — Япоништӹ Кобе халан тошты (1935 ин) дӓ пӹтӓришӹ мечетьшӹ.
Ахать-Джами мечеть.
Ахать-Джами мечеть (украинлӓ "Мечеть Ахать Джамі") — Украинышты Донецк халан у (1999 ивлӓн) мечетьшӹ.
Тахталы-Джами мечеть.
Тахталы-Джами мечеть (крым татарла Tahtalı Cami; украинлӓ "Тахтали Джамі") — Украинышты Крымын Бахчисарай халан тошты (1707 ин) мечетьшӹ.
Джума-Джами мечеть.
Тахталы-Джами мечеть (крым татарла Cuma Cami; украинлӓ "Мечеть Джума-Джамі") тенгеок Хан Джами мечеть (крым татарла Han Cami; украинала "Хан Джамі") — Украинышты Крымын Евпатори халан тошты (1564 ин) мечетьшӹ.
Ар-Рахма мечеть.
Ар-Рахма мечеть (украинлӓ "Мечеть Ар-Рахма") — Украинышты Киев халан у (1996 - 2000 ивлӓн) мечетьшӹ.
Султан Сӱлейман мечеть.
Султан Сӱлейман мечеть (украинлӓ "Маріупольська мечеть") — Украинышты Мариуполь халан у (2005 - 2007 ивлӓн) мечетьшӹ.
Ожы.
Ожы - кастрируйымы агыл озы имни.
Мӱфти мечеть.
Мӱфти мечеть (крым татарла Müfti Cami; украинлӓ "Муфті Джамі") — Украинышты Крымын Феодосия халан тошты (1623 - 1637 ивлӓн) мечетьшӹ.
Абуджа мечеть.
Абуджа мечеть () — Нигериштӹ Абуджа халан у (1984 ин) мечетьшӹ.
Яковалы Хасан мечеть.
Яковалы Хасан мечеть () — Венгриштӹ Печ халан тошты (16-шы century) мечетьшӹ.
Малкоч Бег мечеть.
Малкоч Бег мечеть () — Венгриштӹ Шиклош халан тошты (16-шы курымаш) мечетьшӹ.
Гази Касим Паша мечеть.
Гази Касим Паша мечеть () — Венгриштӹ Печ халан тошты (1543 - 1546 ивлӓн) мечетьшӹ.
Дезмонд, Пол.
Пол Дезмонд Дейв Брубекӹштӹ, 1954 и
Пол Дезмонд ("Paul Desmond") (25 ноябрь 1924 — 30 май 1977), шачынжок Пол Эмил Брейтенфельд ("Paul Emil Breitenfeld"), джаз альт-саксофонист, композитор, Сан-Францискошты шачын. Дэйв Брубек квартетӹштӹ мадын. «Take Five» (Нӓл вӹзӹтӹм) композицин авторжы.
Ажедмӓшвлӓ.
http://www.youtube.com/watch?v=BwNrmYRiX_o
Джамкаран мечеть.
Джамкаран мечеть (персилӓ مسجد جمکران) — Иранышты Кум халан тошты (984 ин) мечетьшӹ.
Боруджерд мечеть.
Боруджерд мечеть (персилӓ مسجد جامع بروجرد) — Иранышты Боруджерд халан тошты (9-шӹ курымаш) мечетьшӹ.
Гохаршад мечеть.
Гохаршад мечеть (персилӓ مسجد گو هرشاد) — Иранышты Мешхед халан тошты (1405 - 1418 ивлӓн) мечетьшӹ.
Исфахан мечеть.
Исфахан мечеть (персилӓ مسجد جامع اصفهان) — Иранышты Исфахан халан тошты (8-шӹ курымаш) мечетьшӹ.
Имам мечеть.
Имам мечеть (персилӓ مسجد امام) — Иранышты Исфахан халан тошты (1611 - 1629 ивлӓн) мечетьшӹ.
Векил мечеть.
Векил мечеть (персилӓ مسجد وکیل) — Иранышты Шираз халан тошты (1751 - 1773 ивлӓн) мечетьшӹ.
Йезд мечеть.
Йезд мечеть (персилӓ مسجد جامع یزد) — Иранышты Йезд халан тошты (14-шӹ курымаш) мечетьшӹ.
Зенджан мечеть.
Зенджан мечеть (персилӓ مسجد جامع زنجان) — Иранышты Зенджан халан тошты (19-шӹ курымаш) мечетьшӹ.
Батуми мечеть.
Батуми мечеть (грузинлӓ ბათუმის მეჩეთი batumis mecheti) — Грузиштӹ Батуми халан тошты мечетьшӹ.
Нур-Астана мечеть.
Нур-Астана мечеть (казахла Нұр-Астана мешіті) — Казахстанышты Нур-Солтан халан у (2008 ин) мечетьшӹ.
Теккие мечеть.
Теккие мечеть (арабла جامع بني أمية الكبير; турокла Tekkiye Camii) — Сириштӹ Дамаск халан тошты (1544 - 1558 ивлӓн) мечетьшӹ.
Халеб кого мечеть.
Халеб кого мечеть (арабла جامع حلب الكبير) — Сириштӹ Халеб халан тошты (13-шы курымаш) мечетьшӹ.
Арыслан.
Арыслан () — Африкышты дӓ Азиштӹ вӹд лишнӹ хир йӓн. Кӓпшӹ 170–250 см (озы) / 140–175 см (ӓвӓ), пачшы 90–105 см (озы) / 70–100 см (ӓвӓ).. Озывлӓн нелӹцӹштӹ 150–250 кг, ӓвӓвлӓн 120–182 кг якте шоэш.
Шереке.
Шереке () — сола Кырык сирӹштӹ, Ковашан мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Шалахай кӱкшӹ Шӹндӹр сирӹштӹ вӓрлӓнӓ, Цикмӓ-Шывашар корны лишнӹ.
Пӹзӹкныр гӹц 4 уштыш нӓрӹ.
1859-шӹ ин Изи Кожважыштӹ (Шерекештӹ) 56 кудвичӹ ылын (141 пӱэргӹ дӓ 156 ӹдӹрӓмӓш).
1897-шӹ ин 52 кудвичӹ ылын (128 пӱэргӹ дӓ 124 ӹдӹрӓмӓш).
1915-шӹ ин 58 кудвичӹ ылын 304 эдем ӹлен.
1919-шӹ ин 58 кудвичӹ ылын 324 эдем ӹлен.
1929-шӹ ин 72 кудвичӹ ылын 311 эдем ӹлен(154 пӱэргӹ дӓ 157 ӹдӹрӓмӓш).
2001-шӹ ин Шерекештӹ 65 кудвичӹ ылын 174 эдем ӹлен (90 пӱэргӹ дӓ 84 ӹдӹрӓмӓш).
Истори.
1785-шӹ ин документвлӓштӹ анжыкталеш. Шереке тиштӹ первиш ӹлӓш тӹнгӓлӹн.
Шунӓнгӹр.
Шунӓнгӹр () — сола Кырык сирӹштӹ, Ковашан мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Вургымла кӱкшӹ Йыл сирӹштӹ вӓрлӓнӓ, Якшарсир, Имнивичы, Вӹдсӹнзӓ карем, Сасна карем дӓ Йӓкӹнер кӱкшӹ лишнӹ.
Пӹзӹкныр гӹц 8 уштыш нӓрӹ.
1795-шӹ ин Шунӓнгӹрштӹ 17 кудвичӹ ылын.
1859-шӹ ин Шунӓнгӹрштӹ 35 кудвичӹ ылын (87 пӱэргӹ дӓ 106 ӹдӹрӓмӓш).
1897-шӹ ин 49 кудвичӹ ылын (123 пӱэргӹ дӓ 129 ӹдӹрӓмӓш).
1915-шӹ ин 55 кудвичӹ ылын 298 эдем ӹлен.
1919-шӹ ин 58 кудвичӹ ылын 310 эдем ӹлен.
1929-шӹ ин 63 кудвичӹ ылын 321 эдем ӹлен.
2001-шӹ ин Шунангӹрштӹ 63 кудвичӹ ылын 164 эдем ӹлен (82 пӱэргӹ дӓ 82 ӹдӹрӓмӓш).
Тӓкӓрӓ.
Тӓкӓрӓ () — сола Кырык сирӹштӹ, Ковашын мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Вургымла кӱкшӹ Йыл сирӹштӹ вӓрлӓнӓ, Якшарсир, Имнивичы, Вӹдсӹнзӓ, Сасна каремвлӓ дӓ Йӓкӹнер кӱкшӹ лишнӹ. Пӹзӹкныр гӹц 6 уштыш нӓрӹ.
1859-шӹ ин Тӓкӓрӓштӹ 27 кудвичӹ ылын (65 пӱэргӹ дӓ 73 ӹдӹрӓмӓш).
1897-шӹ ин 51 кудвичӹ 271 (135 пӱэргӹ дӓ 136 ӹдӹрӓмӓш)эдем ӹлен.
1915-шӹ ин 73 кудвичӹ ылын 372 эдем ӹлен.
1919-шӹ ин 78 кудвичӹ ылын 392 эдем ӹлен.
1925-шӹ ин Тӓкӓрӓштӹ 414 эдем ӹлен. 412 - марын, 2 - рушан.
1929-шӹ ин 84 кудвичӹ ылын 376 эдем ӹлен (168 пӱэргӹ дӓ 208 ӹдӹрӓмӓш). 366 - марын, 10 - рушан.
1940-шӹ ин 100 кудвичӹ ылын, 441 эдем ӹлен.
1943-шӹ ин 87 кудвичӹ ылын, 254 эдем ӹлен.
2001-шӹ ин 98 кудвичӹ ылын 137 эдем ӹлен (39 пӱэргӹ дӓ 98 ӹдӹрӓмӓш).191 - марын, 3 - рушан, 3 - суасла марын.
Аль-Фатих мечеть.
Аль-Фатих мечеть (арабла مسجد الفاتح) — Бахрейништӹ Манама халан у (1988 ин) мечетьшӹ.
Катар мечеть.
Катар мечеть (арабла ?) — Катарышты Доха халан у мечетьшӹ.
Кувейт кого мечеть.
Кувейт кого мечеть (арабла المسجد الكبير) — Кувейтиштӹ Кувейт халан у (1986 ин) мечетьшӹ.
Ӓнгӹрвуй.
Ӓнгӹрвуй () — сола Кырык сирӹштӹ, Ковашан мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Карем лишнӹ вӓрлӓнӓ. Пӹзӹкныр гӹц 2 уштыш нӓрӹ.
1859-шӹ ин Ӓнгӹрвуйштӹ 9 кудвичӹ ылын (21 пӱэргӹ дӓ 28 ӹдӹрӓмӓш).
1898-шӹ ин 26 кудвичӹ ылын (85 пӱэргӹ дӓ 76 ӹдӹрӓмӓш).
1915-шӹ ин 28 кудвичӹ ылын, 148 эдем ӹлен.
1929-шӹ ин 36 кудвичӹ ылын, 177 эдем ӹлен.
2001-шӹ ин Ӓнгӹрвуйштӹ 35 кудвичӹ ылын, 107 (54 пӱэргӹ дӓ 53 ӹдӹрӓмӓш) эдем ӹлен.
Истори.
Документвлӓштӹ 1795-шӹ ин анжыкталеш. Яшпатыр тиштӹ первиш ӹлӓш тӹнгӓлӹн.
Имам Хусейн мечеть (Кувейт).
Имам Хусейн мечеть (арабла ?) — Кувейтиштӹ Кувейт халан у (1986 ин) мечетьшӹ.
Фахреддин мечеть.
Фахреддин мечеть (арабла ?) — Ливанышты Deir el Qamar халан тошты (1493 ин) мечетьшӹ.
Мансури кого мечеть.
Мансури кого мечеть (арабла ?) — Ливанышты Триполи халан тошты (1314 ин) мечетьшӹ.
Тайналь мечеть.
Тайналь мечеть (арабла ?) — Ливанышты Триполи халан тошты (1336 ин) мечетьшӹ.
Курджи мечеть.
Курджи мечеть (арабла جامع قرجي) — Ливиштӹ Триполи халан тошты (1834 ин) мечетьшӹ.
Изи Йылйӓл.
Изи Йылйӓл () — сола Кырык сирӹштӹ, Ковашан мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот.
Вургымла монгырштӹ Цикмӓ- Пӹзӹкныр корны вӓрлӓнӓ, Пӹзӹкныр гӹц 5 уштыш нӓрӹ. Яндуш, Тьокан, Кӹневичӹ, Изи, Кого карем дӓ Мӧрвичӹнер лишнӹ.
1717-шӹ ин Изи Йылйӓлштӹ 29 кудвичӹ ылын (75 пӱэргӹ дӓ 71 ӹдӹрӓмӓш).
1795-шӹ ин 33 кудвичӹ ылын, Ӓнгӹрвуйштӹ - 7 кудвичӹ ылын.
1859-шӹ ин Изи Йылйӓлштӹ 26 кудвичӹ ылын (75 пӱэргӹ дӓ 86 ӹдӹрӓмӓш).
1898-шӹ ин 22 кудвичӹ ылын (58 пӱэргӹ дӓ 48 ӹдӹрӓмӓш).
1909-шӹ ин 24 кудвичӹ ылын, 121 (60 пӱэргӹ дӓ 61 ӹдӹрӓмӓш) эдем ӹлен.
1929-шӹ ин 31 кудвичӹ ылын, 153 эдем ӹлен. 149 - марын дӓ 4 - рушан.
2001-шӹ ин 34 кудвичӹ ылын, 94 (36 пӱэргӹ дӓ 58 ӹдӹрӓмӓш) эдем ӹлен.
Коваш.
Коваш, лужавуй. Шачмы дӓ колымы ижӹ пӓлӹ агыл.
Коваш – кырык марынвлӓн лужавуйышты, армим вуйлатышы.
Ковашын мӱлӓндӹвлӓжӹ.
А
Кутубиййе мечеть.
Кутубиййе мечеть (арабла جامع الكتبية) — Мароккошты Марракеш халан тошты (1120 - 1196 ивлӓн) дӓ сек кого мечетьшӹ.
Хассан II мечеть.
Хассан II мечеть (арабла مسجد الحسن الثاني) — Мароккошты Касабланка халан у (1993 ин) мечетьшӹ.
Имам Хусейн мечеть (Египет).
Имам Хусейн мечеть тенгеок Аль-Хусейн мечеть (арабла مسجد الإمام الحسين ) — Египетиштӹ Каир халан тошты (1154 ин) мечетьшӹ.
Эль-Мурси Абуль-Аббас мечеть.
Эль-Мурси Абуль-Аббас мечеть (арабла جامع المرسي أبو العباس) — Египетиштӹ Александри халан тошты (1775 ин) мечетьшӹ.
Султан Хассан мечеть.
Султана Хассан мечеть (арабла جامع السلطان حسن) — Египетиштӹ Каир халан тошты (1356 ин) мечетьшӹ.
Ибн Тулун мечеть.
Ибн Тулун мечеть (арабла مسجد أحمد بن طولون) — Египетиштӹ Каир халан тошты (876 - 879 ивлӓн) мечетьшӹ.
Аксункур мечеть.
Аксункур мечеть (арабла جامع إبراهيم أغا مستحفظان) — Египетиштӹ Каир халан тошты (1347 ин) мечетьшӹ.
Амр Ибн Аль-Ас мечеть.
Амр Ибн Аль-Ас мечеть (арабла جامع عمرو بن العاص) — Египетиштӹ Каир халан тошты (642 ин) мечетьшӹ.
Эль-Табие мечеть.
Эль-Табие мечеть (арабла ?) — Египетиштӹ Асуан халан тошты мечетьшӹ.
Шингетти кого мечеть.
Шингетти кого мечеть (арабла ?) — Мавритаништӹ Шингетти халан тошты (13-шы курымаш) мечетьшӹ.
Кайруан кого мечеть.
Кайруан кого мечеть (арабла جامع عقبة بن نافعтенгеок جامع القيروان الكبير) — Тунисиштӹ Кайруан халан тошты (670 ин) мечетьшӹ.
Аль-Зайтуна мечеть.
Аль-Зайтуна мечеть (арабла جامع الزيتونة) — Тунисиштӹ Тунис халан тошты (703 ин) мечетьшӹ.
Хаммуда Паша мечеть.
Хаммуда Паша мечеть (арабла مسجد حمودة باشا) — Тунисиштӹ Тунис халан тошты (1655 ин) мечетьшӹ.
Аль-Мухтар мечеть.
Аль-Мухтар мечеть (арабла ?) — Йемеништӹ Тарим халан тошты мечетьшӹ.
Абу Дервиш мечеть.
Абу Дервиш мечеть (арабла مسجد أبو درويش) — Иордаништӹ Амман халан тошты мечетьшӹ.
Эмир Абдулкадир мечеть.
Эмир Абдулкадир мечеть (арабла مسجد الأمير عبد القادر) — Алжириштӹ Константина халан у (1994 ин) мечетьшӹ.
Кетшава мечеть.
Кетшава мечеть (арабла جامع كتشاوة) — Алжириштӹ Алжир халан тошты (1612 ин) мечетьшӹ.
Тлемсен кого мечеть.
Тлемсен кого мечеть (арабла الجامع الكبير لتلمسان) — Алжириштӹ Тлемсен халан тошты (1082 ин) мечетьшӹ.
Хассан Паша мечеть.
Хассан Паша мечеть (арабла مسجد حسن الباشا) — Алжириштӹ Оран халан тошты (1797 ин) мечетьшӹ.
Масджид аль-Харам мечеть.
Масджид аль-Харам мечеть (арабла المسجد الحرام) — Сауд Аравиштӹ Мекка халан тошты (7-шӹ курымаш) мечетьшӹ.
Масджид ан-Набави мечеть.
Масджид ан-Набави мечеть (арабла المسجد النبوي) — Сауд Аравиштӹ Медина халан тошты (622 ин) мечетьшӹ.
Масджид аль-Киблетейн мечеть.
Масджид ан-Набави мечеть (арабла مسجد القبلتين) — Сауд Аравиштӹ Медина халан тошты (623 ин) мечетьшӹ.
Аль-Куба мечеть.
Аль-Куба мечеть (арабла مسجد قباء) — Сауд Аравиштӹ Медина халан тошты (622 ин) мечетьшӹ.
Аль-Аскари мечеть.
Аль-Аскари мечеть (2006 ин bombing by USA)
Аль-Аскари мечеть (арабла مرقد الامامين علي الهادي والحسن العسكري) — Иракышты Самарра халан тошты (944 ин) мечетьшӹ.
Имам Али мечеть.
Имам Али мечеть (арабла حرم الإمام علي) — Иракышты Эн-Наджаф халан тошты (977 ин) мечетьшӹ.
Самарра кого мечеть.
Самарра кого мечеть (арабла الملوية) — Иракышты Самарра халан тошты (848 - 852 ивлӓн) мечетьшӹ.
Имам Хусейн мечеть (Ирак).
Самарра кого мечеть (арабла مقام الامام الحسين) — Иракышты Кербела халан тошты (680 ин) мечетьшӹ.
Аль-Кадимия мечеть.
Аль-Кадимия мечеть (арабла الحضرة الكاظمية) — Иракышты Багдад халан тошты мечетьшӹ.
Эль-Куфа кого мечеть.
Эль-Куфа кого мечеть (арабла مسجد الكوفة المعظم) — Иракышты Эль-Куфа халан тошты (639 ин) мечетьшӹ.
Султан Кабус мечеть.
Султан Кабус мечеть (арабла جامع السلطان قابوس الأكبر) — Оманышты Маскат халан у (2001 ин) дӓ Оманын сек кого мечетьшӹ.
Ош мечеть (Назарет).
Ош мечеть (арабла المسجد الأبيض; ивритлӓ המסגד הלבן) — Израильиштӹ Назарет халан тошты (1804 - 1808 ивлӓн) мечетьшӹ.
Ош мечеть (Рамла).
Ош мечеть (арабла المسجد الأبيض ; ивритлӓ המסגד הלבן) — Израильиштӹ Рамла халан тошты (720 then 1268 ин) мечетьшӹ.
Хассан Бек мечеть.
Хассан Бек мечеть (арабла مسجد حسن بك; ивритлӓ מסגד חסן בק) — Израильиштӹ Яффа халан тошты (1916 ин) мечетьшӹ.
Джеззар Паша мечеть.
Джеззар Паша мечеть (арабла مسجد الجزار; ивритлӓ ?) — Израильиштӹ Акко халан тошты (1781 ин) мечетьшӹ.
Омар мечеть (Иерусалим).
Омар мечеть (арабла مسجد عمر بن الخطاب; ивритлӓ מסגד עומר) — Израильиштӹ Иерусалим халан тошты (1193 ин) мечетьшӹ.
Маймыл.
Маймыл () — Африкышты, Азиштӹ дӓ Америкышты вӹд лишнӹ хир йӓн.
Арыслан маймыл.
Арыслан маймыл () — Америкышты вӹд лишнӹ маймыл.
Бонобо.
Бонобо тенгеок Изи шимпанзе () — Африкышты вӹд лишнӹ кого маймыл.
Шимпанзе.
Шимпанзе () — Африкышты вӹд лишнӹ кого маймыл.
Бонобо тенгеок изи шимпанзе ("Pan paniscus").
Гелада.
Гелада () — Африкышты (Эфиопи) вӹд лишнӹ кого маймыл.
Горилла.
Горилла () — Африкышты вӹд лишнӹ кого маймыл.
Дрил.
Дрил () — Африкышты (Нигери, Экваториаль Гвиней) вӹд лишнӹ кого маймыл.
Мандрил.
Мандрил () — Африкышты (Камерун, Габон дӓ Заир) вӹд лишнӹ кого маймыл.
Капуцин (маймыл).
Капуцин () — Америкышты вӹд лишнӹ изи маймыл. Кӓпшӹ 31-56 см, пачшы 30-56 см.
Коата.
Коата () — Америкышты вӹд лишнӹ изи маймыл. Кӓпшӹ 38-63 см, пачшы 50-90 см.
Лангур.
Лангур () — Азиштӹ вӹд лишнӹ изи маймыл.
Макак.
Макак () — Африкышты дӓ Азиштӹ вӹд лишнӹ кого маймыл. Кӓпшӹ 40-76 см, нелӹцӹштӹ 2,5 - 18 кг якте шоэш.
Мирики.
Мирики () — Америкышты вӹд лишнӹ изи маймыл. Кӓпшӹ 45-78 см, пачшы 65-80 см. Озывлӓн нелӹцӹштӹ 12-15 кг, ӓвӓвлӓн 9,5-11 кг якте шоэш.
Мирикина.
Мирикина () — Кечӹвӓл Америкышты вӹд лишнӹ изи маймыл. Кӓпшӹ 27-37 см, пачшы 30-40 см. Озывлӓн нелӹцӹштӹ 0,8 кг, ӓвӓвлӓн 0,7 кг якте шоэш.
Орангутан.
Орангутан () — Азиштӹ вӹд лишнӹ кого маймыл. Кӓпшӹ 1,25-1,5 м. Озывлӓн нелӹцӹштӹ 50-90 кг, ӓвӓвлӓн 30-50 кг якте шоэш.
Павиан.
Павиан () — Африкышты вӹд лишнӹ кого маймыл. Кӓпшӹ 40-110см, пачшы 80 см.
Саймири.
Саймири () — Америкышты вӹд лишнӹ изи маймыл. Кӓпшӹ 26-36 см, пачшы 35-43см. Нелӹцӹштӹ 0,7 - 1,1 кг якте шоэш.
Саки (маймыл).
Саки () — Кечӹвӓл Америкышты вӹд лишнӹ изи маймыл. Кӓпшӹ 30-55 см. Нелӹцӹштӹ 1,5 - 3 кг якте шоэш.
Сиаманг.
Сиаманг () — Азиштӹ вӹд лишнӹ кого маймыл. Кӓпшӹ BEDENİ 75-90 см. Нелӹцӹштӹ 8-13 кг якте шоэш.
Тамарин.
Тамарин () — Покшал дӓ Кечӹвӓл Америкышты вӹд лишнӹ изи маймыл. Кӓпшӹ 18-31 см, пачшы 25-44см. Нелӹцӹштӹ 300-600 кг якте шоэш.
Хулок.
Хулок () — Азиштӹ вӹд лишнӹ изи маймыл. Кӓпшӹ 64 см. Нелӹцӹштӹ 7 кг якте шоэш.
Шошым.
Шошым - тел дон кӓнгӹж лоштыш и жеп. Шошым тел паштек толеш. Шошым тӹлзӹвлӓ: март, апрель, май.
Тел.
Тел - шӹжӹ дон шошым лоштыш и жеп.
Кӓнгӹж.
Кӓнгӹж - шошым дон шӹжӹ лоштыш и жеп. Кӓнгӹж ин сек шокшы жепшӹ. 2010-шы ин Кырык сирӹштӹ 40 градус гӹцӓт шокшы ылын. Кӓнгӹж тӹлзӹвлӓ июнь, июль, август ылыт.
Сарансола.
Сарансола Пӹзӹкныр доц 1 уштыш öрдӹжӹштӹ лä Шӹндӹрӹн шалахай вел монгырыштыжы вäрлäнä. Сола кок лаштыкеш пайылалтеш, нӹнӹ лошты изи карем дон кугилä вäрлäнäт. Солан кӱшӹл вуйыштыжы 13 сурт, а ӱлнӹжӹ – 28.
Попат, вуйта шукердӹ перви Саран лӹмäн ик мары ти вäрвлä доц ашкед каштын дä Шӹндӹр сагашы неркäэш ӹшке суртшым чанген, тилец вара вес суртвлääт чангалтыныт, а солажы Сарансола маналташ тӹнгäлӹн («Саран» + «сола»). Тенгеок попат, вуйта сола лӹмжӹ сагашы вäрлäнӹшӹ кукугынзалаванды (одуванчик) пеледӹшӹн сар цӹрежӹ гӹц лиäлтӹн, вуйта пацын сар солала кайын. Тенгеок «сäрäн» шамак гӹц лиäлтӹн, манын попат, малын манаш гӹнь, тӹдӹ «ныр вӹлнӹшӹ солам» анжыкта.
Орхидейвлӓ.
Орхидейвлӓ () — кушкыш йыхыш. Цилӓжӹ 21.950 ӓль 26.049 йиш тӹрлӹ орхидей улы.
Абдоминеа.
Абдоминеа () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы монотипан пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтеш.
Ацинета.
Ацинета () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 18 йиш тӹрлӹ "ацинета" улы.
Изитыманавлӓ.
right
Изитыманавлӓ () — тыманавлӓн йыхыш пырышы изирӓк кек. Изитыманавлӓн вуйыштышты пӹлӹш гань шалгышы пынышты уке. Европышты, Азишты, Африкышты дӓ Америкышты ӹлӓт. Цилӓжӹ 3 йиш изитымана улы.
Акампе.
Акампе () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ "акампе" улы.
Акантефиппиум.
Акантефиппиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 13 йиш тӹрлӹ "акантефиппиум" улы.
Ациантера.
Ациантера () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 177 йиш тӹрлӹ "ациантера" улы.
Ациантус.
Ациантус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Ирвел Австралиштӹ, У Зеландиштӹ дӓ У Каледоништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 21 йиш тӹрлӹ "ациантус" улы.
Лым ӹдӹр.
Истори.
Лым ӹдрӹн образжы руш халыкын овуцаштыжы пӓлемдӹмӹ агыл. Тӹдӹн велдӹк руш фольклорышты тӹдӹ лым гӹц ӹштӹмӹ ӹдӹр семӹнь пӓлӹмӹ ылеш, кыды лым гӹцок ӹлӹжӹн. Лым ӹдӹр гишӓн ямаквлӓм Афанасьев ӹшке пӓшӓжӹн «Поэтические воззрения славян на природу» (1867 и) кокшы томыштыжы тӹшлен. 1873 ин А. Н. Островский, Афанасьевӹн шанымашвлӓжӹ семӹнь, “Лым ӹдӹр” пьесым сирӓ. Пьесышты тӹдӹм Ӱштӹ Кугуза дон Шошымын ӹдӹрӹштӹ семӹнь анжыктымы, кыды кӓнгӹжшӹ Ярило Йымылан кымалмы овуца годым кола. Лым ӹдӹр цевер, ош лицӓӓн, соталгы ӱпӓн ылеш, ошикӓ-кловой выргемӹм чиэн. Пӹтӓриок, пьесы анжышывлӓлӓн шӱм семеш ылде. 1882 и Н.А. Римский-Корсаков пьесы семӹнь оперым шӹнден, кыды кого кӱкшӹцӹм нӓлӹн. Пакылажы Лым ӹдӹрӹн образжы тымдышывлӓн пӓшӓштӹ 19 – 20 курымвлӓ годым виӓнгӹн, кыдывлӓ сценарим тетявлӓлӓн У и айоэш йӓмдӹленӹт. Революци якте Лым ӹдӹр мадышвлӓм кожыш сӓкенӹт, ӹдӹрвлӓ Лым ӹдӹр выргемӹм чиэнӹт, ямак гӹц, Островскийын пьесыжы ӓль оперы гӹц нӓлмӹ лаштык гӹц изи сценкывлӓм шӹнденӹт. Ти веремӓн видӹшӹ рольышты Лым ӹдӹр ылде. Ӹшке кӹзӹтшӹ образшым Лым ӹдӹр Советский союзышты 1935 ин У и айом эртӓрӹмӹ официал разрешени паштек нӓлӹн. У и айом эртӓрӹмӹ гишӓн книгӓвлӓштӹ Лым ӹдӹр Ӱштӹ Кугуза доно иктӧр кеӓ, тӹдӹн ыныкажы дӓ тетявлӓ лошты кӹлӹм кычышы палшыкшы семӹнь анжыкталтеш. Ӱштӹ Кугуза дон Лым ӹдӹр пӹтӓриш гӓнӓ иквӓреш 1937 и тӹнгӓлтӹшӹн Москваштыш Союз пӧртӹштӹ У и айом эртӓрӹмӹ годым кайыныт. Пӹтӓриок Лым ӹдӹр советский картинвлӓштӹ шук ы годымжок изи ӹдӹр гань анжыкталтын, кого ӹдӹр семӹнь поздаракын веле лӓктӓш тӹнгӓлӹн. Война паштекшӹ веремӓ годым Лым ӹдӹр Ӱштӹ Кугуза сага цилӓ айовлӓш кашташ тӹнгӓлӹн. У и айоэш Лым ӹдӹрӹм театрал ВУЗын студентвлӓжӹ дӓ актрисывлӓ мадыныт. Сценкывлӓштӹ мадаш Лым ӹдӹр вӓреш соталгы ӱпӓн когорак ӹдӹрвлӓм, ӹдӹрӓмӓшвлӓм нӓлӹнӹт.
Ӓрдӹ.
Ӓрдӹ - пылвуй дон кӹдӓл лоштыш эдем, вольык ӓль кеквлӓн органышты.
Каланхоэ.
Каланхоэ () — толстянковыйвлӓ йыхыш пырышы кушкыш. 200 утла йишвлӓ пӓлӹмӹ ылыт, кыдывлӓ тропик дӓ Кечӹвӓлвел Африкы, Кечӹвӓлвел Ази дӓ Кечӹвӓлвел Америкы тропиквлӓштӹ кушкыт. Кушкыш лӹм — китай йӹлмӹ гӹц нӓлмӹ ылеш. Шукы каланхоэ йишвлӓм пӧрт кӧргӹ окня анзылны куштат.
Ӓрдӹлу.
Ӓрдӹлу () — пыч гань кого йӹргешкӹ, изиш анзыкырак какляка лу, шайыл вӹлвӓлжӹ, шӹлӹм кычаш манын, ягылгы агыл. Ӱлӹкӹлӓ лу кымдаэмеш.
Пивӧчӹж.
Пивӧчӹж () — тӹшкӓлӓ кушшы йӓнгӓршуды йишвлӓ йыхыш пырышы арктика дӓ субарктика климатышты кушшы кушкыш.
Ареалжы.
Йыдвел Америка, Йыдвел Европа, Сибирь, Покшал Америкын кырыквлӓ.
Акостэа.
Акостэа () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 6 йиш тӹрлӹ "акостэа" улы.
Акролофи.
Акролофи () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓл Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ "акролофи" улы.
Ада (кушкыш).
Ада () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 16 йиш тӹрлӹ "ада" улы.
Эрангис.
Эрангис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы ош тенгеок сар пеледшӹ кушкыш. Африкышты дӓ Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 50 йиш тӹрлӹ "эрангис" улы.
Эрантес.
Эрантес () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты дӓ Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 48 йиш тӹрлӹ "эрантес" улы.
Эридес.
Эридес () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 20-26 йиш тӹрлӹ "эридес" улы.
Аганиси.
Аганиси () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты (Тринидад, Бразили, Колумби, Венесуэла, Гайана дӓ Перу) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ аганиси улы.
Амитостигма.
Амитостигма () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 27 йиш тӹрлӹ "амитостигма" улы.
Анакамптис.
Анакамптис ("Anacamptis x feinbruniae ")
Анакамптис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 27 йиш тӹрлӹ "анакамптис" улы.
Анаталлис.
Анаталлис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 100 йиш тӹрлӹ анаталлис улы.
Барбарис.
Барбари́с () — кого тӹшкӓ йыхыш пырышы, шоэн пушӓнгӹ йыхыш пырышы, Барбарис (Berberidaceae) кушкыш. Садвлӓштӹ куштат, шоэн йыдпелвелны Петербург хала якте, тенгеок кечӹвӓлвел дӓ йыдпелвел Европышты, Крымышты, Кавказышты, Персиштӹ, Ирвел Сибирьышты, Йыдпелвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Кушкыш аяр кечӹм яратышы, ӱштӹ телӹмӓт, когон шокшы кӓнгӹжӹмӓт тырхен кердшӹ ылеш, утла лывыргы вӓрвлӓм тырхен ак керд.
Авахан пырса.
Авахан пырса — пырса йыхыш пырышы кушкыш.
Ӹрӓн.
Ӹрӓн () — кавшта йыхыш пырышы, кого агыл, шукиӓш кушкыш (Brassicaceae).
Махань ылмыжы.
Важшы кужы, кӹжгӹ. Вурдыжы тӧр, лаштыра.
Важтӹнг ӹлӹштӓшӹн кытшы 60 см якте шоэш, кужикӓ, ик тӹнгӓн; ӱл ӹлӹштӓшӹжӹ – пын ганьырак; покшалжы – кужикӓ ӓль вӹцкӹж; кӱшӹлвлӓжӹ – тӧр, вӹцкӹжвлӓ.
Ӹлӹштӓшвлӓжӹ ошывлӓ. Рыльцежы кок изи лопастян; Нӱшмӱ поспейӹмӹ вӓржӹ шӹнзӹшӹ; ӹрдӹжӹ кӹтӹк.
Кӹцкӹжӹ – парня гань кужикӓвлӓ ӓль мыны ганьвлӓ. Нӱшмӱжвлӹжӹ кок рядӓштӓ шӹнзӓт. Лӓпцӓкӓрак.
Анципити.
Анципити () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 28 йиш тӹрлӹ "анципити" улы.
Анцистрохилус.
Анцистрохилус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ анцистрохилус улы.
Ангрекум.
Ангрекум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты дӓ Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 220 йиш тӹрлӹ "ангрекум" улы.
Ангулоа.
Ангулоа () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 13 йиш тӹрлӹ ангулоа улы.
Анектохил.
Анектохил () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 50 йиш тӹрлӹ "анектохил" улы.
Вӓкшлап.
"Вӓкшлап - Пӹзӹкныр вел сола сӹлнӹ Кого Шӹндӹр ӓнгӹрӹн вургымла монгырыштыжы, Пӹзӹкныр сола гӹц иктӹ дӓ пел уштыш палны вӓрлӓнӓ.
Историжӹ.
Лӹмжӹ кок шамак гӹц ӹштӓлтӹн: «вӓкш» + «лап». Попат, вуйта тӹштӹ тагынам перви вӓкш вӓрлӓнен. Анзыц тӹдӹн хозажы Аказын сотньын марывлӓлӓ линӹ, вара тӹдӹм Цикмӓштӹшӹ стрелецлӓн, Климентий Данилович Зубковлан, пуэнӹт. Вӓкшлап сола шукы сельсоветлӹн кидӹштӹжӹ ылын: Паратмар, Кожваж, Сигачин, Виловат, а кӹзӹт Пӹзӹкныр сельсоветӹш пыра.
Экономика.
Шӹндӹр тӹрӹштӹ ӹлӹмӹ верцӹн, Вӓкшлап халык колымат кычен, мӱлӓндӹштӓт пӓшӓм ӹштен, пушӓнгӹмӓт роаш каштыныт, кӹрпӹцӹмӓт ӹштенӹт, вет 1898 ин ти солашты кӹрпӹц завод вӓрлӓнен. 1911 ин тӹштӹ земской начальный училищы пачылтын. Тымдышыжы тӹ веремӓн Валентина Павловна Кудрявцева лин. Предани семӹнь попат, вуйта ти училищыты тагынам Фёдор Иванович Шаляпин лин дӓ ӹшке фотожы доно автографшым коден. Лӹмлӹ лӹмвлӓ лошты Петр Иванович Плахиным келесӹмӹ шоэш, вет тӹдӹ Вӓкшлап солашты ӹшке ӓпшӓтӹм кычен, эдемвлӓм Тӓкӓрӓш оксала, киндӹлӓ шыпштен. Тенгеок Пӹзӹкныр школын тымдышын, Вӓкшлап солашты шачын-кушшы, Галина Степановна Орлован, лӹмжӹм келесӹде кодаш ак ли, вет тӹдӹ Руш кугижӓнӹш сӓндӓлӹкӹн заслуженный тымдышыжы званим нӓлӹн, «Знак почйта» орден, «За трудовое отличие» медаль доно пӓлемдӓлтӹн.
Афиллорхис.
Афиллорхис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 30 йиш тӹрлӹ "афиллорхис" улы.
Апостаси.
Апостаси () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ "апостаси" улы.
Аппендикула.
Аппендикула () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 130 йиш тӹрлӹ "аппендикула" улы.
Арахнис.
Арахнис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 20 йиш тӹрлӹ "арахнис" улы.
Аспаси.
Аспаси () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ "аспаси" улы.
Аспиидогине.
Аспиидогине () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 39 йиш тӹрлӹ "аспиидогине" улы.
Барбоселла.
Барбоселла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 20 йиш тӹрлӹ "барбоселла" улы.
Баркери.
Баркери () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 15 йиш тӹрлӹ "баркери" улы.
Наантали.
Наантали (фин. Naantali, швед. Nådendal, лат. Vallis gratiae) — кечӹвӓлвел-вадывел Финляндин хала дӓ муниципалитет. Туризм центрвлӓ ло гӹц ик сек керӓл вӓрӹм нӓлеш. Вадывелнӹ Турку хала дорцын иктӓ 15 уштышышты вӓрлӓнӓ. Луоннонмаа остров халан кого вӓрӹм нӓлеш, тӹштӓкен шукы шӹргӹ дӓ фермывлӓ улы.
Истори.
Наантали — Финляндин сек тошты халавлӓ ло гӹц иктӹжӹ ылеш. Ти хала покшал веквлӓн "Vallis gratiae" церкӹ приход йӹр шачаш тӹнгӓлӹн, кыдым св. Бригитта орден монахвлӓ ӹштенӹт. Ти церкӹ кӹзӹтшӹ веремӓнӓт халашты сек кого ылеш. Швед король Христофор Баварский 1443 ин ӹлӹм вӓрлӓн халан харти прававлӓм пуэн. Ти харти семӹнь ӹлӹм вӓр торгейӹмӹ дӓ тӹлец молы вес привилегивлӓм нӓлӹн, кыдывлӓ халалан кушкаш дӓ виӓнгӓш ирӹкӹм пуэнӹт. Наантали хала поломничествы центр лин. XVI курымын, кынам католицизм Скандинавиштӹ протестантизмлан ирӹкӹм пуэн, приходым питӹренӹт, халан виӓнгмӓш XVIII курым якте шагалын. XVI-XVIII курымвӓн, кынам экономикы ляврӓштӹ илештӹлӹн, хала ӹшке тӹрлӹмӹ цылкавлӓ доно кымдан пӓлӹмӹ лин — ти пӓшӓ эче католик приход шачмы яктеок тӹ ӹлӹм вӓрвлӓштӹ шӓрлен. 1863 ин Калеванниеми мысышты спа-курортым ӹштенӹт, седӹ хала уикенд-туризм центр лин. Наантали халаш 1 январь 2009 и гӹц Меримаску, Рюмятюля дӓ Велкуа муниципалитетвлӓм пыртымы.
Кого Сӧрмӓнӓнгӹр.
Кого Сӧрмӓнӓнгӹр Изи Шӹндӹр Ангӹрӹн вургымла велӹштӹжӹ, Пӹзӹкныр сола гӹц 4 уштыш палны вӓрлӓнӓ. Ти кого сола кок сирӓн ылеш, нӹнӹм келгӹ карем дӓ изи ӓнгӹр айыра., седӹндонок «Кого Сӧрмӓнӓнгӹр» сола лӹмжӓт тишецок лӓктӹн: «кого» + «сиремӓн» + «ӓнгӹр». Шукердӹ перви ти каремӹштӹ кугилӓ лин, кышты марынвлӓ кымалтышвлӓм ӹштенӹт.
Историжӹ.
Пӹтӓриш гӓнӓ Кого Сӧрмӓнӓнгӹр документышты 1795 ин пӓлемдӓлтеш. Тӹнӓм солашты 27 сурт лин. 2001 и якте сола 59 сурт якте кушкын. Сола XIX-XX курымвлӓштӹ Козьмодемьянск уездын Паратмар, вара Кожваж-Сигачинск, Виловатовражный волостьвлӓштӹжӹ шотлалтын. 1921 и гӹц Кого Сӧрмӓнӓнгӹр Козьмодемьянск кантонын Кузнецово районышкыжы пырен. 1931 и гӹц Кырык мары районын Кузнецовы сельсоветыш пыраш тӹнгӓлӹн.
Экономика.
Коллективизаци жепӹн Кого Сӧрмӓнӓнгӹрӹштӹ «Красный пахарь» колхозым чангенӹт. Предсдательжӹ Сидуков Дмитрий Илларионович ылын. Вара сола «Достижение», вара «Дружба», СПК «Кузнецовский» колхозышкы пырен.
Культура.
Кого Сӧрмӓнӓнгӹр солашты шукы пӓлӓмӹ, шотеш пиштӹмӹ эдем шачын кушкын: Аверий Алексеевич Яковлев Трудовой Якшар Замя орден доно пӓлемдӓлтӹн (1976 и); Вас Патраш (Василий Михайлович Петухов) – сирӹзӹ, СССР писатель союзын членжӹ; Фер-Сидук (Ферапонт Яковлевич Сидук) – журналист, литератор; Алексей Николаевич Васканов – «Ленинский путь», «Жерӓ», «Йӓмдӹ ли» газетвлӓн редакторжы; Виталий Альбертовия Петухов – журналист, писатель, Куженер районын «Заря» газетын тӹнг редакторжы, сирӹзӹ, «Акӹр шӓмӓн», «Пӹсӹ пикш, тангыла янгеж» романвлӓн, лыдышвлӓн, шайыштмашвлӓн авторжы; изи годшы жепӹм Виктор Дмитриевич Сидук эртӓрен – фронтовик, полковник, Владимирский кугижӓнӹш университетын доцентшы, пенси якте космонавтвлӓм йӓмдӹлӹмӹ центырышты служышы патыр эдем.
Ӓнгӹремшӹвлӓ.
Ӓнгӹремшӹвлӓ - () — ӓнгӹремшӹ ганьывлӓн (Arachnida) йыхын пырышы тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ. Мӱлӓндӹ вӹлнӹ цилӓжӹ 41 000 тӹрлӹ (махань-шон) ӓнгӹремшӹ улы. Ӓнгӹремшӹвлӓн кӓпӹштӹ кок лаштык гӹц шалга - вуй дӓ шукы ялан мӹшкӹр гӹц.
Кӹшедӹк.
Кӹшедӹк
Кӹшедӹк () — вӹд тӹрӹштӹ ӹлаш яратышы кого агыл кек.
Бартолина.
Бартолина () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ бартолина улы.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм датчан врач, математик дӓ йымы шамакым намалшы Томас Бартолин (Thomas Bartolinus, 1616 - 1680) лӹмеш пумы.
Баскервилла.
Баскервилла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10 йиш тӹрлӹ "баскервилла" улы.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм англичан врач дӓ ботаник Томас Баскервиль (Thomas Baskerville) лӹмеш пумы.
Кожланӓнгӹр.
Кожланӓнгӹр Кого Шӹндӹрӹн шалахай притокыштыжы, Пӹзӹкныр сола гӹц 3 уштыш ӧрдӹжыштӹ вӓрлӓнӓ. Сола сага Цикмӓ-Чебоксар трассы шыпшалт вазын.
Сола лӹмжӹ кок шамак гӹц ӹштӓлтӹн: «кожла» – «ельник» + «ӓнгӹр» – «река».
Историжӹ.
Пӹтӓриш гӓнӓ Кожланӓнгӹр сола 1717 ин пӓлемдӓлтеш. Тӹнӓм солашты 26 сурт лин. 2001 и якте сурт шот 37 якте кушкын.
XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Кузнецово районышты шотлалтын. 1931 и гӹц кӹзӹт якте Кузнецовы сельсоветыш пыра.
Экономика.
Пӓлӹ: 07.08.1930 ин Кожланӓнгӹр сола гач кого шолемӓн юр эртен кен, дӓ улы лӓктӹшӹм пӹтӓрен.
1930 ин солашты ӹшке колхозым чангымы ылын, веремӓ эртӹмӹ семӹнь сола «Дружба», СПК Кузнецовыш пырен. Колхозын председательжӹ лач Кожланӓнгӹр солашты шачын-кушшы Виталий Иванович Ефимов лин, вара Кузнецовы школ директор лин. Тӹдӹ республикы образованин заслуженный пӓшӓзӹжӹ лин, Трудовой Якшар Знамӹ орденым нӓлӓн.
Рехень.
Рехень, тенгеок Рехеньвлӓ, Бриофитвлӓ () —цилӓжӹ 10 000 тӹрлӹ (махань-шон) рехень улы.
Бифренари.
Бифренари () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 20 йиш тӹрлӹ бифренари улы.
Биноти.
Биноти () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ биноти улы.
Бипиннула.
Бипиннула () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10 йиш тӹрлӹ бипиннула улы.
Блети.
Блети () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Йыдпел (Флорида), Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 35 йиш тӹрлӹ блети улы.
Блетилла.
Блетилла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ (Китай, Тайвань дӓ Япони) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 9 йиш тӹрлӹ блетилла улы.
Брахионидиум.
Брахионидиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 72 йиш тӹрлӹ брахионидиум улы.
Брахистеле.
Брахистеле () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 21 йиш тӹрлӹ брахистеле улы.
Брэми.
Брэми () – Orchidaceae йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумби, Эквадор, Перу, Суринам, Гайана дӓ Француз Гвиана) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ брэми улы.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц ботаник Гвидо Йозеф Брэм (Guido Jozef Braem, 1944) лӹмеш пумы.
Брасси.
Брасси () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 34 йиш тӹрлӹ брасси улы.
Саткансола.
Саткансола Кого Шӹндӹр ӓнгӹрӹн шалахай монгырыштыжы, Пӹзӹкныр сола гӹц 3 уштыш ӧрдӹжыштӹ вӓрлӓнӓ. Сола лӹмжӹ тӹ вӓрӹштӹ пӹтӓриш суртым чангышы Саткан лӹмӓн мары гӹц лин, «сола» шамак веле ушалтын.
Историжӹ.
Саткансола пӹтӓриш гӓнӓ 1995 ин 15 суртан ылмыжы доно пӓлдӓрӓлтеш. Тӹ жеп годшен 2001 и якте сурт шот 47 тома якте кушкын. Сола XIX-XX курымвлӓштӹ Козьмодемьянск уездын Паратмар, вара Кожваж-Сигачинск, Виловатовражный волостьвлӓштӹжӹ шотлалтын. 1921 и гӹц Кого Сӧрмӓнӓнгӹр Козьмодемьянск кантонын Кузнецово районышкыжы пырен. 1931 и гӹц Кырык мары районын Кузнецовы сельсоветыш пыраш тӹнгӓлӹн.
Экономика.
Сола ӹлӹшӹвлӓ мӱлӓндӹ доно пӓшӓм ӹштенӹт, колым кыченӹт, пушӓнгӹр роаш каштыныт, тенгеок кӹрпӹц ӹштӹмӹ пӓшӓмӓт виктӓрен шалгенӹт. 1880-шы ивлӓн солашты козьмодемьянскыштыш мещанинын, Николай Андреевич Кобылинын, ӹшке ӓпшӓтшӹ вӓрлӓнен, тенгеок изирӓк хӓдӹрвлӓм Степан Митрофанович Сорокин выжален шалген, тӹ веремӓн тӹдӹн окса лӓктӹшӹжӹ иштӹ 300 тӓнгӓ нӓрӹ лин (тӹ жеплӓн кого окса лин). Тенгеок 1913 инисола сага вӹд вӓкш вӓрлӓнен. 1897 ин Саткансолашты церковно-приходской школым пачыныт дӓ 20 августын 1910 ин тӹдӹм земской начальный училищыш ваштенӹт. У чилищын вуйлатышы семӹнь дьяк Александр Иванович Березин ылын, тымдышы – Кузьма Петрович Богданов, оксам пуэн шалген Стефан Митрофанович Сорокин.
1930 ин солашты «Достижение» лӹмӓн колхозым чангымы. 1930 ин, 7 августын улы Кузнецово сельсовет мычкы кого, лӱдӹшлӓ шолемӓн юр лин, дӓ Саткансоламат ӧрдӹжеш кодыде, улы кушкыш лӓктӹшӹм шин, пӹтӓрен коден. 1938 ин Саткансолашты кӹрпӹц ӹштӹмӓш пӓшӓ виӓнгӹн, конюшньы, фермӹ, правлени, вӹд вӓкш вӓрлӓненӹт. Колхозниквлӓ ӹшке пӓшӓштӹм веле агыл, тенгеок война веремӓн пумат фронтыш Йыл мыч йоктарен шалгенӹт…
Культура.
Саткансола шукы пӓлӹмӹ, шотеш пиштӹмӹ, лачокшы кырымары эргӹвлӓм анжен-куштен. Нӹнӹ лошты Алексей Кузьмич Тадасеевым пӓлемдӹмӹ шоэш (псевдоним – Тӓдӓси 1906-1970). Тӹдӹ поэт, совецкий партин пӓшӓзӹжӹ. фронтовик, полковник лин. Тенгеок Георгий Виссарионович Эсановым келесӹде кодаш ак ли. Тӹдӹ Бельгиштӹ руш посольствышты 1991-1995 ивлӓштӹ пӓшӓм ӹштен шалген.
Бромхэди.
Бромхэди () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океанитӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10-30 йиш тӹрлӹ бромхэди улы.
Бругтони.
Бругтони () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 6 йиш тӹрлӹ бругтони улы.
Бульбофиллум.
Бульбофиллум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ, Америкышты, Африкышты дӓ Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1803 йиш тӹрлӹ бульбофиллум улы.
Каладени.
Каладени () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ (Малайзи, Индонези) дӓ Океаништӹ (У Каледони, У Зеланди, Австрали) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 243 йиш тӹрлӹ каладени улы.
Тьӹмӓнсола.
Тьӹмӓнсола Пӹзӹкныр школ ваштfреш, трассы тӹрӹштӹ, Пӹзӹкныр сола гӹц шӱдӹ метр ордӹжӹштӹ вӓрлӓнӓ. Сола мычашыжы школ вӹкӹ анжа, а мычашыжы каремӹшкӹлӓ, кышты изи, сӹлнӹ ӓнгӹр йога. Сола лӹмжӹ, мол сола лӹмвлӓ ганьок, пӹтӓриш суртым чангышы лӹмӓн мары лӹм гӹц чангалтын: «Тьӹмӓн» + «сола».
Историжӹ.
Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1859 иштӹшӹ документвлӓштӹ анжыкталтеш. Тӹ жепеш солашты 18 сурт ылын, тӹ жеп годшен 2001 и якте сола 23 тома якте кушкын. XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Кузнецово районышты шотлалтын. 1931 и гӹц кӹзӹт якте Кузнецовы сельсоветыш пыра.
Экономика.
Молы солавлӓ ганьок Тьӹмӓнсолаштышы халык мӱлӓндӹ доно пӓшӓм ӹштен, колым кычен, пушӓнгӹм роэн, кӹрпӹцӹм ӹштӹмӹ пӓшӓм виктӓрен шалген, вольыкым урден. 1930 ин «Красный боец» колхозым чангымы ылын. Председательжӹ Смирнов лин.
Культура.
Молы солавлӓ ганьок, Тьӹмӓнсолашты язычниквлӓ ӹленӹт, седӹндонок христиан пӓшӓм виктӓрӓш Тьӹмӓнсолан ик эргӹжӹ, Матвей Гаврилов, пижӹн. Тенгеок Валерий Филиппович Свешниковын лӹмжӹм келесен кодыде ак ли. Тӹдӹ Пӹзӹкныр школын пӹтӓриш медалистшӹ лин, вара технический наукын кандидатшы, научно-исследовательский институтын пӓшӓзӹжӹ лин.
Тӓмӓкӓн.
Тӓмӓкӓн сола кок карем неркӓ лошты, йӹлъял корны сага, Пӹзӹкныр гӹц 1 уштыш палны вӓрлӓнӓ. Солан ик велӹштӹжӹ Ӓпшӓт-Пелӓк, вес велнӹжӹ Микишкӓнсола вӓрлӓнӓт. Сола лӹмжӹ, молы солавлӓ ганьк, пӹтӓриш суртым чангышы мары лӹм доно кӹлдӓлтӹн.
Историжӹ.
Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1795 иштӹшӹдкыментвлӓштӹ анжыкталтеш. 1898 ин солашты 10 сурт лин, эдем шотшы – 59; 1915 ин – 14 сурт, эдем шотшы – 74!; 1919 ин – 25 сурт, эдем шот – 90; 1929 ин – 22 сурт, эдем шот – 88!; 1943 ин – 25 сурт, эдем шот – 84; 2001 ин – 13 сурт, эдем шот – 41! XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Кузнецово районышты шотлалтын. 1931 и гӹц кӹзӹт якте Кузнецовы сельсоветыш пыра.
Экономика.
1930 ин солашты «Красный стрелок»колхозым чангымы. Председательжӹ Иван Иванович Краснов лин. Вара, веремӓ эртӹмӹкӹ, Кузнецово СПК пырен. Сола ӹлӹшӹвлӓ мӱлӓндӹ доно пӓшӓм ӹштенӹт, колым кыченӹт, пушӓнгӹ роаш каштыныт, тенгеок кӹрпӹц ӹштӹмӹ пӓшӓмӓт виктӓрен шалгенӹт.
Микишкӓнсола.
Микишкӓнсола (вес статянжы халык эче Митишкӓ манеш) Цикмӓ-Тӓкӓрӓ корны гӹц шалахай велӹштӹжӹ, Пӹзӹкныр центр гӹц 1 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнӓ, сагажы Тьӹмӓнсола. Сола лӹм пӹтӓриш гӓнӓ суртым чангышы мары лӹм доно кӹлдӓлтӹн.
Историжӹ.
Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1859 иштӹшӹ документӹштӹ пӓлемдӓлтеш. Тӹнӓм солашты 12 сурт, 38 эдем линӹт. 1898 ин – 20 сурт, 69 эдем; 1925 ин – 85 эдем; 1929 ин – 18 сурт, 87 эдем; 1940 ин – 17 сурт, 73 эдем; 2001 ин – 13 сурт, 24 эдем. Митишкӓ анзыцок Кузнецово приходыш пырен. XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Кузнецово районышты шотлалтын. 1931 и гӹц кӹзӹт якте Кузнецовы сельсоветыш пыра.
Экономика.
1930 ин «Красный боец» колхоз чангалтын. Вара СПК Кузнецовыш пыраш тӹнгӓлӹн. Сола ӹлӹшӹвлӓ мӱлӓндӹ доно пӓшӓм ӹштенӹт, колым кыченӹт, пушӓнгӹр роаш каштыныт, тенгеок кӹрпӹц ӹштӹмӹ пӓшӓмӓт виктӓрен шалгенӹт.
Войнаш сола гӹц 15 эдем кен, 11 коленӹт, 4 мӹнгеш пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ лошты Егор Ефисович Малинов, Александр Фёдорович Матвеев, Пимен Пертович Николаев дӓ молат.
Томилӓнсола.
Томилӓнсола Кого Шӹндӹр ӓнгӹрӹн шалахай велӹштӹжӹ, Пӹзӹкныр центр гӹц 2 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнӓ, сагажы Саткансола. Сола лӹм пӹтӓриш гӓнӓ суртым чангышы мары лӹм доно кӹлдӓлтӹн.
Историжӹ.
Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1859 иштӹшӹ документӹштӹ пӓлемдӓлтеш. Тӹнӓм солашты 18 сурт, 93 эдем ӹленӹт. 1898 ин – 20 сурт, 104 эдем; 1915 ин – 20 сурт, 112 эдем; 1919 ин – 24 сурт, 116 эдем; 1929 ин – 30 сурт, 124 эдем; 1940 ин – 28 сурт, 109 эдем; 2001 ин – 20 сурт, 47 эдем. Томилӓнсола анзыцок Кузнецово приходыш пырен. XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Кузнецово районышты шотлалтын. 1931 и гӹц кӹзӹт якте Кузнецовы сельсоветыш пыра.
Экономика.
1930 ин сола «Достижение» колхозыш пырен. Вара СПК Кузнецовыш пыраш тӹнгӓлӹн. Сола ӹлӹшӹвлӓ мӱлӓндӹ доно пӓшӓм ӹштенӹт, колым кыченӹт, пушӓнгӹр роаш каштыныт, тенгеок кӹрпӹц ӹштӹмӹ пӓшӓмӓт виктӓрен шалгенӹт. Войнаш сола гӹц 26 эдем кен, 11 коленӹт, 15 мӹнгеш пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ лошты Серафим Анисимович Антонов, Максим Степанович Павлов, Еор Фёдорович Сидулов дӓ молат.
Шӹндӹрвал.
Шӹндӹрвал сола Кого Шӹндӹр ӓнгӹрӹн шалахай велӹштӹжӹ, кого неркӓ вӹлнӹ, Пӹзӹкныр центр гӹц 2 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнӓ, сагажы Саткансола. Солан руш лӹмжӹ (Паулкино) пӹтӓриш гӓнӓ суртым чангышы мары лӹм доно кӹлдӓлтӹн: «Паул» Марла лӹмжӹ «Шӹндӹр» + «ымбал» шамаквлӓ гӹц ӹштӓлтӹн.
Историжӹ.
Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1795 иштӹшӹ документӹштӹ пӓлемдӓлтеш, тӹнӓм 16 сурт лин. 1859 ин солашты 19 сурт, 107 эдем ӹленӹт. 1898 ин – 27 сурт, 147 эдем; 1915 ин – 34 сурт, 167 эдем; 1919 ин – 38 сурт, 157 эдем; 1929 ин – 36 сурт, 178 эдем; 1952 ин – 42 сурт; 2001 ин – 38 сурт, 87 эдем. Шӹндӹрвал анзыцок Кузнецово приходыш пырен. XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Кузнецово районышты шотлалтын. 1931 и гӹц кӹзӹт якте Кузнецовы сельсоветыш пыра.
Тагынам ти сола гач Московский тракт кен (19-шӹ курым якте), йӓмшӹк станци вӓрлӓнен. Сола ӹлӹшӹвлӓ корныгешӹвлӓлӓн отни такешок качкышым, шӹльӹм, шудым пушалык ылынытат, шукынышты корны тӹр гӹц пакырак ӹлӓш ванженӹт.
Экономика.
1930 ин сола Мичурин лӹмӓн колхозыш пырен. Вара СПК Кузнецовыш пыраш тӹнгӓлӹн. Сола ӹлӹшӹвлӓ мӱлӓндӹ доно пӓшӓм ӹштенӹт, колым кыченӹт, пушӓнгӹр роаш каштыныт, тенгеок кӹрпӹц ӹштӹмӹ пӓшӓмӓт виктӓрен шалгенӹт. Солашты пожарный сарай вӓрлӓнен, выжалымы лавкы, вуйлатен тӹдӹм Данил Алексеев. Тенгеок выжалаша эдемвлӓ лошты Иван Герасимовым келесен кодыде ак ли. Ти кок выжалашы и мычкы 300 утла окса лӓктӹшӹм ӹштен шалгенӹт. 1898 ин сола сага 3 кырпӹц завод вӓрлӓнен, тенгеок вӹд вӓкш.
Войнаш сола гӹц 46 эдем кен, 21 коленӹт, 25 мӹнгеш пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ лошты Виктор Константинович Владимиров, Иья Николаевич Николаев, Семён Александрович Федосеев дӓ молат.
Культура.
Пӓлӹмӹ эдемвлӓ лошты техень лӹмвлӓм келесӹмӹ шон: Анатолий Иванович Васюков – биологи наукын кандидатшы, Венедикт Григорьевич Смирнов – технический наукын кандидатшы, Вадим Николаевич Сарандаев – Чебоксар трактыр заводын вуйлатышын заместительжӹ дӓ молат.
Этюксола.
Этюксола Тьомисола ваштареш, Пӹзӹкныр центр гӹц 4 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнӓ. Солан лӹмжӹ пӹтӓриш гӓнӓ суртым чангышы мары лӹм доно кӹлдӓлтӹн.
Историжӹ.
Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1795 иштӹшӹ документӹштӹ пӓлемдӓлтеш, тӹнӓм 16 сурт лин дӓ Кобяшевский сотньышты отлалтын. 1859 ин солашты 19 сурт, 102 эдем ӹленӹт. 1898 ин – 18 сурт, 92 эдем; 1925 ин – 104 эдем; 1929 ин – 22 сурт, 108 эдем; 1940 ин – 20 сурт, 94 эдем; 2001 ин – 14 сурт, 21 эдем. Этюксола анзыцок Кузнецово приходыш пырен, 1888 ин – с. Йӹлъялӹш. XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Малосундырский районышты шотлалтын. 1931 и гӹц Малосундырь, а вара Кузнецовы сельсоветыш пыра.
Экономика.
1930 ин сола «Пеледӹш» лӹмӓн колхозым чанген. Вара СПК Кузнецовыш пыраш тӹнгӓлӹн. Сола ӹлӹшӹвлӓ мӱлӓндӹ доно пӓшӓм ӹштенӹт, колым кыченӹт, пушӓнгӹр роаш каштыныт, тенгеок кӹрпӹц ӹштӹмӹ пӓшӓмӓт виктӓрен шалгенӹт. Солашты пожарный сарай вӓрлӓнен, выжалымы лавкы, вуйлатен тӹдӹм Иван Максимов,и мычкы 300 утла окса лӓктӹшӹм ӹштен шалген.
Войнаш сола гӹц 23 эдем кен, 13 коленӹт, 10 мӹнгеш пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ лошты Анатолий Иванович Якимов, Гурий Евгеньевич Шестаков, Василий Иванович Брянцев дӓ молат.
Культура.
1913 и солашты Этюк начальный училищы пачылтын. Тымдышыжы Александра Егоровна Игнатьева лин. Пӓлӹмӹ эдемвлӓ лошты техень фамиоивлӓм келесӹмӹ шон: тымдышывлӓ Садковвлӓ, инженер Асаповлӓ дӓ молат.
Яндарсир.
Яндарсир сола кужы кырык неркӓ вӹлнӹ, Пӹзӹкныр центр гӹц 1 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнен. Кӹзӹтшӹ жепӹн ти сола уке ылеш, сола ӹлӹшӹвлӓ Кӱшӹл Пӹзӹкнырыш кузенӹт, томавлӓ вӓреш йӓмвлӓ веле киэн кодыныт. Сола лӹмжӹ пӹтӓриш суртым чангышы марын лӹмжӹ доно кӹлдӓлтӹн.
Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1890 иштӹшӹ документышты пӓлемдӓлтеш.. XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Пӹзӹкныр районышты шотлалтын. 1931 и гӹц Пӹзӹкныр сельсоветыш пыра. 1925 ин тӹштӹ 38 эдем ӹлен. 1940 ин – 27 эдем, 7 сурт. 1955 ин Яндарсир «Акпарс» колхозышты ӓшӹндӓрӓлтеш. 1956 ин сола списык гӹц лӓктӹн вазын, сола пӹтен.
Никандр Ильяков, "Эдемвла да ивла" роман гишан изиш..
Н. Ф. Ильяков – лӹмлӹ кырык мары сирӹзӹ. Тӹдӹ мары литература, публицистика виӓнгмӹлӓн кого негӹцӹм пиштен. Ӹшке мастарлыкшым поэзиштӓт, прозыштат, драматургиштӓт терген анжен, лачок мастар йӹлмӹзӹ ылмыжым улы халыклан анжыктен.
«Никандр Ильяковын лӹмжӹ мары литературышты С. Чавайнын, М. Шкетанын, Н. Игнатьевӹн, Шабдар Осыпын, Н. Лекайнын лӹмӹштӹ доно ик рядӹштӹ шалга дӓ шалгаш тӹнгӓлеш».
Н. Ф. Ильяков 1913 ин 28 октябрьын кырык мары кымдемӹн ик цевер Кыльыкал солаэшӹжӹ шачын. Шукы тетяӓн хресӓнь семнян ӹлӹмӓшӹжӹ куштылгы ылде. Но поэтӹн ӓтяжӹ, Филипп Васильевич, изирӓк эргӹжӹм тымден лыкташок шанен пиштен.
Сек анзыц Н. Ильяков Йоласал школышты тыменьӹн. Ӹшкӹмжӹм яжо велдӹк гӹц веле анжыктен. Теве Россий Федераци школын заслуженный учительжӹ Г. В. Костатаев тенге сирен: «Тӹштӹ ик ӹрвезӹ мӹлӓм йӓнгешем келшен, тӹнгвлӓ лошты ӹшкӹмжӹм пиш пурын виден. Цилӓ ядмашеш келесен шоктен. Мӹнят тӹ ученик лишкӹрӓк миэнӓм. Тӹдӹ Никандр ылын, фамилижӹ дон Ильяков. Ӹрвезӹ тапката, тореш пулышан, вӹлнӹш выргемжӓт ӹшке кӓпӹштӹшӹжӹлӓ ак чуч».
Школышты литературный кружокым пачыныт. Тӹштӹ Н. Ильков литкружок пӹшӓш пыт пижеш, лыдыш дӓ шайыштмашвлӓм сирӓ. Кружокышты «Кӓй» лӹмӓн кид доно сирӹмӹ журналым лыкташ тӹнгӓлӹт. Ти журналеш тӹдӹн «Чельнӹк оролы» шайыштмашыжы лӓктеш.
Школым тымень пӹтӓрӹмӹкӹ, Козьмодемьянск халан педтехникумыш таменяш пыра, но церлӓнен колтымыкы, 1929 ин мӹнгеш токыжы пӧртӹлеш. Тӹ веремӓн мары кымдемӹштӹ колективизаци тӹнгӓлеш. Н. Ильяков, ти пӓшӓн керӓл ылмыжым шижӹн, колхозыш пыраш халыкым агитируйымашкы шагалеш.
Вырсы анзыц Н. Ильяков Йошкар-Олаштыш кокиӓш учительский ин-ститутышты тыменеш (1934 – 1936).
1941 ин молы сӓмӹрӹк ырвезӹвлӓ ганьок Н. Ильяковым войнаш поген нӓнгеӓт. Тенгелӓ, Н. Ильяковын ӹлӹмӓшӹштӹжӹ тилец пасна эче шукы событии лиӓлтӹн, шукы вӓре пӓшӓм ӹштен, но даже война годымат тӹдӹ халык шўмӹм сусуэмдӹшӹ произведенивлӓжӹм сирӓш цӓрнӹде. Поэтын, писательын шылдыран шӱмжӹ соок сирӓш кымылан ылын. Техень произведенивлӓм сирен: «Михӓлӓ», «Лаптин Иван», «Папа» поэмывлӓм, «Кыныж» пьесым, «Эдемвлӓ дӓ ивлӓ», «Опак Микитӓ» романвлӓм, «Садышты», «Тӹньӹ йӹрет», «Айырлымаш», «Йыл вӹлнӹ», «Цеверӹн, Муза!» лыдышвлӓм долымат. Но мӓ анжалтышнам «Эдемвлӓ дӓ ивлӓ» романеш шагалтенӓ.
Келесӓш келеш, Н. Ильяков шачмы йӹлмӹжӹм пиш яжон пӓлен дӓ ӹшке произведенивлӓштӹжӹ тидӹм мыштен, мастарын анжыктен.
«Эдемвлӓ дӓ ивлӓ» романным автор шукы веремӓ сирен – 1946 и гӹц 1960 и якте, но романышты анжыктымы ӹлӹмӓшӹн веремӓжӹ тӹлецӓт кужы. Тӹдӹ Кого Октябрь революций паштекӓш пӹтӓриш ивлӹ гӹц тӹнгӓлӹндӓ авторын ӹлӹмӹ остатка веремӓжӹ – 60-шы яктеок шыпшылтеш.
Роман – автобиографический сӹнӹн произведени. Романын тӹнг геройжы – Ваштаров Миколай – Н. Ильяков ӹшке. Писательын биографии корныжым анжалаш гӹнь, Миколайын ӹлӹмӓш корныжы доно лач веле келшен толеш: геройжы ганьок писатель Йоласал школышты тыменьӹн, вара Козьмодемьянск халаштыш педтехникумышты, но тымень пӹтӓрен ак шокты: ясыланен колта, солашты колхозым ӹштӓш палша, вара Йошкар-Олашкы тыменяш пыра, пакылажы Кого Отечественный вырсыш кеӓ, толмыкыжы, колхоз дӓ сирӹмӹ пӓшӓш пыт пижеш. Катюша лӹмӓн героиня гач писатель ӹшке пӹтӓриш яратымашыжым анжыкта, но, пуйырымаш семӹнь, нӹнӹ иквӓреш ак лиэп, вес ӹдӹр доно семням чанга. Миколайын пӹтӓриш сирӹмӹ шайыштмашыжат «Чельнӹк» маналтеш. Тенгеок романышты шукы прототип улы: Виктор Минаев – Константин Беляев, Шахов – Шадт Булат, Антон Антонович Быков – Н. В. Игнатьев, Веселицкий – Веселов - Сталь, Евгений Ваштаров – Г. Матюковский.
Ти роман шукы сюжет корнан дӓ эпический сӹнӓн произведении ылеш. Автор кымда дӓ кужы ӹлӹмӓш корным лыдшы анзыкы лыктеш, шукы герой дӓ событии доно пӓлӹмӹм ӹштӓ. Произведеништӹ колхоз чангымы, Кого Отечественный вырсы, тӹлец варашы нелӹ ивлӓ – цила тидӹ труйыш мары халыкын ӹлен толмы корныжы романын геройвлӓжӹ (Миколай Ваштаров, Катя, Зоя, Васли, Санзалов Митри дӓ молат) палшымы доно анжыкталтеш, тенгеок автор лыдшывлӓм мары творческий интеллигенцин шачмыжым дӓ кушмы нелӹ корныжым, мары поэтвлӓн дӓ писательвлӓн творческий пӓшӓштӹн виӓнгмӹжӹм, сакой нелӹлыкым сӹнген толмыштым анжытка.
Валентин Колумблан 65 и. Сценари. Автор - Микрякова О..С..
1лыдшы. Шукердшенок Моркы велӹм «талант памаш» маныт. Лач ти кымдемӹштӹ мары халыкын шотеш пиштӹмӹ, лӹмлӹ лишӹ шукы эдем шачын кушкын: мары сӹлнӹ шаялан негӹцӹм пиштӹщӹ Сергей Чавайн, писатель дӓ учёный Владимир Мухин, поэтвлӓ Олык Ипай, Николай Мухин, Миклай Казаков, прозаиквлӓ Яков Элексейн, Никандр Лекайн, драматург Сергей Николаев дӓ шукын молат.
2 лыдшы. Лач Моркы кымдемӹшток вес лӹмлӹ эдемӹн тетя жепшӹ эртен – тидӹ Валентин Христофорович Колумб. Анзыкылашы лӹмлӹ поэт пӧртӱн сек сӹлнӹ жепшӹн, шошым, 3 майын 1935 ин Мызенгер лӹмӓн изи солаэш шачын. Мызенгер сола рушла глухариная река лиэш, тӹдӹ кого шӹргӹ лошты шылӹн шӹнзӹн, йӹрвӓш сузывлӓн, мызывлӓн дӓ вес кеквлӓн мырышты йонгалтын.
3 лыдшы. Ӓвӓжӹ – Прасковья Николаевна, пӓшӓм яратышы дӓ пӹсӹ ӹдӹрӓмӓш ылын. Пӹтӓриш марыжым арестуйымыкы, Володя лӹмӓн эргӹжӹм сагажы нӓлӹн, Прасковья Христофор Колумблан марлан толын дӓ колхозышты ровотаен. Валентинӹн ӓтяжӹ - Христофор Степанович Колумб (Декин) волостной исполнительный комитетӹн секрктарьжы ылын.
4 лыдшы. Валентин Колумб ик сирмӓшӹштӹжӹ сирен: «Загадка с фамилией. Отца в честь какого-то святого назвали Христофором. Учился он хорошо. В придачу от учителя за свои успехи получил и фамилию Колумб вместо Декин».
7 лыдшы. Кого Отечественный война тӹнгӓлмӹ годым Валентинлӓн цилӓжӓт куд и веле ылын. Ӓтяжӹ дон Володя ӹзӓжӹ фронтыш кенӹт дӓ пӧртылделыт, кого вырсын тыл салымешӹжӹ ямыныт. Война годшы тетявлӓн ӹлӹмӓшӹштӹ утлаок нелӹ ылын, сола пӓшӓштӹ шукы пӱжвӹдӹм йоктаренӹт, седӹндон нӹнӹ цӓшӓн тетя жепӹм пӓлӹдеок кодыныт.
8 лыдшы. Ӓтямӹн цӹрем пӓлӹдеок кодым;
11 лыдшы. Валентин изинек природым яратен, шӹренок ӹшкетшӹ шӹргӹ мычкы, ӓнгӹр тӹр мычкы дӓ нырвлӓ мычкы каштын, тенге тӹдӹ природын цевержӹм тӹшлӓш, ӓклӓш, ынгылаш тыменьӹн. Лач тӹнӓм интересный тӓнгӓштӓрӹмӓшвлӓ дӓ метафорывлӓ шачыныт. Лач тӹнӓм Колумбын поэзин айыртемжӹ шачын – поэзин образный системыжы.
12 лыдшы. «Что привело меня в поэзию? Марийский лес… Видимо, такой ответ некоторых удивляет? Правда, правда, я говорю вполне откровенно и серьёзно…
Если перестать бояться леса, он превращается в истинного друга, кормильца и спасителя человека… В лесу я вслушивался в каждый шорох, чутко ловил его дыхание. Только надо понимать его, различать разнообразие голосов деревьев, птиц и зверей». В.Колумб.
1 лыдшы. Туан мары йӹлмӹм яжон пӓлӓш, сӹлнӹжӹм шижӓш, мировоззренижӹм кымдаэмдӓш ӓвӓжӹ гӹц дӓ папажы гӹц тыменьӹн. Вет Прасковья Николаевна ямаквлӓм мастарын шайышт мыштымыжы доно айыртемӓлтӹн.
3 лыдшы. Поэт изижӹ годымок, Волаксола школышты тыменьмӹжӹ годымок, лыдышвлӓм сирӓш тӹнгӓлӹн. Кыце ӓшӹндӓрӓ Колумб, лыдышан ик кӹжгӹ тетрадьым тӹдӹ йылатен колтен. Пецӓтлӓлтшӹ пӹтӓриш лыдышыжы – «Комсомольский билет». 15 иӓш ӹрвезӹн шӱм выргыжын сирӹмӹ лыдышлан сӓмӹрӹк композитор Дмитрий Кульшетов семӹм сирен. Тенге у мыры шачын.
5 лыдшы. Иван Григорьевич, Валентинын тымдышыжы, тенге ӓшӹндӓрӓ: «Валентин пиш шотан, шамакым колыштшы ӹрвезӹ ылын. Тыменьмӓштӹ со анзылны кен, молывлӓлӓн палшен шалген. Пиш пӹсӹ ышан, эчежӹ – пиш талантан. Рисуяш дӓ плакатвлӓм сирӓшӓт тыменьӹн, лыдышвлӓм пиш яратен дӓ пиш мастарын лыдын». Пумыр тӹнгӓлтӹш школжы лач Валентинвлӓн томаштышты ылын.
6 лыдшы. Варажы Себеусад (Волаксола) шӹмиӓш дӓ Весшӹргӹ школвлӓштӹ тыменьмӹжӹ годымат анзыкылашы поэт яжо характержӹ доно дӓ уроквлӓштӹ келгӹ ответӹм пумыжы доно айыртемӓлтӹн.Тӹ ивлӓн поэзи докы эче когонрак шӱмӓнгӹн, шукы сирен, пӓшӓвлӓжӹм газетвлӓш колтен. Уроквлӓ паштек 10 уштышым эртен, Моркы солаштышы библиотекышкы книгӓвлӓлӓн толын, мӹнгеш 10 уштышым токыжы ашкедӹн.
7 лыдшы. Колумбым, Весшӹргӹ кӹдӓлӓш школым ши медаль доно тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Писатель ушем Москваш, Алексей Максимович Горький лӹмеш Литературный институтыш, тыменяш колтен. Тӹдӹн тымдышыжы лӹмлӹ руш советский поэт Лев Ошанин лин. Сӓмӹрӹк поэт гишӓн тӹдӹ техень ӓкӹм пуэн: «За время учёбы в Литинституте показал себя человеком ярко талантливым, думающим, упорно работающим над собой. В то же время В.Колумб очень скромен… и очень требователен к себе».
8 лыдшы. 1959 ин, институтым пӹтӓрӹмӹкӹ, Колумб семняжӹ доно Мары республикыш толеш, но Йошкар-Олашты пӓшӓм пуделыт, седӹндон Моркышкы кеӓ, комсомол райкомышты секретарь лиэш. 1961 ин Йошкар-Олашкы толеш, радиокомитетӹштӹ, «Молодой коммунист» газет редакциштӹ, «Ончыко» журналын редакциштӹ пӓшӓлӓ, а 1972-1974 ивлӓн «Ончыко» журналын тӹнг редактор лиэш.
9 лыдшы. «Кыце ик карка вӹдӹштӹ тангыжын келгӹцшӹм, тангыжын тотшым дӓ коэн силажым ат шиж, тенгеок изи лыдышыштат ӹлӹмӓшӹн цилӓ ежӹнгжӹм, кӧргӹ силажым ужаш ак ли. Келешок поэма! Кӓпеш шошы, пелед шагалшы ӹдӹрлӓн яратымаш келмӹлӓок, сӓмӹрӹк ӓвӓн вӹр мадмы жепӹм сылыкын ӓшӹндӓрӹмӓшӹм шӧрӹшӹ изи ӓзӓн веселӓн мадмыжыла шергӹн, вычымын, йӓнг шужышын улы мары литературыланна», - тенге келесен Валентин Колумб поэмын керӓлжӹ гишӓн. Колумбын поэмывлӓжӹ негӹцеш мары поэма у шӱлӹшӹм, силам нӓлӹн дӓ улы Советский Союз кӱкшӹцӹш лыктын.
10 лыдшы. Поэтӹн лиро-эпикыжын ик сек кого дӓ сӹлнӹ произведенижӹ – «Пурылык» поэма. Тӹдӹм автор Горький лӹмеш Литинститутышты тыменьмӹжӹ годымок сирӓш тӹнгӓлӹн, 1965-66 ивлӓн сирен пӹтӓрен гӹнят, варажат тӧрлен дӓ лыдышвлӓм приваен миэн.
«Мары поэт «пурылык» манмы шанымашым «эдем» шамак доно иктӹш ушен, сӓндӓлӹкӹм пуры шанымаш, пуры ви доно веле уэмдӓш лиэш манын, тӧр келесен. Пурылык – тӹдӹн поэзиштӹжӹ политический, общественный идей веле агыл, сӹлнӹлыкын, мыры семӹн тӹнгжӹ, эстетика идеалжы». К. Васин.
11 лыдшы. «Пурылык» поэма – тидӹ шукы планан произведени. Автор эдемӹн ӹлӹмӓшӹштӹ вӓржӹ, тӹдӹн шӱм кӧргӹжӹ, сӓндӓлӹкӹн социальный дӓ нравственный цӹрежӹ, творчество дӓ поэт, поэт дӓ власть гишӓн шаныкала. Лачокшы творчествы пурылык, пуры пӓшӓ гӹц пасна лин ак керд, манеш поэт.
12 лыдшы. Шачмы мӱлӓндӹ, туан сола, цевер пӧртӱ поэтӹм соок кымылангден шалгенӹт, у образвлӓм шачыкташ йӧнӹм ӹштенӹт. Кыце тьыри ӹшке шачмы вӓржӹм мактен мыра, тенге каждый эдем ӹшке шачмы вӓржӹм лӹмлештӓрӹшӓшлык.
1 лыдшы. Толам седӹндон шӹрен солашкы мӹнь –
Тьырижӹ ныр циц ак мыралты гӹнь,
2 лыдшы. Валентин Колумб туан мары халыкшын ямаквлӓжӹм, легендывлӓжӹм, преданивлӓжӹм яратен, кого тьотявлӓн патырыштым, кӱкшӹ культурыштым, ирӹк верц цӓрнӹде кредӓлмӹштӹм ужын дӓ произведенивлӓштӹжӹ кӱкшӹн ӓклен. «Кечӹн шачмыжы», «Яран кугуза гишӓн легенда», «Ӹлен ылын ик мары», «Алдиар дон ӹдӹржӹ», «Кӓрш мастар», «Йой поп, окмак йымы дӓ церкӹ лӹвӓл крис гишӓн» поэмывлӓ лач фольклор негӹцеш сирӹмӹ ылыт. Каждый поэма – туан халыкын мастар дӓ пӓшӓм яратышы, ире шӱмӓн дӓ пуры кымылан ылмыжым лӹмлештӓрӹшӹ, ӹлӹмӓш гишӓн келгӹн шанаш тӓрвӓтӹшӹ сӹлнӹ шая.
6 лыдшы. Ямдет цевер кымылетӹм –
7 лыдшы. Пиш изи хоть шачмы йӹлмӹ,
8 лыдшы. Поэтын творчествыжым кӱкшӹн ӓкленӹт дӓ соок палшыкым пуэн шалгенӹт Миклай Казаков, Геннадий Матюковский, Ким Васин дӓ молат.
Теве М. Казаковын шаяжы: "У него отличный от других голос. Его дыхание просторно,взмах кисти многокрасочный, мышление всесторонне глубокое. Всё это даётся не так легко, требует большого, серьёзного труда. В. Колумб – один из энергичных наших поэтов».
9 лыдшы. Валентин Колумб мары поэзим мировой кӱкшӹцӹш лыктын, тӹдӹн сирӹмӹжӹм руш поэтвлӓ веле агыл, финн-угор поэт-писательвлӓӓт яратен лыдыныт дӓ ӹшке пуры шамаквлӓштӹм келесенӹт.
10 лыдшы. Петер Домокош, венгр писатель: «Валентин Колумб – кызытшы мары поэзин сек кого профессионалжы».
11 лыдшы. «Шӱм кӧргӹ мырыжы цилӓ йылмыштӓт ик семӹнь сӹлнӹн йонгалтеш». Л.Лаулайайнен. Финляндиштӹ Леена Лаулайайнен Колумбын лыдышвлӓжӹм финн йӹлмӹш сӓрен дӓ «Мелодия души на всех языках одна» книгӓм ӹшке оксаэшӹжӹ лыктын.
12 лыдшы. «Поэзи – жепӹн тӹгӹржӹ, ӹлӹмӓшӹн барометржӹ», - манын Валентин Колумб. Поэт ӹшке жепшӹн барометржы ылын, кӹзӹтӓт лыдышвлӓжӹ дӓ поэмывлӓжӹ халык лошты ӹлӓт.
1. А. Васинкин. Поэтический мир Колумба. Й-Ола, 2005.
2. А.Веденькин. Луымшо классыште марий литература. Й-Ола, 1987.
3. А. Веденькин. Мары литература. Хрестомати. 11 класс. Й-Ола, 1993.
4. «Валентин Колумб: «™мыремым арам шым эртаре». Шарнымаш-влак. В. Козлов й³мдылен. Й-Ола, 1995.
5. Мары литература. 7 класс. Й-Ола, 2007.
Иван Горный. Сценари.Автор - Микрякова О.С..
«Ах, Кырык сир, ах, шачмы вел, цевер ылат пиш» мырын пӹтӓриш куплетшӹ йонгалтеш.
1 лыдшы. Туан сӓндӓлӹк, шачмы вел,
Мӹлӓнем тӹнь – сек лишӹл, шергӹ.
2 лыдшы. Мӹлӓнем тӹнь – сек кого цӓш
3 лыдшы. Кышец тӹнгӓлеш туан сӓндӓлӹкӹм яратымаш? Ӹшке шачмы пӧртӹм, туан солам, ӹлӹмӓшӹм дӓ шӱм ласкоштым пушы ӓвӓ-ӓтям яратымаш гӹц, шачмы сола йӹр кушшы кугилӓ гӹц, цевер Йылнан коэштӓлтмӹжӹ гӹц, тьопке веле мырышы кеквлӓн веселӓ юкышты гӹц.
4 лыдшы. Лач туан велӹм яратымашыжы лӹмлӹ кырык мары поэт Иван Горныйлан поэзин кӱкшӹ ташкалтышышкы кузашыжы палшен, шачмы вӓр, туан сола гишӓн шӱм гӹц лӓкшӹ шокшы шамаквлӓм моаш йӧнӹм пуэн.
5 лыдшы. Шачмы вел, туан солаэм –
7 лыдшы. А кырыкшы – Юанскижӹ
8 лыдшы. (нӹжгӓ сем семӹнь шая кеӓ) Иван Горный ӹшке шачмы солажы гишӓн «Йӓмдӹ ли!» газетӹштӹ тенге сирен: «Шачмы-кушмы Алыктӹр солаэм пиш сӹлнӹ вӓрӹштӹ шӹнзӓлтӓ. Первижӹ тӹдӹм Кушырмары Алыктӹр маныт ылын. Ӧлицӓжӹ тӧр, кымда. Сола кок велнӹ изи ӓнгӹрӓн каремвлӓ. Тӹштӹ молнам каждый колхозник семнян олма садвлӓштӹ май пӹтӹшӓшӹн лым гань ошын кайын пелед шагалыныт, август тӹлзӹн ыжар ӹлӹштӓшвлӓ лошты сары-якшар олмавлӓ, кӹрӓн вишня йӓрӹмвлӓ аздарен кеченӹт.
9 лыдшы. Тьырге йогышы ӓнгӹр тӹр лапата йӹде кавшта, охырец йӹрӓнвлӓ шыпшылтыт ыльы. Солана ӱл вуй гӹц Тӓлӓнгӓ ныр корны мыч пел уштышым валетӓт, кымда сӓрӓнвлӓ, сек яжо, паян, лӹмлӹ Йыл алык шӓрлен вазыныт ыльы. Тӹштӹ шӱдӹ нӓрӹ кого дӓ изи йӓрвлӓ кловоялгын кайыныт. Шалахай велнӹрӓк кок кӱкшӹ кырык – Керемет дон Юански. Кырык вӹлецшӹ анжал колтетӓт, пиш мӹндӹркӹ каеш – Йылымбал шӹргӓт, Шавашар халан ош томавлӓӓт.
1 лыдшы. Теве техень рӹжлӹ сӓндӓлӹк, цевер пӧрттӱ мӹньӹмӓт цӱдейӹктен, шамым тӓрвӓтен, шӱмӹм кымылангден, йӓнгӹм ӹвӹртӓрен, сирӓш ынгартышым пиштен.
3 лыдшы. Лишнок курым мыч киэн алык,
4 лыдшы. Пӧрт кӧргӹштем соты дӓ ире,
5 лыдшы. Мӹнь ӹлӓш тыменям тиштӓкен,
6 лыдшы. Шачмы пӧрт поэтлӓн ӹлӹмӓшӹшкӹ кымда корным пачеш, туан солам веле агыл, кырык сирнӓмӓт яраташ ӱжеш. Шачын кушмы туан кырык маары сӓндӓлӹкӹм поэт пиш ярата дӓ тӹдӹм цевер, то нӹжгӓ, то яргата цӹревлӓ доно художниклӓок анжыкта.
7 лыдшы. Ши Йыл вӹлнӹ йыла жерӓ валгы,
8 лыдшы. Поэтӹн псевдонимжӓт Кырык сир донок кӹлдӓлтӹн. Тидӹ гишӓн мӓ Иван Горныйын ӓшӹндӓрӹмӓшӹжӹ гӹц пӓлен нӓлӹнӓ: «Икӓнӓ 1952 ин шошым «Пеледӹш сӓндӓлӹк» альманахын 22-шы номержӹм йӓмдӹлӹмӹ годым редактор Константин Ианович Беляев мӹлӓнем попа: «Тӹньӹн фамилиэт, Ваня, мӹлӓнем тамалын поэтическийлӓок ак чуч. Тӹнь Кырык сиреш шачынат, кырык мары ылат, кӓпет теве кӱкшӹ. Районнаат Кырык маары, Горномарийский маналтеш. Давай стихвлӓэтӹм Горный фамили доно сирӹ».
9 лыдшы. Кырык сирнӓн цевержӹм Иван Горный лыман тел жепӹштӓт, пеледшӹ шошымат, шокшы кӓнгӹжӹмӓт, паян шӹжӹ игечӹнӓт анжыкта.
1 лыдшы. Шошым йӹде симсӹн, ошын
2 лыдшы. Ир векӹлӓ шӹрӓнӓ кӓнгӹж йыд.
3 лыдшы. Вот луды шӹжвӹк, лыпшым тотештӓл,
4 лыдшы. Кырык сирнӓн цевержӹм анжыктымыжы годым поэт кырык мары халыкын пыт труйымыжым, халыкын шытыржым лӹмлештӓрӓ.
5 лыдшы. Козьмодемьянск Иван Горныйын пӓшӓ корныштыжы тӹнг вӓрӹм нӓлеш. Тыдӹ районный газетӹн тӹнг редакторжы шукы веремӓ ылын, седӹндонок поэт яратымы халажы гишӓн сӹлнӹ гӹц сӹлнӹ шамаквлӓм келесен.
Пуры кечӹ, халаэм! («Туан Козьмодемьянск»мыры йонгалтеш. Сем. В. Куприяновын, шам. Н. Егоровын).
6 лыдшы. Кырык вӹлец косирӹн каеш Йылжы.
7 лыдшы. Шачмы вӓр – туан Козьмодемьянскем,
8 лыдшы. Мӹнь тиштӓкен монам шукы тӓнгӹм,
1 лыдшы. Плетон гань тӹрлецӓн окняэтшӹм
Мӹнь севӓлӓм – лӓк вӓшлиӓш вел.
2 лыдшы. Виталий Акцорин Горныйын поэзижӹ гишӓн келесен: «Иван Горный ӹшкӹмжӹн лыдышвлӓжӹ доно Кырык сирешнӓ кого гӹцӓт кого олмавум шӹнден. Ти кого олмавужы шамде пелед шӹнзӹн. Ти олмаву гӹц эче ик пеледӹшӓт кошкен, вылен, рокыш вацде».
3 лыдшы. Николай Куторов: «Поэт шукы семӹнь пачын пуэн, ма доно пиш цевер дӓ шергӹ ылеш мары кымдемнӓ, махань яжо ылыт пыт пӓшӓлӹшӹ, пуры йӓнгӓн, шӱм вашт яратышы, семня доно цӓшӓн ӹлӹшӹ марынвлӓ».
4 лыдшы. Кого кымда сӓндӓлӹкнӓ вылнӹ техеньжӹ
Сек яратымы, лишӹлнӓ, ик тӹньӹ вел,
Мӓмнӓн шӱмнӓм ӹрӹктет лач шошымшы кечӹ,
О Акпарсын мӱлӓндӹ – туан шачмы вел.
5 лыдшы. Кырык сир, ылат шергӹ цымыр халыкланна,
Йӓнгнӓ вашток мактенӓ мӓ тӹньӹм соок.
6 лыдшы. Тӹнь лӹмешет иквӓреш цилӓн пӓшӓленӓ,
Тӹнь лӹмешет – уанна дӓ пурынажат.
7 лыдшы. Пайдаэт дон цеверет – у йыхын шытыржы,
Тӹнь иргодым ли манын эче виӓнрӓк,
Дӓ ӹнжӹ мӱдӹ шим пӹл техень ирӹк-тыржым
Ӹлӓш ик семня ганьы эче цӓшӓнрӓк.
Мыры «Ах, Кырык сир, ах, шачмы вел…» йонгалтеш.
Вессир Йылйӓл.
Вессир Йӹлйӓл сола Йӹлйӓл карем гӹц вургымла велӹштӹжӹ, Пӹзӹкныр центр гӹц 5 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнӓ. Солан лӹмжӹ 4 лаштык гӹц шалга: «вес» + «сир» + «Йыл» + «йӓл» (дервня). XVIII-XIX курымвлӓштӹ сола пасна лӹм доно пӓлемдӓлтде, лач XIX курым мычашышты кӹзӹтшӹ лӹмӹм нӓлӹн.
Историжӹ.
Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1717 иштӹшӹ документӹштӹ пӓлемдӓлтеш, тӹнӓм сола Кобяшевский сотньыш, Кого Йӹлйӓл солаш пырен. 1898 ин солашты 54 сурт, 258 эдем ӹленӹт. 1919 ин – 56 сурт, 293 эдем; 1929 ин – 68 сурт, 315 эдем; 1939 ин – 64 сурт, 275 эдем; 2001 ин – 50 сурт, 150 эдем. Вессир Йӹлйӓл анзыцок Пӹзӹкныр приходыш пырен, 1888 ин «село» лӹмӹм нӓлӹн. XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Малосундырский районышты шотлалтын. 1931 и гӹц Малосундырь, а вара Пӹзӹкныр сельсоветыш пыртымы лин.
Экономика.
23 февральын 1930 ин сола «Ватага» лӹмӓн колхозым чанген. Вара СПК Кузнецовыш пыраш тӹнгӓлӹн. Председательжӹ Кузьма Алексеевич Камаев ылын. Сола ӹлӹшӹвлӓ мӱлӓндӹ доно пӓшӓм ӹштенӹт, колым кыченӹт, пушӓнгӹр роаш каштыныт, тенгеок кӹрпӹц ӹштӹмӹ пӓшӓмӓт виктӓрен шалгенӹт.
Войнаш сола гӹц 74 эдем кен, 50 мӓмнӓн ирӹкӓн ӹлӹмӓшнӓ верц вуйыштым пиштенӹт, 25 мӹнгеш пӧртӹлӹнӹт, ӹлӹмӓшӹм пакыла чангаш пижӹнӹт. Нӹнӹ лошты Александр Георгиевич Камаев, Семён Иванович Алгасов, Ирина Егоровна Соколова дӓ молат.
Культура.
Слӹлнӹ кловой Йыл техень шотеш пиштӹмӹ, пӓлӹмӹ эдемвлӓм анжен-куштен: Кирилл Алексеевич Великанов – комсомолын актившы, «Кыралшы» газетӹн 1930-шы ивлӓн редакторжы, Кырык мары театрын оформительжӹ; Петр Кузьмич Ушатов – шотеш пиштӹмӹ медработник, артиствлӓ Ирина Егоровна Соколова дӓ Семён Яковлевич Соитанов, мырызы Марина Евстратьевна Родина (Куприянова) дӓ молат.
Кӱшӹл Пӹзӹкныр.
Кӱшӹл Пӹзӹкныр сола кужы карем кыт мычкы, Пӹзӹкныр центр гӹц 1 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнӓ. Солан лӹмжӹ 2 лаштык гӹц шалга: «кӱшӹл» + «Пӹзӹкныр».
Историжӹ.
Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1859 иштӹшӹ документӹштӹ пӓлемдӓлтеш, тӹнӓм сола Аказын сотньыш пырен, 23 сурт, 70 эдем ӹленӹт. 1890 ин солашты 29 сурт, 89 эдем ӹленӹт; 1897 ин – 30 сурт, 142 эдем; 1919 ин – 32 сурт, 142 эдем; 1929 ин – 36 сурт, 163 эдем; 1940 ин – 31 сурт, 130 эдем; 2001 ин – 37 сурт, 105 эдем.Кӱшӹл Пӹзӹкныр анзыцок Пӹзӹкныр приходыш пырен. XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Пӹзӹкныр районышты шотлалтын. 1931 и гӹц Пӹзӹкныр сельсоветыш пыртымы лин.
Экономика.
23 февральын 1930 ин сола «Акпарс» лӹмӓн колхозым чанген. Вара СПК Кузнецовыш пыраш тӹнгӓлӹн. Сола ӹлӹшӹвлӓ мӱлӓндӹ доно пӓшӓм ӹштенӹт, колым кыченӹт, пушӓнгӹр роаш каштыныт, тенгеок кӹрпӹц ӹштӹмӹ пӓшӓмӓт виктӓрен шалгенӹт.
Войнаш сола гӹц 21 эдем кен, 12 фронтеш коленӹт, 9 мӹнгеш пӧртӹлӹнӹт, колхозышты пӓшӓм виктӓрӓш пӧртӹлӹнӹт.
Культура.
Кӱшӹл Пӹзӹкныр сага клуб вӓрлӓнӓ, кыш солаштышы ӹлӹшӹвлӓ сакой концертвӓм, спекттакыльвлӓм анжаш каштыт, ӹшкеӓт сценышты шӹренок кайыт.
Крету, Сандра.
Сандра, 11 февраль, 2007 и
Сандра Крету (; шачынжок Сандра Анн Лауэр; 18 май 1962, Саарбрӱккен) — немӹц поп-мырызы. «Arabesque» диско-группын шӓлӓнӹмӹжӹ паштек, кышты 1979—1984 ивлӓн мырен, соло семӹнь мыраш тӹнгӓлӹнӓт, Европышты пиш кымдан пӓлӹмӹ лин.
Каланте.
Каланте () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ, Америкышты, Африкышты дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 170 йиш тӹрлӹ каланте улы.
Калеана.
Калеана () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Австралитӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 ӓль 2 йиш тӹрлӹ калеана улы.
Калопогон.
Калопогон () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 (+) йиш тӹрлӹ калопогон улы.
Калиптрохилум.
Калиптрохилум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ калиптрохилум улы.
Кампилоцентрум.
Кампилоцентрум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 64 йиш тӹрлӹ кампилоцентрум улы.
Катасетум.
Катасетум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 166 йиш тӹрлӹ катасетум улы.
Каукэа.
Каукэа () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумби, Эквадор дӓ Венесуэла) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 9 йиш тӹрлӹ каукэа улы.
Каулартрон.
Каулартрон () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ каулартрон улы.
Цефалантера.
Цефалантера () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ, Африкышты дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 18 йиш тӹрлӹ цефалантера улы.
Цефалантеропсис.
Цефалантеропсис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ цефалантеропсис улы.
Патраш Василий.
Патраш Васли "(Вас Патраш)", лачокла лӹмжӹ Василий Петухов — кырык мары сирӹзӹ.
Цератостилис.
Цератостилис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 60 (ӓль 145) йиш тӹрлӹ цератостилис улы.
Хамэгастроди.
Хамэгастроди () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ хамэгастродия улы.
Хейростилис.
Хейростилис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты, Азиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 53 йиш тӹрлӹ хейростилис улы.
Хелонистеле.
Хелонистеле () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 12 йиш тӹрлӹ хелонистеле улы.
Хилоглоттис.
Хилоглоттис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Австралиштӹ дӓ У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 17 йиш тӹрлӹ хилоглоттис улы.
Хилопогон.
Хилопогон () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ хилопогон улы.
Хилосхиста.
Хилосхиста () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 20 йиш тӹрлӹ хилосхиста улы.
Хрисосикнис.
Хрисосикнис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 9 йиш тӹрлӹ хрисосикнис улы.
Хисис.
Хисис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10 йиш тӹрлӹ хисис улы.
Хитроглосса.
Хитроглосса () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ хитроглосса улы.
Циррхей.
Циррхей () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ Циррхей улы.
Цирропеталум.
Цирропеталум ("Cirrhopetalum var. Copper Queen")
Цирропеталум ("Cirrhopetalum Elizabeth Ann ‘Buckleberry’")
Цирропеталум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 150 йиш тӹрлӹ цирропеталум улы.
Цисшвейнфи.
Цисшвейнфи () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Клейсостома.
Клейсостома () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 89 йиш тӹрлӹ клейсостома улы.
Клейстес.
Клейстес () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Йыдпел дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 64 йиш тӹрлӹ клейстес улы.
Кловеси.
Кловеси () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ кловеси улы.
Кохлеантес.
Кохлеантес () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 13 йиш тӹрлӹ кохлеантес улы.
Коели.
Коели () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ коели улы.
Коелиопсис.
Коелиопсис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ коелиопсис улы.
Целогина.
Целогина () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 200 йиш тӹрлӹ целогина улы.
Коилостилис.
Коилостилис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ коилостилис улы.
Компаретти.
Компаретти () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 16 йиш тӹрлӹ компаретти улы.
Кориантес.
Кориантес () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 53 йиш тӹрлӹ кориантес улы.
Корибас.
Корибас () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 141 йиш тӹрлӹ корибас улы.
Корициум.
Корициум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 14 йиш тӹрлӹ корициум улы.
Коримборкис.
Коримборкис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ коримборкис улы.
Кранихис.
Кранихис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Кремастра.
Кремастра () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ кремастра улы.
Криптарена.
Криптарена () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ криптарена улы.
Криптоцентрум.
Криптоцентрум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты (Никарагуа - Боливи) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 19 йиш тӹрлӹ криптоцентрум улы.
Криптостилис.
Криптостилис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 23 йиш тӹрлӹ криптостилис улы.
Цианэорхис.
Цианэорхис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ цианэорхис улы.
Циклопогон.
Циклопогон () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 80 йиш тӹрлӹ циклопогон улы.
Лыдывлӓ.
Лыдывлӓ () — цилӓжӹ лыдывлӓн йыхыш пырышы 110 йиш кек улы, нӹнӹ логӹц Руш Элышты 30 йиш вӓшлиӓлтеш.
Манак йӓр.
Манак йӓр - Ӓвӓсир сола лишнӹш йӓр. Кӹзӹт кошкен кен.
Цикнохес.
Цикнохес () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 30 йиш тӹрлӹ цикнохес улы.
Цимбидиелла.
Цимбидиелла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ цимбидиелла улы.
Цимбидиум.
Цимбидиум ("Cymbidium Clarisse Austin 'Best Pink cultivar' ")
Цимбидиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 52 йиш тӹрлӹ цимбидиум улы.
Цинорхис.
Цинорхис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Африкышты дӓ Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 159 йиш тӹрлӹ цинорхис улы.
Циприпедиум.
Циприпедиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 50 йиш тӹрлӹ циприпедиум улы.
Циртоподиум.
Циртоподиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 40 йиш тӹрлӹ циртоподиум улы.
Циртостилис.
Циртостилис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 9 йиш тӹрлӹ циртостилис улы.
Дактилориза.
Дактилориза () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 40 (+) йиш тӹрлӹ дактилориза улы.
Дендрохилум.
Дендрохилум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 100 - 300 йиш тӹрлӹ дендрохилум улы.
Дендрофилакс.
Дендрофилакс () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кого Антильвлӓштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 17 йиш тӹрлӹ дендрофилакс улы.
Дихэа.
Дихэа () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 100 йиш тӹрлӹ ихэа улы.
Дихромантус.
Дихромантус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ дихромантус улы.
Дикасони.
Дикасони () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ дикасони улы.
Дидимоплексис.
Дидимоплексис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 17 ӓль 28 йиш тӹрлӹ дидимоплексис улы.
Дифилакс.
Дифилакс () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Диплокаулобиум.
Диплокаулобиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 100 йиш тӹрлӹ диплокаулобиум улы.
Диподиум.
Диподиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 25 йиш тӹрлӹ диподиум улы.
Диса.
Диса () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты дӓ Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 169 йиш тӹрлӹ диса улы.
Дисперис.
Дисперис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 74 йиш тӹрлӹ дисперис улы.
Диурис.
Диурис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 71 йиш тӹрлӹ диурис улы.
Докрилли.
Докрилли () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Австралиштӹ дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 29 йиш тӹрлӹ докрилли улы.
Домингоа.
Домингоа () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты (Куба, Гаити) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ домингоа улы.
Доритэноппсис.
Доритэноппсис (" × Doritaenopsis 'Dorado' ")
Доритэноппсис (" × Doritaenopsis 'Sogo Cherry' ")
Доритэноппсис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы гигрид ("Doritis" × "Phalaenopsis") пеледшӹ кушкыш.
Дракэа.
Дракэа () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10 йиш тӹрлӹ дракэа улы.
Дреслерелла.
Дреслерелла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 13 йиш тӹрлӹ дреслерелла улы.
Дреслери.
Дреслери () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 11 йиш тӹрлӹ дреслери улы.
Дриаделла.
Дриаделла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 53 йиш тӹрлӹ дриаделла улы.
Дримода.
Дримода () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ (Мьянма дӓ Таиланд) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ дримода улы.
Дукеелла.
Дукеелла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ дукеелла улы.
Эарина.
Эарина () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ эарина улы.
Элеорхис.
Элеорхис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Япоништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ элеорхис улы.
Эллеантус.
Эллеантус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эпибластус.
Эпибластус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. У Гвинейиштӹ дӓ Филиппиништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 22 йиш тӹрлӹ эпибластус улы.
Эпигениум.
Эпигениум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 35 ӓль 40 йиш тӹрлӹ эпигениум улы.
Эпипактис.
Эпипактис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 70 йиш тӹрлӹ эпипактис улы.
Эпипогиум.
Эпипогиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ, Йыдпел Африкышты дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 12 йиш тӹрлӹ эпипогиум улы.
Эпистефиум.
Эпистефиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эри (кушкыш).
Эри () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 500 йиш тӹрлӹ эри улы.
Эриохилус.
Эриохилус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 9 йиш тӹрлӹ эриохилус улы.
Эулофи.
Эулофи () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты, Азиштӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 210 йиш тӹрлӹ эулофи улы.
Эулофиелла.
Эулофиелла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ эулофиелла улы.
Фликингери.
Фликингери () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 60 йиш тӹрлӹ фликингери улы.
Функиелла.
Функиелла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ функиелла улы.
Галеандра.
Галеандра () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 20 йиш тӹрлӹ галеандра улы.
Галеарис.
Галеарис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 14 йиш тӹрлӹ галеарис улы.
Галеола.
Галеола () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 22 ӓль 25 йиш тӹрлӹ галеола улы.
Гастрохилус.
Гастрохилус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 60 йиш тӹрлӹ гастрохилус улы.
Гастроди.
Гастроди () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ, Австралиштӹ дӓ У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 52 йиш тӹрлӹ гастроди улы.
Гениорхис.
Гениорхис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10 йиш тӹрлӹ гениорхис улы.
Гломера.
Гломера () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Малайзиштӹ дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 50 йиш тӹрлӹ гломера улы.
Глоссоди.
Глоссоди () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ глоссоди улы.
Гомфихис.
Гомфихис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 24 йиш тӹрлӹ гомфихис улы.
Гонгора.
Гонгора () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 65 йиш тӹрлӹ гонгора улы.
Гудйера.
Гудйера () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 800 йиш тӹрлӹ гудйера улы.
Говени.
Говени () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 23 йиш тӹрлӹ говени улы.
Грамматофиллум.
Грамматофиллум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 11 йиш тӹрлӹ грамматофиллум улы.
Гимнадени.
Гимнадени () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 22 йиш тӹрлӹ гимнадени улы.
Хабенари.
Хабенари () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Цилӓжӹ 600 (яке 800) йиш тӹрлӹ хабенари улы.
Хагсатера.
Хагсатера () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мексикышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ хагсатера улы.
Ханкоки.
Ханкоки () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш.
Хапалорхис.
Хапалорхис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ хапалорхис улы.
Хемипили.
Хемипили () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 18 йиш тӹрлӹ хемипилияс улы.
Херминиум.
Херминиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 30 йиш тӹрлӹ херминиум улы.
Хексалектрис.
Хексалектрис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 11 йиш тӹрлӹ хексалектрис улы.
Хексисей.
Хексисей () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 13 йиш тӹрлӹ Хексисей улы.
Химантоглоссум.
Химантоглоссум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Европышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ химантоглоссум улы.
Хинтонелла.
Хинтонелла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш.
Холкоглоссум.
Холкоглоссум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 15 йиш тӹрлӹ холкоглоссум улы.
Холотрикс.
Холотрикс () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Цилӓжӹ 74 йиш тӹрлӹ холотрикс улы.
Кырык мары фразеологизмвлӓ.
# Ӧрт гӹц кеӓш
Ӧрт гӹц кеӓш.
Ӧрт гӹц кеӓш ‘сильно испугаться, волноваться, дрожать; потерять самообладание; лишиться чувств’.
Ӧрт кемешкӹ лӱдшӹ Сморкаловна Савикӹн выргемӹм чиэнӓт, хала якте шомешкӹжӹ, шукы масакым ужын (Н.Игнатьев. Савик. Т.2. 1995: 10). Сильно напуганный Сморкалов, переодетый в одежду Савика, испытал многое, пока добирался до города.
Тӹр гач кеӓш.
Тӹр гач кеӓш ‘переступать, переступить нравственные и этические нормы; переходить, перейти границы дозволенного’.
– Ты своей молодой головой не учи меня!
Кид кӹтӹк.
Кид кӹтӹк ‘руки коротки у кого-л.; нет достаточной власти, возможности сделать что-л.’
– Милиционержӹ гӹц мӓ соикток ана лӱд, – манеш [ӹзӓм].
– Ак тӹкӓл, машанедӓ? – манам. Ӹзӓм цылик йӹрӓлтӹш.
– Тӹкӓлнежӓт, кидшӹ кӹтӹк, – манеш (Н.Игнатьев. Вурс мардеж. Т.1. 1995: 44). – Все равно мы не боимся милиционера, – говорит [брат].
– Думаете, не тронет? – говорю. Брат улыбнулся.
– Хотел бы ударить, да руки коротки, – говорит.
Хуллети.
Хуллети () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 19 йиш тӹрлӹ хуллети улы.
Хунтлей.
Хунтлей () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 14 йиш тӹрлӹ хунтлей улы.
Ипсей.
Ипсей () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 (ӓль 5) йиш тӹрлӹ ипсей улы.
Шӱштӹ кечӓш.
Шӱштӹ кечӓш ‘висеть на чужой шее; быть на иждивении кого-л., обременять кого-л., быть в тягость кому-л.’.
[Исправник халыклан:] – Мӹнь, – манеш, – тӓмдӓм шукеш ам кычы. Лӹмокса гишӓн, первишӹ недоимка гишӓн ик-кок шамакым келесем. Ти недоимка иктӓ луцкы и тӓмдӓн шӱштӹдӓ кечӓ. Тидӹм тӱлен колташ келеш (Н.Игнатьев. Савик. Т.2. 1995: 23). [Исправник народу:] – Я, – говорит, – не буду вас долго задерживать. Скажу несколько слов о вашей старой недоимке и о налоге. Эта недоимка около пятнадцати лет висит на вашей шее. Ее надо выплатить.
Исохилус.
Исохилус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 13 (ӓль 39) йиш тӹрлӹ исохилус улы.
Жумеллей.
Жумеллей () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мадагаскарышты дӓ Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 40 (ӓль 58) йиш тӹрлӹ жумеллей улы.
Йӹлмӹм тӹгӓтӓш.
Йӹлмӹм тӹгӓтӓш ‘чесать [трепать, трещать, молоть] языком; Заниматься пустой болтовней, пустословить’.
[Савикӹн ӓвӓжӹ старшиналан:] – Заводвлӓштӹ вӹц и нӓрӹ ямын каштшы эргемӹн улы-уке оксажы доно нӓлӹннӓ [имним] ылнежӹ... Пожалысты...
– Ӓви, йӹлметӹм ит тӹгӓтӹ, – манеш [Савик] (Н.Игнатьев. Савик. Т.2. 1995: 25). [Мать Савика старшине:] – Мы купили [лошадь] за те деньги, которые заработал мой сын, пропадавший на заводе около пяти лет... Пожалуйста. [Старшина:] – Нет, нет... Если не отдадите [подать], через три дня продадим. Савик ни слова не сказал, только мать попросил не умолять. – Мама, не трепи языком, – сказал [Савик].
Кегелиелла.
Кегелиелла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты (Никарагуа дӓ Венесуэла) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ кегелиелла улы.
Кӧлленштайни.
Кӧлленштайни () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 20 йиш тӹрлӹ кӧлленштайни улы.
Креодантус.
Креодантус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 11 йиш тӹрлӹ креодантус улы.
Кухлхасселти.
Кухлхасселти () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Цилӓжӹ 9 йиш тӹрлӹ кухлхасселти улы.
Лакэна.
Лакэна () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Покшал Америкышты (Мексика - Панама) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 6 йиш тӹрлӹ лакэна улы.
Лелиокаттлей.
Лелиокаттлей () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы гибрид (лелия дӓ каттлея) пеледшӹ кушкыш.
Леканорхис.
Леканорхис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 18 йиш тӹрлӹ леканорхис улы.
Лепантес.
Лепантес () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 700 йиш тӹрлӹ лепантес улы.
Лепантопсис.
Лепантопсис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 40 йиш тӹрлӹ лепантопсис улы.
Лимодорум.
Лимодорум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ лимодорум улы.
Липарис (кушкыш).
Липарис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Океаништӹ, Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 200 йиш тӹрлӹ липарис улы.
Листера.
Листера () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 30 йиш тӹрлӹ листера улы.
Локхарти.
Локхарти () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 33 йиш тӹрлӹ локхарти улы.
Лӧфгрениантус.
Лӧфгрениантус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ лӧфгрениантус улы.
Лӱддемани.
Лӱддемани () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты (Венесуэла - Перу) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ лӱддемани улы.
Луизи.
Луизи () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 40 йиш тӹрлӹ луизи улы.
Ликасте.
Ликасте () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 54 йиш тӹрлӹ ликасте улы.
Ликомормиум.
Ликомормиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ ликомормиум улы.
Яклака логер.
Яклака логер 1. Привередливый в еде. 2. Гурман, сладкоежка, любитель сладкого, любящий вкусно поесть, попить.
– Лач [Иван], яклака логерок ылатыш, – вырсыкалаш цаца Силисӓ. – Тенгежӹ цилӓ конфетӹм качкын пӹтӓрет... (Н.Игнатьев. Кужы ӱпӓнӹн – кужы ыш. Т.1. 1995: 239). – Ты [Иван] и вправду сладкоежка, – старается ругать Василиса. – Ты же так все конфеты съешь.
Макодес.
Макодес () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10 йиш тӹрлӹ макодес улы.
Малаксис.
Малаксис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ, Океаништӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 250 йиш тӹрлӹ малаксис улы.
Вуйым валташ.
Вуйым валташ ‘отчаиваться, отчаяться, приходить, прийти в уныние, в отчаяние, огорчаться, огорчиться’.
[Автор:] Ма керӓлӹм нӓлӓш оксаштат [колхозын] уке ылын. Колхозниквлӓ вуйым кымык сӓкӹделыт (Н.Игнатьев. Изи Йынгы. Т.1. 1995: 317). [Автор:] Не было денег [у колхоза] купить даже самое необходимое, но колхозники не отчаивались.
[Петр:] «Пакыла тымдаш палшаш ак шӱдеп... – игуменӹн попымыжым ӓшӹндӓрен, тумаем. – Тыменяшӓт ак шӱдеп гӹнь, кыце вара ӹне эдемжӹ лимӹлӓ? Ӓнят йориок мужик мужикок лижӹ манын, ак тымдеп?» Вуем сӓкӓлтӹшӹмӓт, лӓктӹм (Н.Игнатьев. Мондыдымы. Т.1. 1995: 124). [Петр:] «Дальше не разрешают помогать в учебе... – думаю, вспоминая слова игумена. – Если учиться не дают, то как стать человеком? Может быть, специально не учат, чтобы мужик мужиком остался?» Вышел, повесив голову.
Манниелла.
Манниелла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ манниелла улы.
Максиллари.
Максиллари () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 570 йиш тӹрлӹ максиллари улы.
Тӹрвӹм аварташ.
Тӹрвӹм аварташ ‘надувать, надуть губы; сердиться, обижаться на кого-что-л., делать недовольное лицо; выражать недовольствие, досаду’.
– Ма тӹрветӹм авартен шӹнденӓт? – манеш (Н.Игнатьев. Маска. Т.3. 1995: 155). Я [автор:] все больше и больше начинаю сердиться. Не то, чтобы улыбаться, а как бы косо смотрю на нее. Аня, заметив это, сказала: – Что надул губы?
– Кышкы вара тинӓрӹм нӓлӹн шӹнденӓт [санзалым], иктӓ вӹц иэшнӓ вет ситӓ? – манам [марыжы вӓтӹжӹлӓн]... – Вӹц иэш агыл, иктӓ шӱдӹ иэш ситӹжӹ, – манын колтаат, тӹрвӹжӹм авартен шӹндӓ. Пиш тенгелӓ попымым ак яраты (Н.Игнатьев. Тум кестен. Т.2. 1995: 362). – Куда столько [соли] купила, на пять лет хватит? – говорю [муж жене]. – Чтобы не на пять, а на сто лет хватило, – сказала и губы надула. Не любит, когда так говорят.
Мейрацилим.
Мейрацилим () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Покшал Америкышты (Мексика, Гватемала дӓ Сальвадор) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 ӓль 3 йиш тӹрлӹ мейрацилим улы.
Сӹнзӓм кӓрӓш.
Сӹнзӓм кӓрӓш ‘делать, сделать большие (круглые) глаза; таращить глаза; смотреть широко раскрытыми глазами (в удивлении, испуге); выражать, выразить крайнее удивление, недоумение; сверлить глазами, смотреть пристально и недоброжелательно’.
Сӹнзӓжӹм тӹдӹ вӹкӹ [Савик вӹкӹ] кӓрен шӹнденӓт, лач качкын колтымылаок судья сӹгӹрӓл-сӹгӹрӓл шӹндӓ (Н.Игнатьев. Савик. Т.2. 1995: 39). Пристально и недоброжелательно посмотрев на него [на Савика], судья несколько раз крикнул.
Месаденелла.
Месаденелла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ месаденелла улы.
Сола мӱгӹрӓ – ӹлӓлтен колта.
Сола мӱгӹрӓ – ӹлӓлтен колта ‘деревня гудит – поживает’.
Шижӹн колтышым [автор] – ирок. Сарайвуйышты шелӹк вашт июль кечет шӧртньӹ кидшӹм виктен дӓ: «Ӹлӹмӓшет пуры вара?» – манмылаок чучын колта. Сола мӱгӹрӓ – ӹлӓлтен колта (Н.Игнатьев. Вурс мардеж. Т.1. 1995: 19). Когда я [автор] проснулся, на дворе было утро. Июльское солнце светило сквозь щели сеновала. Деревня уже гудит – поживает.
Месаденус.
Месаденус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ месаденус улы.
Керек-мажымат пындаш гӹцок каштал анжен веле пӓлен шоат.
Керек-мажымат пындаш гӹцок каштал анжен веле пӓлен шоат ‘все узнаешь, лишь вычерпнув из самого дна’.
Керек-мажымат пындаш гӹцок каштал анжен веле пӓлен шоат. Веюк Фоте Мокшинвлӓ доно родня ылмыжым кӹзӹт якте мӹнь [автор] пӓлӹделамат. Анжет гӹнь, Мокшин шӱм-белвлӓ дон Веюк Фотен ӓвӓвлӓштӹ ӓкӓк-шыжарак ылыныт (Н.Игнатьев. Вурс мардеж. Т.1. 1995: 143). Если хочешь все как следует разузнать, надо, оказывается, копнуть поглубже. Я [автор], например, до разговора с Яшихой не знал, что Веюк Фоте доводится Мокшиным совсем близкой родней: мать Мокшиных и мать Фоте – родные сестры, выходит, что он им двоюродный брат.
Мычашыжым момыкы, тӹнгжӹмӓт моаш лиэш.
Мычашыжым момыкы, тӹнгжӹмӓт моаш лиэш ‘обнаружив корень, можно найти и основу’.
Мычашыжым момыкы, тӹнгжӹмӓт моаш лиэш. Халашкы мимӹкем [автор], ти пӓшӓм [вуйнаматан эдемвлӓм моаш] мӹнь яжон пыргедӓш тӹнгӓльӹм (Н.Игнатьев. Вурс мардеж. Т.1. 1995: 145). Ухватившись за верхушку, нетрудно добраться и до корня. В городе я [автор] сразу начал искать виноватых.
Коти пач.
Коти пач ‘непостоянный, ненадёжный, вертлявый, непоседливый человек; беспринципный, приспосабливающийся к обстоятельствам человек’.
– Ти коти пачым [Зинаэтӹм ӹне] яжон оролыда! – маньы дӓ паровоз векӹлӓ сӓрнӓл шагалят, станицышкына тӓрвӓнӓш шӱдӹш (Н.Игнатьев. Вурс мардеж. Т.1. 1995: 106). Петров грубо посмотрел на Зину. Посмотрев на нас [на красноармейцев] сказал: – За этой непостоянной [за Зиной] хорошо следите! – сказал и, повернув в сторону паровоза, велел отправляться на станцию.
Микротис.
Микротис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 49 йиш тӹрлӹ микротис улы.
Выжи полкы.
Тимок лыкыштыжы мадаш лач пишӹжок веселӓ. Тӹшкӹ цепошка ӹштӹшӹ млоецвлӓ погынат, шутям ӹштӓт, гармоньым шактат, мырымат мырат. Мӓӓт, выжи полкет, тӹшкӹ погыненӓ(Н.Игнатьев. Вурс мардеж. Т.1. 1995: 21). В закоулке Тимофея играть очень весело. Туда собираются парни, изготавливающие цепи, шутят, играют на гармони, поют песни. И мы, дети, собираемся там.
Мильтониопсис.
Мильтониопсис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 6 йиш тӹрлӹ мильтониопсис улы.
Мономери.
Мономери () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ мономери улы.
Моносепалум.
Моносепалум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ моносепалум улы.
Мормодес.
Мормодес () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 70 йиш тӹрлӹ мормодес улы.
Кысакӱрек, Неджип Фазыл.
Неджип Фазыл Кысакӱрек (турокла Necip Fazıl Kısakürek; 26-шы май 1904-шӹ и, Стамбул, Турци — 25-шӹ май 1954, Стамбул) — турок поэт дӓ сирӹзӹ.
Гӱнтекин, Решат Нури.
Решат Нури Гӱнтекин (турокла Reşat Nuri Güntekin; 25-шӹ ноябрь 1889-шӹ и, Стамбул, Турци — 13-шы декабрь 1956-шӹ и, Лондон) — турок романист, сирӹзӹ дӓ драматург.
Абасыянык, Саит Фаик.
Саит Фаик Абасыянык (турокла Sait Faik Abasıyanık; 18-шӹ ноябрь 1906-шы и, Адапазары, Турци — 11-шӹ май 1954, Стамбул) — турок сирӹзӹ.
Азиз Несин.
Азиз Несин (турокла Aziz Nesin; 20-шы декабрь 1920-шӹ и, Хейбелиада, Стамбул, Турци — 6-шы июль 1995, Чешме, Измир) — турок сирӹзӹ, драматург дӓ публицист.
Мормолика.
Мормолика () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 24 йиш тӹрлӹ мормолика улы.
Миоксантус.
Миоксантус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 50 йиш тӹрлӹ миоксантус улы.
Мирмехила.
Мирмехила () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Австралиштӹ дӓ У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ мирмехила улы.
Мирмехис.
Мирмехис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 17 йиш тӹрлӹ мирмехис улы.
Мирмекофила.
Мирмекофила () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 20 йиш тӹрлӹ мирмекофила улы.
Мистацидиум.
Мистацидиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 24 йиш тӹрлӹ мистацидиум улы.
Нематоцерас.
Нематоцерас () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. У Зеландиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 13 йиш тӹрлӹ нематоцерас улы.
Необентами.
Необентами () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Танзаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ необентами улы.
Неоконьокси.
Неоконьокси () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ Неоконьокси улы.
Неофинети.
Неофинети () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ (Китай, Корей, Япони) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ неофинети улы.
Неомурей.
Неомурей () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты (Панама, Колумби дӓ Эквадор) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ неомурей улы.
Неотти.
Неотти () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Цилӓжӹ 160 йиш тӹрлӹ неотти улы.
Неоттианте.
Неоттианте () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ неоттианте улы.
Нефелафиллум.
Нефелафиппум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ (Индонези, Малайзи дӓ Филиппин) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 12 йиш тӹрлӹ нефелафиллум улы.
Нервили.
Нервили () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ, Океаништӹ дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 65 йиш тӹрлӹ нервили улы.
Неувиди.
Неувиди () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 9 йиш тӹрлӹ неувиди улы.
Нигрителла.
Нигрителла ("Nigritella nigra subsp. rhellicani")
Нигрителла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Европышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 20 ӓль 26 йиш тӹрлӹ нигрителла улы.
Нотили.
Нотили () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 40 йиш тӹрлӹ нотили улы.
Оберони.
Оберони () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Палеарктикышты дӓ У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 330 ӓль 400 йиш тӹрлӹ оберони улы.
Октомери.
Октомери () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 150 йиш тӹрлӹ октомери улы.
Диалектологи.
Диалектологи [грек. dialektos наречи + logos наука] — йӹлмӹ наукын ик лаштыкшы, кыды диалектвлäм шӹмлä.
Диалектвлäм.
Диалект — халык лоштышы попымы айыртемлä.
Одонторинхус.
Одонторинхус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10 йиш тӹрлӹ одонторинхус улы.
Онцидиум.
Онцидиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 160 (ӓль 800) йиш тӹрлӹ онцидиум улы.
Офрис.
Офрис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Европышты, Турциштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 40 йиш тӹрлӹ офрис улы.
Орхис.
Орхис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 125 йиш тӹрлӹ орхис улы.
Мары литературын пытариш роман.
Н.В. Игнатьевӹн «Вурс мардеж» мары литературыштыш пӹтӓриш роман.
Романышты Н.Игнатьев ӹшке ӹлӹмӓш корныштыжы лишӹ фактвлӓм кымдан кычылтеш.
Н.В.Игнатьевӹн ӹшкежӹ гишӓн ӹшкеок сирен кодымы тӹрӹс автобиографижӹ мӓ яктенӓ перегӓлт шоктыде гӹнят, ӹлӹмӓш корныжы гишӓн тӹдӹ 1936 ин октябрьын кырык мары писательвлӓн погынымашты тенге попен: «Мӹньӹн образованием ылде: мӹнь тӹнгӓлтӹш школым веле пӹтӓренӓм, но тау, ӹлӹмӓш ӹшке мӹньӹм тымден. Нужда луцкы иӓшӹмок мӹньӹм туан сола гӹц поктен колтен. Иӓт утла Казань мычкы, ӹшкӹлӓн яжорак вӓрӹм кӹчӓл, парвален каштынам. Пӹтӓрижӹ тыменяш пыраш шаненӓм ыльы — нимат ӹш лӓк. Школ вӓреш ти халан сек орлыкан ӧлвӓлвлӓшкӹжок попазенӓ, кышты сек незервлӓжок ӹленӹт, туреш лимӹ семӹнь веле кынам-тинӓм момы пӓшӓвлӓм ӹштӹл, вуем пукшенӓм.
Тенге гӹнят, кечеш 10 копекӓшӹм ровотаенӓм гӹнь, пелӹжӹмок книгӓ нӓлмӓшкӹ шӓвенӓм, нӹнӹм мӹнь толкучкышкы нӓлӹнӓм. Книгӓм лыддымы ик кечӓт ылде!.
Вара мӹнь шӹргӹ пӓшӓштӹ ровотаенӓм, баржывлӓштӹ, шалвлӓштӹ йогенӓм. Угарманышты, Самарышты ӹленӓм, Закавказьештӹ ылынам. Мӹлӓм 16-17 и ылмы годым мӹнь кӹзӹтшӹ Марыобластьым цилӓгеок вашт каштын сӓрненӓм манаш лиэш. Царевококшайскыштат лиӓш «цӓш» лин. Корныгешӹлӓ, монастырьвлӓшкӹ пыренӓм — Седмиозерский, Раифский пустыньыш, «Жен мироносиц» манмыш. Икӓнӓ Зеленый Дол лишнӹш ик солашты мӹнь кӹтӧзеш тӓрлӓлт пыраш шаненӓм ыльы. Но мӹньӹм ӹш нӓлеп: вӹлвӓл сӹнем утлаок мӹлӓм ӹнянӓш лидӹмӹм анжыктен! Теве кыцелӓ ӹлӹмӓш мӹньӹм тымден. Дӓ худан агыл тымден. Тӹдӹ мӹлӓм университет ылын.
Теве техень «университетский» образовани доно, тидӹн вӹкӹ шукы книгӓм лыдмашым пиштӹмӹкӹ, йӹрӹм-йӹр ма лиӓлтмӹм вуй йӹр шаналтен, критик семӹнь терген дӓ литературный пӓшӓ гишӓн кычен цӓрӓш лидӹмӹлӓ шанымаш мӹлӓм кырык мары литературым ӹштӓш тӹнгӓлӓш силаэм пуэвӹ».
Н.Игнатьевӹн ти шамаквлӓжӹ тӹдӹн цилӓ творчествыжын дӓ «Вурс мардеж» романжынымат кыце шачмыштым ӹнянӹн пачын пуаш палшышы сыравач ганьок ылыт.
Паснаок тидӹ «Вурс мардеж» романын тӹнг геройжын — Ефимов Петрын ӹлӹмӓш корныштыжы шижӓлтеш, но Игнатьев кого фантазиӓн писатель ылын. Седӹндон «Вурс мардежым» тӹрӹсок автобиографический роман манаш ак ли. Автобиографический материалым писатель произведенин идейный задачыжылан икта-ма шот доно яралеш толмы годым веле ӹшке романышкыжы пырта, тӹнӓмок ти фактвлӓм романлан керӓл семӹнь вашталтылеш.
Шамак толшы, Игнатьевлӓн семняштӹ кым тетя ылын, Ефимов Петржӹн Павыл ӹзӓжӹ веле улы. Ефимовын ӓтяжӹ гӹнь, Игнатьевӹн ӓтяжӹ ганьок, ӓрӓкӓм йӱлдӓлӓш ярата. Изижӹ годшы ӓшеш кодшы яргата впечатленивлӓм автор романыш шукым пыртен: цепошка ӹштӹмӓшӹм, пӹтӓри Картук сола школышты, вара Шур монастырь школышты тыменьмӹжӹм моло. Йӓл мычкы Казаньышты, Горькиштӹ, Самарышты каштмывлӓжӹм романышты Н.Игнатьев обобщаэн, Ефимов Петрӹн Казань мычкы килт каштмыжы гач анжыктен. Ефимовын срлашты партийный пӓшӓм видӹмӹжӹм анжыкташат Н.Игнатьев, пӓлӹмӓн, ӹшкӹмӹн 1918 ин Астраханский губерньӹштӹ Ленино поселкыштыш коммунышты ровотайымы годшы ӹлӹмӓш фактвлӓм кычылтын. Ӹшкӹмжӹн шамжын коммунистический мировоззрени векӹ вашталт мимӹжӹм, Кого Октябрь революци велдӹк сӹнзӓжӹ пачылтмым автор романышты Ефимов Петрӹн образ гач анжыктен. Романышты чӹдӹ агыл вӓрӹм нӓлшӹ яратымаш велдӹк лиӓлтшӹ психологический конфликтӓт шукы шотышты автобиографический ылеш манын шанаш лиэш. Незер млоецӹн паян ӹдӹрӹм яратымашым автор кого драматический сем доно анжыкта гӹнят, соикток эпохын кого вашталтмаш жепӹн ӹлӹшӹ геройвлӓн жертвенничествышты лыдшын шӱмеш кодеш.
Мировой литературын произведенивлӓм чӹдӹм агыл лыдшы писатель цаклен: произведенивлӓштӹ иканьок сюжетный моментвлӓ чӹдӹ агыл лин кердӹт, но каждый писатель буквальный сходство гӹц каранг мыштышашлык ылеш. «Вурс мардежӹм» сирӹмӹжӹ годым Игнатьев, попашат уке, руш советский литературышты ылышы произведенийвлӓм шотыш нӓлӹн: сек пӹтӓриок М.Горькийӹн «Ӹрвезӹ годшы», «Йӓл мычкы», «Мӹньӹн университетвлӓэм» автобиографический трилогижӹм тӹшлен, ланзылен нӓлмӹжӹ шижӓлтеш.
Ӹлӹштӓш (ботаника).
Ӹлӹштӓш — ботаникышты кушкышын вӹлвӓл органжы, кыды фотосинтез пӓшӓм ӹштӓ. Ӹлӹштӓш ӓйӹнӓлтшӹ структуран ылеш, тенге тӹдӹ клеткӓвлӓлӓнжӹ, кыдывлӓн кӧргӹштӹштӹ сотым нӓлшӹ хлорофилл лӹмӓн йори пигмент улы. Ӹлӹштӓш тенгеок кушкышын шӱлӹшӹ, вӹдӹм коштышы дӓ гуттаци (вӹд патькалтышвлӓм лыкшы) органжы ылеш.
Орлеанези.
Орлеанези () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 9 йиш тӹрлӹ орлеанези улы.
Орнитоцефалус.
Орнитоцефалус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 48 йиш тӹрлӹ орнитоцефалус улы.
Орнитохилус.
Орнитохилус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 9 йиш тӹрлӹ орнитохилус улы.
Пахифиллум.
Пахифиллум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 50 йиш тӹрлӹ пахифиллум улы.
Пахистома.
Пахистома () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10 ӓль 26 йиш тӹрлӹ пахистома улы.
Панисеа.
Панисеа () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 9 йиш тӹрлӹ панисеа улы.
Пафини.
Пафини () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 16 йиш тӹрлӹ пафини улы.
Папилионанте.
Папилионанте () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 11 йиш тӹрлӹ папилионанте улы.
Парафалэнопсис.
Парафалэнопсис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ (Калимантан) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ парафалэнопсис улы.
Педилохилус.
Педилохилус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 15 йиш тӹрлӹ педилохилус улы.
Перистери.
Перистери () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 11 йиш тӹрлӹ перистери улы.
Фаюс.
Фаюс () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ, Австралиштӹ, Мадагаскарышты дӓ Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 20 йиш тӹрлӹ фаюс улы.
Фалэнопсис.
Фалэнопсис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 60 йиш тӹрлӹ фалэнопсис улы.
Фолидота.
Фолидота () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 40 ӓль 50 йиш тӹрлӹ фолидота улы.
Фреати.
Фреати () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 150 ӓль 255 йиш тӹрлӹ фреати улы.
Пипери.
Пипери () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 15 йиш тӹрлӹ Пипери улы.
Питифиллум.
Питифиллум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумби дӓ Эквадор) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ питифиллум улы.
Платантера.
Платантера () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Цилӓжӹ 100 йиш тӹрлӹ платантера улы.
Платистеле.
Платистеле () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 95 йиш тӹрлӹ платистеле улы.
Плейоне.
Плейоне () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 20 йиш тӹрлӹ плейоне улы.
Плевроталлис.
Плевроталлис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1240 йиш тӹрлӹ плевроталлис улы.
Плекоглоттис.
Плекоглоттис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 51 йиш тӹрлӹ плекоглоттис улы.
Подангис.
Подангис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ подангис улы.
Подохилус.
Подохилус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты дӓ У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 62 йиш тӹрлӹ подохилус улы.
Погони.
Погони () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Йыдпел Америкышты дӓ ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ погони улы.
Погониопсис.
Погониопсис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ погониопсис улы.
Полицикнис.
Полицикнис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты (Панама, Коста-Рика, Колумби, Гайана дӓ Перу) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 17 йиш тӹрлӹ полицикнис улы.
Понерорхис.
Понерорхис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 18 йиш тӹрлӹ понерорхис улы.
Понтиева.
Понтиева () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 84 йиш тӹрлӹ понтиева улы.
Порроглоссум.
Порроглоссум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты (Венесуэла, Колумби, Боливи дӓ Перу) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 28 ӓль 41 йиш тӹрлӹ порроглоссум улы.
Прасофиллум.
Прасофиллум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Австралиштӹ дӓ У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 126 йиш тӹрлӹ прасофиллум улы.
Простехеа.
Простехеа () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 112 йиш тӹрлӹ простехеа улы.
Псевдери.
Псевдери () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 19 йиш тӹрлӹ псевдери улы.
Псевдолели.
Псевдолели () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 11 йиш тӹрлӹ псевдолели улы.
Псевдованиль.
Псевдованиль () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ псевдованиль улы.
Психилис.
Психилис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 15 йиш тӹрлӹ психилис улы.
Психопсис.
Психопсис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ психопсис улы.
Птероглосса.
Птероглосса () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 11 йиш тӹрлӹ птероглосса улы.
Птеростилис.
Птеростилис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 100 йиш тӹрлӹ птеростилис улы.
Кекетти.
Кекетти () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ кекетти улы.
Кискей.
Кискей () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ кискей улы.
Ренантера.
Ренантера () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 15 йиш тӹрлӹ ренантера улы.
Рестрепи.
Рестрепи () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 49 йиш тӹрлӹ рестрепи улы.
Рестрепиелла.
Рестрепиелла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты (Мексика - Коста-Рика) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ рестрепиелла улы.
Ризантелла.
Ризантелла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ ризантелла улы.
Ринхолели.
Ринхолели () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Покшал Америкышты (Мексика, Гватемала, Белиз дӓ Гондурас) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ ринхолели улы.
Ринхофреати.
Ринхофреати () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10 йиш тӹрлӹ ринхофреати улы.
Ринхостеле.
Ринхостеле () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ринхостилис.
Ринхостилис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 6 йиш тӹрлӹ ринхостилис улы.
Ритионантос.
Ритионантос () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 11 йиш тӹрлӹ ритионантос улы.
Робикети.
Робикети () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 25 йиш тӹрлӹ робикети улы.
Родригези.
Родригези () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 35 йиш тӹрлӹ родригезиулы.
Рудолфиелла.
Рудолфиелла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Панамышты дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ рудолфиелла улы.
Саккоглоссум.
Саккоглоссум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ саккоглоссум улы.
Сакколабиум.
Сакколабиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Салпистеле.
Салпистеле () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 6 йиш тӹрлӹ салпистеле улы.
Саркохилус.
Саркохилус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Австралиштӹ дӓ У Каледоништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 25 йиш тӹрлӹ саркохилус улы.
Саркоглоттис.
Саркоглоттис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 45 йиш тӹрлӹ саркоглоттис улы.
Саркостома.
Саркостома () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Малайзиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ саркостома улы.
Сатириум (кушкыш).
Сатириум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 91 йиш тӹрлӹ сатириум улы.
Мешӓк.
Мешӓк— пышкыды матери гӹц ыргалтеш, шукы йиш форман дӓ ялштышан лин кердеш. Мешӓкеш стройымы материалым, качкаш ярал продуктым дӓ молымат оптат. Кынамжы пингӹдӹ, цаткыды матери, пумага ӓль кавашты гӹц ыргалтеш.
Айыртемвлӓжӹ: пӹтӹрӓл пиштӹмӹ мешӓк шукы вӓрӹм ак нӓл дӓ куштылгы ылеш.
Ситӹдӹмӓшвлӓжӹ: оптен шӹндӹмӹ мешӓкӹм худа намалаш дӓ куштылгын кышкедӓлт кердеш. Кок кӹлӹм привайымыкы, мешӓк сумка вӓреш кычылталт кердеш.
Ромашка.
Ромашкы () — пеледӹш йыхыш пырышы кушкыш.
Тури.
Тури () — Паслён (Solanum) йыхыш пырышы кушкыш, кыды сек тӹнг качкыш ылеш. 250px
Шӹвӹр.
Шӹвӹр — мары халыкын тошты годшы яратымы сем шактымы хӓдӹржӹ. Ик сӱӓнӓт, ик айоат шӹвӹр гӹц пасна эртӹде. Сакой овуцам эртӓрӹмӹ годымат шӹвӹрӹм кычылтыныт. Перви техень хӓдӹр доно алык марывлӓӓт, кырык марывлӓӓт шукы шактенӹт, кӹзӹт гӹнь алык мары лошты веле шактымым ужаш лиэш.
Лукыманьык.
Лукыманьык — лицӓ мышкаш вӹдӹм колтышы хӓдӹр.
Имниӧрш.
Имниӧрш () — кымдыкеш пӓлӹмӹ шӹргӹ кек, тӹдӹм эче якшаронг маныт. Имниӧрш ӹлӓ шӹргӹштӹ, но тенгеок тӹдӹм вӓшлиӓш лиэш садвичӹштӹ.
Паталца.
Паталца — рок вӹлнӹ ӓли тӧр агыл вӓрӹштӹ погынен шӹцшӹ жидкость, шукыштыжок тидӹ вӹд. Примереш, палтаца юр паштек ӓли лым шылымы годым лиэш дӓ ик цӓш гӹц таманяр сутка якте кодын кердеш, пока ак ям.
Зауроглоссум.
Зауроглоссум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 11 йиш тӹрлӹ зауроглоссум улы.
Скафоцефалум.
Скафоцефалум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 44 йиш тӹрлӹ скафоцефалум улы.
Скафиглоттис.
Скафиглоттис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 60 йиш тӹрлӹ скафиглоттис улы.
Шиделла.
Шиделла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 23 йиш тӹрлӹ шиделла улы.
Шомбургки.
Шомбургки () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 17 йиш тӹрлӹ шомбургки улы.
Тылванды.
Тылванды (укр. кочерга́, коцюба́, польск. koczarga) — кӹртни гӹц ӹштӹмӹ хӓдӹр ӓли тылым тырхышы вес материал гӹц. Тылшолым ыдыраш кычылталтеш дӓ тылышты пум тӓрвӓлтӹлӓш. Тидӹ ылеш кӹжгӹ кӹртниванды, кыдын мычашыжым тодыл шӹндӹмӹ.
Скутикари (кушкыш).
Скутикари () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 9 йиш тӹрлӹ скутикари улы.
Серапиас.
Серапиас () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Цилӓжӹ 10 йиш тӹрлӹ серапиас улы.
Сертифера.
Сертифера () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ сертифера улы.
Пӓшӓзӹ.
Пӓшӓзӹ — пӓшӓм ӹштӹшӹ эдем.
Сивекинги.
Сивекинги () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 20 йиш тӹрлӹ Сивекинги улы.
Пӓшӓм.
Пӓшӓ — местӓ, кышкы эдем каждый кечӹнь, оксам ровотаяш каштеш.
Скептростахис.
Скептростахис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 13 йиш тӹрлӹ скептростахис улы.
Собрали.
Собрали () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 125 йиш тӹрлӹ собрали улы.
Сотеросантус.
Сотеросантус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. ышты дӓ Колумбиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ сотеросантус улы.
Увре.
«Увре мадыш». Маковский К. Е.
Увре — тетя мадыш, кышты мадшывлӓ логӹц иктӹлӓн сӹнзӓм ялштат дӓ тӹдӹ весӹвлӓм, питӹрен шӹндӹмӹ сӹнзӓвлӓ доно, кычышашлык. Эче увре мадышын вес лӹмжӹ улы — пӹрӓ.
Спатоглоттис.
Спатоглоттис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 45 йиш тӹрлӹ спатоглоттис улы.
Пӹрӓ.
«Пӹрӓлӓ мадыт». Рыбаков Г. Ф.
Пӹрӓ — тетя мадыш, кышты мадшывлӓ логӹц иктӹлӓн сӹнзӓм ялштат дӓ тӹдӹ весӹвлӓм, питӹрен шӹндӹмӹ сӹнзӓвлӓ доно, кычышашлык. Эче пӹрӓ мадышын вес лӹмжӹ улы — увре.
Спилотанта.
Спилотанта () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Цилӓжӹ 35 йиш тӹрлӹ спилотанта улы.
Спирантес.
Спирантес () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ, Африкышты дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 20 йиш тӹрлӹ спирантес улы.
Стелис.
Стелис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 500 йиш тӹрлӹ стелис улы.
Тылык.
Тылык — эдем, кыдын ӓвӓжӹ ӓли ӓтяжӹ колен кен. Правилы семӹнь, ти терминӹм кычылтыт, тӹ эдем докы, кыдылан эче 18 и темде.
Стеллилабиум.
Стеллилабиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 28 йиш тӹрлӹ стеллилабиум улы.
Стени.
Стени () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 22 йиш тӹрлӹ стени улы.
Стеноптера.
Стеноптера () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ стеноптера улы.
Стеноринхос.
Стеноринхос () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ стеноринхос улы.
Колен.
Колымаш — йӓнг шӱлӓш цӓрнӓ.
Стереосандра.
Стереосандра () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ стереосандра улы.
Стевениелла.
Стевениелла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ стевениелла улы.
Тайни.
Тайни () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 37 йиш тӹрлӹ Тайни улы.
18 и.
18 и — возраст, кынам эдемӹн, закон семӹнь, у тергӹмӓшвлӓжӹ дӓ обязанностьвлӓжӹ лӓктӹт.
Тетрамикра.
Тетрамикра () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 13 йиш тӹрлӹ тетрамикра улы.
Теушери.
Теушери () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ Теушери улы.
Текостеле.
Текостеле () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 9 йиш тӹрлӹ текостеле улы.
Оцона.
296px Оцона (польск. jarmark, нем. Jahrmarkt — пазар) — и йӹде ма-шоным выжалмаш, кынамжы ик йишӹм веле (шамаклан: мӱм, ӓрӓкӓм, тӹрлӹ (ма-шон) качкышвлӓм) ӓли темеш (примереш: православный оцона).
Телимитра.
Телимитра () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 100 йиш тӹрлӹ телимитра улы.
Телишиста.
Телишиста () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ телишиста улы.
Триксспермум.
Триксспермум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 100 йиш тӹрлӹ триксспермум улы.
Туни.
Туни () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 6 йиш тӹрлӹ туни улы.
Тикоглоссум.
Тикоглоссум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ тикоглоссум улы.
Типулари.
Типулари () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 - 6 йиш тӹрлӹ типулари улы.
Толумни.
Толумни () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 29 йиш тӹрлӹ толумни улы.
Томзанони.
Томзанони () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ томзанони улы.
Тревори.
Тревори () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ тревори улы.
Трияс (кушкыш).
Трияс () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 13 йиш тӹрлӹ трияс улы.
Трихоцентрум.
Трихоцентрум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 65 йиш тӹрлӹ Трихоцентрум улы.
Трихоглоттис.
Трихоглоттис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 60 йиш тӹрлӹ трихоглоттис улы.
Трихопили.
Трихопили () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 30 йиш тӹрлӹ трихопили улы.
Трихосалпинкс.
Трихосалпинкс () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 107 йиш тӹрлӹ трихосалпинкс улы.
Трихотоси.
Трихотоси () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 78 йиш тӹрлӹ трихотоси улы.
Тригонидиум (кушкыш).
Тригонидиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 20 йиш тӹрлӹ тригонидиум улы.
Трифора.
Трифора () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 18 йиш тӹрлӹ трифора улы.
Трисетелла.
Трисетелла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 22 йиш тӹрлӹ трисетелла улы.
Тропиди.
Тропиди () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 30 йиш тӹрлӹ тропиди улы.
Ванда (кушкыш).
Ванда () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 53 йиш тӹрлӹ ванда улы.
Йӓнг.
Йӓнг Эдемӹн йӓнгжӹ Йӓнг (латинлӓ соr, греклӓ cardia) — орган, кыды вӹрӹм сосудвлӓ мыч кандыштеш.
Вандопсис.
Вандопсис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ вандопсис улы.
Варминги.
Варминги () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ Варминги улы.
Виника.
Виника () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ виника улы.
Вулшлегели.
Вулшлегели ("Wullschlaegelia aphylla" (Fig. I), "Wullschlaegelia calcarata" (Fig. II))
Вулшлегели () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ вулшлегели улы.
Шал.
Шал, книгӓ гӹц иллюстраци «Гекльберри Финн доно ма-шон лиӓлтмӓшвлӓ», 1884 и.
Шал — вӹд мычкы кеӓш конструкци, кыдым иквӓреш ялштен шӹндӹмӹ пренявлӓ гӹц ӓли амыж гӹц ӹштӓт. Шалын торешӹжӹ 1 метр, а кытшы 2—3.5 метр якте.
Ксилобиум.
Ксилобиум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 31 йиш тӹрлӹ ксилобиум улы.
Йоани.
Йоани () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ Йоани улы.
Зевксина.
Зевксина () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 80 йиш тӹрлӹ зевксина улы.
Зоотрофион.
Зоотрофион () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 15 йиш тӹрлӹ зоотрофион улы.
Зигопеталум.
Зигопеталум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 15 йиш тӹрлӹ зигопеталум улы.
Зигостатес.
Зигостатес () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 29 йиш тӹрлӹ зигостатес улы.
Кампеткӓ.
Кампеткӓвлӓ Кампеткӓ (латинлӓ confectum, «ӹштӹмӹ») — песок гӹц ӓли шоколад гӹц ӹштӹмӹ изделивлӓ. Цилӓ кампеткӓвлӓ айырлалтыт составышты дӓ формышты дон, тенгеок нӹнӹм шукы йишлӓ ӹштӓт.
Эскимос-алеут йӹлмӹвлӓ.
Эскимос-алеут йӹлмӹвлӓ — Сибирьӹштӹ дӓ Йыдпел Америкышты йӹлмӹвлӓ.
Ирис.
Ирис — кампеткӓн йишӹжӹ, кыдым ӹштӓт песок, ӱ, шолтымы шӹшер гӹц, тенгеок, шолтымашкы пиштӓт, кынамжы, лашашым, соевый белокым, кунжутым, тыгыдемдӹмӹ пӱкшӹм дӓ молымат.
Шанавӹл.
Шанавӹл — техень явлени, кыды юр паштек лактеш, ылеш вӹдвӓрӓ гань дӓ шукы цӹреӓн: якшаргы, сары, ыжаргы, кловой, сиреневый, оранжевый. Ти 7 цӹре — цӹревлӓн тӹнг лӹмвлӓштӹ, кыдым лыктыт шанавӹлӹштӹ.
Шӹжвӹк.
Шӹжвӹк (; алыкмарла "шӱшпык") — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн дон шӹжвӹквлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кеквлӓ. Кытшы 16 см якте шоэш.
Цуня.
Цуня (; алыкмарла "чуня") — цуня йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи кек. Кытшы 12–14,5 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 22,5–27 см, нелӹцшӹ 20–25 кг якте шоэш.
Цуня пушӓнгӹ мыч цилӓ покаш мӹнгеш-анеш каштын кердеш, а шиштӹ дон вуйжырнер пушӓнгӹ мыч кӱшкӹлӓ веле кузен кердӹт.
Бантувлӓ.
Бантувлӓ — Кечӹвӓлвел Африкышты ӹлӹшӹ халыквлӓ. Бантувлӓ цилажӹ 335,000,000 нарӹн ылыт.
Дуалавлӓ.
Дуалавлӓ (дуалала ?) — банту группыш пырышы дуала йӹлмӹлӓ попышы Камерунышты ӹлӹшӹ халык. Дуалавлӓ цилажӹ 400,000 нарӹн ылыт.
Бубивлӓ.
Бубивлӓ (бубилӓ ?) — банту группыш пырышы буби йӹлмӹлӓ попышы Экваториаль Гвинейиштӹ (Биоко ошмаоты) ӹлӹшӹ халык. Бубивлӓ цилажӹ 60,000 нарӹн ылыт.
Панама.
Панама (испанилӓ Panamá; официал лӹмжӹ — Панама Республика испанилӓ República de Panamá) — Кечӹвӓл Покшал Америкыштыш кугижӓнӹш. Йыд-вадывелнӹ Коста-Рика, кечӹвӓл-ирвелнӹ Колумби, йыдпелнӹ Кариб тангыж, кечывӓлвелнӹ Шӹпӓн океан доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 3,405,813 эдем ӹлен.
Коста-Рика.
Pictures of Costa Rica, icons of the most recognized national values
Коста-Рика (испанилӓ Costa Rica; официал лӹмжӹ — Коста-Рика Республика испанилӓ República de Costa Rica) — Покшал Америкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Никарагуа, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлнӹ Панама, вадывелнӹ дӓ кечӹвӓлнӹ Шӹпӓн океан, ирвелнӹ Кариб тангыж доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 4,253,897 эдем ӹлен.
Никарагуа.
Никарагуа (испанилӓ Nicaragua; официал лӹмжӹ — Никарагуа Республика испанилӓ República de Nicaragua) — Покшал Америкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Гондурас, кечӹвӓлнӹ Коста-Рика, вадывелнӹ Шӹпӓн океан, ирвелнӹ Кариб тангыж доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 5,891,199 эдем ӹлен.
Гондурас.
Гондурас (испанилӓ Honduras; официал лӹмжӹ — Гондурас Республика испанилӓ República de Honduras) — Покшал Америкыштыш кугижӓнӹш. Вадывелнӹ Гватемала, кечӹвӓл-вадывелнӹ Сальвадор, кечӹвӓл-ирвелнӹ Никарагуа, кечӹвӓлнӹ Шӹпӓн океан, йыдпелнӹ Кариб тангыж доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 8,249,574 эдем ӹлен.
Гватемала.
Гватемала (испанилӓ Guatemala; официал лӹмжӹ — Гватемала Республика испанилӓ República de Guatemala) — Покшал Америкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ дӓ вадывелнӹ Мексика, кечӹвӓл-вадывелнӹ Шӹпӓн океан, йыд-ирвелнӹ Белиз, ирвелнӹ Кариб тангыж, кечӹвӓл-ирвелнӹ Гондурас дӓ Сальвадор доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 13,276,517 эдем ӹлен.
Сальвадор.
Сальвадор (испанилӓ El Salvador; официал лӹмжӹ — Сальвадор Республика испанилӓ República de El Salvador) — Покшал Америкыштыш кугижӓнӹш. Вадывелнӹ Гватемала, йыдпелнӹ дӓ ирвелнӹ Гондурас, кечӹвӓлнӹ Шӹпӓн океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 6,134,000 эдем ӹлен.
Доминика.
Доминика (англичанла Dominica; официал лӹмжӹ — Commonwealth of Dominica) — Покшал Америкыштыш, Изи Антил ошмаотывлӓштӹш кугижӓнӹш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 72,660 эдем ӹлен.
Белиз.
Белиз (англла Belize) — Покшал Америкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Мексика, кечӹвӓлнӹ дӓ вадывелнӹ Гватемала, ирвелнӹ Кариб тангыж доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 333,200 эдем ӹлен.
Барбадос.
Барбадос (англла Barbados) — Покшал Америкыштыш, Изи Антил ошмаотывлӓштӹш кугижӓнӹш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 284,589 эдем ӹлен.
Багамвлӓ.
Багамвлӓ (англла The Bahamas; официал лӹмжӹ — Commonwealth of The Bahamas) — Покшал Америкыштыш ошмаоты кугижӓнӹш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 330,000 эдем ӹлен.
Антигуа дӓ Барбуда.
Антигуа дӓ Барбуда (англла Antigua and Barbuda) — Покшал Америкыштыш ошмаоты кугижӓнӹш. 2010-шы ин тӹштӹ 86,754 эдем ӹлен.
Мексика.
Мексика (испанилӓ México; официал лӹмжӹ — Estados Unidos Mexicanos) — Йыдпел Америкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Америкын Ушымы Штатвлӓжӹ, кечӹвӓлнӹ дӓ вадывелнӹ Шӹпӓн океан, кечӹвӓл-ирвелнӹ Гватемала, Белиз дӓ Кариб тангыж, ирвелнӹ Gulf of Mexico доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 112,322,757 эдем ӹлен.
Канада.
Канада (англла дӓ французла Canada) — Йыдпел Америкыштыш кугижӓнӹш. Кечӹвӓлнӹ Америкын Ушымы Штатвлӓжӹ, ирвелнӹ Атланти океан, вадывелнӹ Шӹпӓн океан доно пӹсмӓным кыча. 2011-шӹ ин тӹштӹ 34,454,000 эдем ӹлен.
Тринидад дӓ Тобаго.
Тринидад дӓ Тобаго (англла Trinidad and Tobago; официал лӹмжӹ — Republic of Trinidad and Tobago) — Йыдпел Америкыштыш ошмаоты кугижӓнӹш. 2011-шӹ ин тӹштӹ 1,310,000 эдем ӹлен.
Куба.
Куба (испанилӓ Cuba; официал лӹмжӹ — República de Cuba) — Йыдпел Америкыштыш ошмаоты кугижӓнӹш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 11,239,363 эдем ӹлен.
Тӱркс дӓ Кайкос.
Тӱркс дӓ Кайкос ошмаотывлӓ (англла Turks and Caicos Islands) — Йыдпел Америкыштыш Кого Британин ошмаотывлӓ. 2009-шӹ ин тӹштӹ 11,239,363 эдем ӹлен. Ти ошмаотывлӓш марынвлӓӓт турист семӹнь кашташ яратат.
лӹм.
Ошмаотывлӓ лӹмӹн этимологижӹ «Turks» ('Тӱрквлӓ' тенгеок 'Туроквлӓ' - "Melocactus communis": 'Turk's head тенгеок Turk's cap' кактус) дон «caya hico» ('string of islands') шамаквлӓ гӹц лин.
Аргентина.
Аргентина (испанилӓ Argentina; официал лӹмжӹ — Аргентина Республика испанилӓ República Argentina) — Кечӹвӓлвел Америкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Парагвай дӓ Боливи, йыд-ирвелнӹ Бразили дӓ Уругвай, вадывелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Чили доно пӹсмӓным кыча. Кечӹвӓлвел Америкышты кого кугижӓнӹшвлӓ ло гӹц 2-шы вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 40,091,359 эдем ӹлен.
Бразили.
Бразили (португалла Brasil; официал лӹмжӹ — República Federativa do Brasil) — Кечӹвӓлвел Америкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Венесуэла, Гайана, Суринам дӓ Франци Гвиана, йыд-вадывелнӹ Колумби, вадывелнӹ Боливи дӓ Перу, кечӹвӓл-вадывелнӹ Аргентина дӓ Парагвай, кечӹвӓлвелнӹ Уругвай доно пӹсмӓным кыча. Кечӹвӓлвел Америкышты кого кугижӓнӹшвлӓ ло гӹц 1-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 190,732,694 эдем ӹлен.
Боливи.
Боливи (испанилӓ Bolivia, кечуала Buliwya Achka nasyunkunap Mamallaqta, аймарала Wuliwya Suyu, гуаранилӓ Tetã Volívia; официал лӹмжӹ — Estado Plurinacional de Bolivia) — Кечӹвӓлвел Америкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ дӓ ирвелнӹ Бразили, кечӹвӓлвелнӹ Парагвай дӓ Аргентина, вадывелнӹ Чили дӓ Перу доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 10,907,778 эдем ӹлен.
Эквадор.
Эквадор (испанилӓ Ecuador; официал лӹмжӹ — Эквадор Республика испанилӓ República del Ecuador) — Кечӹвӓлвел Америкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ дӓ ирвелнӹ Колумби, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Перу, вадывелнӹ Шӹпӓн океан доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 58.910.000 эдем ӹлен.
Провинцивлӓжӹ.
Эквадорышты 24 провинци (provincia) улы.
Гайана.
Гайана (англла Guyana; официал лӹмжӹ — Cooperative Republic of Guyana) — Кечӹвӓлвел Америкыштыш Гвиана регионшты кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Atlantic Ocean, ирвелнӹ Суринам, кечӹвӓлвелнӹ дӓ кечӹвӓл-вадывелнӹ Бразили, вадывелнӹ Венесуэла доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 752,940 эдем ӹлен.
Колумби.
Колумби (испанилӓ Colombia; официал лӹмжӹ — República de Colombia) — Кечӹвӓлвел Америкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Кариб тангыж, йыд-вадывелнӹ Панама, ирвелнӹ Венесуэла дӓ Бразили, кечӹвӓлвелнӹ Эквадор дӓ Перу, вадывелнӹ Шӹпӓн океан доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 285.511.00 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Богота.
Парагвай.
Парагвай (испанилӓ Paraguay, гуаранилӓ Tetã Paraguái; официал лӹмжӹ — República del Paraguay) — Кечӹвӓлвел Америкыштыш кугижӓнӹш. Кечӹвӓлвелнӹ дӓ кечӹвӓл-вадывелнӹ Аргентина, ирвелнӹ дӓ йыд-ирвелнӹ Бразили, йыд-вадывелнӹ Боливи доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 6,460,000 эдем ӹлен.
Перу.
Перу (испанилӓ Perú, кечуала Perú, аймарала Piruw; официал лӹмжӹ — República del Perú) — Кечӹвӓлвел Америкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Эквадор дӓ Колумби, ирвелнӹ Бразили, кечӹвӓл-ирвелнӹ Боливи, кечӹвӓлвелнӹ Чили, вадывелнӹ Шӹпӓн океан доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 152.830.000 эдем ӹлен.
Суринам.
Суринам (нидерландла Suriname, сранан-тонгола Sranangron тенгеок Sranankondre; официал лӹмжӹ — Republiek Suriname) — Кечӹвӓлвел Америкыштыш Гвиана регионшты кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Кариб тангыж, вадывелнӹ Гайана, ирвелнӹ Франци Гвиана, кечӹвӓлвелнӹ Бразили доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 4.510.000 эдем ӹлен.
Уругвай.
Уругвай (испанилӓ Uruguay; официал лӹмжӹ — República Oriental del Uruguay) — Кечӹвӓлвел Америкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Бразили, вадывелнӹ Аргентина, кечӹвӓлвелнӹ дӓ ирвелнӹ Atlantic Ocean доно пӹсмӓным кыча. 2016-шы ин тӹштӹ 3.444.006 эдем ӹлен.
Венесуэла.
Венесуэла (испанилӓ Venezuela; официал лӹмжӹ — República Bolivariana de Venezuela) — Кечӹвӓлвел Америкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Atlantic Ocean, ирвелнӹ Гайана, кечӹвӓлвелнӹ Бразили, вадывелнӹ Колумби доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 29,105,632 эдем ӹлен.
Фолкленд ошмаотывлӓ.
Фолкленд ошмаотывлӓ тенгеок Мальвин ошмаотывлӓ (англла Falkland Islands, испанилӓ Islas Malvinas) — Кечӹвӓлвел Америкыштыш Кого Британин тангыж шайылныш ошмаотывлӓжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 3,140 эдем ӹлен.
Мӧр.
Мӧр Мӧр (латинлӓ Fragaria) — роза йыхыш пырышы шукы иӓш якшар кушкыш. Кок йиш мӧр улы: изимӧр дӓ когомӧр.
Изимӧр.
Изимӧр (латинлӓ Fragaria) — роза йыхыш пырышы шукы иӓш якшар мӧрӓн кушкыш.
Абхази.
Абхази (абхазла Аҧсны; официал лӹмжӹ — Аҧсны Аҳәынҭқарра) — Азиштӹш дэ-факто кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Россий, вадывелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Шим тангыж, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Грузи доно пӹсмӓным кыча. 2011-шӹ ин тӹштӹ 242,862 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Сухум.
Кечӹвӓл Осети.
Кечӹвӓл Осети (осетлӓ Хуссар Ирыстон) — Азиштӹш дэ-факто кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Россий, вадывелнӹ, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Грузи доно пӹсмӓным кыча. 2007-шӹ ин тӹштӹ 72,000 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Цхинвали.
Марокко.
Марокко (арабла المغرب; официал лӹмжӹ — المملكة المغربية) — Йыдвел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж дӓ Атланти океан, вадывелнӹ Атланти океан, ирвелнӹ Алжир кечӹвӓлвелнӹ Western Sahara доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 32,200,000 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Рабат.
Алжир.
Алжир (арабла الجزائر; официал лӹмжӹ — الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشّعبية) — Йыдвел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж, йыд-ирвелнӹ Тунис, ирвелнӹ Ливи, вадывелнӹ Марокко, кечӹвӓл-вадывелнӹ Western Sahara, Маврики дӓ Мали, кечӹвӓл-ирвел Нигер доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 35,423,000 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Алжир.
Тунис.
Тунис (арабла تونس; официал лӹмжӹ — الجمهورية التونسية) — Йыдвел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж, вадывелнӹ Алжир, кечӹвӓл-ирвелнӹ Ливи доно пӹсмӓным кыча. 2011-шӹ ин тӹштӹ 10,432,500 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Тунис.
Ливи.
Ливи (арабла ليبيا) — Йыдвел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж, ирвелнӹ Египет, кечӹвӓл-ирвелнӹ Судан, кечӹвӓлвелнӹ Чад дӓ Нигер, вадывелнӹ Алжир дӓ Тунис доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 6,420,000 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Триполи.
Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж.
Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж лишнӹш регионвлӓ
Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж лишнӹш регионвлӓ
Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж — Атланти океанын бассейнӹшкӹжӹ пырыш коргӹштӹш тангыж.
Египет.
Египет (арабла مصر; официал лӹмжӹ — جمهورية مصر العربية) — Йыдвел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж, йыд-ирвелнӹ Газа Сектор (Палестина) дӓ Израиль, ирвелнӹ Якшар тангыж, кечӹвӓлвелнӹ Судан, вадывелнӹ Ливи доно пӹсмӓным кыча. 2011-шӹ ин тӹштӹ 80,085,862 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Каир.
Судан.
Судан (арабла السودان; официал лӹмжӹ — جمهورية السودان) — Йыд-ирвел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Египет, йыд-ирвелнӹ Якшар тангыж, ирвелнӹ Эритрей дӓ Эфиопи, кечӹвӓл-ирвелнӹ Кени дӓ Уганда, кечӹвӓлвелнӹ Кечӹвӓлвел Судан, кечӹвӓл-вадывелнӹ Покшал Африка Республика, вадывелнӹ Чад, йыд-вадывелнӹ Ливи доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 43,939,598 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Хартум.
Клӓт.
Клӓт — пӹрцӹм ӓль лашашым оптымы ӱштӹ кӹдеж.
Эритрей.
Эритрей (тигриньяла ሃገረ ኤርትራ, арабла دولة إرتري) — Ирвел Африкыштыш кугижӓнӹш. Вадывелнӹ Судан, кечӹвӓлвелнӹ Эфиопи, кечӹвӓл-ирвелнӹ Джибути, йыд-ирвелнӹ дӓ ирвелнӹ Якшар тангыж доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 5,224,000 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Асмэра.
Эфиопи.
Эфиопи (амхарала ኢትዮጵያ ʾĪtyōṗṗyā; официал лӹмжӹ — የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ) — Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Эритрей, вадывелнӹ Судан, ирвелнӹ Джибути дӓ Сомали, кечӹвӓлвелнӹ Кени доно пӹсмӓным кыча. 2011-шӹ ин тӹштӹ 88,013,491 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Аддис-Абеба.
Адамантини.
Адамантини () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ адамантини улы.
Акакаллис.
Акакаллис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 (?) йиш тӹрлӹ акакаллис улы.
Аламани.
Аламани () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мексикышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ аламани улы.
Амерорхис.
Амерорхис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Канадышты дӓ АУШштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ амерорхис улы.
Анселли.
Анселли () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ анселли улы.
Антогониюм.
Антогониюм () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ антогониюм улы.
Аплектрум.
Аплектрум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ аплектрум улы.
Аретуса.
Аретуса () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ аретуса улы.
Арундина.
Арундина () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ арундина улы.
Барбродри.
Барбродри () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ барбродри улы.
Дракула (кушкыш).
Дракула () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 126 йиш тӹрлӹ дракула улы.
Каттлеелла.
Каттлеелла () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ каттлеелла улы.
Коелоглоссум.
Коелоглоссум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Европышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӓт ик йиш коелоглоссум веле улы.
Компери.
Компери () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Турциштӹ, Крымышты, Ливанышты, Иракышты дӓ Иранышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ компери улы.
Кондилаго.
Кондилаго () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Колумбиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ кондилаго улы.
Кораллориза.
Кораллориза () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты дӓ Евразиштӹ ("C. trifida") вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 90 йиш тӹрлӹ кораллориза улы.
Эсмералда (кушкыш).
Эсмералда () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ эсмералда улы.
Эриаксис.
Эриаксис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. У Каледоништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ эриаксис улы.
Эмбрееа.
Эмбрееа () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Колумбиштӹ дӓ Эквадорышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ эмбрееа улы.
Микрохилус.
Микрохилус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 78 йиш тӹрлӹ микрохилус улы.
Полистахи.
Полистахи () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты, Азиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 100 йиш тӹрлӹ полистахи улы.
Станхопей.
Станхопей () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 55 йиш тӹрлӹ станхопей улы.
Хаммарби.
Хаммарби () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Northern Hemisphere-штӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ хаммарби улы.
Хлорэй.
Хлорэй () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 51 йиш тӹрлӹ хлорэй улы.
Цератохилус.
Цератохилус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Индонезиштӹ (Ява дӓ Суматра) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Цератохилус улы.
Кигали.
Кигали (руандала Umujyi wa Kigali; французла дӓ англла Kigali) — Руандан сек изи провинцижӹ, вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 965,398 эдем ӹлен. Халан территорижӹ 730 км².
Ацераторхис.
Ацераторхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Тибетиштӹ дӓ покшал Китайышты, Юньнаньиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ ацераторхис улы.
Акермани.
"Ackermania caudata" (= "Benzingia caudata")
Акермани () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ акермани улы.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм американ таксономист James D. Ackerman лӹмеш пумы.
Акриопсис.
Акриопсис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Океаништӹ дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 12 йиш тӹрлӹ акриопсис улы.
Акрохэне.
Акрохэне () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ акрохэне улы.
Акрорхис.
Акрорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Коста-Рикышты дӓ Панамышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ акрорхис улы.
Руанда халавлӓ.
Нигери (руандала Imijyi y’u Rwanda, англла Cities in Rwanda) — Руандан халавлӓжӹ.
Бутаре.
Бутаре (руандала дӓ англла Butare) — Руандан халажы. Руандышты кого халавлӓ ло гӹц 4-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2002-шы ин тӹштӹ 77,000 эдем ӹлен.
Гитарама.
Гитарама (руандала дӓ англла Gitarama) — Руандан халажы. Руандышты кого халавлӓ ло гӹц 5-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2002-шӹ ин тӹштӹ 84,669 эдем ӹлен.
Рухенгери.
Гитарама (руандала дӓ англла Ruhengeri) — Руандан халажы. Руандышты кого халавлӓ ло гӹц 2-шы вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 117.487 эдем ӹлен.
Гисеньи.
Гисеньи (руандала дӓ англла Gisenyi) — Руандан халажы. Руандышты кого халавлӓ ло гӹц 3-шы вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 113 022 эдем ӹлен.
Руханго.
Руханго (руандала дӓ англла Ruhango) — Руандан халажы. Руандышты кого халавлӓ ло гӹц 6-шы вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 74.731 эдем ӹлен.
Бьумба.
Бьумба (руандала дӓ англла Byumba) — йыдпел Руандан халажы. Руандышты кого халавлӓ ло гӹц 7-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 74.670 эдем ӹлен.
Чьянгугу.
Чьянгугу (руандала дӓ англла Cyangugu) — кечӹвӓл-ирвел Руандан халажы. Руандышты кого халавлӓ ло гӹц 8-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 68.762 эдем ӹлен.
Ньанза.
Ньанза (руандала дӓ англла Nyanza) — кечӹвӓлвел Руандан халажы. Руандышты кого халавлӓ ло гӹц 10-шы вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 55.295 эдем ӹлен.
Рвамагана.
Рвамагана (руандала дӓ англла Rwamagana) — ирвел Руандан халажы. Руандышты кого халавлӓ ло гӹц 11-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 52.974 эдем ӹлен.
Кибунго.
Кибунго (руандала дӓ англла Kibungo) — ирвел Руандан халажы. Руандышты кого халавлӓ ло гӹц 12-шы вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 48.910 эдем ӹлен.
Кибуйе.
Кибуе (руандала дӓ англла Kibuye) — вадывел Руандан халажы. Руандышты кого халавлӓ ло гӹц 13-шы вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 47.885 эдем ӹлен.
Гиконгоро.
Гиконгоро (руандала дӓ англла Gikongoro) — кечӹвӓлвел Руандан халажы. Руандышты кого халавлӓ ло гӹц 14-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 34.780 эдем ӹлен.
Айова.
Айова (англла Iowa) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 145 743 км². 2010-шы ин тӹштӹ 3 046 355 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Айова кымдецшӹ доно 26-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 30-шы ылеш. Штат статусым Айовалан 28 декабрьын 1846 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 29-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Де-Мойн.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Айова халык лӹмеш пумы.
Алабама (штат).
Алабама (англла Alabama) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 135 765 км². 2010-шы ин тӹштӹ 4 779 736 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Алабама кымдецшӹ доно 30-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 23-шы ылеш. Штат статусым Алабамалан 14 декабрьын 1819 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 22-шы ылын. Штатын вуйхалажы: Монтгомери; сек кого халажы: Бирмингем.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Алабама халык лӹмеш пумы.
Аляска.
Аляска (англла Alaska) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 1 717 854 км². 2010-шы ин тӹштӹ 710 231 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Аляска кымдецшӹ доно 1-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 48-шӹ ылеш. Штат статусым Аляскалан 3 январьын 1959 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 49-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Джуно; сек кого халажы: Анкоридж.
Аризона.
Аризона (англла Arizona) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 1 295 254 км². 2010-шы ин тӹштӹ 6 392 017 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Аризона кымдецшӹ доно 6-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 20-шы ылеш. Штат статусым Аризоналан 14 февральын 1912 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 48-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Финикс.
Симавышты рок ӹрзӓлтмӓш (2011).
Кӱтахья ил дӓ Симав районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Симавыштыш рок ӹрзӓлтмӓш (2011) (турокла 2011 Simav depremi) — кыды 19-шӹ майын 2011-шы ин 23:15 UTC (Мары Элышты ?) вадывел Турцин Кӱтахья илӹштӹ лиӓлтӹн. Гипоцентржӹ 9,1 уштыш келгӹцӹштӹ Симав хала лишнӹ ылын.
Арканзас.
Арканзас (англла Arkansas) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 1 137 733 км². 2010-шы ин тӹштӹ 2 915 918 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Арканзас кымдецшӹ доно 29-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 33-шы ылеш. Штат статусым Арканзаслан 15 июньын 1836 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 25-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Литл-Рок.
Вадывел Виргини.
Вадывел Виргини (англла West Virginia) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 62 755 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1 859 815 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Вадывел Виргини кымдецшӹ доно 41-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 37-шӹ ылеш. Штат статусым Вадывел Виргинилӓн 20 июньын 1863 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 35-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Чарлстон.
Вайоминг.
Вайоминг (англла Wyoming) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 253 348 км². 2010-шы ин тӹштӹ 563 626 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Вайоминг кымдецшӹ доно 10-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 50-шӹ ылеш. Штат статусым Вайоминглӓн 20 июньын 1863 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 44-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Шайенн.
Вашингтон (штат).
Вашингтон (англла Washington) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 184 827 км². 2010-шы ин тӹштӹ 6 724 540 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Вашингтон кымдецшӹ доно 18-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 14-шӹ ылеш. Штат статусым Вашингтонлан 11 ноябрьын 1889 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 42-шы ылын. Штатын вуйхалажы: Олимпи; сек кого халажы: Сиэтл.
Кӹшӓн.
Кӹшӓн - выргем кӧргеш ӓль вӹлӓн ырген шӹндӹмӹ изи тӓпнӓк. Кӹшӓн кыды-тидӹ хӓдӹрӹштӓт лин кердеш, шамаклан, портфельӹштӹ, тӓпнӓквлӓштӹ.
Кӹшкӓр.
Кӹшкӓр. Ти шамак кырык мары йӹлмӹштӹ шукы хӓдӹрӹм анжыкта.
Вермонт.
Вермонт (англла Vermont) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 24 923 км². 2010-шы ин тӹштӹ 625 741 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Вермонт кымдецшӹ доно 45-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 49-шӹ ылеш. Штат статусым Вермонтлан 4 мартын 1791 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 14-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Монтпилиер; сек кого халажы: Бӧрлингтон.
Виргини.
Виргини (англла Virginia, Commonwealth of Virginia) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 110 785 67 км². 2010-шы ин тӹштӹ 8 001 024 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Виргини кымдецшӹ доно 35-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 12-шы ылеш. Штат статусым Виргинилӓн 25 июньын 1788 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 10-шы ылын. Штатын вуйхалажы: Ричмонд; сек кого халажы: Вирджини-Бич.
Висконсин.
Висконсин (англла Wisconsin) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 169 639 км². 2010-шы ин тӹштӹ 5 686 986 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Висконсин кымдецшӹ доно 23-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 18-шӹ ылеш. Штат статусым Висконсинлӓн 29 май ын 1848 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 30-шы ылын. Штатын вуйхалажы: Мэдисон; сек кого халажы: Милуоки.
Гавайи.
Гавайи (англла State of Hawaii, гавайилӓ Moku`a-ina o Hawai) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 169 639 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1 360 301 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Гавайи кымдецшӹ доно 43-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 42-шы ылеш. Штат статусым Гавайилӓн 21 августын 1959 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 50-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Гонолулу.
Делавэр.
Делавэр (англла Delaware) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 6 452 км². 2010-шы ин тӹштӹ 897 934 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Делавэр кымдецшӹ доно 49-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 45-шы ылеш. Штат статусым Делавэрлӓн 7 декабрьын 1787 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 1-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Довер; сек кого халажы: Уилмингтон.
Бойсе (Айдахо).
Бойсе (англла Boise) — Америкын ушымы штатвлӓн Айдахо штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. территорижӹ: 165.8 км². 2010-шы ин тӹштӹ 205 671 эдем ӹлен.
Де-Мойн (Айова).
Де-Мойн (англла Des Moines) — Америкын ушымы штатвлӓн Айова штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. территорижӹ: 200.1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 203,433 эдем ӹлен.
Финикс.
Финикс (англла Phoenix) — Америкын ушымы штатвлӓн Аризона штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. территорижӹ: 1,344.2 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1 445 632 эдем ӹлен.
Литл-Рок (Арканзас).
Литл-Рок (англла Little Rock) — Америкын ушымы штатвлӓн Арканзас штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 302.5 км². 2010-шы ин тӹштӹ 193 524 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «little» ('изи') дон «rock» ('кӱ') шамаквлӓ гӹц лин.
Чарлстон (Вадывел Виргини).
Чарлстон (англла Charleston) — Америкын ушымы штатвлӓн Вадывел Виргини штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 84.7 км². 2010-шы ин тӹштӹ 51 400 эдем ӹлен.
Шайенн (Вайоминг).
Шайенн (англла Cheyenne) — Америкын ушымы штатвлӓн Вайоминг штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 121 км². 2010-шы ин тӹштӹ 59 466 эдем ӹлен.
Гонолулу.
Гонолулу (англла Honolulu) — Америкын ушымы штатвлӓн Гавайи штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 272.1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 374 658 эдем ӹлен.
Монтгомери (Алабама).
Монтгомери (англла Montgomery) — Америкын ушымы штатвлӓн Алабама штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 404.53 км². 2010-шы ин тӹштӹ 224119 эдем ӹлен.
Бирмингем (Алабама).
Бирмингем (англла Birmingham) — Америкын ушымы штатвлӓн Алабама штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 244.46 км². 2010-шы ин тӹштӹ 212 237 эдем ӹлен.
Джорджи.
Джорджи (англла State of Georgia) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 153 909 км². 2010-шы ин тӹштӹ 9 687 653 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Джорджи кымдецшӹ доно 24-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 10-шы ылеш. Штат статусым Джорджилӓн 2 январьын 1788 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 4-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Атланта.
Пӹлгом.
Пӹлгом - космос монгырышкыла шыпшылтшы Мӱлӓндӹ йӹр ылшы панорамыла кайшы кымдец. Тӹдӹ мӓгӓл вуй гӹц ӹшке цӹрежӹм вашталтылеш.
Иллинойс (штат).
Иллинойс (англла Illinois) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 149 998 км². 2010-шы ин тӹштӹ 12 830 632 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Иллинойс кымдецшӹ доно 25-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 5-шӹ ылеш. Штат статусым Иллинойслан 3 декабрьын 1818 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 21-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Спрингфилд; сек кого халажы: Чикаго.
Спрингфилд (Иллинойс).
Спрингфилд (англла Springfield) — Америкын ушымы штатвлӓн Иллинойс штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 156 км². 2010-шы ин тӹштӹ 116 250 эдем ӹлен.
Чикаго.
Шайенн (англла Chicago) — Америкын ушымы штатвлӓн Иллинойс штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 606.1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 2 695 598 эдем ӹлен.
Атланта (Джорджи).
Атланта (англла Atlanta) — Америкын ушымы штатвлӓн Джорджи штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 343.0 км². 2010-шы ин тӹштӹ 420 003 эдем ӹлен.
Джуно (Аляска).
Джуно (англла Juneau) — Америкын ушымы штатвлӓн Аляска штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 8,430.4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 30 988 эдем ӹлен.
Анкоридж.
Анкоридж (англла Anchorage) — Америкын ушымы штатвлӓн Аляска штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 5,079.2 км². 2010-шы ин тӹштӹ 291,826 эдем ӹлен.
Олимпи (Вашингтон).
Олимпи (англла Olympia) — Америкын ушымы штатвлӓн Вашингтон штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 48.0 км². 2010-шы ин тӹштӹ 46,478 эдем ӹлен.
Сиэтл.
Сиэтл (англла Seattle) — Америкын ушымы штатвлӓн Вашингтон штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 369.2 км². 2010-шы ин тӹштӹ 608,660 эдем ӹлен.
Монтпилиер (Вермонт).
Монтпилиер (англла Montpelier) — Америкын ушымы штатвлӓн Вермонт штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 26.6 км². 2010-шы ин тӹштӹ 7,705 эдем ӹлен.
Бӧрлингтон (Вермонт).
Бӧрлингтон (англла Burlington) — Америкын ушымы штатвлӓн Вермонт штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 40.1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 42,417 эдем ӹлен.
Ричмонд (Виргини).
Ричмонд (англла Richmond) — Америкын ушымы штатвлӓн Виргини штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 162.0 км². 2010-шы ин тӹштӹ 204,214 эдем ӹлен.
Вирджини-Бич.
Вирджини-Бич (англла Virginia Beach) — Америкын ушымы штатвлӓн Виргини штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 1,288.1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 437,994 эдем ӹлен.
Мэдисон (Висконсин).
Мэдисон (англла Madison) — Америкын ушымы штатвлӓн Висконсин штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 219.4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 233,209 эдем ӹлен.
Милуоки (Висконсин).
Милуоки (англла Milwaukee) — Америкын ушымы штатвлӓн Висконсин штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 251.7 км². 2010-шы ин тӹштӹ 594,833 эдем ӹлен.
Довер (Делавэр).
Довер (англла Dover) — Америкын ушымы штатвлӓн Делавэр штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 58.8 км². 2010-шы ин тӹштӹ 36,047 эдем ӹлен.
Уилмингтон (Делавэр).
Уилмингтон (англла Wilmington) — Америкын ушымы штатвлӓн Делавэр штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 44 км². 2010-шы ин тӹштӹ 70,851 эдем ӹлен.
Эскимос-алеут халыквлӓ.
Эскимос-алеут халыквлӓ — Сибирьӹштӹ дӓ Йыдпел Америкышты халыквлӓ.
Инюпиаквлӓ.
Инюпиаквлӓ (инюпиакла Iñupiaq sg Iñupiak dual Iñupiat pl) — эскимос группыш пырышы инюпиак йӹлмӹлӓ попышы йыдпел Аляскышты ӹлӹшӹ инуит халык. Инюпиаквлӓ цилажӹ 13 500 нарӹн ылыт.
Халавлӓжӹ дон солавлӓжӹ.
Норт-Слоуп (North Slope Borough): Анактувук Пасс (Anaqtuuvak, Naqsraq), Аткасук (Atqasuk), Барроу (Utqiaġvik, Ukpiaġvik), Кактовик (Qaagtuviġmiut), Нуиксат (Nuiqsat), Пойнт-Лей (Kali), Пойнт-Хоуп (Tikiġaq), Уейнрайт (Ulġuniq)
Нортуэст-Арктик (Northwest Arctic Borough): Амблер (Ivisaappaat), Бакленд (Nunatchiaq), Диринг (Ipnatchiaq), Киана (Katyaak, Katyaaq), Кивалина (Kivalliñiq), Кобук (Laugviik), Коцебу (Qikiqtaġruk), Ноатак (Nuataaq), Нурвик (Nuurvik), Селавик (Siilvik, Akuligaq), Шаньнак (Isiŋnaq, Nuurviuraq)
Ном (Nome Census Area): Аналаклит (Uŋalaqłiq), Головин (Siŋik), Койук (Quyuk), Ном (Анактувук), Теллер (Tala), Теллер-Мишен (Sitaisaq, Sinauraq), Уэльс (Kiŋigin), Шактулик (Saqtuliq), Шишмареф (Qiġiqtaq)
Индиана.
Индиана (англла Indiana) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 94,321 км². 2010-шы ин тӹштӹ 6,483,802 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Индиана кымдецшӹ доно 38-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 16-шы ылеш. Штат статусым Индианалан 11 декабрьын 1816 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 19-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Индианаполис
Индианаполис.
Индианаполис (англла Indianapolis) — Америкын ушымы штатвлӓн Индиана штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 963.5 км². 2010-шы ин тӹштӹ 829,718 эдем ӹлен.
Йыдвел Дакота.
Йыдвел Дакота (англла North Dakota) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 183,272 км². 2010-шы ин тӹштӹ 672,591 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Йыдвел Дакота кымдецшӹ доно 19-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 47-шӹ ылеш. Штат статусым Йыдвел Дакоталан 2 ноябрьын 1889 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 39-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Бисмарк; сек кого халажы: Фарго.
Бисмарк (Йыдвел Дакота).
Бисмарк (англла Bismarck) — Америкын ушымы штатвлӓн Йыдвел Дакота штатын вуйхалажы дӓ сек кого 2-шы халажы. Халан территорижӹ: 71.0 км². 2010-шы ин тӹштӹ 61 272 эдем ӹлен.
Фарго (Йыдвел Дакота).
Фарго (англла Fargo) — Америкын ушымы штатвлӓн Йыдвел Дакота штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 98.3 км². 2010-шы ин тӹштӹ 105,549 эдем ӹлен.
Йыдвел Каролина.
Йыдвел Каролина (англла North Dakota) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 139,581 км². 2010-шы ин тӹштӹ 9 535 483 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Йыдвел Каролина кымдецшӹ доно 28-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 11-шӹ ылеш. Штат статусым Йыдвел Каролиналан 21 ноябрьын 1789 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 12-шы ылын. Штатын вуйхалажы: Роли; сек кого халажы: Шарлотт.
Роли (Йыдвел Каролина).
Роли (англла Raleigh) — Америкын ушымы штатвлӓн Йыдвел Каролина штатын вуйхалажы дӓ сек кого 2-шы халажы. Халан территорижӹ: 375 км². 2010-шы ин тӹштӹ 403,892 эдем ӹлен.
Шарлотт (Йыдвел Каролина).
Шарлотт (англла Charlotte) — Америкын ушымы штатвлӓн Йыдвел Каролина штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 771 км². 2010-шы ин тӹштӹ 731,424 эдем ӹлен.
Калифорни.
Калифорни (англла California) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 423,970 км². 2010-шы ин тӹштӹ 37 253 956 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Йыдвел Каролина кымдецшӹ доно 3-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 1-шӹ ылеш. Штат статусым Йыдвел Каролиналан 9 сентябрьын 1850 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 31-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Сакраменто; сек кого халажы: Лос-Анджелес.
Сакраменто (Калифорни).
Сакраменто (англла Sacramento) — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 257.0 км². 2019-шӹ ин тӹштӹ 489 676 эдем ӹлен.
Лос-Анджелес.
Лос-Анджелес (англла Los Angeles) — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 1,290.6 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 3 833 995 эдем ӹлен.
Канзас.
Канзас (англла Kansas) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 213,096 км². 2010-шы ин тӹштӹ 2 853 116 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Канзас кымдецшӹ доно 15-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 32-шы ылеш. Штат статусым Йыдвел Канзаслан 29 январьын 1861 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 34-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Топика; сек кого халажы: Уичита.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Канза халык лӹмеш пумы.
Топика (Канзас).
Топика (англла Topeka) — Америкын ушымы штатвлӓн Канзас штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 147.6 км². 2010-шы ин тӹштӹ 127 473 эдем ӹлен.
Уичита.
Лос-Анджелес (англла Wichita) — Америкын ушымы штатвлӓн Канзас штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 359.8 км². 2010-шы ин тӹштӹ 382 368 эдем ӹлен.
Кентукки.
Кентукки (англла Kentucky) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 104,659 км². 2010-шы ин тӹштӹ 4 339 367 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Кентукки кымдецшӹ доно 37-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 25-шӹ ылеш. Штат статусым Кентуккилӓн 1 июньын 1792 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 15-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Франкфорт; сек кого халажы: Луисвилл.
Франкфорт (Кентукки).
Франкфорт (англла Frankfort) — Америкын ушымы штатвлӓн Кентукки штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 38.8 км². 2010-шы ин тӹштӹ 25 527 эдем ӹлен.
Луисвилл.
Франкфорт (англла Louisville) — Америкын ушымы штатвлӓн Кентукки штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 1,032 км². 2010-шы ин тӹштӹ 741,096 (metropol: 1,307,647)эдем ӹлен.
Колорадо.
Колорадо (англла Colorado) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 269,837 км². 2010-шы ин тӹштӹ 5 029 196 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Колорадо кымдецшӹ доно 8-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 22-шӹ ылеш. Штат статусым Колорадолан 1 августын 1876 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 38-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Денвер.
Денвер (Колорадо).
Денвер (англла Denver) — Америкын ушымы штатвлӓн Колорадо штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 401.3 км². 2010-шы ин тӹштӹ 600,158 (metropol: 2,552,195) эдем ӹлен.
Коннектикут.
Коннектикут (англла Connecticut) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 14,357 км². 2010-шы ин тӹштӹ 3 518 288 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Коннектикут кымдецшӹ доно 48-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 29-шӹ ылеш. Штат статусым Коннектикутлан 9 январьын 1788 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 5-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Хартфорд; сек кого халажы: Бриджпорт.
Хартфорд (Коннектикут).
Хартфорд (англла Hartford) — Америкын ушымы штатвлӓн Коннектикут штатын вуйхалажы дӓ сек кого 2-шы халажы. Халан территорижӹ: 46.5 км². 2010-шы ин тӹштӹ 124,512 (metropol: 1,188,241) эдем ӹлен.
Бриджпорт (Коннектикут).
Бриджпорт (англла Bridgeport) — Америкын ушымы штатвлӓн Коннектикут штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 50.2 км². 2010-шы ин тӹштӹ 144,229 (metropol: 916,829) эдем ӹлен.
Луизиана.
Луизиана (англла State of Louisiana, французла État de Louisiane, креолла Léta de la Lwizyàn) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 135,382 км². 2010-шы ин тӹштӹ 4 533 372 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Луизиана кымдецшӹ доно 31-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 22-шы ылеш. Штат статусым Луизианалан 30 апрельын 1812 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 18-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Батон-Руж; сек кого халажы: У Орлеан.
Батон-Руж (Луизиана).
Батон-Руж (англла Baton Rouge, французла Bâton-Rouge, чоктавла Itta Homma "red stick") — Америкын ушымы штатвлӓн Луизиана штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 204.8 км². 2010-шы ин тӹштӹ 229,553 (metropol: 802,484) эдем ӹлен.
У Орлеан.
У Орлеан (англла New Orleans, французла La Nouvelle-Orléans) — Америкын ушымы штатвлӓн Луизиана штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 907 км². 2010-шы ин тӹштӹ 343,829 (metropol: 1,235,650) эдем ӹлен.
Массачусетс.
Массачусетс (англла Massachusetts) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 27,336 км². 2010-шы ин тӹштӹ 6 547 629 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Массачусетс кымдецшӹ доно 44-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 13-шы ылеш. Штат статусым Массачусетслан 6 февральын 1788 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 6-шы ылын. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Бостон.
Бостон.
Бостон (англла Boston) — Америкын ушымы штатвлӓн Массачусетс штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 232.14 км². 2010-шы ин тӹштӹ 617,594 (metropol: 4,522,858) эдем ӹлен.
Миннесота.
Миннесота (англла Minnesota) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 225,181 км². 2010-шы ин тӹштӹ 5 303 925 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Миннесота кымдецшӹ доно 12-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 21-шӹ ылеш. Штат статусым Миннесоталан 6 февральын 1788 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 32-шы ылын. Штатын вуйхалажы: Сент-Пол; сек кого халажы: Миннеаполис.
Сент-Пол (Миннесота).
Сент-Пол (англла Saint Paul) — Америкын ушымы штатвлӓн Миннесота штатын вуйхалажы дӓ сек кого 2-шы халажы. Халан территорижӹ: 145.5 км². 2010-шы ин тӹштӹ 285,068 (metropol: 3,502,891) эдем ӹлен.
Миннеаполис.
Миннеаполис (англла Minneapolis) — Америкын ушымы штатвлӓн Миннесота штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 151.3 км². 2010-шы ин тӹштӹ 382,578 (metropol: 3,269,814) эдем ӹлен.
Миссисипи (штат).
Миссисипи (англла Mississippi) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 125,443 км². 2010-шы ин тӹштӹ 2 967 297 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Миссисипи кымдецшӹ доно 32-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 31-шӹ ылеш. Штат статусым Миссисипилӓн 10 декабрьын 1817 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 20-шы ылын. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Джексон
Джексон (Миссисипи).
Джексон (англла Jackson) — Америкын ушымы штатвлӓн Миссисипи штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 276.7 км². 2010-шы ин тӹштӹ 173,514 (metropol: 539,057) эдем ӹлен.
Миссури (штат).
Миссури (англла Missouri) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 180,533 км². 2010-шы ин тӹштӹ 5 988 927 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Миссури кымдецшӹ доно 21-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 17-шӹ ылеш. Штат статусым Миссурилӓн 10 августын 1821 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 24-шы ылын. Штатын вуйхалажы: Джефферсон-Сити; сек кого халажы: Канзас-Сити.
Джефферсон-Сити (Миссури).
Джефферсон-Сити (англла Jefferson City) — Америкын ушымы штатвлӓн Миссури штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 73.2 км². 2010-шы ин тӹштӹ 40,771 (metropol: 140,052) эдем ӹлен.
Канзас-Сити (Миссури).
Канзас-Сити (англла Kansas City) — Америкын ушымы штатвлӓн Миссури штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 823.7 км². 2010-шы ин тӹштӹ 459,787 (metropol: 2.2 million) эдем ӹлен.
Кечӹвӓлвел Дакота.
Кечӹвӓлвел Дакота (англла South Dakota) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 199,905 км². 2010-шы ин тӹштӹ 814 180 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Кечӹвӓлвел Дакота кымдецшӹ доно 17-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 46-шы ылеш. Штат статусым Кечӹвӓлвел Дакоталан 2 ноябрьын 1889 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 40-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Пирр; сек кого халажы: Су-Фолс.
Пирр (Кечӹвӓлвел Дакота).
Пирр (англла Pierre) — Америкын ушымы штатвлӓн Кечӹвӓлвел Дакота штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 33.7 км². 2010-шы ин тӹштӹ 13 646 эдем ӹлен.
Су-Фолс.
Су-Фолс (англла Sioux Falls) — Америкын ушымы штатвлӓн Кечӹвӓлвел Дакота штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 145.9 км². 2010-шы ин тӹштӹ 153,888 (metropol: 228,261) эдем ӹлен.
Кечӹвӓлвел Каролина.
Кечӹвӓлвел Каролина (англла South Carolina) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 82,931 км². 2010-шы ин тӹштӹ 4 625 384 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Кечӹвӓлвел Каролина кымдецшӹ доно 40-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 26-шы ылеш. Штат статусым Кечӹвӓлвел Каролиналан 2 майын 1788 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 8-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Колумби.
Колумби (Кечӹвӓлвел Каролина).
Колумби (англла Sioux Falls) — Америкын ушымы штатвлӓн Кечӹвӓлвел Каролина штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 346.5 км². 2010-шы ин тӹштӹ 129,272 (metropol: 767,598) эдем ӹлен.
Мичиган.
Мичиган (англла Michigan) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 250,493 км². 2010-шы ин тӹштӹ 9 883 640 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Мичиган кымдецшӹ доно 11-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 8-шӹ ылеш. Штат статусым Мичиганлан 26 январьын 1837 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 26-шы ылын. Штатын вуйхалажы: Лэнсинг; сек кого халажы: Детройт.
Лэнсинг (Мичиган).
Лэнсинг (англла Lansing) — Америкын ушымы штатвлӓн Мичиган штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 94.8 км². 2010-шы ин тӹштӹ 114 297 (metropol: 464,036) эдем ӹлен.
Детройт.
Детройт (англла Detroit) — Америкын ушымы штатвлӓн Мичиган штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 370.4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 713,777 (metropol: 4,296,250) эдем ӹлен.
Монтана.
Монтана (англла Montana) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 381,156 км². 2010-шы ин тӹштӹ 989 415 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Монтана кымдецшӹ доно 4-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 44-шӹ ылеш. Штат статусым Монтаналан 8 ноябрьын 1889 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 41-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Хелена; сек кого халажы: Биллингс.
Хелена (Монтана).
Хелена (англла Helena) — Америкын ушымы штатвлӓн Монтана штатын вуйхалажы дӓ сек кого 6-шы халажы. Халан территорижӹ: 36.3 км². 2010-шы ин тӹштӹ 28,190 (метропол: 74,801) эдем ӹлен.
Биллингс (Монтана).
Биллингс (англла Billings) — Америкын ушымы штатвлӓн Монтана штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 87.6 км². 2010-шы ин тӹштӹ 104,170 (метропол: 158,050) эдем ӹлен.
Мизула (Монтана).
Мизула (англла Missoula) — Америкын ушымы штатвлӓн Монтана штатын сек кого 2-шы халажы. Халан территорижӹ: 61.9 км². 2010-шы ин тӹштӹ 66,788 (метропол: 109,299) эдем ӹлен.
Калиспелл.
Калиспелл (англла Kalispell) — Америкын ушымы штатвлӓн Монтана штатын сек кого 3-шы халажы. Халан территорижӹ: 14.1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 19,927 эдем ӹлен.
Бозмен (Монтана).
Бозмен (англла Bozeman) — Америкын ушымы штатвлӓн Монтана штатын сек кого 4-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 32.6 км². 2010-шы ин тӹштӹ 37,280 (метропол: 89,513) эдем ӹлен.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм американ "исследователь" дӓ "золотодобытчик" Джон Бозмен (John Bozeman, 1835 — 1867) лӹмеш пумы.
Грейт-Фолс (Монтана).
Грейт-Фолс (англла Great Falls) — Америкын ушымы штатвлӓн Монтана штатын сек кого 5-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 51.6 км². 2010-шы ин тӹштӹ 58,505 эдем ӹлен.
Бьютт (Монтана).
Бьютт (англла Butte) — Америкын ушымы штатвлӓн Монтана штатын сек кого 7-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 1,867.6 км². 2010-шы ин тӹштӹ 34,200 эдем ӹлен.
Москва.
Москва () — Российин вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 1,081 км². 2019-шы ин тӹштӹ 12 630 28 эдем ӹлен.
Мэн (штат).
Мэн (англла Maine) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 91,646 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1 328 361 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Мэн кымдецшӹ доно 39-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 40-шӹ ылеш. Штат статусым Мэнлӓн 15 мартын 1820 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 23-шы ылын. Штатын вуйхалажы: Огаста; сек кого халажы: Портленд.
Огаста (Мэн).
Огаста (англла Augusta) — Америкын ушымы штатвлӓн Мэн штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 150.9 км². 2010-шы ин тӹштӹ 18,560 эдем ӹлен.
Портленд (Мэн).
Портленд (англла Portland) — Америкын ушымы штатвлӓн Мэн штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 136.2 км². 2010-шы ин тӹштӹ 66,194 (метропол: 516,826) эдем ӹлен.
Мэриленд.
Мэриленд (англла Maryland) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 32,133 км². 2010-шы ин тӹштӹ 5 773 552 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Мэриленд кымдецшӹ доно 42-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 19-шӹ ылеш. Штат статусым Мэрилендлӓн 28 апрельын 1788 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 7-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Аннаполис; сек кого халажы: Балтимор.
Аннаполис (Мэриленд).
Аннаполис (англла Annapolis) — Америкын ушымы штатвлӓн Мэриленд штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 19.7 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 36,524 эдем ӹлен.
Балтимор.
Балтимор (англла Baltimore) — Америкын ушымы штатвлӓн Мэриленд штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 238.4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 620,961 (метропол: 2,690,886) эдем ӹлен.
Эрен, Хасан.
Хасан Эрен (турокла Hasan Eren; 15-шӹ март 1916-шы и, Видин, Болгари — 26-шы май 2007-шӹ и, Анкара, Турци) — Турок йӹлмӹзӹ, этимолог, дӓ тюрколог, лексикограф, профессор, академик.
Филологи наукын доктор, профессор Хасан Эрен 1942-шы ин шачын.
Турок дӓ Венгр йӹлмӹвлӓ, языкознани, лингвистика шотышты тӹдӹ шукым пӓлӹшӹ, мастар шӹмлӹзӹ ылеш.
Небраска.
Небраска (англла Nebraska) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 200,520 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1 826 341 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Небраска кымдецшӹ доно 16-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 38-шӹ ылеш. Штат статусым Небраскалан 1 мартын 1867 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 37-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Линкольн; сек кого халажы: Омаха.
Линкольн (Небраска).
Линкольн (англла Lincoln) — Америкын ушымы штатвлӓн Небраска штатын вуйхалажы дӓ сек кого 2-шы халажы. Халан территорижӹ: 195.2 км². 2010-шы ин тӹштӹ 258,379 (метропол: 302,157) эдем ӹлен.
Омаха (Небраска).
Омаха (англла Omaha) — Америкын ушымы штатвлӓн Небраска штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 307.9 км². 2010-шы ин тӹштӹ 408,958 (метропол: 865,350) эдем ӹлен.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Омаха халык лӹмеш пумы.
Гӧкалп, Зия.
Зия Гӧкалп (турокла Ziya Gökalp; 23-шы март 1875-шӹ и, Чермик — 25-шӹ май 1924 4-шӹ и, Стамбул) — турок поэт, сирӹзӹ дӓ социолог.
Невада.
Невада (англла Nevada) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 286,367 км². 2010-шы ин тӹштӹ 2 700 551 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Невада кымдецшӹ доно 7-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 35-шӹ ылеш. Штат статусым Невадалан 31 октябрьын 1864 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 36-шы ылын. Штатын вуйхалажы: Карсон-Сити; сек кого халажы: Лас-Вегас.
Карсон-Сити (Невада).
Карсон-Сити (англла Carson City) — Америкын ушымы штатвлӓн Невада штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 435 км². 2010-шы ин тӹштӹ 52,547 эдем ӹлен.
Лас-Вегас (Невада).
Лас-Вегас (англла Las Vegas) — Америкын ушымы штатвлӓн Невада штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 340.0 км². 2010-шы ин тӹштӹ 583,756 (метропол: 1,951,269) эдем ӹлен.
Нью-Гэмпшир.
Нью-Гэмпшир (англла New Hampshire) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 24,217 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1 316 470 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Нью-Гэмпшир кымдецшӹ доно 46-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 41-шӹ ылеш. Штат статусым Нью-Гэмпширлӓн 21 июньын 1788 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 9-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Конкорд; сек кого халажы: Манчестер.
Конкорд (Нью-Гэмпшир).
Конкорд (англла Concord) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Гэмпшир штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 174.9 км². 2010-шы ин тӹштӹ 42,695 эдем ӹлен.
Манчестер (Нью-Гэмпшир).
Манчестер (англла Manchester) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Гэмпшир штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 174.9 км². 2010-шы ин тӹштӹ 90.4 эдем ӹлен.
Нью-Джерси.
Нью-Джерси (англла New Jersey) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 22,608 км². 2010-шы ин тӹштӹ 8 791 894 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Нью-Джерси кымдецшӹ доно 47-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 9-шӹ ылеш. Штат статусым Нью-Джерсилӓн 18 декабрьын 1787 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 3-шы ылын. Штатын вуйхалажы: Трентон; сек кого халажы: Ньюарк.
Трентон (Нью-Джерси).
Трентон (англла Trenton) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Джерси штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 21.1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 84,913 эдем ӹлен.
Ньюарк (Нью-Джерси).
Ньюарк (англла Newark) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Джерси штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 67.3 км². 2010-шы ин тӹштӹ 277,140 (метропол: 18,818,536) эдем ӹлен.
Нью-Йорк (штат).
Нью-Йорк (англла New York) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 128,403 км². 2010-шы ин тӹштӹ 19 378 102 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Нью-Йорк кымдецшӹ доно 27-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 3-шы ылеш. Штат статусым Нью-Йорклан 26 июльын 1788 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 11-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Олбани; сек кого халажы: Нью-Йорк.
Олбани (Нью-Йорк).
Олбани (англла Albany) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Йорк штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 56 км². 2010-шы ин тӹштӹ 97 856 (метропол: 857 592) эдем ӹлен.
Нью-Йорк.
Нью-Йорк (англла New York City) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Йорк штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 1,214.4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 8,175,133 (метропол: 18,897,109) эдем ӹлен.
Нью-Мексико.
Нью-Мексико (англла New Mexico) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 315,194 км². 2010-шы ин тӹштӹ 2 059 179 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Нью-Мексико кымдецшӹ доно 5-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 36-шы ылеш. Штат статусым Нью-Мексиколан 6 январьын 1912 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 47-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Санта-Фе; сек кого халажы: Альбукерке.
Лӹмжӹ.
Штат лӹмӹн этимологижӹ «new» ('у') дон «Mexico» ('Мексика') шамаквлӓ гӹц лин.
Санта-Фе (Нью-Мексико).
Санта-Фе (англла Santa Fe) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Мексико штатын вуйхалажы дӓ сек кого 4-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 315,194 км². 2010-шы ин тӹштӹ 2 059 179 эдем ӹлен.
Альбукерке.
Альбукерке (англла Albuquerque) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Мексико штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 469.5 км². 2010-шы ин тӹштӹ 545,852 (метропол: 887,077) эдем ӹлен.
Лас-Вегас (Нью-Мексико).
Лас-Вегас (англла Las Vegas) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Мексико штатын сек кого 15-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 19.5 км². 2010-шы ин тӹштӹ 14,565 эдем ӹлен.
Лас-Крусес.
Лас-Крусес (англла Las Cruces) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Мексико штатын сек кого 2-шыхалажы. Халан территорижӹ: 122.81 км². 2010-шы ин тӹштӹ 97,618 (метропол: 209,233) эдем ӹлен.
Рио-Ранчо.
Рио-Ранчо (англла Rio Rancho) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Мексико штатын сек кого 3-шы халажы. Халан территорижӹ: 190.4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 88,901 (метропол: 869,684) эдем ӹлен.
Розуэлл.
Розуэлл (англла Roswell) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Мексико штатын сек кого 5-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 75.0 км². 2010-шы ин тӹштӹ 48,366 эдем ӹлен.
Фармингтон.
Фармингтон (англла Farmington) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Мексико штатын сек кого 6-шы халажы. Халан территорижӹ: 69.9 км². 2010-шы ин тӹштӹ 43,573 эдем ӹлен.
Саут-Вэлли.
Саут-Вэлли (англла South Valley) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Мексико штатын сек кого 7-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 78.3 км². 2010-шы ин тӹштӹ 40,976 эдем ӹлен.
Огайо (штат).
Огайо (англла Ohio) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 116,096 км². 2010-шы ин тӹштӹ 11 536 504 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Огайо кымдецшӹ доно 34-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 7-шӹ ылеш. Штат статусым Огайолан 1 мартын 1803 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 17-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Колумбус; сек кого халажы: Кливленд.
Колумбус (Огайо).
Колумбус (англла Columbus) — Америкын ушымы штатвлӓн Огайо штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 550.5 км². 2010-шы ин тӹштӹ 787,033 (метропол: 1,773,120) эдем ӹлен.
Кливленд (Огайо).
Кливленд (англла Cleveland) — Америкын ушымы штатвлӓн Огайо штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 213.4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 396,815 (метропол: 2,250,871) эдем ӹлен.
Оклахома-Сити.
Оклахома-Сити (англла Oklahoma City) — Америкын ушымы штатвлӓн Оклахома штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 1,608.8 км². 2010-шы ин тӹштӹ 579,999 (метропол: 1,252,987) эдем ӹлен.
Оклахома.
Оклахома (англла Oklahoma) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 181,195 км². 2010-шы ин тӹштӹ 3,751,351 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Оклахома кымдецшӹ доно 20-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 27-шӹ ылеш. Штат статусым Оклахомалан 16 ноябрьын 1907 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 46-шы ылын. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Оклахома-Сити.
Орегон.
Орегон (англла Oregon) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 255,026 км². 2010-шы ин тӹштӹ 3,831,074 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Орегон кымдецшӹ доно 9-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 28-шӹ ылеш. Штат статусым Орегонлан 14 февральын 1859 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 33-шы ылын. Штатын вуйхалажы: Сейлем; сек кого халажы: Портленд.
Сейлем (Орегон).
Сейлем (англла Salem) — Америкын ушымы штатвлӓн Орегон штатын вуйхалажы дӓ сек кого 3-шы халажы. Халан территорижӹ: 120.1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 154,637 эдем ӹлен.
Портленд (Орегон).
Портленд (англла Portland) — Америкын ушымы штатвлӓн Орегон штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 376.5 км². 2010-шы ин тӹштӹ 583,776 (метропол: 2,226,009) эдем ӹлен.
Юджин (Орегон).
Юджин (англла Eugene) — Америкын ушымы штатвлӓн Орегон штатын сек кого 2-шы халажы. Халан территорижӹ: 105 км². 2010-шы ин тӹштӹ 156,185 (метропол: 351,715) эдем ӹлен.
Грешам (Орегон).
Грешам (англла Gresham) — Америкын ушымы штатвлӓн Орегон штатын сек кого 4-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 57.6 км². 2010-шы ин тӹштӹ 105,594 (метропол: 2,241,841) эдем ӹлен.
Хиллсборо (Орегон).
Хиллсборо (англла Hillsboro) — Америкын ушымы штатвлӓн Орегон штатын сек кого 5-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 59.96 км². 2010-шы ин тӹштӹ 91,611 эдем ӹлен.
Бивертон.
Бивертон (англла Beaverton) — Америкын ушымы штатвлӓн Орегон штатын сек кого 6-шы халажы. Халан территорижӹ: 42.3 км². 2010-шы ин тӹштӹ 89,803 эдем ӹлен.
Бенд (Орегон).
Бенд (англла Bend) — Америкын ушымы штатвлӓн Орегон штатын сек кого 7-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 83.5 км². 2010-шы ин тӹштӹ 76,639 (метропол: 170,705) эдем ӹлен.
Медфорд (Орегон).
Медфорд (англла Medford) — Америкын ушымы штатвлӓн Орегон штатын сек кого 8-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 56 км². 2010-шы ин тӹштӹ 74,907 (метропол: 207,010) эдем ӹлен.
Спрингфилд (Орегон).
Спрингфилд (англла Springfield) — Америкын ушымы штатвлӓн Орегон штатын сек кого 9-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 37.3 км². 2010-шы ин тӹштӹ 59,403 эдем ӹлен.
Корваллис.
Корваллис (англла Corvallis) — Америкын ушымы штатвлӓн Орегон штатын сек кого 10-шы халажы. Халан территорижӹ: 35.7 км². 2010-шы ин тӹштӹ 54,462 эдем ӹлен.
Албани (Орегон).
Албани (англла Albany) — Америкын ушымы штатвлӓн Орегон штатын сек кого 11-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 41.6 км². 2010-шы ин тӹштӹ 50,158 эдем ӹлен.
Тигард (Орегон).
Тигард (англла Tigard) — Америкын ушымы штатвлӓн Орегон штатын сек кого 12-шы халажы. Халан территорижӹ: 28.2 км². 2010-шы ин тӹштӹ 47,460 эдем ӹлен.
Гамбург.
Гамбург (немӹцлӓ Hamburg) — Германин 2-шы сек кого халажы. Халан территорижӹ: 755 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1,783,975 (метропол: 4,300,000) эдем ӹлен.
Мӱнхен.
Мӱнхен (немӹцлӓ München) — Германин 3-шы сек кого халажы. Халан территорижӹ: 310.43 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1,330,440 эдем ӹлен.
Кӧльн.
Кӧльн (немӹцлӓ Köln) — Германин 4-шӹ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 405.15 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 998,105 эдем ӹлен.
Франкфурт-Майн-вӹлнӹ.
Франкфурт-Майн-вӹлнӹ (немӹцлӓ Frankfurt am Main) — Германин 5-шӹ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 248.31 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 671,927 эдем ӹлен.
Штутгарт.
Штутгарт (немӹцлӓ Stuttgart) — Германин 6-шы сек кого халажы. Халан территорижӹ: 207.36 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 601,646 эдем ӹлен.
Пенсильвани.
Пенсильвани (англла Pennsylvania) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 119,283 км². 2010-шы ин тӹштӹ 12,702,379 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Пенсильвани кымдецшӹ доно 33-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 6-шы ылеш. Штат статусым Пенсильванилӓн 12 декабрьын 1787 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 2-шы ылын. Штатын вуйхалажы: Харрисбург; сек кого халажы: Филадельфи.
Гаррисберг (Пенсильвани).
Гаррисберг (англла Harrisburg) — Америкын ушымы штатвлӓн Пенсильвани штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 26.9 км². 2010-шы ин тӹштӹ 49,528 (метропол: 528,892) эдем ӹлен.
Филадельфи.
Филадельфи (англла Philadelphia) — Америкын ушымы штатвлӓн Пенсильвани штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 369.3 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1,526,006 (метропол: 6.1 мил.) эдем ӹлен.
Род-Айленд.
Род-Айленд (англла Rhode Island, официал лӹмжӹ: State of Rhode Island and Providence Plantations) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 3,140 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1,053,209 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Род-Айленд кымдецшӹ доно 50-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 43-шы ылеш. Штат статусым Род-Айлендлӓн 29 майын 1790 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 13-шы ылын. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Провиденс.
Провиденс.
Провиденс (англла Providence) — Америкын ушымы штатвлӓн Род-Айленд штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 53.1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 178,042 (метропол: 1,630,956) эдем ӹлен.
Солт-Лейк-Сити.
Солт-Лейк-Сити (англла Salt Lake City) — Америкын ушымы штатвлӓн Юта штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 285.9 км². 2010-шы ин тӹштӹ 186,440 (метропол: 1,124,197) эдем ӹлен.
Юта.
Юта (англла Utah) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 219,887 км². 2010-шы ин тӹштӹ 2,763,885 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Юта кымдецшӹ доно 13-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 34-шы ылеш. Штат статусым Юталан 4 январьын 1896 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 45-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Солт-Лейк-Сити.
Теннесси.
Теннесси (англла Tennessee) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 109,247 км². 2010-шы ин тӹштӹ 6,346,105 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Теннесси кымдецшӹ доно 36-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 16-шы ылеш. Штат статусым Теннессилӓн 4 январьын 1896 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 16-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Нэшвилл; сек кого халажы: Мемфис.
Нэшвилл (Теннесси).
Нэшвилл (англла Nashville) — Америкын ушымы штатвлӓн Теннесси штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 1,362.5 км². 2010-шы ин тӹштӹ 626,681 (метропол: 1,670,891) эдем ӹлен.
Мемфис (Теннесси).
Мемфис (англла Memphis) — Америкын ушымы штатвлӓн Теннесси штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 763.4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 646,889 (метропол: 1,305,946) эдем ӹлен.
Техас.
Техас (англла Texas) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 696,241 км². 2010-шы ин тӹштӹ 25,145,561 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Техас кымдецшӹ доно 2-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 2-шы ылеш. Штат статусым Техаслан 29 декабрь ын 1845 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 28-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Остин; сек кого халажы: Хьюстон.
Остин (Техас).
Остин (англла Austin) — Америкын ушымы штатвлӓн Техас штатын вуйхалажы дӓ сек кого 4-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 767.28 км². 2010-шы ин тӹштӹ 790,390 (метропол: 1,716,291) эдем ӹлен.
Хьюстон.
Хьюстон (англла Houston) — Америкын ушымы штатвлӓн Техас штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 1,558 км². 2010-шы ин тӹштӹ 2,099,451 (метропол: 5,946,800) эдем ӹлен.
Флорида.
Флорида (англла Florida) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 170,304 км². 2010-шы ин тӹштӹ 18,801,310 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Техас кымдецшӹ доно 22-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 4-шӹ ылеш. Штат статусым Техаслан 3 мартьын 1845 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 27-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Таллахасси; сек кого халажы: Джэксонвилл.
Таллахасси.
Таллахасси (англла Tallahassee) — Америкын ушымы штатвлӓн Флорида штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 267.029 км². 2010-шы ин тӹштӹ 181,376 (метропол: 367,413) эдем ӹлен.
Джэксонвилл (Флорида).
Джэксонвилл (англла Jacksonville) — Америкын ушымы штатвлӓн Флорида штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 2,292.15 км². 2010-шы ин тӹштӹ 821,784 (метропол: 1,525,228) эдем ӹлен.
Майами.
Майами (англла Miami) — Америкын ушымы штатвлӓн Флорида штатын сек кого 2-шы халажы. Халан территорижӹ: 143.1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 399,457 (метропол: 5,547,051) эдем ӹлен.
Тампа.
Тампа (англла Tampa) — Америкын ушымы штатвлӓн Флорида штатын сек кого 3-шы халажы. Халан территорижӹ: 441.9 км². 2010-шы ин тӹштӹ 335,709 (метропол: 4 million) эдем ӹлен.
Танзани регионвлӓ.
Танзани регионвлӓ (англла Regions of Tanzania, суахилилӓ Mikoa ya Tanzania) — Танзаништӹ 26 регион тенгеок область (англла region, суахилилӓ mkoa sg/mikoa pl) административ шеледӹмаш.
1 Составляют автономный Занзибар
2 Область Маньяра выделена в 2002 году из области Аруша.
Мексикан штатвлӓжӹ.
Мексикан штатвлӓжӹ — Мексикышты 31 штат (испанилӓ estados) дӓ 1 федераль округ (исп. Distrito Federal) административ шеледӹмаш.
! colspan="5" | Административное деление Мексики
Агуаскальентес.
Агуаскальентес (испанилӓ Aguascalientes) — Мексикан штатшы. Штатын территорижӹ: 5,618 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1,184,996 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Агуаскальентес.
Агуаскальентес (хала).
Агуаскальентес (испанилӓ Aguascalientes) — Мексикан Агуаскальентес штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 385 км². 2010-шы ин тӹштӹ 663,671 (метропол: 701,170) эдем ӹлен.
Веракрус.
Веракрус (испанилӓ Veracruz; официал лӹмжӹ: Estado Libre y Soberano de Veracruz de Ignacio de la Llave) — Мексикан штатшы. Штатын территорижӹ: 71,820 км². 2010-шы ин тӹштӹ 7,643,194 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Халапа-Энрикес; сек кого халажы: Веракрус.
Халапа-Энрикес.
Халапа-Энрикес (испанилӓ Xalapa-Enríquez) — Мексикан Веракрус штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 118.45 км². 2010-шы ин тӹштӹ 525,147 (метропол: 809,206) эдем ӹлен.
Веракрус (хала).
Веракрус (испанилӓ Xalapa-Enríquez) — Мексикан Веракрус штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 241 км². 2010-шы ин тӹштӹ 552,156 (метропол: 702,394) эдем ӹлен.
Мехико.
Мехико (испанилӓ Ciudad de México) — Мексикан вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 1,485 км². 2010-шы ин тӹштӹ 8,851,080 эдем ӹлен.
Марьям мечеть.
Марьям мечеть (англла Mosque Maryam) — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Чикаго халан у (1972 ин) мечетьшӹ.
Дублин мечеть.
Дублин мечеть (англла Dublin Mosque) — Ирландиштӹ Дублин халан тошты (1884 ин) мечетьшӹ.
Ларабанга мечеть.
Ларабанга мечеть (англла Larabanga Mosque) — Ганышты Ларабанга халан тошты (17-шӹ курымаш) мечетьшӹ.
Килва кого мечеть.
Килва кого мечеть (англла Great Mosque of Kilwa) — Танзанииштӹ Килва-Кисивани ошмаотын тошты (10-шы курымаш) мечетьшӹ.
Тусон.
Тусон (англла Tucson) — Америкын ушымы штатвлӓн Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 505.3 км². 2010-шы ин тӹштӹ 520,116 (метропол: 980,263) эдем ӹлен.
Навахо йӹлмӹ.
Навахо йӹлмӹ (навахола "Diné bizaad") — кечӹвӓлвел атабаск группыш пырышы йӹлмӹ. Наваховлӓ лошты кычылтмы йӹлмӹ, тӹнгжӹм Америкын ушымы штатвлӓшты Аризона, Нью-Мексико, Юта дӓ Колорадо штатвлӓ попат.
Аламогордо.
Аламогордо (англла Alamogordo) — Америкын ушымы штатвлӓн кечӹвӓл-покшал Нью-Мексико штатын сек кого 8-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 50.1 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 35,757 эдем ӹлен.
Атабаск йӹлмӹвлӓ.
Атабаск йӹлмӹвлӓ (англла Athabaskan / Athabascan / Athapascan / Athapaskan languages) — Йыдпел Америкышты (АУШ дӓ Канадышты) на-дене группыш пырышы йӹлмӹвлӓ.
Атна йӹлмӹ.
Атна йӹлмӹ (атнала Atnakenaege’; англла Ahtna, Ahtena, Atna) — йыдвел атабаск группыш пырышы йӹлмӹ. Атнавлӓ лошты кычылтмы йӹлмӹ, тӹнгжӹм Америкын ушымы штатвлӓшты Аляска штат попат.
Холикачук йӹлмӹ.
Холикачук йӹлмӹ (англла Holikachuk language, Dishkaket language) — Йыдвел атабаск группыш пырышы йӹлмӹ. Холикачуквлӓ (холикачукла Doogh Hit’an) лошты кычылтмы йӹлмӹ, тӹнгжӹм Америкын ушымы штатвлӓшты Аляска штат попат.
Дег-хитан йӹлмӹ.
Дег-хитан йӹлмӹ (дег-хитанла Deg Xinag; англла Deg Xinag, Deg Hitʼan, Kaiyuhkhotana, Ingalik) — атабаск группыш пырышы йӹлмӹ. Дег-хитанвлӓ (Deg Hitʼan) лошты кычылтмы йӹлмӹ, тӹнгжӹм Америкын ушымы штатвлӓшты Аляска штатын Шагелук (Łeggi Jitno’) дӓ Анвик (Gitr’ingithchagg) халавлӓшты попат.
Коюкон йӹлмӹ.
Коюкон йӹлмӹ (коюконла Denaakkʼe, Dinaak̲ʼa; англла Koyukon, Unakhotana) — Йыдвел атабаск группыш пырышы йӹлмӹ. Коюконвлӓ лошты кычылтмы йӹлмӹ, тӹнгжӹм Америкын ушымы штатвлӓшты Аляска штат попат.
Тагиш йӹлмӹ.
Тагиш йӹлмӹ (тагишлӓ Tā̀gish; англла Tagish) — Йыдвел атабаск группыш пырышы йӹлмӹ. Тагишвлӓ лошты кычылтмы йӹлмӹ, тӹнгжӹм Канадышты Юкон штат попат.
Африка.
Африкышты регионвлӓн вӓрлӓнӹмӹжӹ симсӹ = Йыдвел Африкаыжаргы = Вадывел Африкаошалгы-якшар = Покшал Африкасар = Ирвел Африкаякшар = Кечӹвӓлвел Африка
Африка — Атланти дон Инди океанвлӓ лошты вӓрлӓнӹшӹ континент.
Бенин.
Бенин (французла Bénin, йорубала Benin; официал лӹмжӹ — французла République du Bénin, йорубала Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Benin) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Буркина Фасо дӓ Нигер, вадывелнӹ Того, ирвелнӹ Нигери, кечӹвӓлвелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 8,791,832 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 112,622 км². Штатын вуйхалажы: Порто-Ново; сек кого халажы: Котону.
Порто-Ново.
Порто-Ново (французла Porto-Novo) — Бенинин вуйхалажы. Халан территорижӹ: 110 км². 20*5-шӹ ин тӹштӹ 234,168 эдем ӹлен.
Котону.
Котону (французла Cotonou) — Бенинин сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 761,137 эдем ӹлен.
Буркина Фасо.
Буркина Фасо (французла Burkina Faso) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Мали, ирвелнӹ Нигер, кечӹвӓл-ирвелнӹ Бенин, кечӹвӓлвелнӹ Того дӓ Гана, кечӹвӓл-вадывелнӹ Кот-д’Ивуар доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 15,746,232 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 274,200 км². Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Уагадугу.
Уагадугу.
Уагадугу (французла Ouagadougou) — Буркина Фасон вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 219.3 км². 2006-шы ин тӹштӹ 1,475,223 (метропол: 1,727,390) эдем ӹлен.
Июнь.
Беррий герцогын "Цевер жепшая" Йымым ыдылмы книгӓштӹжӹ июньым тенге анжыктымы, XV к.
Июнь () — Григориан календарьын кудымшы тӹлзӹжӹ. Июнь 30 кечӓн тӹлзӹ.
Июль.
Беррий герцогын "Цевер жепшая" Йымым ыдылмы книгӓштӹжӹ июльым тенге анжыктымы, XV к.
Июль () — Григориан календарьын шӹмшӹ тӹлзӹжӹ. Июль 31 кечӓн тӹлзӹ.
Сентябрь.
Беррий герцогын "Цевер жепшая" Йымым ыдылмы книгӓштӹжӹ сентябрьым тенге анжыктымы, XV к.
Сентябрь () — Григориан календарьын ӹндекшӹмшӹ тӹлзӹжӹ. Сентябрь 30 кечӓн тӹлзӹ.
Октябрь.
Беррий герцогын "Цевер жепшая" Йымым ыдылмы книгӓштӹжӹ октябрьым тенге анжыктымы, XV к.
Октябрь () — Григориан календарьын лушы тӹлзӹжӹ. Октябрь 31 кечӓн тӹлзӹ.
Ноябрь.
Беррий герцогын "Цевер жепшая" Йымым ыдылмы книгӓштӹжӹ ноябрьым тенге анжыктымы, XV к.
Ноябрь () — Григориан календарьын луатикшӹ тӹлзӹжӹ. Октябрь 30 кечӓн тӹлзӹ.
Декабрь.
Беррий герцогын "Цевер жепшая" Йымым ыдылмы книгӓштӹжӹ декабрьым тенге анжыктымы, XV к.
Декабрь () — Григориан календарьын луаткокшы тӹлзӹжӹ. Декабрь 31 кечӓн тӹлзӹ.
Кӹтӧ.
Шарык кӹтӧ дон кӹтӧзӹ Индиштӹ
Кӹтӧ - шӹренжок ик йиш вольыквлӓн ара. Кӹтӧ кыце тоныш вольыквлӓ, тенгеок ир врольыквлӓ гӹц лин кердеш. Тоныш вольыквлан кӹтӧштӹ кӹтӧзӹ улы.
Коди, Радмилла.
Радмилла А. Коди (англла Radmilla A. Cody) — навахо модель дӓ мырызы.
Наваховлӓ.
Наваховлӓ (навахола Diné) — атабаск группыш пырышы навахо йӹлмӹлӓ попышы АУШ-н Аризона, Нью-Мексико, Юта дӓ Колорадо штатвлӓшты ӹлӹшӹ халык. Наваховлӓ цилажӹ 298 197 нарӹн ылыт.
На-дене йӹлмӹвлӓ.
На-дене йӹлмӹвлӓ — Йыдвел Америкышты (АУШ-шты, Канадышты дӓ Мексикышты) дене-енисей группыш пырышы йӹлмӹвлӓ.
Семья лӹмӹн этимологижӹ тлингитлӓ «на» ('халык') дон атабаскла «дене» ('халык') шамаквлӓ гӹц лин.
Дене-енисей йӹлмӹвлӓ.
Дене-енисей йӹлмӹвлӓ — Сибирьӹштӹ дӓ Йыдвел Америкышты (АУШшты, Канадышты дӓ Мексикышты) йӹлмӹвлӓ.
Енисей йӹлмӹвлӓ.
Енисей йӹлмӹвлӓ — Покшал Сибирьӹштӹ дене-енисей группыш пырышы йӹлмӹвлӓ.
Кет йӹлмӹ.
Кет йӹлмӹ (кетлӓ "остыганна ка’") — йыдвел енисей группыш пырышы йӹлмӹ. Кетвлӓ лошты кычылтмы йӹлмӹ, тӹнгжӹм покшал Сибирьӹштӹ Краснояр крайышты попат.
Багапш, Сергей Васильевич.
Сергей Васильевич Багапш (абхазла Сергеи Уасыл-иҧа Багаҧшь, 4-шӹ март 1949-шӹ и, Сухум, Абхази — 29-шӹ май 2011-шӹ и, Москва) — абхаз кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Абхазин 2-шы президентжӹ, кыдым 12-шы февральын 2005-шӹ ин айырымы.
Ардзынба, Владислав Григорьевич.
Владислав Григорьевич Ардзынба тенгеок Ардзинба (абхазла Владислав Григори-иҧа Арӡынба, 14-шӹ май 1945-шӹ и, Эшера, Абхази — 4-шӹ март 2010-шы и, Москва) — абхаз кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Абхазин 1-шӹ президентжӹ, кыдым 26-шы ноябрььын 1994-шӹ ин айырымы.
Сухум.
Сухум (абхазлала "Аҟəа") — Абхазин вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 372 км². 2011-шӹ ин тӹштӹ 64 478 эдем ӹлен.
Гагра.
Гагра (абхазлала "Гагра") — Абхазин халажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 15.700 эдем ӹлен.
Гудаута.
Гудаута (абхазлала "Гəдоуҭа") — Абхазин халажы. 2003-шы ин тӹштӹ 7738 эдем ӹлен.
Скандинави.
Скандинави (норвегла дӓ финнлӓ Skandinavia, датчанла дӓ шведлӓ Skandinavien) — йыдвел Европышты истори-культура регион.
Япони.
Япони (японла 日本 Nihon тенгеок Nippon; официал лӹмжӹ — 日本国 Nippon-koku тенгеок Nihon-koku) — кечӹвӓл-ирвел Азиштӹш ошмаоты кугижӓнӹш. Вадывелнӹ Япони тангыж, Китай, Йыдвел дон Кечӹвӓлвел Корей дӓ Россий, йыдвелнӹ Охотск тангыж, кечӹвӓлвелнӹ Ирвел Китай тангыж дӓ Тайвань доно пӹсмӓным кыча. 2011-шӹ ин тӹштӹ 127,960,000 эдем ӹлен. Территорижӹ 377,944 км². Де-факто вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Токио.
Токио.
Токио (японла 東京 Tōkyō) — Японин вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 2,187.08 км². 2010-шы ин тӹштӹ 13,010,279 (метропол: 35,676,000) эдем ӹлен.
Япони префектуравлӓ.
Япони префектуравлӓ (японла 都道府県 todōfuken) — Японин 47 префектура.
Йыдвел Кипр.
Йыдвел Кипр тенгеок Йыдвел Кипр Турок Республика (турокла Kuzey Kıbrıs; официал лӹмжӹ — Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti) — Вадывел Азиштӹш Кипр ошмаотыыштыш дэ-факто кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж дӓ Турцин, кечӹвӓлвелнӹ Кипр доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 285,356 эдем ӹлен. Территорижӹ 3,355 км². Вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Лефкоша.
Йыдвел Кипр районвлӓ.
Йыдвел Кипр районвлӓ — Ти ӹлӹштӓшӹштӹ Йыдвел Киприн районвлӓн (турокла ilçe = илче) лӹмвлӓштӹм пумы, кышты 5 ӹлӹзӹ.
Гӱзельюрт (Йыдвел Кипр, район).
Йыдвел Кипр дӓ Гӱзельюрт районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гӱзельюрт (турокла Güzelyurt) — Йыдвел Киприн районжы ("илчежӹ"). Территорижӹ: 284,969 км². 2006-шы ин тӹштӹ 29,264 эдем ӹлен. Солавлӓжӹ 30. Вуйхалажы: Гӱзельюрт.
Гӱзельюрт (Йыдвел Кипр, хала).
Гӱзельюрт (турокла Güzelyurt греклӓ Μόρφου) — Йыдвел Киприн халажы дӓ Гӱзельюрт районын вуйхалажы. 2006-шы ин тӹштӹ 31,116 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӱзель» ('beautiful') дон «юрт» ('homeland') шамаквлӓ гӹц лин.
Лефкоша (район).
Йыдвел Кипр дӓ Лефкоша районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Лефкоша (турокла Lefkoşa) — Йыдвел Киприн районжы ("илчежӹ"). Территорижӹ: 375 км². 2006-шы ин тӹштӹ 84,776 эдем ӹлен. Солавлӓжӹ 30. Вуйхалажы: Лефкоша.
Газимагуса (район).
Йыдвел Кипр дӓ Газимагуса районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Газимагуса (турокла Gazimağusa) — Йыдвел Киприн районжы ("илчежӹ"). Территорижӹ: 745.5 км². 2006-шы ин тӹштӹ 63,603 эдем ӹлен. Солавлӓжӹ 42. Вуйхалажы: Газимагуса.
Гирне (район).
Йыдвел Кипр дӓ Гирне районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Гирне (турокла Girne) — Йыдвел Киприн районжы ("илчежӹ"). Территорижӹ: 516 км². 2006-шы ин тӹштӹ 61.192 эдем ӹлен. Солавлӓжӹ 42. Вуйхалажы: Гирне.
Искеле (район).
Йыдвел Кипр дӓ Искеле районын вӓрлӓнӹмӹжӹ
Искеле (турокла İskele) — Йыдвел Киприн районжы ("илчежӹ"). Территорижӹ: 579 км². 2006-шы ин тӹштӹ 21,099 эдем ӹлен. Солавлӓжӹ 43. Вуйхалажы: Искеле.
Йыдвел Кипр президентвлӓ.
Йыдвел Кипр президентвлӓ
Денкташ, Рауф.
Рауф Денкташ (турокла Rauf Raif Denktaş, 27-шӹ январь 1924-шы и, Баф, Кипр - 13-шы январь 2012-шы и Левкоша, Йыдвел Кипр) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, сирӹзӹ, Йыдвел Киприн 1-шӹ президентжӹ, кыдым 15-шӹ ноябрьын 1983-шы ин айырымы.
Талат, Мехмет Али.
Мехмет Али Талат (турокла Mehmet Ali Talat, 6-шы июль 1952-шы и, Гирне, Кипр) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Йыдвел Киприн 2-шы президентжӹ, кыдым 24-шы апрельын 2005-шы ин айырымы.
Эроглу, Дервиш.
Дервиш Эроглу (турокла Derviş Eroğlu, 1938-шы и, Магуса, Кипр) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Йыдвел Киприн 3-шы президентжӹ, кыдым 23-шы апрельын 2010-шы ин айырымы.
Гелий.
Гелий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 2 атом номерӓн. He символ доно анжыкталтеш.
Литий.
Литий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 3 атом номерӓн. Li символ доно анжыкталтеш.
Бериллий.
Бериллий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 4 атом номерӓн. Be символ доно анжыкталтеш.
Бор (элемент).
Бор () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 5 атом номерӓн. B символ доно анжыкталтеш.
Азот.
Азот () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 7 атом номерӓн. N символ доно анжыкталтеш.
Водород.
Водород () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 1 атом номерӓн. H символ доно анжыкталтеш.
Углерод.
Углерод () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 6 атом номерӓн. C символ доно анжыкталтеш.
Кислород.
Кислород () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 8 атом номерӓн. O символ доно анжыкталтеш.
Фтор.
Фтор () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 9 атом номерӓн. F символ доно анжыкталтеш.
Неон.
Неон () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 10 атом номерӓн. Ne символ доно анжыкталтеш.
Натрий.
Натрий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 11 атом номерӓн. Na символ доно анжыкталтеш.
Магний.
Магний () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 12 атом номерӓн. Mg символ доно анжыкталтеш.
Алюминий.
Алюминий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 13 атом номерӓн. Al символ доно анжыкталтеш.
Кремний.
Кремний () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 14 атом номерӓн. Si символ доно анжыкталтеш.
Фосфор.
Фосфор () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 15 атом номерӓн. P символ доно анжыкталтеш.
Сера.
Сера () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 16 атом номерӓн. S символ доно анжыкталтеш.
Хлор.
Хлор () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 17 атом номерӓн. Cl символ доно анжыкталтеш.
Аргон.
Аргон () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 18 атом номерӓн. Ar символ доно анжыкталтеш.
Калий.
Калий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 19 атом номерӓн. K символ доно анжыкталтеш.
Кальций.
Кальций () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 20 атом номерӓн. Ca символ доно анжыкталтеш.
Скандий.
Скандий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 21 атом номерӓн. Sc символ доно анжыкталтеш.
Титан (элемент).
Титан () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 22 атом номерӓн. Ti символ доно анжыкталтеш.
Ванадий.
Ванадий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 23 атом номерӓн. V символ доно анжыкталтеш.
Хром.
Хром () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 24 атом номерӓн. Cr символ доно анжыкталтеш.
Марганец.
Марганец () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 25 атом номерӓн. Mn символ доно анжыкталтеш.
Кобальт.
Кобальт () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 27 атом номерӓн. Co символ доно анжыкталтеш.
Никель.
Никель () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 28 атом номерӓн. Ni символ доно анжыкталтеш.
Цинк.
Цинк () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 30 атом номерӓн. Zn символ доно анжыкталтеш.
Галлий.
Галлий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 31 атом номерӓн. Ga символ доно анжыкталтеш.
Германий.
Германий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 32 атом номерӓн. Ge символ доно анжыкталтеш.
Мышьяк.
Мышьяк () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 33 атом номерӓн. As символ доно анжыкталтеш.
Селен.
Селен () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 34 атом номерӓн. Se символ доно анжыкталтеш.
Бром.
Бром () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 35 атом номерӓн. Br символ доно анжыкталтеш.
Криптон.
Криптон () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 36 атом номерӓн. Kr символ доно анжыкталтеш.
Рубидий.
Рубидий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 37 атом номерӓн. Rb символ доно анжыкталтеш.
Стронций.
Стронций () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 38 атом номерӓн. Sr символ доно анжыкталтеш.
Иттрий.
Иттрий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 39 атом номерӓн. Y символ доно анжыкталтеш.
Цирконий.
Цирконий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 40 атом номерӓн. Zr символ доно анжыкталтеш.
Ниобий.
Ниобий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 41 атом номерӓн. Nb символ доно анжыкталтеш.
Молибден.
Молибден () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 42 атом номерӓн. Mo символ доно анжыкталтеш.
Технеций.
Технеций () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 43 атом номерӓн. Tc символ доно анжыкталтеш.
Рутений.
Рутений () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 44 атом номерӓн. Ru символ доно анжыкталтеш.
Родий.
Родий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 45 атом номерӓн. Rh символ доно анжыкталтеш.
Палладий.
Палладий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 46 атом номерӓн. Pd символ доно анжыкталтеш.
Кадмий.
Кадмий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 48 атом номерӓн. Cd символ доно анжыкталтеш.
Индий.
Индий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 49 атом номерӓн. In символ доно анжыкталтеш.
Сурьма.
Сурьма () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 51 атом номерӓн. Sb символ доно анжыкталтеш.
Теллур.
Теллур () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 52 атом номерӓн. Te символ доно анжыкталтеш.
Иод.
Иод () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 53 атом номерӓн. I символ доно анжыкталтеш.
Ксенон.
Ксенон () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 54 атом номерӓн. Xe символ доно анжыкталтеш.
Цезий.
Цезий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 55 атом номерӓн. Cs символ доно анжыкталтеш.
Барий.
Барий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 56 атом номерӓн. Ba символ доно анжыкталтеш.
Лантан.
Лантан () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 57 атом номерӓн. La символ доно анжыкталтеш.
Церий.
Церий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 58 атом номерӓн. Ce символ доно анжыкталтеш.
Празеодим.
Празеодим () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 59 атом номерӓн. Pr символ доно анжыкталтеш.
Неодим.
Неодим () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 60 атом номерӓн. Nd символ доно анжыкталтеш.
Прометий.
Прометий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 61 атом номерӓн. Pm символ доно анжыкталтеш.
Самарий.
Самарий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 62 атом номерӓн. Sm символ доно анжыкталтеш.
Европий.
Европий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 63 атом номерӓн. Eu символ доно анжыкталтеш.
Гадолиний.
Гадолиний () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 64 атом номерӓн. Gd символ доно анжыкталтеш.
Тербий.
Тербий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 65 атом номерӓн. Tb символ доно анжыкталтеш.
Диспрозий.
Диспрозий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 66 атом номерӓн. Dy символ доно анжыкталтеш.
Гольмий.
Гольмий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 67 атом номерӓн. Ho символ доно анжыкталтеш.
Эрбий.
Эрбий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 68 атом номерӓн. Er символ доно анжыкталтеш.
Тулий.
Тулий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 69 атом номерӓн. Tm символ доно анжыкталтеш.
Иттербий.
Иттербий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 70 атом номерӓн. Yb символ доно анжыкталтеш.
Лӱтеций.
Лӱтеций () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 71 атом номерӓн. Lu символ доно анжыкталтеш.
Гафний.
Гафний () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 72 атом номерӓн. Hf символ доно анжыкталтеш.
Тантал (элемент).
Тантал () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 73 атом номерӓн. Ta символ доно анжыкталтеш.
Вольфрам.
Вольфрам () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 74 атом номерӓн. W символ доно анжыкталтеш.
Рений.
Рений () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 75 атом номерӓн. Re символ доно анжыкталтеш.
Осмий.
Осмий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 76 атом номерӓн. Os символ доно анжыкталтеш.
Иридий.
Иридий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 77 атом номерӓн. Ir символ доно анжыкталтеш.
Платина.
Платина () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 78 атом номерӓн. Pt символ доно анжыкталтеш.
Ртуть.
Ртуть () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 80 атом номерӓн. Hg символ доно анжыкталтеш.
Таллий.
Таллий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 81 атом номерӓн. Tl символ доно анжыкталтеш.
Вӹдвулны.
Вӹдвулны () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 82 атом номерӓн. Pb символ доно анжыкталтеш.
Висмут.
Висмут () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 83 атом номерӓн. Bi символ доно анжыкталтеш.
Полоний.
Полоний () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 84 атом номерӓн. Po символ доно анжыкталтеш.
Астат.
Астат () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 85 атом номерӓн. At символ доно анжыкталтеш.
Радон.
Радон () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 86 атом номерӓн. Rn символ доно анжыкталтеш.
Франций.
Франций () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 87 атом номерӓн. Fr символ доно анжыкталтеш.
Радий.
Радий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 88 атом номерӓн. Ra символ доно анжыкталтеш.
Актиний.
Актиний () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 89 атом номерӓн. Ac символ доно анжыкталтеш.
Торий.
Торий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 90 атом номерӓн. Th символ доно анжыкталтеш.
Протактиний.
Протактиний () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 91 атом номерӓн. Pa символ доно анжыкталтеш.
Уран (элемент).
Уран () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 92 атом номерӓн. U символ доно анжыкталтеш.
Нептуний.
Нептуний () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 93 атом номерӓн. Np символ доно анжыкталтеш.
Плутоний.
Плутоний () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 94 атом номерӓн. Pu символ доно анжыкталтеш.
Америций.
Америций () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 95 атом номерӓн. Am символ доно анжыкталтеш.
Кӱрий.
Кӱрий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 96 атом номерӓн. Cm символ доно анжыкталтеш.
Берклий.
Берклий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 97 атом номерӓн. Bk символ доно анжыкталтеш.
Калифорний.
Калифорний () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 98 атом номерӓн. Cf символ доно анжыкталтеш.
Эйнштейний.
Эйнштейний () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 99 атом номерӓн. Es символ доно анжыкталтеш.
Фермий.
Фермий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 100 атом номерӓн. Fm символ доно анжыкталтеш.
Менделевий.
Менделевий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 101 атом номерӓн. Md символ доно анжыкталтеш.
Нобелий.
Нобелий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 102 атом номерӓн. No символ доно анжыкталтеш.
Лоуренсий.
Лоуренсий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 103 атом номерӓн. Lr символ доно анжыкталтеш.
Резерфордий.
Резерфордий () тенгеок Курчатовий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 104 атом номерӓн. Rf тенгеок Ku символ доно анжыкталтеш.
Дубний.
Дубний () тенгеок Нильсборий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 105 атом номерӓн. Db тенгеок Ns символ доно анжыкталтеш.
Сиборгий.
Сиборгий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 106 атом номерӓн. Sg символ доно анжыкталтеш.
Борий.
Борий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 107 атом номерӓн. Bh символ доно анжыкталтеш.
Хассий.
Хассий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 108 атом номерӓн. Hs символ доно анжыкталтеш.
Мейтнерий.
Мейтнерий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 109 атом номерӓн. Mt символ доно анжыкталтеш.
Дармштадтий.
Дармштадтий () тенгеок Унуннилий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 110 атом номерӓн. Ds тенгеок Uun символ доно анжыкталтеш.
Рентгений.
Рентгений () тенгеок Унунуний () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 111 атом номерӓн. Rg тенгеок Uuu символ доно анжыкталтеш.
Коперниций.
Коперниций () тенгеок Унунбий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 112 атом номерӓн. Cn тенгеок Uub символ доно анжыкталтеш.
Унунтрий.
Унунтрий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 113 атом номерӓн. Uut символ доно анжыкталтеш.
Флеровий.
Флеровий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 114 атом номерӓн. Fl символ доно анжыкталтеш.
Московий.
Московий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 115 атом номерӓн. Mc символ доно анжыкталтеш.
Ливерморий.
Ливерморий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 116 атом номерӓн. Lv символ доно анжыкталтеш.
Унунсептий.
Унунсептий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 117 атом номерӓн. Uus символ доно анжыкталтеш.
Унуноктий.
Унуноктий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 118 атом номерӓн. Uuo символ доно анжыкталтеш.
Унбибий.
Унбибий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 122 атом номерӓн. Ubb символ доно анжыкталтеш.
Унбигексий.
Унбигексий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 126 атом номерӓн. Ubh символ доно анжыкталтеш.
Унбиенний.
Унбиенний () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 129 атом номерӓн. Ube символ доно анжыкталтеш.
Унбиквадий.
Унбиквадий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 124 атом номерӓн. Ubq символ доно анжыкталтеш.
Унбинилий.
Унбинилий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 120 атом номерӓн. Ubn символ доно анжыкталтеш.
Унбиуний.
Унбиуний () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 121 атом номерӓн. Ubu символ доно анжыкталтеш.
Унбитрий.
Унбитрий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 123 атом номерӓн. Ubt символ доно анжыкталтеш.
Унбипентий.
Унбипентий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 125 атом номерӓн. Ubp символ доно анжыкталтеш.
Унбиоктий.
Унбиоктий () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 128 атом номерӓн. Ubo символ доно анжыкталтеш.
Унбисептий.
Унбисептий () — хими элемент, Д. И. Менделеева таблицы, 127 атом номерӓн. Ubs символ доно анжыкталтеш.
Вануату ошмаотывлӓ.
Вануату ошмаотывлӓ — Вануатушты 83 ошмаоты (бисламала "aelan") улы.
Вануату.
Вануату (бисламала Ripablik blong Vanuatu, англла Republic of Vanuatu, французла République de Vanuatu; официал лӹмжӹ — Вануату Республика) — Океаништӹш ошмаоты кугижӓнӹш. Ирвелнӹ Австрали, кечӹвӓл-ирвелнӹ У Каледони, ирвелнӹ Фиджи, йыд-вадывелнӹ Соломон ошмаотывлӓ доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 243,304 эдем ӹлен. Территорижӹ 243,304 км². Вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Порт-Вила.
Йӹлмӹвлӓ.
Вануатушты 110 йӹлмӹ (бисламала "lanwis") улы.
Вануату провинцивлӓ.
Вануату провинцивлӓ — Ти ӹлӹштӓшӹштӹ Вануатун провинцивлӓн (бисламала provins, англла дон французла province) лӹмвлӓштӹм пумы, кышты 6 провинци улы.
Унуненний.
Унуненний () — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 119 атом номерӓн. Uue символ доно анжыкталтеш.
Торба (провинци).
Торба (бисламала Torba Provins, англла Torba Province, французла Province Torba) — Вануатун йыдвел провинцижӹ. Кечӹвӓл-вадывелнӹ Санма, кечӹвӓл-ирвелнӹ Пенама провинцивлӓ доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 9,359 эдем ӹлен. Территорижӹ 882 км². Вуйхалажы: Сола.
Лӹмжӹ.
Провинци лӹмӹн этимологижӹ «Tor» ('Torres Islands') дон «Ba» ('Banks Islands') шамаквлӓ гӹц лин.
Сола (Вануату).
Сола (бисламала, англла дон французла Sola) —
Вануатун ирвел Вануа-Лава (Vanua Lava) ошмаотыышты Торба провинцин вуйхалажы. 2010-шы ин тӹштӹ 1065 эдем ӹлен.
Санма (провинци).
Санма (бисламала Sanma Provins, англла Sanma Province, французла Province Sanma) — Вануатун йыд-вадывел провинцижӹ. йыдвел дӓ йыд-ирвелнӹ Торба, ирвелнӹ Пенама, кечӹвӓлнӹ Малампа провинцивлӓ доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 32,340 эдем ӹлен. Территорижӹ 4,248 км². Вуйхалажы: Луганвилл.
Лӹмжӹ.
Провинци лӹмӹн этимологижӹ «San» ('Santo') дон «Ma» ('Malo') шамаквлӓ гӹц лин.
Луганвилл.
Луганвилл (бисламала, англла дон французла Luganville) —
Вануатун кечӹвӓл-ирвел Эспириту-Санто (Espiritu Santo) ошмаотыышты Санма провинцин вуйхалажы. Вануатушты кого халавлӓ ло гӹц 2-шы вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 13,167 эдем ӹлен.
Пенама (провинци).
Пенама (бисламала Penama Provins, англла Penama Province, французла Province Penama) — Вануатун йыд-ирвел провинцижӹ. Йыдвелнӹ Торба, вадывелнӹ Санма, кечӹвӓлнӹ Малампа провинцивлӓ доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 28,960 эдем ӹлен. Территорижӹ 1,198 км². Вуйхалажы: Саратамата.
Лӹмжӹ.
Провинци лӹмӹн этимологижӹ «Pen» ('Pentecost'), «A» ('Ambae') дон «Ma» ('Maewo') шамаквлӓ гӹц лин.
Саратамата.
Саратамата (бисламала, англла дон французла Saratamata) —
Вануатун ирвел Оба (Амбае, Аоба) ошмаотышты Пенама провинцин вуйхалажы.
Малампа (провинци).
Малампа (бисламала Malampa Provins, англла Malampa Province, французла Province Malampa) — Вануатун покшал провинцижӹ. Йыд-вадывелнӹ Санма, йыд-ирвелнӹ Пенама, кечӹвӓлнӹ Шефа провинцивлӓ доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 36,100 эдем ӹлен. Территорижӹ 2,779 км². Вуйхалажы: Лакаторо.
Лӹмжӹ.
Провинци лӹмӹн этимологижӹ «Mal» ('Malakula'), «Am» ('Ambrym') дон «Pa» ('Paama') шамаквлӓ гӹц лин.
Лакаторо.
Лакаторо (бисламала, англла дон французла Lakatoro) —
Вануатун йыд-покшал Малекула ошмаотышты Малампа провинцин вуйхалажы.
Шефа (провинци).
Шефа (бисламала Shefa Provins, англла Shefa Province, французла Province Shefa) — Вануатун покшал-кечӹвӓл провинцижӹ. Йыдвелнӹ Малампа, кечӹвӓлнӹ Тафеа провинцивлӓ доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 45,280 эдем ӹлен. Территорижӹ 1.455 км². Вуйхалажы: Порт-Вила.
Лӹмжӹ.
Провинци лӹмӹн этимологижӹ «Sh» ('Shepherd ') дон «Efa» ('Éfaté') шамаквлӓ гӹц лин.
Порт-Вила.
Эфате ошмаоты дӓ Порт-Вила халан вӓрлӓнӹмӹжӹ
Порт-Вила (бисламала, англла дон французла Port Vila) —
Вануатун дон Шефа провинцин кечӹвӓлвел Эфате ошмаотыышты вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2007-шӹ ин тӹштӹ 40,000 ӹлен.
Тафеа (провинци).
Тафеа (бисламала Tafea Provins, англла Tafea Province, французла Province Tafea) — Вануатун кечӹвӓлвел провинцижӹ. Йыдвелнӹ Шефа провинци, кечӹвӓлнӹ Шӹпӓн океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 33.301 эдем ӹлен. Территорижӹ 1.628 км². Вуйхалажы: Исангел.
Лӹмжӹ.
Провинци лӹмӹн этимологижӹ «T» ('Tanna '), «A» ('Aniwa'), «F» ('Futuna'), «E» ('Erromango') дон «A» ('Aneityum') шамаквлӓ гӹц лин.
Кыва карем.
Кыва карем - Микрӓк вел Йӓктӓнсола лишнӹш карем. Перви тӹштӹ кымалмы вӓр ылын.
Исангел.
Исангел (бисламала, англла дон французла Isangel) —
Вануатун кечӹвӓл-вадывел Танна ошмаотышты Тафеа провинцин вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 1 200 эдем ӹлен.
Ӱэлӓ лап.
Ӱэлӓ лап - Пӹзӹкныр вел Сарансола лишнӹш лапата.
Ӱэ лидӹ.
Ӱэ лидӹ - Йоласал вел Йӓкӹныр сола лишнӹш лидӹ.
Торрес ошмаотывлӓ.
Торрес ошмаотывлӓ (англла Torres Islands) — Вануатун йыдвел Торба провинциштӹ ошмаотывлӓ. 7 ошмаоты (бисламала "aelan") улы. 2004-шӹ ин тӹштӹ 950 эдем ӹлен.
Хиу.
Хиу (англла Hiw, Hiu) — Вануатун йыдвел Торба провинциштӹ Торрес ошмаотывлӓн ошмаоты. Территорижӹ 51 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 270 эдем ӹлен. Ошмаотын сек кого кырыкшы: "Mount Wonvara" (366 м).
Йӹлмӹвлӓ.
Ошмаотышты 1 йӹлмӹ (бисламала "lanwis") улы.
Метома.
Метома (англла Metoma тенгеок Ovale Island) — Вануатун йыдвел Торба провинциштӹ Торрес ошмаотывлӓн ошмаоты. Территорижӹ 3,0 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 13 эдем ӹлен.
Тегуа.
Тегуа (англла Tegua тенгеок Middle Island) — Вануатун йыдвел Торба провинциштӹ Торрес ошмаотывлӓн ошмаоты. Территорижӹ 30,7 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 58 эдем ӹлен. Ошмаотышты 1 сола улы: Латеу (Lateu, Latew)
Банкс ошмаотывлӓ.
Банкс ошмаотывлӓ (бисламала Bankis, англла Banks Islands) — Вануатун йыдвел Торба провинциштӹ ошмаотывлӓ. 13 ошмаоты (бисламала "aelan") улы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 8,533 эдем ӹлен. Территорижӹ 780 км². Вуй-ошмаоты: Вануа-Лава.
Кампора-Сан-Джованни.
Кампора-Сан-Джованни (итальянла Campora San Giovanni) — Италин Калабри регионышты Козенца провинцин Амантея коммунын "frazione". Территорижӹ: 6.2 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 7,340 эдем ӹлен.
Ферия дель Соль.
Ферия дель Соль (испанилӓ Feria del Sol) — Венесуэлын Мерида халашты февраль тӹлзӹштӹ сек кого айо.
Гауа.
Гауа (англла Gaua) — Вануатун йыдвел Торба провинциштӹ кечӹвӓлвел Банкс ошмаотывлӓн сек кого ошмаотыжы. Территорижӹ 342 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 2491 эдем ӹлен. Ошмаотын сек кого халажы: "Jolap".
Йӹлмӹвлӓ.
Ошмаотышты 4 йӹлмӹ (бисламала "lanwis") улы.
Вануа-Лава.
Вануа-Лава (англла Vanua Lava) — Вануатун йыдвел Торба провинциштӹ Банкс ошмаотывлӓн сек кого 2-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 314 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 2623 эдем ӹлен. Ошмаотын сек кого халажы: "Sola".
Йӹлмӹвлӓ.
Ошмаотышты 2 йӹлмӹ (бисламала "lanwis") улы.
Урепарапара.
Урепарапара тенгеок Парапара (англла Ureparapara, Parapara) — Вануатун йыдвел Торба провинциштӹ Банкс ошмаотывлӓн сек кого 3-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 39 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 437 эдем ӹлен.
Йӹлмӹвлӓ.
Ошмаотышты 2 йӹлмӹ (бисламала "lanwis") улы.
Мота-Лава.
Мота-Лава тенгеок Моталава (англла Mota Lava, Motalava; мотлав йӹлмӹлӓ Mwotlap [ŋmʷɔtˈlap]) — Вануатун йыдвел Торба провинциштӹ Банкс ошмаотывлӓн сек кого 4-шӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 24 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 1640 эдем ӹлен. Ошмаотын сек кого халажы: "Lahlap".
Йӹлмӹвлӓ.
Ошмаотышты 1 йӹлмӹ (бисламала "lanwis") улы.
Мота (ошмаоты).
Мота (англла Mota) — Вануатун йыдвел Торба провинциштӹ Банкс ошмаотывлӓн сек кого 6-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 9,5 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 683 эдем ӹлен. Ошмаотын сек кого солажы: Веверао.
Йӹлмӹвлӓ.
Ошмаотышты 1 йӹлмӹ (бисламала "lanwis") улы.
Мере-Лава.
Мере-Лава (англла Merelava, Mere Lava, Star Island; мерлавла Mwerlap [ŋʷɞrlap]) — Вануатун йыдвел Торба провинциштӹ кечӹвӓлвел Банкс ошмаотывлӓн сек кого 5-шӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 18,0 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 647 эдем ӹлен. Ошмаотын сек кого солажы: "Tasmate".
Йӹлмӹвлӓ.
Ошмаотышты 1 йӹлмӹ (бисламала "lanwis") улы.
Эспириту-Санто.
Эспириту-Санто (англла Espiritu Santo, Santo) — Вануатун йыд-ирвел Санма провинциштӹ ошмаоты. Вануатушты кого ошмаотывлӓ ло гӹц 1-шӹ вӓрӹм нӓлеш. Территорижӹ 3,955.5 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 10,738 эдем ӹлен. Ошмаотын сек кого халажы: Луганвилл.
Мало (ошмаоты).
Мало (англла Malo) — Вануатун кечӹвӓлвел Санма провинциштӹ сек кого 2-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 180 км². 1979-шӹ ин тӹштӹ 2,312 эдем ӹлен.
Йӹлмӹвлӓ.
Ошмаотышты 1 йӹлмӹ (бисламала "lanwis") улы.
Оба (ошмаоты).
Амбае тенгеок Аоба, Оба (англла Ambae, Aoba, Leper's Island) — Вануатун йыдвел Пенама провинциштӹ сек кого ошмаотыжы. Территорижӹ 608 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 10.000 эдем ӹлен. Ошмаотын сек кого халажы: Saratamata.
Йӹлмӹвлӓ.
Ошмаотышты 2 йӹлмӹ (бисламала "lanwis") улы.
Пентекост.
Пентекост (англла Pentecost) — Вануатун кечӹвӓлвел Пенама провинциштӹ сек кого 2-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 490 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 12.000 эдем ӹлен. Ошмаотын сек кого халажы: Saratamata.
Йӹлмӹвлӓ.
Ошмаотышты 2 йӹлмӹ (бисламала "lanwis") улы.
Маэво.
Маэво (англла Maewo, Maéwo, Aurora Island) — Вануатун йыдвел Пенама провинциштӹ сек кого 3-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 303 км². 1979-шӹ ин тӹштӹ 1.822 эдем ӹлен.
Йӹлмӹвлӓ.
Ошмаотышты 4 йӹлмӹ (бисламала "lanwis") улы.
Малекула.
Малакула тенгеок Малекула (англла Malakula, Malekula) — покшал Вануатун вадывел Малампа провинциштӹ ошмаоты. Территорижӹ 2069 км². 2010-шы ин тӹштӹ 25 000 эдем ӹлен. Ошмаотын сек кого халажы дӓ Малампа провинцин вуйхалажы: Лакаторо.
Йӹлмӹвлӓ.
Ошмаотышты 27 йӹлмӹ (бисламала "lanwis") улы.
Амбрим.
Амбрим (англла Ambrym) — покшал Вануатун йыдвел Малампа провинциштӹ сек кого 2-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 678 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 10 000 эдем ӹлен.
Йӹлмӹвлӓ.
Ошмаотышты 5 йӹлмӹ (бисламала "lanwis") улы.
Паама.
Паама (англла Ambrym; паамала Voum) — покшал Вануатун кечӹвӓлвел Малампа провинциштӹ сек кого 2-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 32,3 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 2.000 эдем ӹлен. Ошмаотын сек кого слажы: "Liro".
Йӹлмӹвлӓ.
Ошмаотышты 1 йӹлмӹ (бисламала "lanwis") улы.
Эпи.
Эпи (тошты лӹм "Тасико"; англла Epi, Épi, Tasiko, Volcano Island) — кечӹвӓлвел Вануатун йыдвел Шефа провинциштӹ сек кого 2-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 444 км². 1986-шы ин тӹштӹ 3 035 эдем ӹлен. Ошмаотын сек кого солажы: Ringdove (Rovo)
Йӹлмӹвлӓ.
Ошмаотышты 7 йӹлмӹ (бисламала "lanwis") улы.
Шеперд ошмаотывлӓ.
Шеперд ошмаотывлӓ (англла Shepherd Islands) — кечӹвӓлвел Вануатун покшал Шефа провинциштӹ ошмаотывлӓ. Йыдвелнӹ Эпи кечӹвӓлвелнӹ Эфате доно пӹсмӓным кыча. Территорижӹ 88 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 3 634 эдем ӹлен. 11 ошмаоты (бисламала "aelan") улы. Вуй-ошмаоты: Тонгоа.
Йӹлмӹвлӓ.
Ошмаотышты 3 йӹлмӹ (бисламала "lanwis") улы.
Эфате.
Эфате (англла Efate, Éfaté) — кечӹвӓлвел Вануатун кечӹвӓлвел Шефа провинциштӹ сек кого ошмаотыжы. Вануатушты кого ошмаотывлӓ ло гӹц 3-шы вӓрӹм нӓлеш. Йыдвелнӹ Шеперд ошмаотывлӓ кечӹвӓл-ирвелнӹ Эроманга доно пӹсмӓным кыча. Территорижӹ 444 км². 1999-шӹ ин тӹштӹ 38,000 эдем ӹлен. Ошмаотын сек кого халажы дӓ Шефа провинцин вуйхалажы: Порт-Вила.
Йӹлмӹвлӓ.
Ошмаотышты 7 йӹлмӹ (бисламала "lanwis") улы.
Эроманга.
Эроманга тенгеок Эрроманго (англла Erromango) — кечӹвӓлвел Вануатун йыдвел Тафеа провинциштӹ ошмаоты. Территорижӹ 888,1 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 1.950 эдем ӹлен. Ошмаотын сек кого солажы: Потнарвин (Potnarvin).
Йӹлмӹвлӓ.
Ошмаотышты 2 йӹлмӹ (бисламала "lanwis") улы.
Изи Пӓмйӓл.
Изи Пӓмйӓл - Кӹлемар кымдемӹштӹш Кӹмйӓ вел сола.
Танна (ошмаоты).
Танна (англла Tanna, Tana) — кечӹвӓлвел Вануатун покшал Тафеа провинциштӹ ошмаоты. Йыдвелнӹ Эроманга кечӹвӓлвелнӹ Анейтьюм доно пӹсмӓным кыча. Территорижӹ 550 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 20 000 эдем ӹлен. Ошмаотын сек кого халажы: Ленакел. Ошмаотышты Тафеа провинцин вуйхалажы: Исангел
Йӹлмӹвлӓ.
Ошмаотышты 5 йӹлмӹ (бисламала "lanwis") улы.
Анейтьюм.
Анейтьюм тенгеок Анатом, Кеаму (англла Anatom, Aneityum, Kéamu) — кечӹвӓлвел Вануатун кечӹвӓлвел Тафеа провинциштӹ ошмаоты. Йыдвелнӹ Танна кечӹвӓлвелнӹ Шӹпӓн океан доно пӹсмӓным кыча. Территорижӹ 159.2 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 915 эдем ӹлен. Ошмаотын сек кого солажы: Анелкаухат (Anelghowhat).
Йӹлмӹвлӓ.
Ошмаотышты 1 йӹлмӹ (бисламала "lanwis") улы.
Тувалу.
Тувалу (тувалула Fakavae Aliki-Malo i Tuvalu, англла Tuvalu) — Океаништӹш ошмаоты кугижӓнӹш. 2010-шы ин тӹштӹ 10 472 эдем ӹлен. Территорижӹ 26 км². Вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Фунафути.
Йӹлмӹвлӓ.
Тувалушты 2 йӹлмӹ (тувалула "nganana") улы.
Фунафути.
Фунафути (тувалула дон англла Funafuti) — Тувалун атолл-вуйхалажы. Территорижӹ 2.4 км². 2002-шы ин тӹштӹ 4 492 ӹлен.
Тувалу ошмаотывлӓ.
Тувалу ошмаотывлӓ — Тувалушты 124 ошмаоты (дӓ атолл) улы.
Палау.
Палау (палаула Beluu ęr a Belau, англла Republic of Palau; официал лӹмжӹ — Палау Республика) — Микронезиштӹш ошмаоты кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Япони, вадывелнӹ Филиппинвлӓ, кечӹвӓлвелнӹ Индонези, ирвелнӹ Шӹпӓн океан доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 20,879 эдем ӹлен. Территорижӹ 459 км². Вуйхалажы: Нгерулмуд; сек кого халажы: Корор.
Йӹлмӹвлӓ.
Палаушты 4 йӹлмӹ (палаула "tekoi") улы.
Палау штатвлӓ.
Палау штатвлӓ — Палаушты 16 штат улы.
Аимелиик.
Аимелиик (палаула ?;англла Aimeliik) — Палаун кечӹвӓл-вадывел Бабелдаоб ошмаотышты штатшы. Штатын территорижӹ: 52 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 270 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Монгами.
Аираи.
Аираи (палаула ?;англла Airai) — Палаун кечӹвӓлвел Бабелдаоб ошмаотышты штатшы. Штатын территорижӹ: 44 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 2,723 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Нгеткиб.
Нгхесар.
Нгхесар (палаула ?; англла Ngchesar) — Палаун кечӹвӓл-ирвел Бабелдаоб ошмаотышты штатшы. Штатын территорижӹ: 41 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 254 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Нгерсуул.
Нгивал.
Нгивал (палаула ?; англла Ngiwal) — Палаун йыд-ирвел Бабелдаоб ошмаотышты штатшы. Штатын территорижӹ: 26 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 223 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Нгеркеаи.
Нгараард.
Нгараард (палаула ?; англла Ngaraard) — Палаун йыд-ирвел Бабелдаоб ошмаотышты штатшы. Штатын территорижӹ: 36 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 581 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Улиманг.
Мелекеок.
Мелекеок (палаула ?; англла Melekeok) — Палаун вадывел Бабелдаоб ошмаотышты штатшы. Штатын территорижӹ: 28 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 391 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Мелекеок.
Нгархелонг.
Нгархелонг (палаула ?; англла Ngarchelong) — Палаун йыдвел Бабелдаоб ошмаотышты штатшы. Штатын территорижӹ: 10 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 488 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Менгелланг.
Нгардмау.
Нгардмау (палаула ?; англла Ngardmau) — Палаун йыд-вадывел Бабелдаоб ошмаотышты штатшы. Штатын территорижӹ: 47 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 166 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Урдманг.
Нгаремленгуи.
Нгаремленгуи (палаула ?; англла Ngaremlengui) — Палаун вадывел Бабелдаоб ошмаотышты штатшы. Штатын территорижӹ: 65 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 317 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Имеонг.
Нгатпанг.
Нгатпанг (палаула ?; англла Ngatpang) — Палаун вадывел Бабелдаоб ошмаотышты штатшы. Штатын территорижӹ: 47 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 464 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Нгереклмадел.
Каянгел (штат).
Каянгел (палаула ?; англла Kayangel) — Палаун йыдвел штатшы. Штатын территорижӹ: 3 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 188 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Каянгел (Ngcheangel).
Ангаур.
Ангаур (палаула ?; англла Angaur, Ngeaur) — Палаун йыдвел штатшы. Штатын территорижӹ: 8 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 320 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Нгарамаш.
Корор (штат).
Корор (палаула ?; англла Koror) — Палаун йыдвел штатшы. Штатын территорижӹ: 18 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 12 676 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Корор.
Пелелиу (штат).
Пелелиу (палаула ?; англла Peleliu, Beliliou) — Палаун покшал штатшы. Штатын территорижӹ: 13 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 702 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Клоулклабед.
Сонсорол (штат).
Сонсорол (палаула ?; англла Sonsorol) — Палаун кечӹвӓлвел штатшы. Штатын территорижӹ: 3 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 100 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Донгосару.
Хатохобеи (штат).
Хатохобеи (палаула ?; тобилӓ Hatohobei; англла Hatohobei, Tobi Island) — Палаун кечӹвӓлвел штатшы. Штатын территорижӹ: 3 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 44 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Хатохобеи.
Нгерулмуд.
Нгерулмуд (палаула ?; англла Ngerulmud) — Палаун вуйхалажы дӓ Мелекеок штатын сек кого халажы. 2010-шы ин тӹштӹ 271 эдем ӹлен.
Тонга.
Тонга (тонгала Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga, англла Kingdom of Tonga; официал лӹмжӹ — Королевство Тонга) — Океаништӹш ошмаоты кугижӓнӹш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 104 000 эдем ӹлен. Территорижӹ 748 км². Вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Нукуалофа.
Йӹлмӹвлӓ.
Тонгашты 3 йӹлмӹ (палаула "faka") улы.
Нукуалофа.
Нукуалофа (тонгала дӓ англла Nukuʻalofa) — Тонган вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 1996-шы ин тӹштӹ 22 400 эдем ӹлен.
Науру.
Науру (наурула Ripublik Naoero, англла Republic of Nauru; официал лӹмжӹ — Науру Республика) — Микронезиштӹш ошмаоты кугижӓнӹш. 2010-шы ин тӹштӹ 9 322 эдем ӹлен. Территорижӹ 21 км². Вуйхалажы: Ярен.
Районвлӓжӹ.
Наурушты 14 кымдем улы: Айво, Анабар, Анетан, Анибар, Баити, Боэ, Буада, Денигомоду, Ева, Июв, Мененг, Нибок, Уабо, Ярен.
Йӹлмӹвлӓ.
Наурушты 3 йӹлмӹ (наурула "edorer ") улы.
Науру кымдемвлӓ.
Науру кымдемвлӓ — Наурушты 14 кымдем (наурула itubwañ; англла district) улы.
Айво (кымдем).
Айво (наурула дӓ англла Aiwo) — Наурун вадывел кымдемшы. Кымдемын территорижӹ: 100 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 1 092 эдем ӹлен.
Денигомоду.
Денигомоду (наурула дӓ англла Denigomodu) — Наурун вадывел кымдемшы. Кымдемын территорижӹ: 118 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 2 827 эдем ӹлен.
Нибок.
Нибок (наурула дӓ англла Nibok) — Наурун вадывел кымдемшы. Кымдемын территорижӹ: 136 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 432 эдем ӹлен.
Уабо.
Уабо (наурула дӓ англла Uaboe) — Наурун вадывел кымдемшы. Кымдемын территорижӹ: 97 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 335 эдем ӹлен.
Буада (кымдем).
Буада (наурула дӓ англла Buada) — Наурун покшал кымдемшы. Кымдемын территорижӹ: 266 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 716 эдем ӹлен.
Боэ (кымдем).
Боэ (наурула дӓ англла Boe) — Наурун кечӹвӓл-вадывел кымдемшы. Кымдемын территорижӹ: 66 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 795 эдем ӹлен.
Ярен.
Ярен (наурула дӓ англла Yaren) — Наурун кечӹвӓлвел кымдемшы дэ-факто вуйхалажы. Кымдемын территорижӹ: 150 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 820 эдем ӹлен.
Мененг (кымдем).
Мененг (наурула дӓ англла Meneng) — Наурун кечӹвӓлвел кымдемшы. Кымдемын территорижӹ: 288 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 1 830 эдем ӹлен.
Анибар (кымдем).
Анибар (наурула дӓ англла Anibare) — Наурун ирвел кымдемшы. Кымдемын территорижӹ: 314 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 160 эдем ӹлен.
Июв.
Июв (наурула дӓ англла Ijuw) — Наурун йыд-ирвел кымдемшы. Кымдемын территорижӹ: 112 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 303 эдем ӹлен.
Анабар (кымдем).
Анабар (наурула дӓ англла Anabar) — Наурун йыд-ирвел кымдемшы. Кымдемын территорижӹ: 143 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 502 эдем ӹлен.
Баити.
Баити (наурула дӓ англла Baiti) — Наурун йыд-вадывел кымдемшы. Кымдемын территорижӹ: 123 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 572 эдем ӹлен.
Ева (кымдем).
Ева (наурула дӓ англла Ewa) — Наурун йыдвел кымдемшы. Кымдемын территорижӹ: 117 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 318 эдем ӹлен.
Анетан.
Анетан (наурула дӓ англла Anetan) — Наурун йыдвел кымдемшы. Кымдемын территорижӹ: 100 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 516 эдем ӹлен.
Кирибати.
Кирибати (кирибатилӓ Ribaberiki Kiribati, англла Republic of Kiribati; официал лӹмжӹ — Кирибати Республика) — Микронезиштӹш ошмаоты кугижӓнӹш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 98 000 эдем ӹлен. Территорижӹ 811 км². Вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Йыдвел Тарава.
Йӹлмӹвлӓ.
Кирибатиштӹ 3 йӹлмӹ (кирибатилӓ "edorer ") улы.
Фиджи.
Фиджи (фиджилӓ Matanitu ko Viti, англла Republic of Fiji, фиджи хиндилӓ फ़िजी गणराज्य Fijī Ripablik; официал лӹмжӹ — Фиджи Республика) — Океаништӹш ошмаоты кугижӓнӹш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 849 000 эдем ӹлен. Территорижӹ 18,274 км². Вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Сува.
Йӹлмӹвлӓ.
Фиджиштӹ 10 йӹлмӹ (фиджилӓ "vosa") улы.
Самоа.
Самоа (самоала Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Samoa, англла Independent State of Samoa; официал лӹмжӹ — Независимое Государство Самоа) — Океаништӹш ошмаоты кугижӓнӹш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 179 000 эдем ӹлен. Территорижӹ 2,831 км². Вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Апиа.
Районвлӓжӹ.
1 включая острова Маноно, Аполима и Нуулопа
² включая острова Алеипата и остров Нуусафее
³ часть округа расположена на Уполу (включая деревни Саламуму-Уту и Леауваа)
Йӹлмӹвлӓ.
Самоышты 2 йӹлмӹ (самоала "gagana") улы.
Самоа районвлӓ.
Самоа районвлӓ — Самоашты 11 район (самоала itūmālō) улы.
Туамасага.
Туамасага (самоала дӓ англла Tuamasaga) — Самоан покшал Уполу ошмаотышты районжы. Территорижӹ: 479 км². 2001-шӹ ин тӹштӹ 83 191 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Афега.
Аана.
Аана (самоала дӓ англла A'ana) — Самоан вадывел Уполу ошмаотышты районжы. Территорижӹ: 193 км². 2001-шӹ ин тӹштӹ 20 167 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Леулумоега.
Аига-и-ле-Таи.
Аига-и-ле-Таи (самоала дӓ англла Aiga-i-le-Tai) — Самоан вадывел Уполу ошмаотышты дӓ Маноно, Аполима дон Нуулопа ошмаотывлӓштӹ районжы. Территорижӹ: 27 км². 2001-шӹ ин тӹштӹ 4 508 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Мулифануа.
Атуа.
Атуа (самоала дӓ англла Atua) — Самоан ирвел Уполу ошмаотышты дӓ Алеипата дон Нуусафее ошмаотывлӓштӹ районжы. Территорижӹ: 413 км². 2001-шӹ ин тӹштӹ 21 168 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Луфилуфи.
Ваа-о-Фоноти.
Ваа-о-Фоноти (самоала дӓ англла Va'a-o-Fonoti) — Самоан йыд-ирвел Уполу ошмаотышты районжы. Территорижӹ: 38 км². 2001-шӹ ин тӹштӹ 1 666 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Самамеа.
Фаасалелеага.
ирвел Савайи дӓ вадывел Уполу ошмаотывлӓ
Фаасалелеага (самоала дӓ англла Fa'asaleleaga) — Самоан ирвел Савайи ошмаотышты районжы. Территорижӹ: 266 км². 2001-шӹ ин тӹштӹ 12 949 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Сафотулафаи.
Гагаэмауга.
Гагаэмауга (самоала дӓ англла Gaga'emauga) — Самоан йыд-ирвел Савайи ошмаотышты дӓ Уполу ошмаотышты (Саламуму-Уту дон Леауваа солавлӓ) районжы. Территорижӹ: 223 км². 2001-шӹ ин тӹштӹ 7 108 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Салеаула.
Гагаифомауга.
Гагаифомауга (самоала дӓ англла Gaga'ifomauga) — Самоан йыдвел Савайи ошмаотышты районжы. Территорижӹ: 365 км². 2001-шӹ ин тӹштӹ 4 770 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Аопа.
Ваисигано.
Ваисигано (самоала дӓ англла Vaisigano) — Самоан вадывел Савайи ошмаотышты районжы. Территорижӹ: 178 км². 2001-шӹ ин тӹштӹ 6 643 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Асау.
Сатупаитеа.
Сатупаитеа (самоала дӓ англла Satupa'itea) — Самоан кечӹвӓл-вадывел дон кечӹвӓл-ирвел Савайи ошмаотышты районжы. Территорижӹ: 127 км². 2001-шӹ ин тӹштӹ 5 556 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Гаутаваи.
Палаули.
Палаули (самоала дӓ англла Palauli) — Самоан кечӹвӓлвел Савайи ошмаотышты районжы. Территорижӹ: 523 км². 2001-шӹ ин тӹштӹ 8 984 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Ваилоа.
Афега.
Афега (самоала дӓ англла Afega) — Самоаштыш Туамасага районын вуйхалажы.
Леулумоега.
Леулумоега (самоала дӓ англла Leulumoega) — Самоаштыш Аана районын вуйхалажы. 2006-шы ин тӹштӹ 1 290 эдем ӹлен.
Мулифануа.
Мулифануа (самоала дӓ англла Mulifanua) — Самоаштыш Аига-и-ле-Таи районын вуйхалажы.
Луфилуфи.
Луфилуфи (самоала дӓ англла Lufilufi) — Самоаштыш Атуа районын вуйхалажы.
Самамеа.
Самамеа (самоала дӓ англла Samamea) — Самоаштыш Ваа-о-Фоноти районын вуйхалажы.
Сафотулафаи.
Сафотулафаи (самоала дӓ англла Safotulafai) — Самоаштыш Фаасалелеага районын вуйхалажы.
Салеаула.
Салеаула (самоала дӓ англла Saleaula) — Самоаштыш Гагаэмауга районын вуйхалажы. 2006-шы ин тӹштӹ 579 эдем ӹлен.
Аопа.
Аопа (самоала дӓ англла Saleaula) — Самоаштыш Гагаифомауга районын вуйхалажы.
Асау.
Асау (самоала дӓ англла Asau) — Самоаштыш Ваисигано районын вуйхалажы.
Ваилоа.
Ваилоа (самоала дӓ англла Vailoa) — Самоаштыш Палаули районын вуйхалажы. 2011-шы ин тӹштӹ 770 эдем ӹлен.
Уполу.
Уполу (самоала дӓ англла Upolu) — ирвел Самоан сек кого 2-шы ошмаотышты. Территорижӹ: 1,125 км². 2001-шӹ ин тӹштӹ 134 400 эдем ӹлен. Ошмаотын сек кого халажы: Апиа.
Савайи.
Савайи (самоала дӓ англла Savai'i) — вадывел Самоан сек кого ошмаотышты. Территорижӹ: 1,694 км². 2006-шы ин тӹштӹ 43,142 эдем ӹлен.
Аполима.
Аполима (самоала дӓ англла Apolima) — покшал Самоаштыш Аига-и-ле-Таи районын ошмаотышты. Территорижӹ: 1,4 км². 2006-шы ин тӹштӹ 75 эдем ӹлен.
Маноно.
Маноно (самоала дӓ англла Manono) — покшал Самоаштыш Аига-и-ле-Таи районын ошмаотышты. Территорижӹ: 3 км². 2006-шы ин тӹштӹ 889 эдем ӹлен.
Папуа — У Гвиней.
Папуа — У Гвинейӹн йолажы
Папуа — У Гвинейӹн вӓрлӓнӹмӹштӹ
Папуа — У Гвиней (англла Papua New Guinea, Independent State of Papua New Guinea, ток-писинлӓ Papua Niugini, Independen Stet bilong Papua Niugini, хири-мотула Papua Niu Gini; официал лӹмжӹ — Независимое Государство Папуа — Новая Гвинея) — Океаништӹш вадывел У Гвиней ошмаотышты кугижӓнӹш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 6 732 000 эдем ӹлен. Территорижӹ 462,840 км². Вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Порт-Морсби.
Регионвлӓжӹ.
Папуа — У Гвинейӹштӹ 4 регион улы.
Йӹлмӹвлӓ.
Папуа — У Гвинейиштӹ 820-830 йӹлмӹ улы.
Папуа — У Гвиней провинцивлӓ.
Папуа — У Гвиней провинцивлӓ
Апиа.
Апиа (самоала дӓ англла Apia) — Самоан Уполу ошмаотышты вуйхалажы. Территорижӹ 60 км². 2006-шы ин тӹштӹ 37 708 ӹлен.
Порт-Морсби.
Порт-Морсби (англла Port Moresby, ток-писинлӓ дӓ хири-мотула Pot Mosbi) — Папуа — У Гвинейӹн вуйхалажы. Территорижӹ 240 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 307 643 ӹлен.
Герреро.
Герреро (испанилӓ Guerrero; официал лӹмжӹ: Estado Libre y Soberano de Guerrero) — Мексикан штатшы. Штатын территорижӹ: 63,621 км². 2010-шы ин тӹштӹ 3,388,768 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Чильпансинго; сек кого халажы: Акапулько.
Чильпансинго.
Чильпансинго тенгеок Чильпансинго-де-лос-Браво (испанилӓ Chilpancingo de los Bravo) — Мексикан Герреро штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 2,338.4 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 166,796 (метропол: 214,219) эдем ӹлен.
Акапулько.
Акапулько (испанилӓ Acapulco; официал лӹмжӹ: Acapulco de Juárez) — Мексикан Герреро штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 1,880.60 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 717,766 эдем ӹлен.
Гуанахуато.
Веракрус (испанилӓ Guanajuato; официал лӹмжӹ: Estado Libre y Soberano de Guanajuato) — Мексикан штатшы. Штатын территорижӹ: 30,608 км². 2010-шы ин тӹштӹ 5,486,372 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Гуанахуато; сек кого халажы: Леон.
Гуанахуато (хала).
Гуанахуато (испанилӓ Guanajuato) — Мексикан Гуанахуато штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 71.56 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 153,364 эдем ӹлен.
Леон (Гуанахуато).
Леон (испанилӓ León; официал лӹмжӹ: León de los Aldama) — Мексикан Гуанахуато штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 1,219.67 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1,436,733 (метропол: 1,792,047) эдем ӹлен.
Австрали.
Австрали (англла Australia; официал лӹмжӹ: Commonwealth of Australia) — Океаништӹш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Индонези, Ирвел Тимор дӓ Папуа — У Гвиней йыд-ирвелнӹ Соломон Ошмаотывлӓ, Вануату дӓ У Каледони, кечӹвӓл-ирвелнӹ У Зеланди доно пӹсмӓным кыча. Территорижӹ 7,617,930 км². 2011-шӹ ин тӹштӹ 22 625 087 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Канберра; сек кого халажы: Сидней.
У Зеланди.
У Зеланди (англла New Zealand, маорилӓ Aotearoa) — Океаништӹш кугижӓнӹш. Территорижӹ 268,021 км². 2010-шы ин тӹштӹ 4 393 500 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Веллингтон; сек кого халажы: Окленд.
У Зеландин сек кого ошмаотывлӓ: Кечӹвӓлвелнӹш ошмаоты дон Йыпелвелнӹш ошмаоты.
Индонези.
Индонези (индонезилӓ Indonesia; официал лӹмжӹ: Republik Indonesia) — кечӹвӓл-ирвел Азиштӹш кугижӓнӹш. Территорижӹ 1,919,440 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 238 000 000 эдем ӹлен. Вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Джакарта.
Анкваб, Александр Золотинскович.
Александр Золотинскович Анкваб (абхазла Алықьсандр Золотинска-иҧа Анқәаб, 26-шы декабрь 1952-шы и, Сухум, Абхази) — абхаз кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Абхазин 3-шы президентжӹ, кыдым 21-шӹ майын 2011-шӹ ин айырымы.
Консепсьон (Чили хала).
Консепсьон (испанилӓ Concepción, La Concepción de María Purísima del Nuevo Extremo) — Чилин Консепсьон провинцин вуйхалажы. Халан территорижӹ: 222 км². 2006-шы ин тӹштӹ 292,589 (метропол: 1,322,581) эдем ӹлен.
Эяк йӹлмӹ.
Эяк йӹлмӹ (эякла I·ya·q; тлингитлӓ Yatk̲wáan; англла Eyak) — на-дене группыш эяк-атабаск sub-группыш пырышы "extinct" (2008 ин) йӹлмӹ. Эяквлӓ лошты кычылтмы йӹлмӹ, тӹнгжӹм Америкын ушымы штатвлӓшты Аляска штат попат.
Тлингит йӹлмӹ.
Тлингит йӹлмӹ (тлингитлӓ Lingít Yoo X̲'atángi; англла Tlingit) — на-дене группыш пырышы йӹлмӹ. Тлингитвлӓ лошты кычылтмы йӹлмӹ, тӹнгжӹм Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штат дӓ вадывел Канадышты попат.
Эяквлӓ.
Эяквлӓ (эякла I·ya·q; тлингитлӓ Yatk̲wáan; англла Eyak) — на-дене группыш пырышы "extinct" эяк йӹлмӹлӓ попышы кечӹвӓл-ирвел Аляскышты ӹлӹшӹ халык. Эяквлӓ цилажӹ 428 (июнь 2010 ин) нарӹн ылыт.
Тлингитвлӓ.
Тлингитвлӓ (тлингитлӓ Lingít тенгеок Łingít; англла Tlingit) — на-дене группыш пырышы тлингит йӹлмӹлӓ попышы кечӹвӓл-ирвел Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатышты дӓ вадывел Канадышты ӹлӹшӹ халык. Тлингитвлӓ цилажӹ 15 200 (14 000 АУШ-шты дӓ 1 200 Канадышты) нарӹн ылыт.
Фэрбенкс.
Фэрбенкс (англла Fairbanks) — Америкын ушымы штатвлӓшты Аляска штатын халажы. Халан территорижӹ: 84.6 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 35 132 эдем ӹлен.
Колледж (Аляска).
Колледж (англла College) — Америкын ушымы штатвлӓшты Аляска штатын халажы. Халан территорижӹ: 49.4 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 13 428 эдем ӹлен.
Кетчикан.
Анкоридж (англла Ketchikan; тлингитлӓ Kichxáan) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын халажы. Халан территорижӹ: 10.7 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 7 000 эдем ӹлен.
Ситка.
Ситка (англла Sitka) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын халажы. Халан территорижӹ: 12,461.8 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 8,986 эдем ӹлен.
Лӹмжӹ.
Хала лӹмӹн этимологижӹ тлингитлӓ «Sheet’-ká» шамак гӹц лин.
Василла.
Василла (англла Wasilla) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын халажы. Халан территорижӹ: 7,831км². 2010-шы ин тӹштӹ 7 000 эдем ӹлен.
Кенай (Аляска).
Русская православная церковь в городе Кенай
Кенай (англла Kenai) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын халажы. Халан территорижӹ: 92.0 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 7 686 эдем ӹлен.
Кадьяк (Аляска).
Кадьяк тенгеок Кодьяк (англла Kodiak; алютиклӓ Sun’aq) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын Кадьяк ошмаотышты эскимос алютик (сугпиак) халыкын халажы. Халан территорижӹ: 12.10 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 6 228 эдем ӹлен.
Кадьяк (ошмаоты).
Кадьяк ошмаоты дон Кадьяк хала
Кадьяк (англла Kodiak; алютиклӓ Qikertaq) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын эскимос алютик (сугпиак) халыкын дӓ Кадьяк ошмаотывлӓн сек кого ошмаотыжы. Территорижӹ: 9,311.24 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 13 740 эдем ӹлен. Сек кого халажы: Кадьяк
Палмер (Аляска).
Палмер (англла Kodiak) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын халажы. Халан территорижӹ: 9.7 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 4 533 эдем ӹлен.
Бетел.
Бетел (англла Bethel; юпиклӓ Mamterilleq) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 126.5 км². 2006-шы ин тӹштӹ 6 356 эдем ӹлен.
Уткиагвик.
Барроу (англла Barrow; инюпиакла Utqiaġvik тенгеок Ukpiaġvik) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыдвел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 55.2 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 4 581 эдем ӹлен.
Уналашка (хала).
Уналашка (англла Unalaska; алеутла Iluulux̂) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын алеут халыкын халажы. Халан территорижӹ: 549.9 км². 2010-шы ин тӹштӹ 4 376 эдем ӹлен.
Валдиз (Аляска).
Валдиз (англла Valdez) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын халажы. Халан территорижӹ: 717.6 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 4 036 эдем ӹлен.
Петербург (Аляска).
Петербург (англла Petersburg) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын тлингит халыкын халажы. Халан территорижӹ: 119.2 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 3,224 эдем ӹлен.
Кордова (Аляска).
Кордова (англла Cordova) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын эяк халыкын халажы. Халан территорижӹ: 195.9 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 2 454 эдем ӹлен.
Солдотна.
Солдотна (англла Soldotna) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын халажы. Халан территорижӹ: 19.2 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 3 759 эдем ӹлен.
Хомер (Аляска).
Хомер (англла Homer) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын халажы. Халан территорижӹ: 58.1 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 5 364 эдем ӹлен.
Ном (Аляска).
Ном (англла Nome; инюпиакла Siqnazuaq) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 55.9 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 3 505 эдем ӹлен.
Коцебу (Аляска).
Коцебу (англла Kotzebue; инюпиакла Qikiqtaġruk) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 74.2 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 3 152 эдем ӹлен.
Сьюард (Аляска).
Сьюард (англла Seward) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын халажы. Халан территорижӹ: 55.8 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 2 830 эдем ӹлен.
Диллинхэм.
Диллинхэм (англла Dillingham; юпиклӓ Curyung) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 92.6 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 2 466 эдем ӹлен.
Хейнс (Аляска).
Хейнс (англла Haines) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын халажы. Халан территорижӹ: 55.8 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 1 811 эдем ӹлен.
Норт-Поул.
Норт-Поул (англла North Pole) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал Аляска штатын халажы. Халан территорижӹ: 10.9 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 2 226 эдем ӹлен.
Эстер (хала).
Эстер (англла Ester) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал-ирвел Аляска штатын халажы. Халан территорижӹ: 167.5 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 1 978 эдем ӹлен.
Делта-Джанкшен.
Делта-Джанкшен (англла Delta Junction) — Америкын ушымы штатвлӓшты ирвел Аляска штатын халажы. Халан территорижӹ: 44.7 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 840 эдем ӹлен.
Гленналлен.
Гленналлен (англла Glennallen; атнала Ciisik’e Na’) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын халажы. Халан территорижӹ: 297.5 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 554 эдем ӹлен.
Альтенштайни.
Альтенштайни () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ аламани улы.
Аткасук.
Аткасук (англла дон инюпиакла Atqasuk) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыдвел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 109.7 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 201 эдем ӹлен.
Кактовик.
Кактовик (англла Kaktovik; инюпиакла Qaagtuviġmiut) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-ирвел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 2.6 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 258 эдем ӹлен.
Нуиксат.
Нуиксат (англла Nuiqsut; инюпиакла Nuiqsat) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыдвел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 23.9 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 367 эдем ӹлен.
Пойнт-Хоуп.
Semi-underground men's community house (Qargi) with bowhead whale bones, Пойнт-Хоуп, 1885
Пойнт-Хоуп (англла Point Hope; инюпиакла Tikiġaq) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 16.6 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 668 эдем ӹлен.
Пойнт-Лей.
Пойнт-Лей (англла Point Lay; инюпиакла Kali) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 89.3 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 247 эдем ӹлен.
Уейнрайт.
Уейнрайт (англла Wainwright; инюпиакла Ulġuniq) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 109.9 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 480 эдем ӹлен.
Анактувук Пасс.
Анактувук Пасс (англла Anaktuvuk Pass; инюпиакла Anaqtuuvak тенгеок Naqsraq) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыдвел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 12.7 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 249 эдем ӹлен.
Амблер.
Амблер (англла Ambler; инюпиакла Ivisaappaat) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 27.8 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 259 эдем ӹлен.
Бакленд (Аляска).
Бакленд (англла Buckland; инюпиакла Nunatchiaq) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 3.7 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 458 эдем ӹлен.
Диринг.
Диринг (англла Deering; инюпиакла Ipnatchiaq) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 13.6 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 133 эдем ӹлен.
Киана.
Диринг (англла Kiana; инюпиакла Katyaak тенгеок Katyaaq) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 0.6 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 383 эдем ӹлен.
Кивалина.
Кивалина (англла Kivalina; инюпиакла Kivalliñiq) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 10.0 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 406 эдем ӹлен.
Кобук.
Кобук (англла Kobuk; инюпиакла Laugviik) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 43.6 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 109 эдем ӹлен.
Ноатак.
Ноатак (англла Noatak; инюпиакла Nuataaq) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 31.7 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 512 эдем ӹлен.
Нурвик.
Нурвик (англла Noorvik; инюпиакла Nuurvik) — Америкын ушымы штатвлӓжӹн йыд-вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 3.5 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 642 эдем ӹлен.
Селавик.
Селавик (англла Selawik; инюпиакла Siilvik тенгеок Akuligaq) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 8.9 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 846 эдем ӹлен.
Шаньнак.
Шаньнак (англла Shungnak; инюпиакла Isiŋnaq тенгеок Nuurviuraq) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 24.9 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 272 эдем ӹлен.
Стеббинс.
Стеббинс (англла Stebbins; юпиклӓ Tapraq; инюпиакла Tapqaq) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 95.6 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 552 эдем ӹлен.
Сент-Майкл (Аляска).
Сент-Майкл (англла St. Michael; юпиклӓ Taciq) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 95.6 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 552 эдем ӹлен.
Теллер-Мишен.
Теллер-Мишен (англла Brevig Mission; инюпиакла Sitaisaq тенгеок Sinauraq) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 6.8 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 278 эдем ӹлен.
Элим.
Элим (англла Elim; юпиклӓ Neviarcaurluq) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 6.3 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 316 эдем ӹлен.
Головин.
Головин (англла Golovin; инюпиакла Siŋik; юпиклӓ Cingik) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 9.7 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 145 эдем ӹлен.
Койук.
Койук (англла Koyuk; инюпиакла Quyuk) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 12.3 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 299 эдем ӹлен.
Шактулик.
Шактулик (англла Shaktoolik; инюпиакла Saqtuliq) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 2.7 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 232 эдем ӹлен.
Шишмареф.
Шишмареф (англла Shishmaref; инюпиакла Qiġiqtaq) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 18.8 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 565 эдем ӹлен.
Теллер.
Теллер (англла Teller; инюпиакла Tala) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 5.5 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 269 эдем ӹлен.
Аналаклит.
Аналаклит (англла Unalakleet; инюпиакла Uŋalaqłiq) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 13.3 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 752 эдем ӹлен.
Уэльс (Аляска).
мини
Уэльс (англла Wales; инюпиакла Kiŋigin) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 7.3 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 153 эдем ӹлен.
Эскимосвлӓ.
Инюпиак Налукатак айо, Барроу, Аляска, 23-шы июньын 2006
Эскимосвлӓ — эскимос-алеут группыш пырышы Эскимос-алеут йӹлмӹвлӓлӓ попышы йыдпел Сибирьӹштӹ дӓ Йыдпел Америкышты ӹлӹшӹ халык. Эскимосвлӓ цилӓжӹ 150.000 нӓрӹн ылыт.
Акиачак.
Акиачак (англла Akiachak; юпиклӓ Akiacuaq) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 17.5 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 585 эдем ӹлен.
Акиак.
Акиак (англла Akiak; юпиклӓ Akiaq) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 7.9 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 309 эдем ӹлен.
Алекнагик.
Алекнагик (англла Aleknagik; юпиклӓ Alaqnaqiq) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 48.6 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 224 эдем ӹлен.
Алаканук.
Алаканук (англла Alakanuk; юпиклӓ Alarneq) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 106.2 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 703 эдем ӹлен.
Аниак.
Аниак (англла Aniak; юпиклӓ Anyaraq) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 22.8 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 573 эдем ӹлен.
Платинум (Аляска).
Платинум (англла Platinum; юпиклӓ Arviiq) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 115.8 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 41 эдем ӹлен.
Маунтин-Вилладж.
Маунтин-Вилладж (англла Mountain Village; юпиклӓ Asaacarsaq) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 11.3 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 816 эдем ӹлен.
Атмаутлуак.
Атмаутлуак (англла Atmautluak; юпиклӓ Atmaulluaq) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 8.7 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 294 эдем ӹлен.
Слитмьют.
Слитмьют (англла Sleetmute; юпиклӓ Cellitemiut) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 272.6 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 100 эдем ӹлен.
Нью-Стуяхок.
Нью-Стуяхок (англла New Stuyahok; юпиклӓ Cetuyaraq) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 89.6 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 478 эдем ӹлен.
Чевак.
Чевак (англла Chevak; юпиклӓ Cev’aq) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимос юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 3 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 828 эдем ӹлен.
Чефорнак.
Чефорнак (англла Chefornak; юпиклӓ Cevv’arneq) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 16.8 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 395 эдем ӹлен.
Чуатбалук.
Чуатбалук (англла Chuathbaluk; юпиклӓ Curarpalek) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 13.9 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 395 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «curaq» ('Vaccinium uliginosum'), «-pa-» ('кого') дон «-lek» ('place') шамаквлӓ гӹц лин.
Эджегик.
Эджегик (англла Egegik; юпиклӓ Igyagiiq) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 347 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 96 эдем ӹлен.
Айгугиг.
Айгугиг (англла Igiugig; юпиклӓ Igyaraq) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын солажы. Халан территорижӹ: 54.7 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 53 эдем ӹлен.
Ик (Аляска).
Ик (англла Eek; юпиклӓ Iik) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 2.7 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 281 эдем ӹлен.
Илламна.
Илламна (англла Iliamna) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын атабаск (дена’ина) халыкын халажы. Халан территорижӹ: 94.5 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 102 эдем ӹлен.
Эммонак.
Эммонак (англла Emmonak; юпиклӓ Imangaq) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын эскимос юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 22.4 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 831 эдем ӹлен.
Холи-Кросс (Аляска).
Холи-Кросс (англла Holy Cross; дег-хитанла Deloy Chet, юпиклӓ Ingirraller) — Америкын ушымы штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын дег-хитан дӓ эскимос юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 97 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 204 эдем ӹлен.
Твин-Хиллз.
Твин-Хиллз (англла Twin Hills; юпиклӓ Ingricuar) — Америкын ушымы штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын солажы. Халан территорижӹ: 57.2 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 69 эдем ӹлен.
Эквок.
Эквок (англла Ekwok; юпиклӓ Iquaq) — Америкын ушымы штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 44.9 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 132 эдем ӹлен.
Рашен-Мишен.
Рашен-Мишен (англла Russian Mission; юпиклӓ Iqugmiut) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 16.0 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 320 эдем ӹлен.
Конгиганак.
Конгиганак (англла Kongiganak; юпиклӓ Kangirnaq) — Америкын ушымы штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 4.8 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 359 эдем ӹлен.
Касиглук.
Касиглук (англла Kasigluk; юпиклӓ Kassigluq) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 34.3 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 543 эдем ӹлен.
Оскарвилль.
Оскарвилль (англла Oscarville; юпиклӓ Kuiggayagaq) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын солажы. Халан территорижӹ: 4.3 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 61 эдем ӹлен.
Кветлук.
Кветлук (англла Kwethluk; юпиклӓ Kuiggluk) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 30.3 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 716 эдем ӹлен.
Америкын Ушымы Штатвлӓжӹ.
АУШ-ын гербшӹ
АУШ-ын йолажы
Америкын Ушымы Штатвлӓжӹ -АУШ (,) — Йыдпел Америкыштыш кугижӓнӹш. Кымдец донжы мӱлӓндӹ вӹлнӹ нӹлӹмшӹ 9 518 900 км², ӹлӹзӹ шот доно 304 139000 кымшы вӓрӹм нӓлеш. Вуйхалажы- Вашингтон.
Квигиллингок.
Квигиллингок (англла Kwigillingok; юпиклӓ Kuigilnguq) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 52.4 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 338 эдем ӹлен.
Кинхагак.
Кинхагак (англла Quinhagak тенгеок Kwinhagak; юпиклӓ Kuinerraq) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 13.6 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 555 эдем ӹлен.
Левелок.
Левелок (англла Levelock; юпиклӓ Liivlek) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын солажы. Халан территорижӹ: 37.6 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 122 эдем ӹлен.
Гудньюс-Бей.
Гудньюс-Бей (англла Goodnews Bay; юпиклӓ Mamterat) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 8.2 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 231 эдем ӹлен.
Манокотак.
Манокотак (англла Manokotak; юпиклӓ Manuquutaq) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 96.5 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 405 эдем ӹлен.
Скаммон-Бей.
Скаммон-Бей (англла Scammon Bay; юпиклӓ Marayaarmiut тенгеок Marayaaq) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 96.5 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 505 эдем ӹлен.
Маршалл (Аляска).
Маршалл (англла Marshall; юпиклӓ Masserculleq) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 12.2 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 378 эдем ӹлен.
Мекорйук.
Мекорйук (англла Mekoryuk; нунивак чупиклӓ Mikuryarmiut, аляска юпиклӓ Mikuryaq) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын Нунивак ошмаотышты эскимос юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 19.1 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 210 эдем ӹлен.
Нунивак.
Нунивак (англла Nunivak; нунивак чупиклӓ Nuniwar, аляска юпиклӓ Nunivaaq) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимос чупик халыкын ошмаотыжы. Ошмаотын территорижӹ: 1631.97 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 210 эдем ӹлен.
Накнек.
Накнек хала, кӓнгӹж 2007 ин
Накнек (англла Naknek; юпиклӓ Nakniq) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 219.7 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 678 эдем ӹлен.
Сауз-Накнек.
Сауз-Накнек (англла South Naknek; юпиклӓ Qinuyang) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 252.6 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 137 эдем ӹлен.
Хупер-Бей.
Хупер-Бей чупик пӱэргӹ, 1930 ин
Хупер-Бей (англла Hooper Bay; юпиклӓ Naparyaarmiut) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 22.7 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 1,014 эдем ӹлен.
Напакиак.
Напакиак (англла Napakiak; юпиклӓ Naparyarraq) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 13.0 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 354 эдем ӹлен.
Напаскиак.
Напаскиак (англла Napaskiak; юпиклӓ Napaskiaq) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 9.9 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 391 эдем ӹлен.
Питкас-Пойнт.
Питкас-Пойнт (англла Pitkas Point тенгеок Pitka’s Point; юпиклӓ Negeqliim Painga) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 3.9 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 125 эдем ӹлен.
Сент-Мерис (Аляска).
Сент-Мерис (англла St. Marys; юпиклӓ Negeqliq) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 130 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 500 эдем ӹлен.
Найтмьют.
Найтмьют (англла Nightmute; юпиклӓ Negtemiut) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 263.0 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 209 эдем ӹлен.
Ньюток.
Ньюток (англла Newtok; юпиклӓ Niugtaq) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 2.9 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 321 эдем ӹлен.
Токсук-Бей.
Токсук-Бей (англла Toksook Bay; юпиклӓ Nunakauyaq) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 191.7 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 534 эдем ӹлен.
Юпиквлӓ.
Юпиквлӓ — эскимос группыш пырышы юпик йӹлмӹвлӓлӓ попышы йыд-ирвел Сибирьӹштӹ (Чукотка пел ошмаоты) дӓ Аляскышты ӹлӹшӹ халык. Юпиквлӓ цилажӹ 29.100 нарӹн ылыт.
Аляска юпиквлӓ.
Аляска юпиквлӓ — юпик группыш пырышы аляска юпиклӓ попышы вадывел дӓ кечӹвӓл-вадывел Аляскышты ӹлӹшӹ эскимос халык. Аляска юпиквлӓ цилажӹ 24.300 нарӹн ылыт.
Эскимо.
Эскимом шанен лыкшы Кристьян Кент Нельсон (Christian Kent Nelson), 1922.
Эскимо́ () — шӹшер гӹц ӹштӹмӹ шоколад вӹлвӓлӓн кашаргы вӹлӓн цикӓлмӹ иӓн. Эскимом 1920-шы ивлӓн Америкышты Gervais (кӹзӹт Danone) концернышты шанен лыкмы.
Лӹмӹн этимологижӹ эскимос шамак гӹц лин.
Алютиквлӓ.
Алютиквлӓ тенгеок Сугпиаквлӓ, Супиквлӓ (алютиклӓ Sugpiaq sg, Sugpiak dual, Sugpiat pl тенгеок Alutiiq sg, Alutiik dual, Alutiit pl) — юпик группыш пырышы алютиклӓ попышы кечӹвӓлвел Аляскышты ӹлӹшӹ эскимос халык. Алютиквлӓ цилажӹ кым тӹжем нарӹн ылыт.
Халавлӓжӹ дон солавлӓжӹ.
Kodiak Island Borough: Аленева (?), Афогнак сола (Ag’waneq), Афогнак ошмаоты (?), Ахиок (Kasukuak), Карлук (Kal’uq, Kal’ut), Кадьяк хала (Sun’aq), Кадьяк ошмаоты (Qikertaq, Qik’rtaq), Ларсен-Бей (Uyaqsaq), Олд-Харбор (Nuniaq), Порт-Лайонс (Masiqsiraq), Узинки (Uusenkaaq), Чинияк (Cing’iyak)
Нунам Икуа.
Нунам Икуа (англла Nunam Iqua тошты лӹм Sheldons Point; юпиклӓ Nunam Iqua) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимос юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 47.9 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 164 эдем ӹлен.
Нунапитчук.
Нунапитчук (англла Nunapitchuk; юпиклӓ Nunapicuar) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимос юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 22.1 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 468 эдем ӹлен.
Колиганек.
Колиганек (англла Koliganek; юпиклӓ Qalirneq) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимос юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 32.4 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 182 эдем ӹлен.
Котлик.
Котлик (англла Kotlik; юпиклӓ Qerrulliik) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн вадывел Аляска штатын эскимос юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 12.0 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 641 эдем ӹлен.
Кокханок.
Кокханок (англла Kokhanok; юпиклӓ Qarr’unaq) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл Аляска штатын эскимос юпик халыкын солажы. Халан территорижӹ: 55.5 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 174 эдем ӹлен.
Кипнук.
Кипнук (англла Kipnuk; юпиклӓ Qipneq) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимос юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 50.8 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 644 эдем ӹлен.
Кларкс-Пойнт.
Кларкс-Пойнт (англла Clark's Point; юпиклӓ Saguyaq) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимос юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 10,5 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 75 эдем ӹлен.
Крукид-Крик.
Крукид-Крик (англла Crooked Creek; юпиклӓ Tevyaraq) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимос юпик халыкын солажы. Халан территорижӹ: 281 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 137 эдем ӹлен.
Тунтутулиак.
Тунтутулиак (англла Tuntutuliak; юпиклӓ Tuntutuliaq) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимос юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 309.2 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 370 эдем ӹлен.
Тунунак.
Тунунак (англла Tununak; юпиклӓ Tununeq) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимос юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 157.2 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 325 эдем ӹлен.
Тулуксак.
Тулуксак (англла Tuluksak; юпиклӓ Tuulkessaaq) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимос юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 8.1 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 428 эдем ӹлен.
Пайлот-Стейшен.
Пайлот-Стейшен (англла Pilot Station; юпиклӓ Tuutalgaq) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимос юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 5.9 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 596 эдем ӹлен.
Тогиак.
Тогиак (англла Togiak; юпиклӓ Tuyuryaq) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимос юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 591.7 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 821 эдем ӹлен.
Алеутвлӓ.
Алеутвлӓ тенгеок Унанганвлӓ (алеутла Unangax̂ sg, Unangax dual, Unangan тенгеок Unangas pl) — эскимос-алеут группыш пырышы алеут йӹлмӹлӓ попышы Алеут ошмаотывлӓштӹ, йыд-ирвел Россиштӹ (Алеут район, Камчатка край) дӓ кечӹвӓл-вадывел Аляскышты (АУШ) ӹлӹшӹ халык. Алеутвлӓ цилӓжӹ 17 000 (АУШ) - 700 (Росси) нӓрӹн ылыт.
Фикус.
Фи́кус () — Тутовый йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Сӹрт пеледӹш.
Сӹрт пеледӹш () — Violaceae йыхыш пырышы йыдпелвел полушариштӹ вӓшлиӓлтшӹ шукиӓш, южгынам икиӓш изи шудыла кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 525–600 тӹрлӹ сӹрт пеледӹш улы.
Кускоквим.
Кускоквим (англла Kuskokwim River; юпиклӓ Kusquqvak) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын йогыжы. Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн сек кужы ӹндекшӹмшӹ йогыжы. Кужыцшы 1,130 км. уштыш.
Юкон (йогы).
Юкон (англла Yukon River; юпиклӓ Kuigpak) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн покшал Аляска штатын дӓ йыд-вадывел Канадын Британ Колумби провинцин йогыжы. Аляскын сек кужы йогыжы. Кужыцшы 3,190 км. уштыш.
Нушагак.
Нушагак (англла Nushagak River; юпиклӓ Iilgayaq) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын йогыжы. Кужыцшы 450 км. уштыш.
Айвишак.
Айвишак (англла Ivishak River) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн йыдвел Аляска штатын йогыжы. Кужыцшы 153 км. уштыш.
Атнавлӓ.
Атнавлӓ (атнала Atnahwt’aene; англла Ahtna, Ahtena, Atna) — атабаск группыш пырышы атна йӹлмӹлӓ попышы АУШ-н Аляска штатышты ӹлӹшӹ халык. Атнавлӓ цилажӹ 500 нарӹн ылыт.
Атна географижӹ.
Valdez–Cordova Census Area: Гакона (Ggax Kuna’), Гленналлен (Ciisk’e Na’), Гулкана (C’ulc’e Na’), Дельта-Ривер (Saas Na’), Клутина йогы (Tl’atii Na’), Клутина йӓр (Tl’atibene’), Коппер-Центр (Tl’aticae’e), МакКарти (?), Менделтна (Bendilna’), Ментаста-Лейк (Mendaesde), Набесна (Nabaesna’), Слана (Stl’ana’), Нельчина (Xaz Ghae Na’), Тазлина (Tezdlen Na’), Чисана (Tsetsaan’ Na’), Читина (Tsedi Na’)
Matanuska-Susitna Borough: Лейк-Луиз (Sasnuu’ Bene’), Талкитна (Dghelaay tahwt’aene), Суситна (?), Суситна йӓр (Ben Ce’e), Суситна йогы (Sasut Na’)
Denali Borough: Денали (Dghelaayce’e), Кантвел (Yidateni Na’)
Читина.
Читина (англла Chitina; атнала Tsedi Na’) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын халажы. Халан территорижӹ: 248 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 123 эдем ӹлен.
Гакона.
Гакона (англла Gakona; атнала Ggax Kuna’) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын халажы. Халан территорижӹ: 158.9 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 215 эдем ӹлен.
Гулкана.
Гулкана (англла Gulkana; атнала C’ulc’e Na’) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 94.6 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 88 эдем ӹлен.
Коппер-Центр.
Коппер-Центр (англла Copper Center; атнала Tl’aticae’e) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын халажы. Халан территорижӹ: 35.6 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 362 эдем ӹлен.
Тазлина.
Тазлина (англла Tazlina; атнала Tezdlen Na’) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын халажы. Халан территорижӹ: 19.4 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 149 эдем ӹлен.
Кантвел.
Кантвел (англла Cantwell; атнала Yidateni Na’) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын халажы. Халан территорижӹ: 307.5 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 222 эдем ӹлен.
Чисточайна.
Чисточайна (англла Chistochina; атнала Tsiistl’edze’ Na’) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын халажы. Халан территорижӹ: 932 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 93 эдем ӹлен.
Слана.
Слана (англла Slana; атнала Stl’ana’) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 657.3 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 124 эдем ӹлен.
Набесна.
Набесна (англла Nabesna; атнала Nabaesna’) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 5 эдем ӹлен.
Чисана.
Чисана (англла Chisana; атнала Tsetsaan’ Na’) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 224.7 км². 2010-шы ин тӹштӹ 0 эдем ӹлен.
Ментаста-Лейк.
Ментаста-Лейк (англла Mentasta Lake; атнала Mendaesde) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 790.1 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 142 эдем ӹлен.
Менделтна.
Менделтна (англла Mendeltna; атнала Bendilna’) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 1,183.8 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 63 эдем ӹлен.
МакКарти.
МакКарти (англла McCarthy; атнала ?) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 384.0 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 42 эдем ӹлен.
Уиттиер.
Уиттиер (англла Whittier) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын халажы. Халан территорижӹ: 51.0 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 182 эдем ӹлен.
Татитлек.
Татитлек (англла Tatitlek) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын native ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 18.9 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 107 эдем ӹлен.
Толсона.
Толсона (англла Tolsona) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын native халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 119.5 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 27 эдем ӹлен.
Тонсина.
Тонсина (англла Tonsina) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 383.3 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 92 эдем ӹлен.
Виллоу-Крик.
Виллоу-Крик (англла Willow Creek) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын native халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 105.1 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 201 эдем ӹлен.
Талкитна (йогы).
Талкитна (англла Talkeetna River; атнала Taa’i Na’) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын йогыжы. Кужыцшы 137 км. уштыш.
Йогы лӹмӹн атнала этимологижӹ «taa’i» ('кымыт') дон «na’» ('йогы') шамаквлӓ гӹц лин.
Тӓрзӹ.
Тӓрзӹ — эдем, кыдым тӓрлӹмӹ пӓшӓ ӹштӓш; пӓшӓзӹ.
Холикачуквлӓ.
Холикачуквлӓ (холикачукла Doogh Hit’an [toʁhətʼan]; англла Holikachuk people) — атабаск группыш пырышы холикачук йӹлмӹлӓ попышы АУШ-н вадывел Аляска штатышты ӹлӹшӹ халык. Холикачуквлӓ цилажӹ 2007-шӹ ин тӹштӹ 180 нарӹн ылыт.
Холикачук.
Холикачук (англла Holikachuk тенгеок Huligachagat; холикачукла Xiyighelinghdi) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын холикачук халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ.
Грейлинг (Аляска).
Грейлинг (англла Grayling; холикачукла Sixno' Xidakagg) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын холикачук халыкын халажы. Халан территорижӹ: 28.3 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 174 эдем ӹлен.
Коюконвлӓ.
Коюконвлӓ, 6-шы сентябрьын 1898-шӹ ин
Коюконвлӓ (коюконла Denaakkʼe, Dinaak̲ʼa; англла Koyukon) — йыдвел атабаск группыш пырышы коюкон йӹлмӹлӓ попышы АУШ-н вадывел Аляска штатышты ӹлӹшӹ халык. Коюконвлӓ цилажӹ 300 (?) нарӹн ылыт.
Койукук (хала).
Койукук (англла Koyukuk; коюконла Meneelghaadze’ T’oh) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын коюкон халыкын халажы. Халан территорижӹ: 16.3 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 91 эдем ӹлен.
Койукук (йогы).
Койукук (англла Koyukuk River; коюконла Ooghekuhno’) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн йыдвел Аляска штатын йогыжы. Кужыцшы 805 км. уштыш.
Аллакакет.
Аллакакет (англла Allakaket; коюконла Aalaa Kkaakk’et) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал-йыдвел Аляска штатын коюкон халыкын халажы. Халан территорижӹ: 11.2 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 87 эдем ӹлен.
Алатна.
Алатна (англла Alatna; коюконла ?; инюпиакла Alaasuq) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал-йыдвел Аляска штатын коюкон дон инюпиак халыквлӓн ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 94.4 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 35 эдем ӹлен.
Бивер (Аляска).
Алатна (англла Beaver; коюконла Ts’aahudaaneekk’onh Denh) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-ирвел Аляска штатын коюкон халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 55.9 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 84 эдем ӹлен.
Беттлс.
Беттлс (англла Bettles; коюконла Kk’odlel T’odegheelenh Denh) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыдвел Аляска штатын коюкон халыкын халажы. Халан территорижӹ: 4.2 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 39 эдем ӹлен.
Галена (Аляска).
Галена (англла Galena; коюконла Notaalee Denh) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын коюкон халыкын халажы. Халан территорижӹ: 62.1 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 612 эдем ӹлен.
Хьюс.
Хьюс (англла Hughes; коюконла Hut’odlee Kkaakk’et) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал-йыдвел Аляска штатын коюкон халыкын халажы. Халан территорижӹ: 8 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 70 эдем ӹлен.
Гуслия.
Гуслия (англла Huslia; коюконла Ts’aateyhdenaade kk’onh Denh) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын коюкон халыкын солажы. Солан территорижӹ: 44.5 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 264 эдем ӹлен.
Калтаг.
Калтаг (англла Kaltag; коюконла Ggaał Doh) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын коюкон халыкын солажы. Солан территорижӹ: 70.9 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 207 эдем ӹлен.
Лейк-Минчумина.
Хьюс (англла Lake Minchumina; коюконла Menchuh Mene’) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал Аляска штатын коюкон халыкын халажы. Халан территорижӹ: 632.2 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 32 эдем ӹлен.
Менли-Хот-Спринг.
Менли-Хот-Спринг (англла Manley Hot Springs; коюконла Too Naaleł Denh) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал Аляска штатын коюкон халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 140.6 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 72 эдем ӹлен.
Нулато.
Нулато (англла Nulato; коюконла Noolaaghe Doh) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын коюкон халыкын халажы. Халан территорижӹ: 116.0 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 302эдем ӹлен.
Рампарт.
Рампарт (англла Rampart; коюконла Dleł Taaneets) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал Аляска штатын коюкон халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 437.2 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 45 эдем ӹлен.
Стивенс-Вилладж.
Стивенс-Вилладж (англла Stevens Village; коюконла Denyeet) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал Аляска штатын коюкон халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 28.4 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 87 эдем ӹлен.
Танана.
Танана (англла Tanana; коюконла Hohudodetlaatl Denh) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал Аляска штатын коюкон халыкын халажы. Халан территорижӹ: 40.3 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 275 эдем ӹлен.
Геликони.
Геликони () — Heliconiaceae йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты, Индонезиштӹ дӓ Океанииштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 100 ӓль 200 йиш тӹрлӹ геликони улы.
Бомарей.
Бомарей () — Alstroemeriaceae йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 150 йиш тӹрлӹ бомарей улы.
Лейк-Луиз.
Лейк-Луиз (англла Lake Louise; атнала Sasnuu’ Bene’) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 192.3 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 88 эдем ӹлен.
Дельта-Ривер.
Дельта-Ривер (англла Delta River; атнала Saas Na’) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын йогыжы. Кужыцшы 256 км. уштыш.
Нельчина.
Нельчина (англла Nelchina; атнала Xaz Ghae Na’ 'Nelchina River') — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 121.0 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 71 эдем ӹлен.
Суситна.
Суситна (англла Susitna; атнала ?) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл Аляска штатын атна халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 411.4 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 37 эдем ӹлен.
Суситна (йогы).
Суситна (англла Susitna River; атнала Sasut Na’) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл Аляска штатын атна халыкын йогыжы. Кужыцшы 256 км. уштыш.
Талкитна.
Талкитна (англла Talkeetna Mountains; атнала Dghelaay tahwt’aene) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл Аляска штатын атна халыкын кырыкжы.
Клутина (йогы).
Клутина (англла Klutina River; атнала Tl’atii Na’) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын йогыжы. Кужыцшы 101 км. уштыш.
Денали.
Денали тенгеок тошты лӹмжӹ Мак-Кинли (англла Mount McKinley тенгеок Denali; атнала Dghelaayce’e) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын коюкон халыкын кырыкжы.
Дег-хитанвлӓ.
Дег-хитанвлӓ (тошты лӹмжӹ Ингаликвлӓ; дег-хитанла Deg Xit’an; англла Deg Hit'an, Ingalik) — атабаск группыш пырышы дег-хитан (Deg Xinag) йӹлмӹлӓ попышы АУШ-н вадывел Аляска штатышты ӹлӹшӹ халык. Дег-хитанвлӓ цилажӹ 275 (йӹлмӹ 15) нарӹн ылыт.
Дег-хитан географижӹ.
Yukon-Koyukuk Census Area: Анвик (Gitr’ingithchagg), Bonasila Village (Vits’in An-ghun’), Холи-Кросс (Deloy Chet), Шейджлук (Łeggi Jitno’)
Анвик.
Анвик (англла Anvik; дег-хитанла Gitr’ingithchagg) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын дег-хитан халыкын халажы. Халан территорижӹ: 30.9 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 94 эдем ӹлен.
Шейджлук.
Шейджлук (англла Shageluk; дег-хитанла Łeggi Jitno’) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын дег-хитан халыкын халажы. Халан территорижӹ: 31.0 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 116 эдем ӹлен.
МакГрат (Аляска).
МакГрат (англла McGrath; кӱшӹл кускоквимлӓ Tochak’, дег-хитанла Digenegh) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын кӱшӹл кускоквим халыкын халажы. Халан территорижӹ: 141.4 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 126.6 эдем ӹлен.
Кӱшӹл кускоквим йӹлмӹ.
Кӱшӹл кускоквим йӹлмӹ (кӱшӹл кускоквимлӓ Dinak’i; англла Upper Kuskokwim language) — атабаск группыш пырышы йӹлмӹ. Кӱшӹл кускоквимвлӓ (Dichinanek' Hwt’ana) лошты кычылтмы йӹлмӹ, тӹнгжӹм Америкын ушымы штатвлӓшты Аляска штатын МакГрат (Tochak’), Телида (Tilaya-di) дӓ Николаи (?) халавлӓшты попат.
Кӱшӹл кускоквимвлӓ.
Кӱшӹл кускоквимвлӓ (кӱшӹл кускоквимлӓ Dichinanek’ Hwt’ana; англла Upper Kuskokwim people) — атабаск группыш пырышы кӱшӹл кускоквим (Dinak’i) йӹлмӹлӓ попышы АУШ-н кечӹвӓл-покшал Аляска штатышты кӱшӹл Кускоквим йогышты ӹлӹшӹ халык. Кӱшӹл кускоквимвлӓ цилажӹ 160 (йӹлмӹ 40) нарӹн ылыт.
Кӱшӹл кускоквим географижӹ.
Yukon-Koyukuk Census Area: Кускоквим (Dichinanek’), МакГрат (Tochak’), Николаи (?), Такотна (Tocho’no’), Телида (Tilaya-di)
Николаи.
Николаи (англла Nikolai; кӱшӹл кускоквимлӓ ?) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал Аляска штатын кӱшӹл кускоквим халыкын халажы. Халан территорижӹ: 12.6 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 88 эдем ӹлен.
Такотна.
Такотна (англла Takotna; кӱшӹл кускоквимлӓ Tocho’no’) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал Аляска штатын кӱшӹл кускоквим халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 60.8 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 50 эдем ӹлен.
Телида.
Телида (англла Telida; кӱшӹл кускоквимлӓ Tilaya-di тенгеок Tilayadi’) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал Аляска штатын кӱшӹл кускоквим халыкын солажы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 2 эдем ӹлен.
Гвичин йӹлмӹ.
Гвичин йӹлмӹ (гвичинлӓ Gwich’in; англла Gwich’in, Kutchin) — атабаск группыш пырышы йӹлмӹ. Гвичинвлӓ лошты кычылтмы йӹлмӹ, тӹнгжӹм Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-ирвел Аляска штат дӓ Канадышты Юкон дон Northwest Territories штат попат.
Гвичинвлӓ.
Гвичинвлӓ (тошты лӹмжӹ Кучинвлӓ; гвичинлӓ Gwich’in; англла Gwich’in, Kutchin) — атабаск группыш пырышы гвичин йӹлмӹлӓ попышы АУШ-н йыд-ирвел Аляска штатышты дӓ Канадын Юкон дон Йыд-вадывел территоривлӓ штатвлӓштӹ ӹлӹшӹ дене халык. Гвичинвлӓ цилажӹ 2397 (йӹлмӹ 310) нарӹн ылыт.
Гвичин географижӹ.
Yukon-Koyukuk Census Area: Арктик-Виллидж (Vashrąįį K’o˛ o˛), Бирч-Крик (Deenduu), Венети (Vįįhtąįį), Каньон-Виллидж (Łąįį Tree Zhee), Сёркл (Dan Zhit Haainlaii), Форт-Юкон (Gwichyaa Zheh), Чалкитсик (Jałk’iitsik), Чандалар (йогы) (T’eedriinjik)
Канада — Юкон: Олд-Кроу (Teechik), Пил йогы (Teetl'it Gwinjik), Поркьюпайн (йогы) (Ch’ôonjik)
Канада — Йыд-вадывел территоривлӓ: Аклавик (Akłavik), Инувик (?), Телит-Же (Teetl'it Zheh), Цигетчик (Tsiigehtchic)
Венети.
Венети (англла Venetie; гвичинлӓ Vįįhtąįį) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-ирвел Аляска штатын гвичин (Gwich’yaa Gwich’in) халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 54.0 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 202 эдем ӹлен.
Арктик-Виллидж.
Арктик-Виллидж (англла Arctic Village; гвичинлӓ Vashrąįį K’o˛ o˛) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-ирвел Аляска штатын гвичин (Neetsʼąįį Gwich’in) халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 180.9 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 152 эдем ӹлен.
Бирч-Крик.
Бирч-Крик (англла Birch Creek; гвичинлӓ Deenduu) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-ирвел Аляска штатын гвичин (Dendu Gwich’in) халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 16.6 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 28 эдем ӹлен.
Чалкитсик.
Чалкитсик (англла Chalkyitsik; гвичинлӓ Jałk’iitsik) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-ирвел Аляска штатын гвичин (Draan’jik Gwich’in) халыкын халажы. Халан территорижӹ: 23.5 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 83 эдем ӹлен.
Форт-Юкон.
Форт-Юкон (англла Fort Yukon; гвичинлӓ Gwichyaa Zheh) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-ирвел Аляска штатын гвичин (Gwich’yaa Gwich’in) халыкын халажы. Халан территорижӹ: 19.2 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 533 эдем ӹлен.
Сёркл.
Сёркл тенгеок Сиркл (англла Circle; гвичинлӓ Dan Zhit Haainlaii) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-ирвел Аляска штатын гвичин (Danzhit Hanlaih Gwich’in) халыкын халажы. Халан территорижӹ: 280.3 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 100 эдем ӹлен.
Олд-Кроу.
Олд-Кроу (англла Old Crow; гвичинлӓ Teechik) — Канадашты йыд-вадывел Юкон штатын гвичин (Van Tat Gwich’in) халыкын солажы. Солан территорижӹ: 14,15 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 267 эдем ӹлен.
Пил йогы.
Пил йогы (англла Peel River; гвичинлӓ Teetl'it Gwinjik) — Канадын йыд-вадывел Юкон дӓ Йыд-вадывел территоривлӓ провинцин гвичин (Van Tat Gwich’in) халыкын йогыжы. Кужыцшы 684 км. уштыш.
Поркьюпайн (йогы).
Поркьюпайн (англла Porcupine River; гвичинлӓ Ch’ôonjik) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн йыд-ирвел Аляска штатын дӓ йыд-вадывел Канадын Юкон провинцин гвичин халыкын йогыжы. Кужыцшы 916 км. уштыш.
Чандалар (йогы).
Чандалар (англла Chandalar River; юпиклӓ T’eedriinjik) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн йыд-ирвел Аляска штатын гвичин (Neetsʼąįį Gwich’in) йогыжы. Кужыцшы 160 км. уштыш.
Цигетчик.
Цигетчик (тошты лӹмжӹ Арктик-Ред-Ривер; англла Tsiigehtchic, Arctic Red River; гвичинлӓ Tsiigehtchic) — Канадашты йыд-вадывел Йыд-вадывел территоривлӓ штатын гвичин (Gwichya Gwich’in) халыкын солажы. Солан территорижӹ: 48.98 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 175 эдем ӹлен.
Телит-Же.
Телит-Же (тошты лӹмжӹ Форт-Мак-Ферсон; англла Telit Zheh, Fort McPherson; гвичинлӓ Teetl'it Zheh) — Канадашты йыд-вадывел Йыд-вадывел территоривлӓ штатын гвичин (Teetł’it Gwich’in) халыкын солажы. Солан территорижӹ: 53.06 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 776 эдем ӹлен.
Аклавик.
Аклавик (англла Aklavik; Вадывел Канада инуитла Akłarvik, гвичинлӓ Akłavik) — йыд-вадывел Канадашты Йыд-вадывел территоривлӓ штатын солажы. Солан территорижӹ: 8.16 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 594 эдем ӹлен.
Инувик.
Инувик (англла Inuvik; Вадывел Канада инуитла Inuuvik, гвичинлӓ ?) — йыд-вадывел Канадашты Йыд-вадывел территоривлӓ штатын халажы. Халан территорижӹ: 49.76 км². 2006-шы ин тӹштӹ 3,484 эдем ӹлен.
Аберранти.
Аберрантий () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Аденохилус.
Аденохилус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Аденонкос.
Аденонкос () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Малайзиштӹ дӓ У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 20 йиш тӹрлӹ Аденонкос улы.
Адроризон.
Адроризон () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. йыдвел Индиштӹ дӓ Шри-Ланкаышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Адроризон улы.
Аглосоринка.
Аглосоринка () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 13 йиш тӹрлӹ Аглосоринка улы.
Агростофиллум.
Агростофиллум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мадагаскарышты, Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 91 йиш тӹрлӹ Агростофиллум улы.
Амбрелла (кушкыш).
Амбрелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Амбрелла улы.
Амезиелла.
Амезиелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Филиппиништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ Амезиелла улы.
Ампароа.
Ампароа () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Амфигена.
Амфигена () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Анцистроринхус.
Анцистроринхус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 18 йиш тӹрлӹ Анцистроринхус улы.
Андрокорис.
Андрокорис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 6 йиш тӹрлӹ Андрокорис улы.
Ангрекопсис.
Ангрекопсис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 16 йиш тӹрлӹ Ангрекопсис улы.
Антосифон.
Антосифон () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Антилла.
Антилла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 12 йиш тӹрлӹ Антилла улы.
Антилланорхис.
Антилланорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Аорхис.
Аорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ Аорхис улы.
Апода-прорепенти.
Апода-прорепенти () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Апоростилис.
Апоростилис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Апоростилис улы.
Аракамуни.
Аракамуни () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Венесуэлаышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Аракамуни улы.
Арахнитес.
Арахнитес () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Архинеотти.
Архинеотти () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Арелди.
Арелди () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Панамаышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Арелди улы.
Пӓрну (хала).
Пӓрну (,,) — Балти тангыж тӹрӹштӹ Эстоништӹш порт хала. Халашты 45 тӹжем ӹлӹзӹ (2004).
Армодорум.
Армодорум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Арнотти.
Арнотти () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Арпофиллум.
Арпофиллум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Артрохилус.
Артрохилус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Арторима.
Арторима () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мексикаышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Арторима улы.
Асцидиери.
Асцидиери () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ Асцидиери улы.
Аскохилопсис.
Аскохилопсис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Аскохилус.
Аскохилус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Аскоглоссум.
Аскоглоссум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Аскоглоссум улы.
Йых гибридвлӓ.
Ascoglossum x Renanthera (Ren.): Renanthoglossum (Rngm.)
Ascoglossum x Aerides (Aer.): Nonaara (Non.)
Ascoglossum x Arachnis: Ngara (Ngara)
Ascoglossum x Paraphalaenopsis: Ascoparanthera (Apn.)
Ascoglossum x Phalaenopsis (Phal.): Dresslerara (Dres.)
Ascoglossum x Rhynchostylis: Lauara (Lauara)
Ascoglossum x Trichoglottis: Sheehanara (Shn.)
Ascoglossum x Vanda: Pantapaara (Pntp.)
Ascoglossum x Vandopsis: Freedara (Fdra.)
Атопоглоссум.
Атопоглоссум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Аулосепалум.
Аулосепалум () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 6 йиш тӹрлӹ Аулосепалум улы.
Ауксопус.
Ауксопус () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты дӓ Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ Ауксопус улы.
Азадехдели.
Азадехдели () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Барли.
Барли () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Базифиллэа.
Базифиллэа () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ Базифиллэа улы.
Батеманни.
Батеманни () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ Батеманни улы.
Бекларди.
Бекларди () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Белоглоттис.
Белоглоттис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Йыдвел дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ Белоглоттис улы.
Бентами.
Бентами () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты дӓ Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 75 йиш тӹрлӹ Бентами улы.
Бензинги.
Бензинги () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Биерманни.
Биерманни () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Боллей.
Боллей () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Болусиелла.
Болусиелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты вӓшлиӓлтеш.
Брахти.
Брахти () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Брахикоритис.
Брахикоритис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Брахипеза.
Брахипеза () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Брасисепалум.
Брасисепалум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Бренези.
Бренези () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Бригери.
Бригери () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Браунлей.
Браунлей () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты дӓ Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ Браунлей улы.
Бухтиени.
Бухтиений () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ Бухтиений улы.
Буллейи.
Буллейи () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Китайышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Буллейи улы.
Бурнетти.
Бурнетти () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓл-ирвел Австралиштӹ дӓ Тасмаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Бурнетти улы.
Бӧрнсбалоги.
Бӧрнсбалоги () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Кадети.
Кадети () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 55 йиш тӹрлӹ Кадети улы.
Калохилус.
Калохилус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Калиммантера.
Калиммантера () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Капанеми.
Капанеми () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Кардиохилус.
Кардиохилус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Центроглосса.
Центроглосса () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Центростигма.
Центростигма () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Цератандра.
Цератандра () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 6 йиш тӹрлӹ Цератандра улы.
Цератоцентрон.
Цератоцентрон () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Филиппиништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Цератоцентрон улы.
Хамэангис.
Хамэангис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хамэантус.
Хамэантус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хамелофитон.
Хамелофитон () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Венесуэлаышты дӓ Суринамышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Хамелофитон улы.
Хаморхис.
Хаморхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Чангниени.
Чангниени () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Часеелла.
Часеелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Зимбабвештӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Часеелла улы.
Шобари.
Шобари () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Шобариелла.
Шобардиелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хаулиодон.
Хаулиодон () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хейрадени.
Хейрадени () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Хейрадени улы.
Хелиорхис.
Хелиорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хилотерус.
Хилотерус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хитонантера.
Хитонантера () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хитонохилус.
Хитонохилус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хондрадени.
Хондрадени () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хондроринха.
Хондроринха () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 31 йиш тӹрлӹ Хондроринха улы.
Хрониохилус.
Хрониохилус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хрисоглоссум.
Хрисоглоссум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ Хрисоглоссум улы.
Чусуа.
Чусуа () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Кладери.
Кладери () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Клейсоцентрон.
Клейсоцентрон () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Клейсомери.
Клейсомери () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Клематепистефиум.
Клематепистефиум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. У Каледоништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Клематепистефиум улы.
Коксинеорхис.
Коксинеорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ Коксинеорхис улы.
Коклеорхис.
Коклеорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Кодонорхис.
Кодонорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ Кодонорхис улы.
Кодоносифон.
Кодоносифон () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Сулавесиштӹ дӓ У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ Кодоносифон улы.
Коилохилус.
Коилохилус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Коллабиум.
Коллабиум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Сидар-Рапидс.
Сидар-Рапидс (англла Cedar Rapids) — Америкын Ушымы Штатвлӓшты Айова штатын сек кого кокшы халажы. территорижӹ: 166.8 км². 2010-шы ин тӹштӹ 126,326 эдем ӹлен.
Ахиок.
Ахиок (англла Akhiok; алютиклӓ Kasukuak) — Америкын Ушымы Штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын алютик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 26.9 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 73 эдем ӹлен.
Аленева.
Аленева (англла Aleneva; алютиклӓ ?) — Америкын Ушымы Штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын алютик халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 159.3 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 68 эдем ӹлен.
Чинияк.
Чинияк (англла Chiniak; алютиклӓ Cing’iyak) — Америкын Ушымы Штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын алютик халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 105.4 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 50 эдем ӹлен.
Карлук (Аляска).
Карлук (англла Karluk; алютиклӓ Kal’uq, Kal’ut) — Америкын Ушымы Штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын алютик халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 155.5 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 27 эдем ӹлен.
Ларсен-Бей.
Ларсен-Бей (англла Larsen Bay; алютиклӓ Uyaqsaq) — Америкын Ушымы Штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын алютик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 19.8 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 104 эдем ӹлен.
Олд-Харбор.
Олд-Харбор (англла Old Harbor; алютиклӓ Nuniaq) — Америкын Ушымы Штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын алютик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 70.4 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 215 эдем ӹлен.
Узинки.
Узинки (англла Ouzinkie; алютиклӓ Uusenkaaq) — Америкын Ушымы Штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын алютик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 19.9 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 205эдем ӹлен.
Порт-Лайонс.
Порт-Лайонс (англла Port Lions; алютиклӓ Masiqsiraq, Masiqsirraq) — Америкын Ушымы Штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын алютик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 26.1 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 233 эдем ӹлен.
Якусима ош йӓктӹ.
Якусима ош йӓктӹ () — Йӓктӹ йиш (Pinaceae) йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Йӓктӹ 25 м кӱкшӹцӓн дӓ диаметржӹ доно 1 м кӹжгӹцӓн лин кердеш. Япоништӹ Якусима дӓ Танегасима ошмаотывлӓ) вӓшлиӓлтеш.
Китай ош йӓктӹ.
Китай ош йӓктӹ () – Йӓктӹ йиш (Pinaceae) йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Йӓктӹ 25–40 м кӱкшӹцӓн дӓ диаметржӹ доно 1,5 м кӹжгӹцӓн лин кердеш. Китайышты вӓшлиӓлтеш.
Мексика ош йӓктӹ.
Мексика ош йӓктӹ () – Йӓктӹ йиш (Pinaceae) йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Йӓктӹ 30-45 м кӱкшӹцӓн дӓ диаметржӹ доно ? м кӹжгӹцӓн лин кердеш. Мексикаышты, Гватемалаышты, Сальвадорышты дӓ Гондурасышты вӓшлиӓлтеш.
Япони якшар йӓктӹ.
Япони якшар йӓктӹ () – Йӓктӹ йиш (Pinaceae) йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Йӓктӹ 20–35 м кӱкшӹцӓн дӓ диаметржӹ доно 70-80 см кӹжгӹцӓн лин кердеш. Китайышты (Хэйлунцзян, Цзянсу, Цзилинь, Ляонин, Шаньдун), Япоништӹ (Хонсю дӓ Кюсю, Сикоку), Кореяышты дӓ Россиштӹ (Приморский край) вӓшлиӓлтеш.
Афогнак (ошмаоты).
Афогнак (англла Afognak; алютиклӓ Ag’waneq) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын эскимос алютик (сугпиак) халыкын ошмаотыжы. Территорижӹ: 1,812.58 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 169 эдем ӹлен. Сек кого халажы: Аленева
Констанци.
Констанци () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Кордиглоттис.
Кордиглоттис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Корунастилис.
Корунастилис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Австралиштӹ, У Зеландиштӹ дӓ У Каледоништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 50 йиш тӹрлӹ Корунастилис улы.
Корисантес.
Корисантес () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Коттони.
Коттони () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Индиштӹ дӓ Шри-Ланкаышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Коттони улы.
Котилолабиум.
Коттилолабиум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ
Крибби.
Крибби () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Крокодеиланте.
Крокодеиланте () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Кроссоглосса.
Кроссоглосса () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Криптохилус.
Криптохилус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Криптопус.
Криптопус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мадагаскарышты, Маврикийиштӹ дӓ Реюньонышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ Криптопус улы.
Криптопилос.
Криптопилос () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Кукумери.
Кукумери () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Куитлаузина.
Куитлаузина () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Цианикула.
Цианикула () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Цибебус.
Цибебус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Эквадорышты дӓ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Цибебус улы.
Цифохилус.
Цифохилус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ Цифохилус улы.
Цифолорон.
Цифолорон () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Циртидиорхис.
Циртидиорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Цирторхис.
Цирторхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Циртози.
Циртози () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Цисторхис.
Цисторхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 21 йиш тӹрлӹ Цисторхис улы.
Дактилорхис.
Дактилорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дактилоринхус.
Дактилоринхус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дактилосталикс.
Дактилосталикс () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Дактилосталикс улы.
Дегранвиллей.
Дегранвиллей () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Франци Гвианышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Дегранвиллей улы.
Деирегине.
Деирегине () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 18 йиш тӹрлӹ Деирегине улы.
Деморхис.
Деморхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Девогели.
Девогели () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Диадениум.
Диадениум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Диафананте.
Диафананте () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дицератостеле.
Дицератостеле () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дицеростилис.
Дицеростилис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Диктиофилари.
Диктиофилари () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓл-ирвел Бразилииштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Диктиофилари улы.
Дидактилус.
Дидактилус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дидицией.
Дидицией () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дидимоплексиелла.
Дидимоплексиелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Диглифоса.
Диглифоса () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дигнате.
Дигнате () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дилохи.
Дилохи () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Капшангы.
Капшангывлӓ () — ежӹнгӓн яланвлӓн (Arthropoda) йыхыш пырышы тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ. Мӱлӓндӹ вӹлнӹ цилӓжӹ 1 000 000 тӹрлӹ (махань-шон) капшангы улы.
Капшангывлӓм шӹмлӹшӹ зоологи – энтомологи.
Классификацижӹ.
150px
Гаити.
Гаити тенгеок Гаити Республика (французла République d’Haïti; гаити креольлӓ Repiblik Ayiti) — Йыдпел Америкыштыш Гаити ошмаотышты кугижӓнӹш. 2011-шӹ ин тӹштӹ 9,719,932 эдем ӹлен.
Ямайка.
Ямайка (англла Jamaica) — Йыдпел Америкыштыш ошмаоты кугижӓнӹш. 2011-шӹ ин тӹштӹ 2 868 380 эдем ӹлен.
Диломилис.
Диломилис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кого Антильвлӓштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ Диломилис улы.
Димерандра.
Димерандра () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Цилӓжӹ 9 йиш тӹрлӹ Димерандра улы.
Диморфорхис.
Диморфорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Динклагеелла.
Динклагеелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дипландорхис.
Дипландорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Диплоцентрум.
Диплоцентрум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Диплолабеллум.
Диплолабеллум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дипломерис.
Дипломерис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Диплопрора.
Диплопрора () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Диптерантус.
Диптерантус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дискифус.
Дискифус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Панамаышты, Венесуэлаышты дӓ Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Дискифус улы.
Дистихопипарис.
Дистихопипарис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дистилодон.
Дистилодон () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дитиридантус.
Дитиридантус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Доссини.
Доссини () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Доссини улы.
Дриадорфис.
Дриадорфис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дримоантус.
Дримоантус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Дунстервиллей.
Дунстервиллей () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эггелинги.
Эггелинги () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Элонгати.
Элонгати () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10 йиш тӹрлӹ Элонгати улы.
Элойелла.
Элойелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Элтроплектрис.
Элтроплектрис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Элитрантера.
Элитрантера () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эмпуза.
Эмруза () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эмпузелла.
Эмпузелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Эмпузелла улы.
Энхейридион.
Энхейридион () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Энтомофоби.
Энтомофоби () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эпарматостигма.
Эпарматостигма () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эфиппиантус.
Эфиппиантус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эпибатор.
Эпибатор () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эпиблема (кушкыш).
Эпиблема () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эпилина.
Эпилина () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эриксонелла.
Эриксонелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эриодес.
Эриодес () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Эриодес улы.
Эриопсис.
Эриопсис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ Эриопсис улы.
Кечӹвӓлвел Судан.
Кечӹвӓлвел Судан (англла South Sudan; арабла جنوب السودان; официал лӹмжӹ — Republic of South Sudan) — Ирвел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Судан, ирвелнӹ Эфиопи, кечӹвӓлвелнӹ Кени, Уганда дӓ Конго Демократи Республика, вадывелнӹ Покшал Африка Республика доно пӹсмӓным кыча. 2008-шӹ ин тӹштӹ 8,260,490 эдем ӹлен. Территорижӹ: 619,745 км². Вуйхалажы: Джуба.
Джуба.
Джуба (англла South Sudan; арабла جوبا ) — Кечӹвӓлвел Суданын вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 250,000 эдем ӹлен.
Алжир (хала).
Алжир (арабла الجزائر) — Алжирин вуйхалажы. Халан территорижӹ: 273 км². 2011-шӹ ин тӹштӹ 1,519,570 (метропол: 5,000,000) эдем ӹлен.
Каир.
Каир (арабла القاهرة) — Египетин вуйхалажы. Халан территорижӹ: 453 км². 2006-шы ин тӹштӹ 6,758,581 (метропол: 19,439,541) эдем ӹлен.
Триполи.
Триполи (арабла طرابلس الغرب) — Ливин вуйхалажы. Халан территорижӹ: 400 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1,025,244 эдем ӹлен.
Рабат.
Рабат (арабла الرباط) — Мароккон вуйхалажы. Халан территорижӹ: 108,877 км². 2010-шы ин тӹштӹ 650 000 (метропол: 1,787,307) эдем ӹлен.
Хартум.
Хартум (арабла الخرطوم) — Суданын вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 639,598 (метропол: 5,274,321) эдем ӹлен.
Тунис (хала).
Тунис (арабла تونس) — Тунисин вуйхалажы. Халан территорижӹ: 212.63 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 728,453 (метропол: 2,412,500) эдем ӹлен.
Нджамена.
Нджамена (французла N'Djamena; арабла نجامينا) — Чадын вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 993,492 эдем ӹлен.
Нуакшот.
Нуакшот (арабла نواكشوط) — Мавританин вуйхалажы. Халан территорижӹ: 1,000 км². 1999-шӹ ин тӹштӹ 881,000 эдем ӹлен.
Джибути (хала).
Джибути (арабла جيبوتي) — Джибутин вуйхалажы. Халан территорижӹ: 1,000 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 567,000 эдем ӹлен.
Банжул.
Банжул (англла Banjul) — Гамбин вуйхалажы. Халан территорижӹ: 93 км². 2003-шы ин тӹштӹ 34,828 (urban: 357,238) эдем ӹлен.
Гамби.
Гамби (англла The Gambia; официал лӹмжӹ — Republic of The Gambia) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Сенегал, вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 1 705 000 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 10 380 км². Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Банжул.
Сенегал.
Сенегал (французла Senegal; официал лӹмжӹ — République du Sénégal) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Мавритани, ирвелнӹ Мали, кечӹвӓлвелнӹ Гвиней дӓ Гвиней-Бисау, вадывелнӹ Атланти океан, покшал-вадывелнӹ Гамби доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 13 711 597 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 196 723 км². Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Дакар.
Дакар.
Дакар (французла Dakar) — Сенегалын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 82.38 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 1,030,594 (метропол: 2 452 656) эдем ӹлен.
Гана.
Гана (англла Ghana; официал лӹмжӹ — Republic of Ghana) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Буркина Фасо, вадывелнӹ Кот-д’Ивуар, ирвелнӹ Того, кечӹвӓлвелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 24 233 431эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 238,535 км². Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Аккра.
Аккра.
Аккра (англла Accra) — Ганан вуйхалажы. Халан территорижӹ: 200 км² (метропол: 894 км²). 2011-шӹ ин тӹштӹ 3 963 264 эдем ӹлен.
Гвиней.
Гвиней (французла Guinée; официал лӹмжӹ — République de Guinée) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Сенегал, йыдвелнӹ дӓ йыд-ирвелнӹ Мали, ирвелнӹ Кот-д’Ивуар, кечӹвӓлвелнӹ Либери, кечӹвӓл-вадывелнӹ Сьерра-Леоне, йыд-вадывелнӹ Гвиней-Бисау, вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 10 057 975 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 245 857 км². Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Конакри.
Конакри.
Конакри (французла Conakry; сусула Kɔnakiri) — Гвинейин вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 1 931 184 эдем ӹлен.
Гвиней-Бисау.
Гвиней-Бисау (португалла Guiné-Bissau; официал лӹмжӹ — República da Guiné-Bissau) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Сенегал, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Гвиней, вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 1 647 000 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 36 125 км². Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Бисау.
Бисау.
Аккра (французла Dakar) — Гвиней-Бисаун вуйхалажы. Халан территорижӹ: 77 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 407 424 эдем ӹлен.
Мандинкавлӓ.
Мандинкавлӓ (мандинкала Mandink'a) — манде группыш пырышы мандинка йӹлмӹлӓ попышы вадывел Африкышты ӹлӹшӹ мусульман (99.9%) халык. Мандинкавлӓ цилажӹ 13 млн. нарӹн ылыт.
Сусувлӓ.
Сусувлӓ (сусула Susu) — манде группыш пырышы сусу йӹлмӹлӓ попышы вадывел Африкышты ӹлӹшӹ мусульман (99.9%) халык. Сусувлӓ цилажӹ 3,5 млн. нарӹн ылыт.
Манде йӹлмӹвлӓ.
Манде йӹлмӹвлӓ — нигер-конго группыш пырышы вадывел Африкышты (Сенегал, Мали, Либери, Гвиней, Буркина Фасо, Кот-д'Ивуар, Бенин, etc.) попышы Мандевлӓн йӹлмӹвлӓ.
Мандевлӓ.
Мандевлӓ — нигер-конго группыш пырышы манде йӹлмӹвлӓлӓ попышы вадывел Африкышты ӹлӹшӹ мусульман халык. Мандевлӓ цилӓжӹ 27 млн. нӓрӹн ылыт.
Бамбаравлӓ.
Бамбаравлӓ тенгеок Баманавлӓ (бамбарала Bamànanw) — манде группыш пырышы бамбара (тенгеок бамана) йӹлмӹлӓ попышы вадывел Африкышты (Мали, Гвиней, Буркина Фасо, Сенегал) ӹлӹшӹ мусульман (99.9%) халык. Бамбаравлӓ цилажӹ 2 700 000 (2005 ин) нарӹн ылыт.
Дьюлавлӓ.
Дьюлавлӓ (диула, джула; дьюлала jula) — манде группыш пырышы дьюла йӹлмӹлӓ попышы вадывел Африкышты (Кот-д’Ивуар дӓ вадывел Буркина Фасо) ӹлӹшӹ мусульман (99.9%) халык. Дуалавлӓ цилажӹ 760,000 (2007 ин) нарӹн ылыт.
Сонинкевлӓ.
Сонинкевлӓ (сонинкелӓ Sooninke) — манде группыш пырышы сонинке йӹлмӹлӓ попышы вадывел Африкышты (Мали дӓ Сенегал) ӹлӹшӹ мусульман (99.9%) халык. Сонинкевлӓ цилажӹ 1 (2005 ин) млн. нарӹн ылыт.
Бисавлӓ.
Бисавлӓ (бисала ?) — манде группыш пырышы биса йӹлмӹлӓ попышы вадывел Африкышты ӹлӹшӹ мусульман халык. Бисавлӓ цилажӹ 807 000 тӹжем нарӹн ылыт.
Кпеллевлӓ.
Кпеллевлӓ (кпеллелӓ ?) — манде группыш пырышы кпелле йӹлмӹлӓ попышы вадывел Африкышты (Либери дӓ Гвиней) ӹлӹшӹ христиан дӓ мусульман халык. Кпеллевлӓ цилажӹ 670 000 нарӹн ылыт.
Бозовлӓ.
Бозовлӓ (бозола ?) — манде группыш пырышы бозо йӹлмӹлӓ (диалектвлӓжӹ: "Hainyaxo, Tiɛma Cɛwɛ, Tiéyaxo, Sorogaama") попышы вадывел Африкышты (Мали) ӹлӹшӹ мусульман (99.9%) халык. Бозовлӓ цилажӹ 132 100 нарӹн ылыт.
Экваториаль Гвиней.
Экваториаль Гвиней (испанилӓ República de Guinea Ecuatorial; французла République de Guinée équatoriale; официал лӹмжӹ — Экваториаль Гвиней Республика) — Покшал Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Камерун, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Габон, вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 676 000 эдем ӹлен. Территорижӹ: 28 050 км². Вуйхалажы: Малабо.
Малабо.
Малабо ((испанилӓ дӓ французла Malabo) — Экваториаль Гвинейӹн вуйхалажы. 2005-шӹ ин тӹштӹ 155 963 эдем ӹлен.
Габон.
Габон (французла Gabon; официал лӹмжӹ — République Gabonaise) — Покшал Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Камерун, йыд-вадывелнӹ Экваториаль Гвиней, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Конго Демократи Республика, вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 1 475 000 эдем ӹлен. Территорижӹ: 267 667 км². Вуйхалажы: Либревиль.
Либревиль.
Либревиль (французла Libreville) — Габонын вуйхалажы. 2005-шӹ ин тӹштӹ 578,156 эдем ӹлен.
Кабо-Верде.
Кабо-Верде (португалла Cabo Verde, кабувердьянула Kabu Verd; официал лӹмжӹ — República de Cabo Verde) — Вадывел Африкыштыш (Атланти океанштӹ) кугижӓнӹш. 20010-шы ин тӹштӹ 567 000 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 4 033 км². Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Прая.
Прая.
Прая (португалла дӓ кабувердьянула Praia) — Кабо-Верден вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2010-шы ин тӹштӹ 127 832 эдем ӹлен.
Обскурантизм.
Обскуранти́зм — тымдымаш, шӹнцӹмаш (нука) да прогресс ваштареш ылмаш.
Термин «обскурантизм» (латинла obscurans — «пӹцкемдӹшӹ») шанымаш йон ылеш, кыды тымдымаш, палӹмаш дон шӹнцӹмаш, культура дон индивидумын ирӹкан ылмжы вӹкӹ шӹдӹ доно анжа. Руш Элышты ти ынгылымашым XIX-шӹ курымын кычылташ тӹнгалмӹ. Обскурантизм шукы форман ылеш, шамаклан кырык мары йӹлмӹ дон культурым виангдӹмаштӹ у йонвлам кычылтмы ваштареш ылмашымат, обскурантизмӹн ик формешӹжӹ шотлаш лиэш. Историштӹ обскурантизм шӹренжок философи да религин догмывлажы доно кӹлдалтӹн. Религин догмывла ваштареш ылшывлам "иа" дон "мужанеш" шотленӹт, церкӹ нӹнӹ ваштареш шалген да инквизицивлам эртарен, тенге нӹнӹм йылатеныт, пуштыныт. Церкӹ шӹнцӹмаш ваштареш ылшывламат поктылын да казнен. Тенге историштӹ кымдан палӹмӹ эдемвла инквизици годым вуйыштым ямденӹт, нӹнӹ логӹц Пико делла Мирандолан, Джордано Брунон, Галилео Галилейӹн, Томас Вильсонын, Хуан де ла Крузын, Мигель Молиносын, Паоло Сарпинын, Жанна д'Аркын, Валгыды Терезин да Игнатий Лойолын лӹмвлаштӹм палдӹрташ лиэш. 1568-шӹ ин инквизици Голландин цила ӹлӹзӹжӹм йылаташ суен ылын да тидӹм ӹлӹмаш пырташ манын, 25 000 эдемым йылатен шоктенӹт.
Кот-д’Ивуар.
Кот-д’Ивуар тенгеок Кот-д'Ивуар (французла Côte d'Ivoire; официал лӹмжӹ — République de Côte d'Ivoire) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Мали дӓ Буркина Фасо, ирвелнӹ Гана, вадывелнӹ Либери дӓ Гвиней, кечӹвӓлвелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 20 617 068 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 322,460 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы: Ямусукро; сек кого халажы: Абиджан.
Ямусукро.
Ямусукро (французла Yamoussoukro) — Кот-д’Ивуарын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 3 500 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 200 659 эдем ӹлен.
Абиджан.
Абиджан (французла Abidjan) — Кот-д’Ивуарын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 2 119 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 3 660 682 (метропол: 6 169 102) эдем ӹлен.
Либери.
Либери (англла Liberia; официал лӹмжӹ — Republic of Liberia) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Гвиней, вадывелнӹ Сьерра-Леоне, ирвелнӹ Кот-д’Ивуар, кечӹвӓлвелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 3,955,000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 111,369 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Монрови.
Монрови.
Монрови (англла Monrovia) — Либерин вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 1,010,970 (метропол) эдем ӹлен.
Мали.
Мали (французла République du Mali; бамбарала Mali ka Fasojamana) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Алжир, ирвелнӹ Нигер, вадывелнӹ Сенегал дӓ Мавритани, кечӹвӓл-вадывелнӹ Гвиней, кечӹвӓлвелнӹ Буркина Фасо дӓ Кот-д’Ивуар доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 14 517 176 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 1 240 192 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Бамако.
Бамако.
Бамако (французла Bamako) — Малин вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 252 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 1 809 106 эдем ӹлен.
Мавритани.
Мавритани (арабла موريتانيا Mūrītānyā; официал лӹмжӹ — الجمهورية الإسلامية الموريتانية) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Вадывел Сахара, йыд-ирвелнӹ Алжир, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓл-ирвелнӹ Мали, кечӹвӓл-вадывелнӹ Сенегал доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 3 069 000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 1 030 700 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Нуакшот.
Нигер.
Нигер (французла République du Niger, хаусала Jamhuriyar Nijar) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Алжир дӓ Ливи, вадывелнӹ Буркина Фасо дӓ Мали, ирвелнӹ Чад, кечӹвӓлвелнӹ Нигери дӓ Бенин доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 15 306 252 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 1 267 000 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Ниамей.
Ниамей.
Ниамей (французла Niamey) — Нигерин вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 239.30 км². 2006-шы ин тӹштӹ 774 235 эдем ӹлен.
Луанда.
Луанда (португалла Luanda) — Анголан вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 4 799 432 эдем ӹлен.
Ангола.
Ангола (португалла Angola; официал лӹмжӹ — República de Angola) — кечӹвӓл-покшал Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Конго Демократи Республика, ирвелнӹ Замби, вадывелнӹ Атланти океан, кечӹвӓлвелнӹ Намиби доно пӹсмӓным кыча. 2014-шӹ ин тӹштӹ 25 789 024 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 1 246 700 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Ниамей.
Яунде.
Яунде (французла Yaoundé) — Камерунын вуйхалажы дӓ сек кого кокшы халажы. 2005-шӹ ин тӹштӹ 1 430 000 эдем ӹлен.
Фритаун.
Фритаун (англла Freetown) — Сьерра-Леонен вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 357 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 1 200 000 эдем ӹлен.
Ломе.
Ломе (французла Lomé) — Тогон вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 90 км². 2006-шы ин тӹштӹ 737 751 эдем ӹлен.
Вадывел Сахара.
Вадывел Сахара (арабла الصحراء الغربية, берберлӓ Taneẓṛuft Tutrimt) — Йыдвел Африкыштыш регион (кугижӓнӹш: Сахара Араб Демократик Республика). Йыдвелнӹ Марокко, йыд-ирвелнӹ Алжир, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Мавритани, вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 513 000 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 266 000 км². Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Эль-Аюн.
Сахара Араб Демократи Республика.
Сахара Араб Демократи Республикын йолажы
Сахара Араб Демократи Республикын вӓрлӓнӹмӹштӹ
Сахара Араб Демократи Республика (арабла الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية) — Йыдвел Африкыштыш кугижӓнӹш (регион: Вадывел Сахара). Йыдвелнӹ Марокко, йыд-ирвелнӹ Алжир, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Мавритани, вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 502 585 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 266 000 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Эль-Аюн.
Эль-Аюн.
Эль-Аюн (арабла العيون) — Вадывел Сахаран дӓ Сахара Араб Демократик Республикан вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 239.30 км². 2010-шы ин тӹштӹ 196 331 эдем ӹлен.
Сьерра-Леоне.
Сьерра-Леоне (англла Sierra Leone; официал лӹмжӹ — Republic of Sierra Leone) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ дӓ ирвелнӹ Гвиней, кечӹвӓл-ирвелнӹ Либери, вадывелнӹ дӓ кечӹвӓл-вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 6.4 млн. эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 71,740 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Фритаун.
Того.
Того (французла Togo; официал лӹмжӹ — République togolaise) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Буркина Фасо, вадывелнӹ Гана, ирвелнӹ Бенин, кечӹвӓлвелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 6 619 000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 56 785 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Ломе.
Камерун.
Камерун (французла Cameroun, англла (дэ-факто) Cameroon; официал лӹмжӹ — République du Cameroun) — Покшал Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыд-ирвелнӹ Чад, ирвелнӹ Покшал Африка Республика, вадывелнӹ Нигери, кечӹвӓлвелнӹ Экваториаль Гвиней, Габон дӓ Конго Демократи Республика доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 19 100 000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 475 442 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы Яунде дӓ сек кого халажы: Дуала.
Сан-Томе дӓ Принсипи.
Сан-Томе дӓ Принсипи (португалла São Tomé e Príncipe; официал лӹмжӹ — República Democrática de São Tomé e Príncipe) — Покшал Африкыштыш (Атланти океанштӹ) кугижӓнӹш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 163,000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 1,001 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Сан-Томе.
Сан-Томе (хала).
Сан-Томе (португалла São Tomé) — Камерунын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 17 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 56 166 эдем ӹлен.
Чад.
Чад (французла République du Tchad, арабла جمهورية تشاد) — Покшал Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Ливи, ирвелнӹ Судан, кечӹвӓлвелнӹ Покшал Африка Республик, кечӹвӓл-вадывелнӹ Камерун дӓ Нигери, вадывелнӹ Нигер доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 10 329 208 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 1 284 000 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Нджамена.
Бурунди.
Бурунди (рундилӓ Republika y'u Burundi, Irepuburika y’Uburundi; французла République du Burundi) — Ирвел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Руанда, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Танзани, вадывелнӹ Конго Демократи Республика доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 10 216 190 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 27,834 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Бужумбура.
Бужумбура.
Бужумбура (рундилӓ дӓ французла Bujumbura) — Бурундин вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 86.54 км². 1990-шы ин тӹштӹ 235 440 эдем ӹлен.
Уганда.
Уганда (англла Republic of Uganda; суахилилӓ Jamhuri ya Uganda) — Ирвел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Кечӹвӓлвел Судан, вадывелнӹ Конго Демократи Республика, ирвелнӹ Кени, кечӹвӓл-вадывелнӹ Руанда, кечӹвӓлвелнӹ Танзани доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 32 369 558 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 236 040 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Кампала.
Кампала.
Кампала (англла дӓ суахилилӓ Kampala) — Угандан вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 189 км². 2011-шӹ ин тӹштӹ 1 659 600 эдем ӹлен.
Додома.
Додома (англла дӓ суахилилӓ Dodoma) — Танзанин вуйхалажы. Халан территорижӹ: 2,576 км². 2002-шы ин тӹштӹ 324,347 эдем ӹлен.
Танзани.
thumb
Танзани (англла United Republic of Tanzania, суахилилӓ Jamhuri ya Muungano wa Tanzania) — Ирвел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Кени дӓ Уганда, вадывелнӹ Руанда, Бурунди дӓ Конго Демократи Республика, ирвелнӹ Инди океан, кечӹвӓлвелнӹ Замби, Малави дӓ Мозамбик доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 43 739 000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 945 203 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы: Додома дӓ сек кого халажы: Дар-эс-Салам
Дар-эс-Салам.
Дар-эс-Салам (англла дӓ суахилилӓ Dar-es-Salaam) — Танзанин сек кого халажы. Халан территорижӹ: 1,590.5 км². 2002-шы ин тӹштӹ 2 497 940 эдем ӹлен.
Аруша (хала).
Аруша (англла дӓ суахилилӓ Arusha) — Танзанин халажы. 2002-шы ин тӹштӹ 1,288,088 эдем ӹлен.
Найроби.
Найроби (англла дӓ суахилилӓ Nairobi) — Кенин вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 696 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 3 138 295 эдем ӹлен.
Кени.
Кени (англла Republic of Kenya; суахилилӓ Jamhuri ya Kenya) — Ирвел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Эфиопи, йыд-ирвелнӹ Сомали, йыд-вадывелнӹ Кечӹвӓлвел Судан, вадывелнӹ Уганда, кечӹвӓлвелнӹ Танзани, кечӹвӓл-ирвелнӹ Инди океан доно пӹсмӓным кыча. 2011-шӹ ин тӹштӹ 41 000 000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 580 367 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Найроби.
Ати (Чад).
Ати (французла Ati, арабла أتي) — Чадын халажы дӓ Батха регионын вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 25 912 эдем ӹлен.
Муссоро.
Мусоро (французла Moussoro; арабла موسورو) — Чадын халажы дӓ Бахр-эль-Газаль регионын вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 16 349 эдем ӹлен.
Файя-Ларжо.
Файя-Ларжо (французла Faya-Largeau; арабла فايا لارجو) — Чадын халажы дӓ Борку регионын вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 14 423 эдем ӹлен.
Абеше.
Абеше (французла Abéché; арабла ?) — Чадын сек кого нӹлӹмшӹ халажы дӓ Ваддай регионын вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 78,191эдем ӹлен.
Бильтин.
Бильтин (французла Biltine; арабла ?) — Чадын халажы дӓ Вади-Фера регионын вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 11 840 эдем ӹлен.
Пала.
Мусоро (французла Pala; арабла ?) — Чадын халажы дӓ Вадывел Майо-Кеби регионын вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 37 380 эдем ӹлен.
Мунду.
Мунду (французла Moundou; арабла ?) — Чадын халажы дӓ Вадывел Логон регионын вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 142 462 эдем ӹлен.
Бонгор.
Бонгор (французла Bongor; арабла ?) — Чадын халажы дӓ Ирвел Майо-Кеби регионын вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 30 518 эдем ӹлен.
Доба.
Доба (французла Doba; арабла ?) — Чадын халажы дӓ Ирвел Логон регионын вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 26 745 эдем ӹлен.
Монго (хала).
Монго (французла Mongo; арабла ?) — Чадын халажы дӓ Гера регионын вуйхалажы. 2010-шы ин тӹштӹ 27 763 эдем ӹлен.
Мао (Чад).
Мао (французла Mao; арабла ?) — Чадын халажы дӓ Канем регионын вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 19 004 эдем ӹлен.
Бол (Чад).
Мусоро (французла Bol; арабла ?) — Чадын халажы дӓ Лак регионын вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 11 120 эдем ӹлен.
Кумра.
Кумра (французла Koumra; арабла ?) — Чадын халажы дӓ Мандуль регионын вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 38 220 эдем ӹлен.
Сарх.
Сарх (французла Sarh; арабла ?) — Чадын халажы дӓ Покшал Шари регионын вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 108 061 эдем ӹлен.
Ам-Тиман.
Ам-Тиман (французла Am Timan; арабла ?) — Чадын халажы дӓ Саламат регионын вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 30 443 эдем ӹлен.
Лаи.
Лаи (французла Laï; арабла ?) — Чадын халажы дӓ Танджиле регионын вуйхалажы. 2010-шы ин тӹштӹ 21 300 эдем ӹлен.
Масакори.
Масакори (французла Massakory; арабла ?) — Чадын халажы дӓ Хаджер-Ламис регионын вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 16 237 эдем ӹлен.
Масенья.
Масенья (французла Laï; арабла ?) — Чадын халажы дӓ Шари-Багирми регионын вуйхалажы.
Фада.
Фада (французла Fada; арабла ?) — Чадын халажы дӓ Эннеди регионын вуйхалажы.
Бардаи.
Мусоро (французла Bardaï; арабла ?) — Чадын халажы дӓ Тибести регионын вуйхалажы.
Гоз-Бейда.
Гоз-Бейда (французла Goz Beïda; арабла ?) — Чадын халажы дӓ Сила регионын вуйхалажы.
Абди.
Абди (французла Abdi; арабла ?) — Чадын халажы дӓ Ваддай регионын департамен.
Джибути.
Джибути (французла République de Djibouti; арабла جمهورية جيبوتي) — Ирвел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Эритрей, вадывелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Эфиопи, ирвелнӹ Якшар тангыж, кечӹвӓл-ирвелнӹ Эфиопи доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 864 000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 23 200 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Джибути.
Лусака.
Лусака (англла Lusaka) — Замбин дӓ Лусака провинцин дон Лусака районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 70 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1 742 979 эдем ӹлен.
Замби.
Замби (англла Zambia; официал лӹмжӹ — Republic of Zambia) — Ирвел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Конго Демократи Республика, йыд-ирвелнӹ Танзани, ирвелнӹ Малави, вадывелнӹ Ангола, кечӹвӓлвелнӹ Мозамбик, Зимбабве, Ботсвана дӓ Намиби, доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 12 935 000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 752 618 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Лусака.
Ндола.
Ндола (англла Ndola) — Замбин сек кого кымшы халажы дӓ Коппербелт провинцин дӓ Ндола районын вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 774,757 эдем ӹлен.
Китве.
Китве тенгеок Китве-Нкана (англла Kitwe, Kitwe-Nkana) — Замбин сек кого кокшы халажы дӓ Китве районын вуйхалажы. 2007-шӹ ин тӹштӹ 547,700 эдем ӹлен.
Кабве.
Кабве (англла Kabwe) — Замбин сек кого нӹлӹмшӹ халажы дӓ Покшал провинцин дон Кабве районын вуйхалажы. 2010-шы ин тӹштӹ 215 015 эдем ӹлен.
Чингола.
Чингола (англла Chingola) — Замбин сек кого вӹзӹмшӹ халажы дӓ Чингола районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 148 554 эдем ӹлен.
Муфулира.
Муфулира (англла Mufulira) — Замбин сек кого кудымшы халажы дӓ Муфулира районын вуйхалажы. 2010-шы ин тӹштӹ 141 056 эдем ӹлен.
Луаншья.
Луаншья (англла Luanshya) — Замбин сек кого шӹмшӹ халажы дӓ Луаншья районын вуйхалажы. 2010-шы ин тӹштӹ 132 117 эдем ӹлен.
Марамба.
Марамба тенгеок Ливингстон (англла Livingstone, Maramba) — Замбин сек кого кӓндӓкшӹмшӹ халажы дӓ Ливингстон районын вуйхалажы. 2005-шӹ ин тӹштӹ 110 000 эдем ӹлен.
Касама (Замби).
Касама (англла Kasama) — Замбин сек кого ӹндекшӹмшӹ халажы дӓ Йыдвел провинцин дӓ Касама районын вуйхалажы. 2006-шы ин тӹштӹ 94 772 эдем ӹлен.
Чипата.
Чипата (англла Chipata, Fort Jameson) — Замбин сек кого лушы халажы дӓ Ирвел провинцин дон Чипата районын вуйхалажы. 2010-шы ин тӹштӹ 109 344 эдем ӹлен.
Луапула.
Луапула (англла Luapula Province) — Замбин провинцижӹ. Вуйхалажы: Манса. Провинцин территорижӹ: 50 567 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 775 353 эдем ӹлен.
Замби провинцивлӓ.
Замби провинцивлӓ (англла Provinces of Zambia) — Замбиштӹ ӹндекшӹ провинци улы.
Покшал провинци (Замби).
Покшал провинци (англла Central Province) — Замбин провинцижӹ. Вуйхалажы: Кабве. Провинцин территорижӹ: 94 393 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 1 012 257 эдем ӹлен.
Коппербелт.
Коппербелт (англла Copperbelt Province) — Замбин провинцижӹ. Вуйхалажы: Ндола. Провинцин территорижӹ: 94 393 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 1 012 257 эдем ӹлен.
Ирвел провинци (Замби).
Ирвел провинци (англла Eastern Province) — Замбин провинцижӹ. Вуйхалажы: Чипата. Провинцин территорижӹ: 69 106 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 1 306 173 эдем ӹлен.
Манса.
Манса (англла Mansa) — Замбин халажы дӓ Луапула провинцин дӓ Манcа районын вуйхалажы. 2004-шӹ ин тӹштӹ 42 280 эдем ӹлен.
Лусака (провинци).
Лусака (англла Lusaka Province) — Замбин провинцижӹ. Вуйхалажы: Лусака. Провинцин территорижӹ: 21 896 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 1 391 329 эдем ӹлен.
Йыдвел провинци (Замби).
Йыдвел провинци (англла Northern Province) — Замбин провинцижӹ. Вуйхалажы: Касама. Провинцин территорижӹ: 147 826 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 1 258 696 эдем ӹлен.
Солвези.
Солвези (англла Solwezi) — Замбин халажы дӓ Йыд-вадывел провинцин дӓ Солвези районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 65 000 эдем ӹлен.
Монгу.
Монгу (англла Mongu) — Замбин Монгу районын дӓ Вадывел провинцин вуйхалажы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 44 310 эдем ӹлен.
Йыд-вадывел провинци (Замби).
Йыд-вадывел провинци (англла Northwestern Province) — Замбин провинцижӹ. Вуйхалажы: Солвези. Провинцин территорижӹ: 125 826 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 583 350 эдем ӹлен.
Кечӹвӓлвел провинци (Замби).
Кечӹвӓлвел провинци (англла Southern Province) — Замбин провинцижӹ. Вуйхалажы: Марамба (Ливингстон). Провинцин территорижӹ: 85 283 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 1 212 124 эдем ӹлен.
Вадывел провинци (Замби).
Вадывел провинци (англла Western Province) — Замбин провинцижӹ. Вуйхалажы: Монгу. Провинцин территорижӹ: 126 386 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 765 088 эдем ӹлен.
Хараре.
Хараре (англла Harare) — Зимбабвен провинцижӹ, вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 630 км². 2006-шы ин тӹштӹ 1 600 000 (urban: 2,800,111) эдем ӹлен.
Лилонгве.
Лилонгве (англла Lilongwe) — Малавин вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 902 388 эдем ӹлен.
Антананариву.
Антананариву (малагасилӓ дӓ французла Antananarivo) — Мадагаскарын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 88 км². 2011-шӹ ин тӹштӹ 903 450 (urban: 1 403 449) эдем ӹлен.
Мапуту.
Мапуту (португалла Maputo) — Мозамбикин вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 346 77 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 1 094 315 (метропол: 1 766 823) эдем ӹлен.
Виндхук.
Виндхук (англла Windhoek) — Намибин вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 645 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 233 529 эдем ӹлен.
Зимбабве.
Зимбабве (англла, шонала дӓ ндебелелӓ Zimbabwe; официал лӹмжӹ — Republic of Zimbabwe) — Ирвел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыд-вадывелнӹ Замби, кечӹвӓл-вадывелнӹ Ботсвана, ирвелнӹ Мозамбик, кечӹвӓлвелнӹ Кечӹвӓлвел Африка Республик доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 12 521 000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 390 757 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Хараре. Тошты Кечӹвӓлвел Родези.
Президент: Эммерсон Мнангагва (2017-)
Шонавлӓ.
Шонавлӓ (шонала AmaShona) — банту группыш пырышы шона ("chiShona") йӹлмӹлӓ попышы Зимбабвештӹ дӓ Мозамбикиштӹ ӹлӹшӹ халык. Шонавлӓ цилажӹ 13 000 000 нарӹн ылыт.
Йыдвел ндебелевлӓ.
Йыдвел ндебелевлӓ (йыд. ндебелелӓ amaNdebele) — банту группыш пырышы йыдвел ндебеле ("isiNdebele") йӹлмӹлӓ попышы Зимбабвештӹ ӹлӹшӹ халык. Йыдвел ндебелевлӓ цилажӹ 4.5 млн. нарӹн ылыт.
Булавайо.
Булавайо (англла Bulawayo) — Зимбабвен провинцижӹ дӓ сек кого кокшы халажы. 2005-шӹ ин тӹштӹ 1 500 000 эдем ӹлен.
Маникаленд.
Маникаленд (англла Manicaland Province) — Зимбабвен провинцижӹ. Вуйхалажы: Мутаре. Провинцин территорижӹ: 36 459 км². 2002-шы ин тӹштӹ 1.6 млн. эдем ӹлен.
Мутаре.
Мутаре (англла Mutare) — Зимбабвен халажы дӓ Маникаленд провинцин вуйхалажы. 2002-шы ин тӹштӹ 170 106 эдем ӹлен.
Зимбабве провинцивлӓ.
Зимбабве провинцивлӓ (англла Provinces of Zimbabwe) — Зимбабвештӹ кӓндӓкшӹ провинци дон кокты провинци-хала улы.
Покшал Машоналенд.
Покшал Машоналенд (англла Mashonaland Central Province) — Зимбабвен провинцижӹ. Вуйхалажы: Биндура. Провинцин территорижӹ: 28 347 км². 2002-шы ин тӹштӹ 998 265 эдем ӹлен.
Биндура.
Биндура (англла Bindura) — Зимбабвен халажы дӓ Покшал Машоналенд провинцин вуйхалажы. 2006-шы ин тӹштӹ 39 000 эдем ӹлен.
Гванда.
Гванда (англла Gwanda) — Зимбабвен халажы дӓ Кечӹвӓлвел Матабелеленд провинцин вуйхалажы. 1982-шы ин тӹштӹ 4 874 эдем ӹлен.
Лупане.
Лупане (англла Lupane) — Зимбабвен халажы дӓ Йыдвел Матабелеленд провинцин вуйхалажы.
Гверу.
Гверу (англла Gweru) — Зимбабвен халажы дӓ Мидлендс провинцин вуйхалажы. 2002-шы ин тӹштӹ 141.260 эдем ӹлен.
Масвинго (хала).
Масвинго (англла Masvingo) — Зимбабвен халажы дӓ Масвинго провинцин вуйхалажы. 2002-шы ин тӹштӹ 58 000 эдем ӹлен.
Чинхойи.
Чинхойи (англла Chinhoyi) — Зимбабвен халажы дӓ Вадывел Машоналенд провинцин вуйхалажы. 2002-шы ин тӹштӹ 56 794 эдем ӹлен.
Марондера.
Чинхойи (англла Marondera) — Зимбабвен халажы дӓ Ирвел Машоналенд провинцин вуйхалажы. 2002-шы ин тӹштӹ 46 000 эдем ӹлен.
Ирвел Машоналенд.
Ирвел Машоналенд (англла Mashonaland East Province) — Зимбабвен провинцижӹ. Вуйхалажы: Марондера. Провинцин территорижӹ: 32 230 км². 2002-шы ин тӹштӹ 1.1 млн. эдем ӹлен.
Вадывел Машоналенд.
Вадывел Машоналенд (англла Mashonaland West Province) — Зимбабвен провинцижӹ. Вуйхалажы: Чинхойи. Провинцин территорижӹ: 57 441 км². 2002-шы ин тӹштӹ 1.2 млн. эдем ӹлен.
Масвинго (провинци).
Масвинго (англла Masvingo Province) — Зимбабвен провинцижӹ. Вуйхалажы: Масвинго. Провинцин территорижӹ: 56 566 км². 2002-шы ин тӹштӹ 1 300 000 эдем ӹлен.
Йыдвел Матабелеленд.
Йыдвел Матабелеленд (англла Matabeleland North Province) — Зимбабвен провинцижӹ. Вуйхалажы: Лупане. Провинцин территорижӹ: 75 025 км². 2002-шы ин тӹштӹ 700 000 эдем ӹлен.
Кечӹвӓлвел Матабелеленд.
Кечӹвӓлвел Матабелеленд (англла Matabeleland South Province) — Зимбабвен провинцижӹ. Вуйхалажы: Гванда. Провинцин территорижӹ: 54 172 км². 2002-шы ин тӹштӹ 650 000 эдем ӹлен.
Мидлендс.
Мидлендс (англла Midlands Province) — Зимбабвен провинцижӹ. Вуйхалажы: Гверу. Провинцин территорижӹ: 49 166 км². 2002-шы ин тӹштӹ 1.5 млн. эдем ӹлен.
Ньянджавлӓ.
Ньянджавлӓ тенгеок Чевавлӓ (ньянджала ?) — банту группыш пырышы ньянджа тенгеок чева ("Chicheŵa" тенгеок "Chinyanja") йӹлмӹлӓ попышы Замбиштӹ, Малавиштӹ, Мозамбикиштӹ дӓ Зимбабвештӹ ӹлӹшӹ халык. цилажӹ 9.3 млн. нарӹн ылыт.
Асмэра.
Асмэра (тигриньяла ኣስመራ; арабла أسمرة) — Эритрейин вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 12,158.1 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 649 000 эдем ӹлен.
Аддис-Абеба.
Аддис-Абеба (амхарала አዲስ አበባ) — Эфиопиин вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 530.14 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 3 384 569 (urban: 3 384 569; метропол: 4 567 857) эдем ӹлен.
Якшар тангыж.
Якшар тангыж — Африкышты дӓ Азиштӹ инди океанын бассейнӹшкӹжӹ пырыш изи тангыж.
Якшар тангыж тӹрӹштӹш сандалӹквлӓ: Азиштӹ Сауд Арави дӓ Йемен; Африкышты Египет, Судан дӓ Эритрей.
Андаман тангыж.
Андаман тангыж — Азиштӹ инди океанын бассейнӹшкӹжӹ пырыш изи тангыж.
Андаман тангыж тӹрӹштӹш сандалӹквлӓ: Мьянма, Таиланд дӓ Инди (Андаман ошмаотывлӓ).
Арафура тангыж.
Арафура тангыж — Азиштӹ дӓ Океаништӹ инди океанын бассейнӹшкӹжӹ пырыш изи тангыж.
Арафура тангыж тӹрӹштӹш сандалӹквлӓ: Индонези, Папуа-У Гвиней дӓ Австрали.
Тимор тангыж.
Тимор тангыж — Азиштӹ дӓ Океаништӹ инди океанын бассейнӹшкӹжӹ пырыш изи тангыж.
Тимор тангыж тӹрӹштӹш сандалӹквлӓ: Индонези, Ирвел Тимор дӓ Австрали.
Лакшадвип тангыж.
Лакшадвип тангыж тенгеок Лаккадив тангыж — Азиштӹ инди океанын бассейнӹшкӹжӹ пырыш изи тангыж.
Лакшадвип тангыж тӹрӹштӹш сандалӹквлӓ: Инди (Лакшадвип), Шри-Ланка дӓ Мальдив.
Киншаса.
Киншаса (французла Ville de Kinshasa) — Конго Демократи Республикын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 9 965 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 10 076 099 эдем ӹлен.
Кигали провинци.
Кигали (руандала Umujyi wa Kigali; англла Kigali City; французла Kigali Ville) — Руандан сек изи провинцижӹ. Вуйхалажы: Кигали. Провинцин территорижӹ: 730 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 965 398 эдем ӹлен.
Руанда провинцивлӓ.
У (2006...) Руанда провинцивлӓ вӓрлӓнӹмӹштӹ
Тошты (... 2006) Руанда провинцивлӓ вӓрлӓнӹмӹштӹ
Руанда провинцивлӓ тенгеок Интара (руандала Intara y’u Rwanda; англла Provinces of Rwanda; французла Provinces du Rwanda) — Руандаышты нӹлӹт провинци (intara) дон иктӹ провинци-хала (umujyi) улы.
Intara (провинцивлӓ)
Ирвел провинци (Руанда).
Ирвел провинци (руандала Intara y’Iburasirazuba; англла Eastern Province; французла Province de l'Est) — Руандан сек кого икшӹ провинцижӹ. Вуйхалажы: Рвамагана. Провинцин территорижӹ: 9,813 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 2 141 174 эдем ӹлен.
Йыдвел провинци (Руанда).
Йыдвел провинци (руандала Intara y’Amajyaruguru; англла Northern Province; французла Province du Nord) — Руандан сек кого нӹлӹмшӹ провинцижӹ. Вуйхалажы: Бюмба. Провинцин территорижӹ: 3,293 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 1 650 704 эдем ӹлен.
Кечӹвӓлвел провинци (Руанда).
Кечӹвӓлвел провинци (руандала Intara y’Amajyepfo; англла Southern Province; французла Province du Sud) — Руандан сек кого кокшы провинцижӹ. Вуйхалажы: Ньанза. Провинцин территорижӹ: 6,118 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 2,266,124 эдем ӹлен.
Вадывел провинци (Руанда).
Вадывел провинци (руандала Intara y’Uburengerazuba; англла Western Province; французла Province de l'Ouest) — Руандан сек кого кымшы провинцижӹ. Вуйхалажы: Кибуйе. Провинцин территорижӹ: 5,882 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 2 008 319 эдем ӹлен.
Руанда районвлӓ.
Руанда дӓ провинцивлӓ дон районвлӓ вӓрлӓнӹмӹштӹ
Руанда районвлӓ тенгеок Акарере (руандала Uturere tw’u Rwanda; англла Districts of Rwanda; французла Districts du Rwanda) — Руандаышты кымлы район (uturere [pl] / akarere [sg]) улы.
Intara (провинцивлӓ)
Руанда секторвлӓ.
Руанда дӓ провинцивлӓ дон районвлӓ вӓрлӓнӹмӹштӹ
Руанда дӓ провинцивлӓ дон районвлӓ вӓрлӓнӹмӹштӹ (англла)
Руанда дӓ провинцивлӓ дон районвлӓ вӓрлӓнӹмӹштӹ (французла)
Руанда секторвлӓ тенгеок Умуренге (руандала Imirenge y’u Rwanda; англла Sectors of Rwanda; французла Secteurs du Rwanda) — Руандаышты 416 сектор (imirenge [pl] / umurenge [sg]) улы.
Intara (провинцивлӓ)
Гахини.
Гахини (руандала Umurenge wa Gahini) — Руандан солажы дӓ Кайонза районын секторжы.
Гатунда.
Гатунда (руандала Umurenge wa Gatunda) — Руандан Ньагатаре районын секторжы.
Каронги (район).
Каронги (руандала Akarere ka Karongi) — Руандан Вадывел провинцин районжы. Районышты луатнӹлӹт сектор (imirenge pl / umurenge sg), 88 "utugari" дӓ 538 сола ("imidugudu") улы.
Нгорореро (район).
Нгорореро (руандала Akarere ka Ngororero) — Руандан Вадывел провинцин районжы. Район статусым Нгорореролан 2 майын 2006 ин пумы. Районын территорижӹ: 679 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 309 663 эдем ӹлен. Районышты луаткымыт сектор (imirenge pl / umurenge sg), 73 "utugari" дӓ 419 сола ("imidugudu") улы.
Ньабиху (район).
Ньабиху (руандала Akarere ka Nyabihu) — Руандан Вадывел провинцин районжы. Район статусым Нгорореролан 2 майын 2006 ин пумы. Районын территорижӹ: 521,5 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 289 210 эдем ӹлен. Районышты луаткокты сектор (imirenge pl / umurenge sg), 73 "utugari" дӓ 474 сола ("imidugudu") улы.
Ньамашекe (район).
Ньамашекe (руандала Akarere ka Nyamasheke) — Руандан Вадывел провинцин районжы. Район статусым Нгорореролан 2 майын 2006 ин пумы. Районын территорижӹ: 1,174 км². Районышты луатвӹзӹт сектор (imirenge pl / umurenge sg), 68 "utugari" дӓ 588 сола ("imidugudu") улы.
Рубаву (район).
Рубаву (руандала Akarere ka Rubavu) — Руандан Вадывел провинцин районжы. Район статусым Рубавулан 2 майын 2006 ин пумы. Районын территорижӹ: 388.3 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 303 549 (пӱэргӹ: 171 046; ӹдӹрӓмӓш: 132 503) эдем ӹлен. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Гисеньи. Районышты луаткокты сектор (imirenge pl / umurenge sg), 80 "utugari" дӓ 525 сола ("imidugudu") улы.
Русизи (район).
Русизи (руандала Akarere ka Rusizi) — Руандан Вадывел провинцин районжы. Район статусым Русизилӓн 2 майын 2006 ин пумы. Районын территорижӹ: 718.9 км². Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Чьянгугу. Районышты луаткӓндӓкшӹ сектор (imirenge pl / umurenge sg) улы.
Рутсиро (район).
Рутсиро (руандала Akarere ka Rutsiro) — Руандан Вадывел провинцин районжы. Район статусым Рутсиролан 2 майын 2006 ин пумы. Районын территорижӹ: 1157,3 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 319 625 эдем ӹлен. Районышты луаткымыт сектор (imirenge pl / umurenge sg), 62 "utugari" дӓ 483 сола ("imidugudu") улы.
Бугесера (район).
Бугесера (руандала Akarere ka Bugesera) — Руандан Ирвел провинцин районжы. Район статусым Бугесералан 2 майын 2006 ин пумы. Районын территорижӹ: 1337 км². Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Ньамата. Районышты луатвӹзӹт сектор (imirenge pl / umurenge sg) улы.
Гатсибо (район).
Гатсибо (руандала Akarere ka Gatsibo) — Руандан Ирвел провинцин районжы. Район статусым Гатсиболан 2 майын 2006 ин пумы. Районын территорижӹ: 1585,3 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 283 456 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Кабароре. Районышты луатнӹлӹт сектор (imirenge pl / umurenge sg), 69 "utugari" дӓ 603 сола ("imidugudu") улы.
Кайонза (район).
Кайонза (руандала Akarere ka Kayonza) — Руандан Ирвел провинцин районжы. Район статусым Кайонзалан 2 майын 2006 ин пумы. Районын территорижӹ: 1.945 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 234 106 эдем ӹлен. Районышты луаткокты сектор (imirenge pl / umurenge sg), 50 "utugari" дӓ 422 сола ("imidugudu") улы. Районын вуйхалажы: Кайонза.
Кирехе (район).
Кирехе (руандала Akarere ka Kirehe) — Руандан Ирвел провинцин районжы. Район статусым Кирехелӓн 2 майын 2006 ин пумы. Районын территорижӹ: 1,118.5 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 292 215 эдем ӹлен. Районышты луаткокты сектор (imirenge pl / umurenge sg), 60 "utugari" дӓ 612 сола ("imidugudu") улы. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Кирехе.
Нгома (район).
Нгома (руандала Akarere ka Ngoma) — Руандан Ирвел провинцин районжы. Район статусым Нгомалан 2 майын 2006 ин пумы. Районышты луатнӹлӹт сектор (imirenge pl / umurenge sg) улы. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Кибунго.
Ньагатаре (район).
Ньагатаре (руандала Akarere ka Nyagatare) — Руандан Ирвел провинцин районжы. Район статусым Ньагатарелӓн 2 майын 2006 ин пумы. Районын территорижӹ: 1,741 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 291 452 эдем ӹлен. Районышты луатнӹлӹт сектор (imirenge pl / umurenge sg), 106 "utugari" дӓ 603 сола ("imidugudu") улы. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Ньагатаре.
Рвамагана (район).
Рвамагана (руандала Akarere ka Rwamagana) — Руандан Ирвел провинцин районжы. Район статусым Рвамаганалан 2 майын 2006 ин пумы. Районышты луатнӹлӹт сектор (imirenge pl / umurenge sg) улы. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Рвамагана.
Бурера (район).
Бурера (руандала Akarere ka Burera) — Руандан Йыдвел провинцин районжы. Район статусым Бурералан 2005 ин пумы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 150 009 эдем ӹлен. Районышты луатшӹмӹт сектор (imirenge pl / umurenge sg), 69 "utugari" дӓ 571 сола ("imidugudu") улы. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Чьеру.
Гакенке (район).
Гакенке (руандала Akarere ka Gakenke) — Руандан Йыдвел провинцин районжы. Район статусым Гакенкелӓн 2 майын 2006 ин пумы. Районын территорижӹ: 722 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 333 457 эдем ӹлен. Районышты луатӹндекшӹ сектор (imirenge pl / umurenge sg), 97 "utugari" дӓ 617 сола ("imidugudu") улы.
Гичумби (район).
Гичумби (руандала Akarere ka Gicumbi) — Руандан Йыдвел провинцин районжы. Район статусым Гичумбилӓн 2 майын 2006 ин пумы. Районын территорижӹ: 829 км². Районышты 21 сектор (imirenge pl / umurenge sg), 109 "utugari" дӓ 630 сола ("imidugudu") улы. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Бьумба.
Мусанзе (район).
Мусанзе (руандала Akarere ka Musanze) — Руандан Йыдвел провинцин районжы. Район статусым Мусанзелӓн 23 декабрьын 2005 ин пумы. Районын территорижӹ: 530. 4 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 314 242 эдем ӹлен. Районышты луатвӹзӹт сектор (imirenge pl / umurenge sg), 68 "utugari" дӓ 432 сола ("imidugudu") улы. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Рухенгери.
Рулиндо (район).
Рулиндо (руандала Akarere ka Rulindo) — Руандан Йыдвел провинцин районжы. Район статусым Рулиндолан 2005 ин пумы. Районышты луатшӹмӹт сектор (imirenge pl / umurenge sg) улы. Районын вуйхалажы: Таре.
Гисагара (район).
Гисагара (руандала Akarere ka Gisagara) — Руандан Кечӹвӓлвел провинцин районжы. Район статусым Гисагаралан 2 майын 2006 ин пумы. Районын территорижӹ: 678 км². Районышты луаткымыт сектор (imirenge pl / umurenge sg), 59 "utugari" дӓ 524 сола ("imidugudu") улы. Районын вуйхалажы: Саве.
Хуйе (район).
Хуйе (руандала Akarere ka Huye) — Руандан Кечӹвӓлвел провинцин районжы. Район статусым Хуйелӓн 2006 ин пумы. Районын территорижӹ: 581.5 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 288 203 эдем ӹлен. Районышты луатнӹлӹт сектор (imirenge pl / umurenge sg), 77 "utugari" дӓ 508 сола ("imidugudu") улы. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Бутаре.
Камоньи (район).
Камоньи (руандала Akarere ka Kamonyi) — Руандан Кечӹвӓлвел провинцин районжы. Район статусым Камоньилӓн 2006 ин пумы. Районын территорижӹ: 655.5 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 265 365 эдем ӹлен. Районышты луаткокты сектор (imirenge pl / umurenge sg), 59 "utugari" дӓ 317 сола ("imidugudu") улы. Районын вуйхалажы: Рукома.
Муханга (район).
Муханга (руандала Akarere ka Muhanga) — Руандан Кечӹвӓлвел провинцин районжы. Район статусым Мухангалан 2006 ин пумы. Районын территорижӹ: 647.7 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 307 501 эдем ӹлен. Районышты луаткокты сектор (imirenge pl / umurenge sg), 63 "utugari" дӓ 331 сола ("imidugudu") улы. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Гитарама.
Ньамагабе (район).
Ньамагабе (руандала Akarere ka Nyamagabe) — Руандан Кечӹвӓлвел провинцин районжы. Район статусым Ньамагабелӓн 2006 ин пумы. Районышты луатшӹмӹт сектор (imirenge pl / umurenge sg) улы. Районын вуйхалажы: Гиконгоро.
Ньанза (район).
Ньанза (руандала Akarere ka Nyanza) — Руандан Кечӹвӓлвел провинцин районжы. Район статусым Ньанзалан 2006 ин пумы. Районын территорижӹ: 671,2 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 225 209 эдем ӹлен. Районышты лу сектор (imirenge pl / umurenge sg), 51 "utugari" дӓ 420 сола ("imidugudu") улы. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Ньанза.
Ньаругуру (район).
Ньаругуру (руандала Akarere ka Nyaruguru) — Руандан Кечӹвӓлвел провинцин районжы. Район статусым Ньаругурулан 2006 ин пумы. Районын территорижӹ: 1,010 км². Районышты луатнӹлӹт сектор (imirenge pl / umurenge sg), 72 "utugari" дӓ 332 сола ("imidugudu") улы. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Кибехо.
Руханго (район).
Руханго (руандала Akarere ka Ruhango) — Руандан Кечӹвӓлвел провинцин районжы. Район статусым Ньаругурулан 2005 ин пумы. Районын территорижӹ: 647.7 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 282 812 эдем ӹлен. Районышты ӹндекшӹ сектор (imirenge pl / umurenge sg), 59 "utugari" дӓ 533 сола ("imidugudu") улы. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Руханго.
Гасабо (район).
Гасабо (руандала Akarere ka Gasabo) — Руандан Кигали провинцин районжы. Район статусым Гасаболан 2006 ин пумы. Районышты луатвӹзӹт сектор (imirenge pl / umurenge sg), 63 "utugari" дӓ 331 сола ("imidugudu") улы. Районын вуйхалажы: Ндера.
Кичукиро (район).
Кичукиро (руандала Akarere ka Kicukiro) — Руандан Кигали провинцин районжы. Район статусым Кичукиролан 2006 ин пумы. Районышты лу сектор (imirenge pl / umurenge sg) улы. Районын вуйхалажы: Кичукиро.
Ньаругенге (район).
Ньаругенге (руандала Akarere ka Nyarugenge) — Руандан Кигали провинцин районжы. Район статусым Ньаругенгелӓн 2006 ин пумы. Районышты ӹндекшӹ сектор (imirenge pl / umurenge sg) улы. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Кигали.
Кайонза.
Кайонза (руандала Kayonza) — Руандан Кайонза районын вуйхалажы.
Замби районвлӓ.
Замби районвлӓ (англла Districts of Zambia) — Замбиштӹ 72 район (district) улы.
Калабо (район).
Калабо (англла Kalabo District) — Замбин Вадывел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 114 806 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Калабо.
Калабо.
Калабо (англла Kalabo) — Замбин Вадывел провинцин вуйхалажы дӓ Калабо районын сек кого халажы.
Каома (район).
Калабо (англла Kaoma District) — Замбин Вадывел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 162 568 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Каома.
Каома.
Каома (англла Kaoma) — Замбин Каома районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 14 200 эдем ӹлен.
Лукулу (район).
Лукулу (англла Lukulu District) — Замбин Вадывел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 68 375 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Лукулу.
Лукулу.
Лукулу (англла Lukulu) — Замбин Лукулу районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы.
2006-шы ин тӹштӹ 3 000 эдем ӹлен.
Монгу (район).
Монгу (англла Mongu District) — Замбин Вадывел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 162 002 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Монгу.
Сенанга (район).
Сенанга (англла Senanga District) — Замбин Вадывел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 109 119 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Сенанга.
Сенанга.
Сенанга (англла Senanga) — Замбин Сенанга районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2010-шы ин тӹштӹ 10 000 эдем ӹлен.
Сешеке (район).
Сешеке (англла Sesheke District) — Замбин Вадывел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 78 169 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Сешеке.
Сешеке.
Сешеке (англла Sesheke) — Замбин Сешеке районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 21 796 эдем ӹлен.
Шангомбо (район).
Шангомбо (англла Shangombo District) — Замбин Вадывел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 70 049 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Шангомбо.
Шангомбо.
Шангомбо (англла Shangombo) — Замбин Шангомбо районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 70 049 эдем ӹлен.
Чадиза (район).
Чадиза (англла Chadiza District) — Замбин Ирвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 83 981 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Чадиза.
Чадиза.
Чадиза (англла Chadiza) — Замбин Чадиза районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2005-шӹ ин тӹштӹ 100 000 эдем ӹлен.
Чама (район).
Чама (англла Chama District) — Замбин Ирвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 74 890 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Чама.
Чама.
Чама (англла Chama) — Замбин Чама районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2005-шӹ ин тӹштӹ 96 000 эдем ӹлен.
Чипата (район).
Чипата (англла Chipata District) — Замбин Ирвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 367 539 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Чипата.
Катете (район).
Катете (англла Katete District) — Замбин Ирвел провинцин районжы. Районын территорижӹ: 3.989 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 189 250 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Катете.
Катете.
Катете (англла Katete) — Замбин Катете районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2005-шӹ ин тӹштӹ 223 947 эдем ӹлен.
Лундази (район).
Лундази (англла Lundazi District) — Замбин Ирвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 236 833 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Лундази.
Лундази.
Лундази (англла Lundazi) — Замбин Лундази районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 11 637 эдем ӹлен.
Мамбве (район).
Мамбве (англла Mambwe District) — Замбин Ирвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 70 425 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Мамбве.
Мамбве.
Мамбве (англла Mambwe) — Замбин Мамбве районын вуйхалажы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 70 425 эдем ӹлен.
Ньимба (район).
Ньимба (англла Nyimba District) — Замбин Ирвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 47 376 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Ньимба.
Ньимба.
Ньимба (англла Nyimba) — Замбин Ньимба районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 1 183 эдем ӹлен.
Петауке (район).
Петауке (англла Petauke District) — Замбин Ирвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 235 879 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Петауке.
Петауке.
Петауке (англла Petauke) — Замбин Петауке районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 20 388 эдем ӹлен.
Чавума (район).
Чавума (англла Chavuma District) — Замбин Йыд-вадывел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 29 941 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Чавума.
Чавума.
Чавума (англла Chavuma) — Замбин Чавума районын вуйхалажы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 20 000 эдем ӹлен.
Кабомпо (район).
Кабомпо (англла Kabompo District) — Замбин Йыд-вадывел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 51 904 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Кабомпо.
Кабомпо.
Кабомпо (англла Kabompo) — Замбин Кабомпо районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 51 904 эдем ӹлен.
Касемпа (район).
Касемпа (англла Kasempa District) — Замбин Йыд-вадывел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 44 002 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Касемпа.
Касемпа.
Касемпа (англла Kasempa) — Замбин Касемпа районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2010-шы ин тӹштӹ 11 700 эдем ӹлен.
Муфумбве (район).
Муфумбве (англла Mufumbwe District) — Замбин Йыд-вадывел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 71 238 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Муфумбве.
Муфумбве.
Муфумбве (англла Mufumbwe) — Замбин Муфумбве районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 6 155 эдем ӹлен.
Мвинилунга (район).
Мвинилунга (англла Mwinilunga District) — Замбин Йыд-вадывел провинцин районжы. Районын территорижӹ: 20.910 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 117 505 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Мвинилунга.
Мвинилунга.
Мвинилунга (англла Mwinilunga) — Замбин Мвинилунга районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 14 500 эдем ӹлен.
Солвези (район).
Солвези (англла Solwezi District) — Замбин Йыд-вадывел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 203 797 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Солвези.
Замбези (район).
Zambezi (англла Zambezi District) — Замбин Йыд-вадывел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 64 963 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Замбези.
Замбези (хала).
Замбези (англла Zambezi) — Замбин Zambezi районын вуйхалажы.
Чилуби (район).
Чилуби (англла Chilubi District) — Замбин Йыдвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 66 338 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Чилуби.
Чилуби.
Чилуби (англла Chilubi) — Замбин Чилуби районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 4 100 эдем ӹлен.
Чинсали (район).
Чинсали (англла Chinsali District) — Замбин Йыдвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 128 646 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Чинсали.
Чинсали.
Чинсали (англла Chinsali) — Замбин Чинсали районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 14 000 эдем ӹлен.
Исока (район).
Исока (англла Isoka District) — Замбин Йыдвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 99 319 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Исока.
Исока.
Чинсали (англла Isoka) — Замбин Исока районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 13 000 эдем ӹлен.
Капута (район).
Капута (англла Kaputa District) — Замбин Йыдвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 87 233 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Капута.
Капута.
Капута (англла Kaputa) — Замбин Капута районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 2 754 эдем ӹлен.
Азербайджан.
Азербайджан (азербайджанла: "Azərbaycan"; официал лӹмжӹ — "Azərbaycan Respublikası") — Вадывел Азиштӹ дӓ кечӹвӓл-ирвел Европышты, кечӹвӓлвел Кавказышты кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Росси, йыд-вадывелнӹ Грузи, вадывелнӹнӹ Армени дӓ Турци (Нахчыван), кечӹвӓлвелнӹ Иран доно пӹсмӓным кыча. 2011-шӹ ин тӹштӹ 9 165 000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 86 600 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Баку.
Касама (район).
Касама (англла Kasama District) — Замбин Йыдвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 170 929 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Касама.
Лувингу (район).
Лувингу (англла Luwingu District) — Замбин Йыдвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 80 758 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Лувингу.
Лувингу.
Лувингу (англла Luwingu) — Замбин Лувингу районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы.
Мбала (район).
Мбала (англла Mbala District) — Замбин Йыдвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 149 634 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Мбала.
Мбала.
Мбала (англла Mbala) — Замбин Мбала районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 20 000 эдем ӹлен.
Мпика (район).
Мпика (англла Mpika District) — Замбин Йыдвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 146 196 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Мпика.
Мпика.
Мпика (англла Mpika) — Замбин Мпика районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 29 000 эдем ӹлен.
Мпорокосо (район).
Мпорокосо (англла Mporokoso District) — Замбин Йыдвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 73 929 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Мпорокосо.
Мпорокосо.
Мпорокосо (англла Mpika) — Замбин Мпорокосо районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 3 491 эдем ӹлен.
Мпулунгу (район).
Мпулунгу (англла Mpulungu District) — Замбин Йыдвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 67 602 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Мпулунгу.
Мпулунгу.
Мпулунгу (англла Mpulungu) — Замбин Мпулунгу районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы.
Мунгви (район).
Мунгви (англла Mungwi District) — Замбин Йыдвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 112 977 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Мунгви.
Мунгви.
Мунгви (англла Mungwi) — Замбин Мунгви районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы.
Наконде (район).
Наконде (англла Nakonde District) — Замбин Йыдвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 75 135 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Наконде.
Наконде.
Наконде (англла Mungwi) — Замбин Наконде районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 10 652 эдем ӹлен.
Замби халавлӓ.
Замби халавлӓ (англла Cities in Zambia) — Ти ӹлӹштӓшӹштӹ Замбин халавлӓн лӹмвлӓштӹм пумы, кышты ӹлызӹ шот 73 гӹц шукырк ылеш.
Чома (район).
Чома (англла Choma District) — Замбин Кечӹвӓлвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 74 890 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Чома.
Чома (Замби).
Чома (англла Choma) — Замбин Чома районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 46 000 эдем ӹлен.
Гвембе (район).
Гвембе (англла Gwembe District) — Замбин Кечӹвӓлвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 34 133 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Гвембе.
Гвембе.
Гвембе (англла Gwembe) — Замбин Гвембе районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы.
Итежи Тежи (район).
Итежи Тежи (англла Itezhi-Tezhi District) — Замбин Кечӹвӓлвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 43 111 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Итежи Тежи.
Итежи Тежи.
Гвембе (англла Itezhi-Tezhi) — Замбин Итежи Тежи районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 8 216 эдем ӹлен.
Каломо (район).
Каломо (англла Kalomo District) — Замбин Кечӹвӓлвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 169 503 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Каломо.
Каломо.
Каломо (англла Kalomo) — Замбин Каломо районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 12 485 эдем ӹлен.
Казунгула (район).
Казунгула (англла Kazungula District) — Замбин Кечӹвӓлвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 68 265 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Казунгула.
Казунгула.
Казунгула (англла Kazungula) — Замбин Казунгула районын вуйхалажы.
Ливингстон (район).
Ливингстон (англла Livingstone District) — Замбин Кечӹвӓлвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 103 288 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Ливингстон (Марамба).
Мазабука (район).
Мазабука (англла Mazabuka District) — Замбин Кечӹвӓлвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 203 219 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Мазабука.
Мазабука.
Мазабука (англла Mazabuka) — Замбин Мазабука районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 130 000 эдем ӹлен.
Брейвик, Андерс Беринг.
Андерс Беринг Брейвик (норв. Anders Behring Breivik; 13-шы февраль 1979-шӹ и Осло -) — норвег террорист дӓ организатор.
Монзе (район).
Монзе (англла Monze District) — Замбин Кечӹвӓлвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 163 578 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Монзе.
Монзе.
Мазабука (англла Monze) — Замбин Монзе районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 60 000 эдем ӹлен.
Намвала (район).
Намвала (англла Namwala District) — Замбин Кечӹвӓлвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 82 810 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Намвала.
Намвала.
Намвала (англла Namwala) — Замбин Намвала районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 4 537 эдем ӹлен.
Сиавонга (район).
Сиавонга (англла Siavonga District) — Замбин Кечӹвӓлвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 58 864 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Сиавонга.
Сиавонга.
Сиавонга (англла Siavonga) — Замбин Сиавонга районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 18 000 эдем ӹлен.
Синазонгве (район).
Синазонгве (англла Sinazongwe District) — Замбин Кечӹвӓлвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 80 455 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Синазонгве.
Синазонгве.
Синазонгве (англла Sinazongwe) — Замбин Синазонгве районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 11 528 эдем ӹлен.
Чилилабомбве (район).
Чилилабомбве (англла Chililabombwe District) — Замбин Коппербелт провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 67 533 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Чилилабомбве.
Чилилабомбве.
Чилилабомбве, Чилилабомбуе (англла Chililabombwe) — Замбин Чилилабомбве районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Коппербелт провинциш пырышы Замбин йыдпелвелнӹжӹ вӓрлӓнӹшӹ хала.
Хала лым «жававла саслымы вӓр» манмым анжыкта. 1964 и якте Банкрофт маналтын. Ӹлӹзӹ шот — 75 747 эдем (2010 и). Хала гач Конгош нӓнгешӹ кӹртнигорны эрта.
Чингола (район).
Чингола (англла Chingola District) — Замбин Коппербелт провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 172 026 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Чингола.
Калулуши (район).
Калулуши (англла Kalulushi District) — Замбин Коппербелт провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 75 806 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Калулуши.
Калулуши.
Калулуши (англла Kalulushi) — Замбин Калулуши районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 69 720 эдем ӹлен.
Китве (район).
Китве (англла Kitwe District) — Замбин Коппербелт провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 376 124 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Китве.
Луаншья (район).
Луаншья (англла Luanshya District) — Замбин Коппербелт провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 147 908 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Луаншья.
Луфаньяма (район).
Луфаньяма (англла Lufwanyama District) — Замбин Коппербелт провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 163 185 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Луфаньяма.
Луфаньяма.
Луфаньяма (англла Lufwanyama) — Замбин Луфаньяма районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2004-шӹ ин тӹштӹ 4 000 эдем ӹлен.
Масаити (район).
Масаити (англла Masaiti District) — Замбин Коппербелт провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 95 581 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Масаити.
Масаити.
Масаити (англла Masaiti) — Замбин Масаити районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы.
Мпонгве (район).
Масаити (англла Mpongwe District) — Замбин Коппербелт провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 64 371 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Мпонгве.
Мпонгве.
Мпонгве (англла Mpongwe) — Замбин Мпонгве районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 9 035 эдем ӹлен.
Муфулира (район).
Муфулира (англла Mufulira District) — Замбин Коппербелт провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 143 930 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Муфулира.
Ндола (район).
Ндола (англла Ndola District) — Замбин Коппербелт провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 374 757 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Ндола.
Чиенги (район).
Ндола (англла Chiengi District) — Замбин Луапула провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 83 824 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Чиенги.
Чиенги.
Чиенги (англла Chiengi) — Замбин Чиенги районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы.
Кавамбва (район).
Кавамбва (англла Kawambwa District) — Замбин Луапула провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 102 503 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Кавамбва.
Кавамбва.
Кавамбва (англла Kawambwa) — Замбин Кавамбва районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 20 000 эдем ӹлен.
Манса (район).
Манcа (англла Mansa District) — Замбин Луапула провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 179 749 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Манса.
Миленге (район).
Миленге (англла Milenge District) — Замбин Луапула провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 28 790 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Миленге.
Миленге.
Миленге (англла Milenge) — Замбин Миленге районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 4 000 эдем ӹлен.
Мвенcе (район).
Мвенcе (англла Mwense District) — Замбин Луапула провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 105 759 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Мвенcе.
Мвенcе.
Мвенcе (англла Mwense) — Замбин Мвенcе районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 4 498 эдем ӹлен.
Нчеленге (район).
Нчеленге (англла Nchelenge District) — Замбин Луапула провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 111 119 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Нчеленге.
Нчеленге.
Нчеленге (англла Nchelenge) — Замбин Нчеленге районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 24 300 эдем ӹлен.
Самфья (район).
Самфья (англла Samfya District) — Замбин Луапула провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 163 609 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Самфья.
Самфья.
Самфья (англла Samfya) — Замбин Самфья районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 21 000 эдем ӹлен.
Чонгве (район).
Чонгве (англла Chongwe District) — Замбин Лусака провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 137 461 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Чонгве.
Чонгве.
Чонгве (англла Chongwe) — Замбин Чонгве районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы.
Кафуе (район).
Кафуе (англла Kafue District) — Замбин Лусака провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 150 217 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Кафуе.
Кафуе.
Кафуе (англла Kafue) — Замбин Кафуе районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 162 262 эдем ӹлен.
Луангва (район).
Луангва (англла Luangwa District) — Замбин Лусака провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 18 948 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Луангва.
Луангва.
Луангва (англла Luangwa) — Замбин Луангва районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы.
Лусака (район).
Лусака (англла Lusaka District) — Замбин Лусака провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 1 084 703 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Лусака.
Чибомбо (район).
Чибомбо (англла Chibombo District) — Замбин Покшал провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 241 612 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Чибомбо.
Чибомбо.
Чибомбо (англла Chibombo) — Замбин Чибомбо районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 241 612 эдем ӹлен.
Кабве (район).
Кабве (англла Kabwe District) — Замбин Покшал провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 176 758 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Кабве.
Капири Мпоши (район).
Капири Мпоши (англла Kapiri Mposhi District) — Замбин Покшал провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 194 752 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Капири Мпоши.
Капири Мпоши.
Капири Мпоши (англла Kapiri Mposhi) — Замбин Капири Мпоши районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 40 000 эдем ӹлен.
Мкуши (район).
Мкуши (англла Mkushi District) — Замбин Покшал провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 107 438 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Мкуши.
Мкуши.
Мкуши (англла Mkushi) — Замбин Мкуши районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 12 308 эдем ӹлен.
Мумбва (район).
Мумбва (англла Mumbwa District) — Замбин Покшал провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 158 861 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Мумбва.
Мумбва.
Мумбва (англла Mumbwa) — Замбин Мумбва районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2006-шы ин тӹштӹ 19 000 эдем ӹлен.
Эрицина.
Эрицина () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ Эрицина улы.
Эритродес.
Эритродес () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. кечӹвӓл-ирвел дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 28 йиш тӹрлӹ Эритродес улы.
Эритрорхис.
Эритрорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эуанте.
Эуанте () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Филиппиништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Эуанте улы.
Эукоси.
Эукоси () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эуриблема.
Эуриблема () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эурикаулис.
Эурикаулис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эурицентрум.
"Eurycentrum obscurum" (A)"Eurycentrum salomonense" (B)
Эурицентрум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Папуа — У Гвинейиштӹ дӓ Вануатушты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ Эурицентрум улы.
Эурихоне.
Эурихоне () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эуристилес.
Эуристилес () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Серендже (район).
Серендже (англла Serenje District) — Замбин Покшал провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 132 836 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Серендже.
Серендже.
Серендже (англла Serenje) — Замбин Серендже районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы.
Эвотелла.
Эвотелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Фернандези.
Фернандези () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ферруминари.
Ферруминари () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Фимбриелла.
Фимбриелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Фимброрхис.
Фимброрхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Фрондари.
Фрондари () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Фрондари улы.
Фуертесиелла.
Фуертесиелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Галеотти.
Галеотти () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 12 йиш тӹрлӹ Галеотти улы.
Галеоттиелла.
Галеоттиелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мексикаышты дӓ Гватемалаышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 12 йиш тӹрлӹ Галеоттиелла улы.
Гарая.
Гарая () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Гавиллеа.
Гавиллеа () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Геесинкорхис.
Геесинкорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Геннари.
Геннари () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Макаронезиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Геннари улы.
Геноплесиум.
Геноплесиум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Геобласта.
Геобласта () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Геодорум.
Геодорум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 12 йиш тӹрлӹ Геодорум улы.
Глоссоринха.
Глоссоринха () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Гомеза.
Гомеза () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 12 йиш тӹрлӹ Гомеза улы.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм португал натуралист Bernardino António Gomes (1743 - 1828) лӹмеш пумы.
Гонатостилис.
Гонатостилис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. У Каледоништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ Гонатостилис улы.
Гониохилус.
Гониохилус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Грациелантус.
Грациелантус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Граммангис.
Граммангис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ Граммангис улы.
Графоркис.
Графоркис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Гринвуди.
Гринвуди () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Гроби.
Гроби () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ Гроби улы.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм англи натуралист Lord Grey de Groby лӹмеш пумы.
Гросоурди.
Гросоурди () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Гулари.
Гулари () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Гуннарелла.
Гуннарелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Гуннарорхис.
Гуннарорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Гимнадениопсис.
Гимнадениопсис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Гимнохилус.
Гимнохилус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Гиноглоттис.
Гиноглоттис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хапалохилус.
Хапалохилус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хедероркис.
Хедероркис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ Хедерорхисулы.
Хелци.
Хелци () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хеллериелла.
Хеллериелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хелонома.
Хелонома () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ Хелонома улы.
Херписма.
Херписма () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хершелианте.
Хершелианте () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хетэри.
Хетэри () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты, Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 30 йиш тӹрлӹ Хетэри улы.
Хетерозеуксине.
Хетерозеуксине () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хиппеофиллум.
Хиппеофиллум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хиртси.
Хиртси () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хиспаниелла.
Хиспаниелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хӧхнеелла.
Хӧхнеелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хофмансегелла.
Хофмансегелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хофмайстерелла.
Хофмайстерелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Хофмайстерелла улы.
Холмези.
Холмези () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Холопогон.
Холопогон () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ BİTKİADI улы.
Хомалопеталум.
Хомалопеталум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хоричи.
Хоричи () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Панамаышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Хоричи улы.
Хормидиум.
Хормидиум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хорвати (кушкыш).
Хорвати () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хуттонэа.
Хуттонэа () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хибохилус.
Хибохилус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хидрорхис.
Хидрорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хигрохилус.
Хигрохилус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хилофила.
Хилофила () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Хименорхис.
Хименорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Имеринэа.
Имеринэа () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Имеринэа улы.
Имеринорхис.
Имеринорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ионе.
Ионе () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ионопсис.
Ионопсис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ишногине.
Ишногине () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Исотри.
Исотри () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Йыдвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ Исотри улы.
Жакиниелла.
Жакиниелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 12 йиш тӹрлӹ Жакиниелла улы.
Анже.
Анже́ тенгеок Анжер () — Анжу дон Францин департаментвлӓжӹ Мен дон Луара депрартаментӹн вуйхалажы. Францин вадывелнӹжӹ, Париж гӹц 300 уштыш ӧрдӹштӹ, Мен йогы сирӹштӹ. халашты 156 000 нӓрӹ ӹлӹзӹ. Университет ӓн хала.
Jejosephia.
Jejosephia () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Jonesiopsis.
Jonesiopsis () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Jostia.
Jostia () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Jostia улы.
Калимпонги.
Калимпонги () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Каурорхис.
Каурорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Кеферштайни.
Кеферштайни () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 68 йиш тӹрлӹ Кеферштайни улы.
Керигомни.
Керигомни () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Кионофитон.
Кионофитон () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 - 5 йиш тӹрлӹ Кионофитон улы.
Конантси.
Конантси () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Криптостома.
Криптостома () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Лелиопсис.
Лелиопсис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ланкестерелла.
Ланкестерелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Леаоа.
Леаоа () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Лембоглоссум.
Лембоглоссум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Лемурелла.
Лемурелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Лемурорхис.
Лемурорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Леохилус.
Леохилус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Лепидогине.
Лепидогине () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Лепорелла.
Лепорелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Леслиеа.
Леслиеа () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Левкохиле.
Левкохиле () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Лигеофила.
Лигеофила () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Линдлейалис.
Линдлейалис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Листростахис.
Листростахис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Липерантус.
Липерантус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Лироглосса.
Лироглосса () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ Лироглосса улы.
Макрадени.
Макрадени () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Макроклинум.
Макроклинум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Макроподантус.
Макроподантус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Мадисонани.
Мадисонани () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Маллеола.
Маллеола () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Маргеллианта.
Маргеллианта () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Мекоподум.
Мекоподум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Медиокалкар.
Медиокалкар () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 17 йиш тӹрлӹ Медиокалкар улы.
Зигосепалум.
Зигосепалум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ Зигосепалум улы.
Жуковски (кушкыш).
Жуковски () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Зеленкоа.
Зеленкоа () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ипсилофус.
Ипсилофус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ксерорхис.
Ксерорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ Ксерорхис улы.
Ксеноси.
Ксеноси () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ксеникофитон.
Ксеникофитон () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Мегалорхис.
Мегалорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Мегалотус.
Мегалотус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Филиппиништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Мегалотус улы.
Мегастилис.
Мегастилис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. У Каледоништӹ дӓ Вануатушты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ Мегастилис улы.
Мелиорхис.
Мелиорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Доминикан Республикиштӹ фоссил вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Мелиорхис улы.
Мендонцелла.
Мендонцелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Месоглоссум.
Месоглоссум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Месоспинидиум.
I (1-11) "Mesospinidium warscewiczii"II (12-25) "Cyrtochilum rhodoneurum"
Месоспинидиум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ Месоспинидиум улы.
Мексикоа.
Мексикоа () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мексикаышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Мексикоа улы.
Микрокоели.
Микрокоели () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты дӓ Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 30 йиш тӹрлӹ Микрокоели улы.
Мадагаскар.
Мадагаскар (малагасилӓ Repoblikan'i Madagasikara, французла République de Madagascar) — Ирвел Африкыштыш дӓ Инди океаништӹ кугижӓнӹш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 20 653 556 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 587 041 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Антананариву.
Микропера.
Микропера () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Микросаккус.
Микросаккус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Микротаторхис.
Микротаторхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Микротерангис.
Микротерангис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Микротелис.
Микротелис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ Микротелис улы.
Мишобулбум.
Мишобулбум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 11 йиш тӹрлӹ Мишобулбум улы.
Миксис.
Миксис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Мобилабиум.
Мобилабиум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Мӧренхути.
Мӧренхути () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Монадени.
Монадени () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Монофиллорхис.
Монофиллорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Монофиллорхис улы.
Миросмодес.
Миросмодес () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Набалуиа.
Набалуиа () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Нагелиелла.
Нагелиелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Необатиеа.
Необатиеа () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мадагаскарышты дӓ Коморвлӓштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ Необатиеа улы.
Необолуси.
Необолуси () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Неоклеменси.
Неоклеменси () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Неодриас.
Неодриас () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Неоэскобари.
Неоэскобари () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Неогарднери.
Неогарднери () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Неогарднери улы.
Неогина.
Неогина () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Неотинеа.
Неотинеа () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Европышты дӓ Турциштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ Неотинеа улы.
Нефрангис.
Нефрангис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Нидема.
Нидема () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Нохавиллиамси.
Нохавиллиамси () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Нотодоритис.
Нотодоритис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Нотостеле.
Нотостеле () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Нотостеле улы.
Октарена.
Октарена () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Одонтохилус.
Одонтохилус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ Одонтохилус улы.
Офидион.
Офидион () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 6 йиш тӹрлӹ Офидион улы.
Орхипедум.
Орхипедум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ореорхис.
Ореорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 16 йиш тӹрлӹ Ореорхис улы.
Орестиас.
Орестиас () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ Орестиас улы.
Оливери.
Оливери () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ӧцеокладес.
Ӧцеокладес тенгеок Эцеокладес () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 39 йиш тӹрлӹ Ӧцеокладес улы.
Оеони.
Оеони () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мадагаскарышты дӓ Маскарен ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10 йиш тӹрлӹ Оеони улы.
Оеониелла.
Оеониелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ Оеониелла улы.
Ӧрстеделла.
Ӧрстеделла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ӧстлундорхис.
Ӧстлундорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Олгасис.
Олгасис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Олигохэтохилус.
Олигохэтохилус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Олигофитон.
Олигофитон () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Омоеа.
Омоеа () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Орнитофора.
Орнитофора () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ортоцерас.
Ортоцерас () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Осмоглоссум.
Осмоглоссум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Оссикулум.
Оссикулум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Камерунышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Оссикулум улы.
Отохилус.
Отохилус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Отоглоссум.
Отоглоссум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Отостилис.
Отостилис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ Отостилис улы.
Пабсти.
Пабсти () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ Пабсти улы.
Пахитес.
Пахитес () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ Пахитес улы.
Пахиплектрон.
Пахиплектрон () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Пахистеле.
Пахистеле () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Палморхис.
Палморхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Палумбина.
Палумбина () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Пантлинги.
Пантлинги () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Папиллилабиум.
Папиллилабиум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Папперитси.
Папперитси () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Папуаеа.
Папуаеа () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Парадизантус.
Парадизантус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ Парадизантус улы.
Паралофи.
Паралофи () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Параптероцерас.
Параптероцерас () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Пектеилис.
Пектеилис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Пелатантери.
Пелатантери () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Пелекси.
Пелекси () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Пеннилабиум.
Пеннилабиум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Перистерантус.
Перистерантус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Перистилус.
Перистилус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Пескатори.
Пескатори () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Феладени.
Феладени () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Форингопсис.
Форингопсис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Латин йӹлмӹ.
Латин йӹлмӹ (латинлӓ "lingua latina" тенгеок "lingua romana") — Тӹнгжӹм Ватиканышты попат.
Фрагморхис.
Фрагморхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Фиматидиум.
Фиматидиум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Физоцерас.
Физоцерас () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Физогине.
Физогине () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мексикаышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ Физогине улы.
Пилофиллум.
Пилофиллум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Пилофиллум улы.
Ази.
Ази — Евразин ирвелнӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ Мӱлӓндӹн сек кого континентжӹ. Кымдецшӹ 43 820 000 км².
Регионвлӓжӹ.
Азиштӹ регионвлӓн вӓрлӓнӹмӹжӹ blue = Йыдвел Азиpimp = Покшал Азиыжаргы = Анзыл Азиякшар = Кечӹвӓлвел Азисар = Ирвел Азиxxx = Кечӹвӓл-ирвел Ази
Пинели.
Пинели () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Платантероидес.
Платантероидес () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Платикорине.
Платикорине () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Платиглоттис.
Платиглоттис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Платилепис.
Платилепис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Платириза.
Платириза () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Платителис.
Платителис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Плекториза.
Плекториза () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Плектрелминтус.
Плектрелминтус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Плектрофора.
Плектрофора () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Поаефиллум.
Поаефиллум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Полиотидиум.
Полиотидиум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Полирадицион.
Полирадицион () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Поматокалпа.
Поматокалпа () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Понера.
Понера () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ Понера улы.
Поролабиум.
Поролабиум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Порпакс.
Порпакс () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 13 йиш тӹрлӹ Порпакс улы.
Порфиродесме.
Порфиродесме () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Порфироглоттис.
Порфироглоттис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Малайзиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Порфироглоттис улы.
Порфиростахис.
Порфиростахис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ Порфиростахис улы.
Поррорахис.
Поррорахис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Потоси.
Потоси () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Прескотти.
Прескотти () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 27 йиш тӹрлӹ Прескотти улы.
Пристиглоттис.
Пристиглоттис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Проктори.
Проктори () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Променаеа.
Променаеа () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 18 йиш тӹрлӹ Променаеа улы.
Протоцерас.
Протоцерас () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Псевдакоридиум.
Псевдакоридиум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Псевдоцентрум.
Псевдоцентрум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ Псевдоцентрум улы.
Псевдокранихис.
Псевдокранихис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Псевдоэуристилес.
Псевдоэуристилес () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Псевдогудйера.
Псевдогудйера () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Покшал Америкышты дӓ Кубаышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 ӓль 3 йиш тӹрлӹ Псевдогудйера улы.
Псевдорхис.
Псевдорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Псилохилус.
Псилохилус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Психопсиелла.
Психопсиелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Псигморхис.
Псигморхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Птерихис.
Птерихис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 20 йиш тӹрлӹ Птерихис улы.
Птероцерас.
Птероцерас () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Цилӓжӹ 25 йиш тӹрлӹ Птероцерас улы.
Птероглоссаспис.
Птероглоссаспис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Птеростемма.
Птеростемма () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Птеригодиум.
Птеригодиум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Пигмэорхис.
Пигмэорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш.
Пирорхис.
Пирорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Рангэрис.
Рангэрис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ранухиелла.
Ранухиелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ Ранухиелла улы.
Райкаденко.
Райкаденко () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Райхенбахантус.
Райхенбахантус () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ренантерелла.
Ренантерелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Рестрепиопсис.
Рестрепиопсис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Рэстери.
Рэстери () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ридлейелла.
Ридлейелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Рамфоринхус.
Рамфоринхус (тенгеок "Aspidogyne mendoncae") — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш.
Римакола.
Римакола () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ринериза.
Ринериза () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Рипидорхис.
Рипидорхис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Рипидоглоссум.
Рипидоглоссум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ринхогина.
Ринхогина () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Рислейа.
Рислейа () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Родригезиелла.
Родригезиелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Родригезиопсис.
Родригезиопсис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Роезлиелла.
Роезлиелла () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Рӧперохарис.
Рӧперохарис () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Россиоглоссум.
Россиоглоссум () — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Америка.
Америка — Атланти дон Шӹпӓн океанвлӓ лошты вӓрлӓнӹшӹ континент.
Ньюхален.
Ньюхален (англла Newhalen; юпиклӓ Nuuriileng) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 21.6 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 133 эдем ӹлен.
Лоуэр Калскаг.
Лоуэр Калскаг (англла Lower Kalskag; юпиклӓ Qalqaq) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 4.5 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 268 эдем ӹлен.
Эскимос йӹлмӹвлӓ.
Эскимос йӹлмӹвлӓ — Сибирьӹштӹ дӓ Йыдпел Америкышты эскимос-алеут йӹлмӹвлӓ.
Алеут йӹлмӹ.
Алеут йӹлмӹ тенгеок Унанган йӹлмӹ - (але. Unangam Tunuu; ISO 639-3: ale) — 150 алеутвлӓн попышы эскимос-алеут йӹлмӹ. Алеут ошмаотывлӓштӹ, йыд-ирвел Россиштӹ (Алеут район, Камчатка край) дӓ кечӹвӓл-вадывел Аляскышты (АУШ) попышы йӹлмӹ
Цӱцӱшуды.
Цӱцӱшуды (алык марла "чӱчышудо", рушла "чистотел большой") — кушкыл гынат, лекарсы шуды семын кучылталтеш.
Тигӹтшуды.
Тигӹтшуды тенгеок тигӹтвуй (; алыкмарла "тегытшудо, тегытвуй") — Solanaceae йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шукиӓш шудыла кушкыш. Кӱкшӹцшӹ 60 см лин кердеш.
Сӹнзӓлык.
Сӹнзӓлык - сӹнзӓ анзылӓн чимӹ, линзы дӓ тӹдӹм кычышы кӹшӓр доно иктӹш погымы оптик хӓдӹр.
Пын.
Пын - кеквлӓ вӹлнӹ кушшы (материал), кыды кеквлӓм норӹмӹ дон ӱштӹ гыц перегӓ. Кеквлӓн пынышты шукы цӹреӓн лин кердеш, шӹренжок тидӹ тышман гӹц перегӹмӹ функцим намалеш. Тӹ годымок, яргата цӹреӓн пынвлӓ мыжырым кӹчӓлмӓштӹ ӹшке рольыштым мадыт. Пын гӹц куштылгырак дӓ пышкыдырак мамык ылеш. Перви кеквлӓн когорак дӓ пингӹдӹрӓк пынвлӓштӹм сирӹмӹ инструмент семӹнь кычылтыныт.
Шӹгерлӓ.
Шӹгерлӓ - эдемӹн колымыжы аль кремируйымы паштек тайымы территори, кышты сага-сага шукы шӹгер.
Вильянди.
Ви́льянди (), 1919 и якте — Феллин () — хала Эстоништӹ Вильянди йӓр тӹрӹштӹ. Таллинн гӹц 161, Тарту гӹц 81, от Пӓрну 97 гӹц уштыш. Халашты 21 000 нӓрӹ ӹлӹзӹ. Вильянди культура колледжшӹ дӓ кӓнгӹж йӹде эртарӹмӹ фольк-рок фестивальжы доно пӓлӹмӹ ылеш.
Полдыш.
Полдыш - выргемӹм ыргымашты дӓ текстиль пӓшӓштӹ кычылтмы изи ӹзгӓр. Шӹренжок полдыш йӹргешкӹ ылеш. Выргем тервен пижӹктӓш манын, полдышышты изи ыражвлӓ улы. Полдышым выргем тервен ыргат. Полдышым махань-шон материал: пластмасса, пу, металл, лу дӓ молы гӹц ӹштӓт.
Копонӓнгӹр.
Копонӓнгӹр - Копон ӓнгӹр тӹрӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ сола, Кӱшӹл лык дон Ул лык гӹц шалга. 01.01.2001 ин солашты 39 эдем ӹлен. Усола якте 2 уштыш.
Европа йӹлмӹвлӓн кечӹштӹ.
Ти кечӹм 26-шы сентябрь 2001-шӹ и годшен эртӓрӓт. Техень кечӹм пӓлдӹртӓш манын, Европын Комиссижӹ дон Европын Согоньжы инициативым пуэнӹт. Европышты шукы йӹлмӹ доно попат дӓ цилӓ йӹлмок ӹшке семӹньжӹ ӓкӓн. Ти кечӹн туан йӹлмӹ гӹц пасна вескид йӹлмӹвлӓмӓт тыменяш керӓл ылмы гишӓн хытырымашвлӓм эртӓрӓт. Техень акци лӹмӹнок школвлӓштӹ кого ӓкӓн. Европын шукы сӓндӓлӹкӹштӹжок кугижӓнӹш йӹлмӹ гӹц пасна таманяр миноритет (чӹдӹ шотан попышывлӓн) йӹлмӹ улы. Тӹштӹжӹ гӹнь техень йӹлмӹвлӓм переген кодаш манын, шукы шытырым ужыт, оксам пиштӓт, школвлӓ улы, книгӓвлӓ дон газетвлӓ лӓктӹт, сирӹзӹвлӓлӓн кычыкым пуат, грантвлӓм айырат дӓ молат. Европышты кугижӓнӹшдӹмӹ халыквлӓ гишӓн адрес доно пӓлен нӓлӹдӓ. Кырык мары йӹлмӹ кыце финн-угр йӹлмӹ тӹшкӓшӹ пырышы, тенгеок Европышты попымы йӹлмӹ ылеш дӓ туан йӹлмӹнӓм переген кодаш манын, мӓлӓннӓ пӹтӓриок тӹдӹм шотеш пиштӓш тыменьмӹлӓ. Тенге тӹдӹм яраташ, шотеш пиштӓш тӹнгӓлӹна дӓ мӓлӓннӓ керӓл ылмыжым ынгыленӓ. Седӹ, Руш Элышты ӹлен, кырык марла попышывлӓлӓн руш йӹлмӹмӓт пӓлӹмӓн, тӹ годымок, ти йӹлмӹм пӓлӹмӓш туан йӹлмӹнӓн ӹлӹмашӹжӹм пӱктӹшӓшлык, лаксыртышашлык дӓ «малын вӓл мары йӹлметшӹ келеш» анжалтыш докы эдемвлӓм кандышашлык агыл.
Алыктӹр.
Алыктӹр - Усола гӹц 2 уштыш ордӹштӹ ылшы сола. Сола Изи сир дон Кого сир гӹц шалга. 2001-шӹ ин солашты 139 эдем ӹлен. Ти солашты поэт Иван Горный шачын.
Ялаш.
Ялаш - ял дон ӓрдӹм мӱдӹшӹ вӹлвӓл выргем. Ялаш кок шокшан ылеш. Ялашын ӱл мычашыжы шӹренжок ял шӓклӓкӓ якте ылеш. Ялаш ӹнжӹ валы манын, тӹдӹм кӓсньӹк ӓль прежӓ доно кӹдӓл тервен цаткыдемдӓт. Ялашым пӹтӓрижӹ лач пӱэргӹвлӓ веле чиэнӹт, XX-шы курымын тӹдӹм ӹдӹрӓмӓшвлӓӓт чиӓш тӹнгӓлӹнӹт. Кырык мары йӹлмӹштӹ ялашын этимологижӹ "ял" шамак доно кӹлдӓлтӹн.
Выргем.
Выргем — пидмӹ ӓль ыргымы матери гӹц ӹштӹмӹ хӓдӹр, кыдым эдемвлӓ кӓпӹм мӱдӓш манын, ӹшке вӹкӹштӹ чиӓт.
Халыкын истори виӓнгмӹ семӹнь кешӹ чимӹ выргем
Пӹнжӹдӹр.
Пӹнжӹдӹр. Ти лӹм доно кок сола улы, иктӹжӹ Йӱксӓр велнӹ, весӹжӹ Кӹмья велнӹ. Кок солаге Кӹлемар кымдемӹштӹ варланат.
Кӹмья.
Кӹмья вел солавлӓн покшалышты. Кӹлемар кымдемӹштӹш сола.
Кӹндӱ вӹлвӓл.
Кӹндӱ вӹлвӓл - Пӹзӹкныр велнӹш Кукшылидӹ сола лишнӹш кӱкшикӓ.
Кӱкшикӓ.
Кӱкшикӓ - ландшафтын кӱшкӹлӓ шыпшылтшы формыжы.
Кого Пӓмйӓл.
Кого Пӓмйӓл - Кӹлемар кымдемӹштӹ сола, Кымъя сола велнӹ вӓлрлӓнӓ. Рушла Большие Памъялы.
Кого Ошкӓтӓ.
Кого Ошкӓтӓ - Угарман область Тоншай кымдемӹштӹ сола. Ложкин сола велнӹ вӓлрлӓнӓ.
Кого Оты.
Кого Оты - Цартак дон Кӱкшӹныр солавлӓ лоштыш первишӹ кымалмы вӓр. Ти лӹм донок эче карем улы.
Кого Пӹньӹж.
Кого Пӹньӹж - Кӹлемар кымдемӹштӹ сола, Нежныр сола велнӹ вӓлрлӓнӓ. Рушла Большой Пинеж.
Кого Рӹде.
Кого Рӹде - Угарман область Шӓрӓнгӓ кымдемӹштӹ сола. Кого Рӹде вел солавлӓн покшалышты.
Арде (сола).
Арде, тенгеок ти сола Ырде, Церкӹсола, Попсола лӹмвла доно палӹ. Кӹлемар кымдемӹштӹ вӓлрлӓнӓ. Кӹлемар якте 65 уштыш
Сола Йошкар-Ола - Цикмӓ автотрасса вӹлнӹ вӓрлӓнӓ. Ардештӹ кӹдӓлӓш школ, почта, 3 лапка, культура пӧрт, церкӹ улы. 2004-шы ин Ардештӹ 445 эдем ӹлен.
Курессааре.
Ку́рессааре (), 1917 и якте А́ренсбург, 1952—1988 ивлӓн Ки́нгисепп, () — хала Эстоништӹ, Сааремаа ошмаотышты. Сааремаа уездӹн покшалжы. 2010-шы ин халашты 15 000 эдем нӓрӹ ӹлен.
Изок.
Изок - Йоласал вел Усола дон Йынготы солавлӓ лоштыш карем.
Изи Цӓкнӓ.
Изи Цӓкнӓ - Виловат вел Важынӓнгӹр сола дон Кого йӓр лоштыш йӓр. Кӹзӹт Йыл вӹд лӹвӓкӹ лин.
Ямак сӓрӓн.
Ямак сӓрӓн - Йоласал велнӹш Цермӹшал сола лишнӹш сӓрӓн.
Ялаш важик карем.
Ялаш важик карем - Виловат велнӹш Изи Сӧрмӓнӓнгӹр лишнӹш карем.
Яман алык.
Яман алык - Виловат велнӹш Паратмар доныш алык.
Яма карем.
Яма карем - Виловат велнӹш Ӱл Шактемваж дон Покшал Шактемваж солавлӓ лоштыш карем.
Шавынь.
Сувенир "Savon de Marseille" шавынь
Шавынь - вӹдеш ярлалтшы мышмы масса (пингӹдӹ лаштык ӓль ныгыды масса). Тенгеок каваштым мышмы дӓ итӹрӓйӹмӹ косметика средства семӹнь кычылталтеш. Кырык да Кожла сирыштӓт сувенир шавыньым ӹштӓш лиэш дӓ шавынь вӹлӓн, опталмы формым йӓмдӹлен, "Шӓлӓ Кырык сир", "Шӓлӓ туан вел", "Салымсола шавынь", "Кожла сир" дӓ мол текствлӓмӓт марла сирӓш лиэш.
Ӓштемик.
Кырык сирӹштӹ сек пӓлымы ӓштемик. Акпарсын ӓштемӹкшӹ докы суӓн толын.
Ӓштемик (тенгеок ӓштемӹк) - эдемвлӓм, историштӹш лиӓлтмӓшвлӓм, кынамжы вольыквлӓм, литература да киногеройвлӓм ӓшӹндӓрӹктӹшӹ скульптура дон монумент форман хӓдӹр.
Эксуя.
Эксуя - Йӱрнӹ кымдемӹштӹш йӓр. Йӧрӹнгтӹнг велнӹ вӓрлӓнӓ.
Палтога.
Палтога — сола Вологда областьышты. 2002-шы ин тӹштӹ 295 эдем ӹлен.
Пӹсмӓн ӓнгӹр.
Пӹсмӓн ӓнгӹр – солавлӓ Йоласал вел Йынгы Кушыргы сола лишнӹ Кожваж ӓнгӹрӹш шалахай монгыр гӹц йоген пыра.
Пӹсмӓн ӓнгӹр (вӓр).
Пӹсмӓн ӓнгӹр (вӓр) - Йоласал вел Йынгы Кушыргы сола донышы шӹргӹ лоштышы вӓр.
Пӹсмӓн ӓнгӹр (карем).
Пӹсмӓн ӓнгӹр (карем) – Усола вел Алыктӹр донВӹдсӹнзӓйӓл солавлӓ лоштыш карем.
Пӹсмӓн ӓнгӹр (Сад карем).
Пӹсмӓн ӓнгӹр (Сад карем) - Усола вел Кокласола дон Мецӓкныр сола лоштыш карем.
Пӹсмӓн карем.
Пӹсмӓн карем – Картук вел Эрексир сола лишнӹш карем.
Пӹсмӓн куп.
Пӹсмӓн куп – Кӹлемар кымдем Йӱксӓр вел Алатайсола (Кожла сир) донышы куп.
Пӹсмӓнымбал.
Пӹсмӓнымбал – Кӹлемар кымдем Йӱксӓр вел Алатай солан вес лӹмжӹ.
Астурвлӓ.
Астурвлӓ - халык йыдпел Испаништӹ. Астурвлӓн ӹшке провинциштӹ (астурла: Principáu d'Asturies, испанла: Principado de Asturias) улы. Марла Астури маналтеш. Астурла цилажӹ 100 000 эдем нӓрӹ попа дӓ ти йӹлмӹм школышты тымдат. Халыкын гимнжӹ: "Астурина, яратымы Мӱлӓндӹнӓ". Вуйхалашты - Овиедо.
Мижгем.
Мижгем - шӹренжок шарык миж гӹц йӧрӹмӹ ялчиэм. Марынвлӓ мижгемӹм курымвлӓ доно чиэнӹт. Первирӓкшӹ, 1960-шы ивлӓ якте, мижгем йӧрӹшӹ мастарвлӓ цилӓ кырык мары солашток ылыныт, манаш лиэш. Кӹзӹт нӹнӹ шӹрен веле вӓшлиӓлтӹт. Мары Элышты Йӱрнӹштӹш мижгем йӧрӹмӹ комбинат пӓлӹмӹ ылын.
Вилюкова Валентина Алексеевна.
Вилюкова Валентина Алексеевна тенгок Матюкова фамили доно пӓлӹ. 16-шы июльын 1974-шы ин Виловатышты шачын. И.С. Палантай лӹмӓн культура колледжӹм пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Москвашты ГИТИС-ӹштӹ режиссереш тымень лӓктӹн. Сек яжо шӹндӹмӹ спектаклешӹжӹ Пет. Першутын "Кыткы суӓн"-жӹ шотлалтеш.
Гусянов Владимир Наумович.
Гусянов Владимир Наумович - Кырык мары драма театрын актёржы. 04-шӹ майын 1972-шы ин Сарапай солаэш шачын. Вӹржӹкӓн школым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Йошкар-Олашты кульпросветучилищӹм пӹтӓрен.
Гусянова Наталья Елисеевна.
Гусянова Наталья Елисеевна - Кырык мары драма театрын актрисыжы. 26-шы апрельӹн 1976-шы ин Актусолаэш шачын. Кӹзӹт якте пиш шукы рольым мадын.
Ӱ.
Рошайдер музейӹштӹ (Германи) ӱ вазыктымы процессӹм анжыктат.
Ӱ — патыл ӓль шир патыл гӹц вазыктымы качмы продукт. Шӹренжок ӱм ышкал шӹшер гӹц ӹштӓт. Ышкал ӱ гӹц пасна, мӱлӓндӹ вӹлнӹ тенгеок кесӹ, шарык, як, буйвол шӹшер гӹцӓт ӱм вазыктат. Качкыш семӹнь ӱм марынвлӓ первишен пӓлӓт. У тотанрак лижӹ манын, тӹшкӹ шӹренжок санзалым пиштӓлӓлӹт. Тенгеок вес тотанат ӱ лин кердеш.
2004-шӹ ин тӱнымбалны техень сандӓлӹквлӓ сек шукы ӱм ӹштенӹт. Инди – 2 500 тӹж. тонн., Пакистан – 557 тӹж. тонн, АУШ – 525 тӹж. тонн, У Зеланди – 473 тӹж. тонн, Германи – 440 тӹж. тонн, Франци – 420 тӹж. тонн, Руш Эл – 262 тӹж. тонн, Польша – 180 тӹж. тонн.
Пӧрт.
Пӧрт - эдемӹн ӹлӹмӹ суртшы. Пӧртӹм шӹренжок пу, кӱ, кӹрпӹц дӓ кыды вӓрежӹ шун рок гӹц оптат. Пӧртӹштӹ окнявлӓ дӓ амаса улы. Тенгеок веранды дон балконан пӧртвлӓ лин кердӹт. солавлӓштӹ шӹренжок ик пачашан, халавлӓштӹ шукы этажан пӧртвлӓ ылыт.
Финлянди.
Финлянди (тенгеок Суоми) - Фенно-скандинавиштӹш сӓндӓлӹк. Ӹлӹзӹ шот: 5 400 000 нарӹ. вуйхалажы - Хельсинки.
Шведвлӓ Вадывел-ирвел Суомиш пӹтӓриш гӓнӓ хӹрестӹм намалшывлӓ семӹнь толыт. XIV-шы курымын ти мисси кымдаэмеш дӓ Хӓме дон Карйалаш хӹрестӹм намалмы корныш кокшы дӓ кымшы гӓнӓ лӓкмӹ. Тенге Швеци Суоми доно виктӓрӓш тӹнгӓлӹн дӓ изин-олен христиан религи дон вадывел Европыштыш институтвлӓм шӓрен. Швеци гӹц эдемвлӓ у мӱлӓндӹвлӓш ӹлӓш ванжаш тӹнгӓлӹнӹт.
Туркун епископшы Микаэл Агрикола пӹтӓриш финн букварьым сирен. Тидӹ паштек Библи гӹц лаштыквлӓ дӓ У Согонь сӓрӹмӹ линӹт. Тидӹ финн литературный йӹлмӹлӓн негӹцӹм пиштӓш палшен. Агрикола палшымы доно Суомиштӹ религин реформацим эртӓрӹмӹ.
Турку халашты Суомин пӹтӓриш университетшӹм пачмы, кок и эртӹмӹкӹ пӹтӓриш гӓнӓ Библим пецӓтлен лыкмы. Швециштӹ ылмы велдӹк финнвлӓ Европыштыш вырсывлӓштӹ участвуйышашлык ылыныт. Выжалымаш пӓшӓ Швеци дӓ Вадывел Европа доно кеен. Суоми шведӓнгӹн. Суоми Швеци гӹц айырлымыжы годым, сӓндӓлӹкӹн дворянвлӓжӹ, пасторвлӓжӹ дӓ буржуазижӹ шведлӓ веле попен, хресӓньвлӓ - финнлӓ.
Наполеон дон кугижӓ Александр Икшӹ доно сирӹмӹ договор семӹнь Швед-руш вырсы паштек Суоми Кого Княжество статус доно Россий Империш ушымы лин. Автономиӓн ылмыжы велдӹк, Суоми административный, юридика, экономика дӓ тыменьмӓш положенижӹм цаткыдемден кердӹн. 1860-шы ивлӓ гӹц тӹнгӓлӹн, Суомин ӹшке парламентжӹ дӓ ӹшке оксажы ылын. 1870-шы ивлӓн индустриализаци тӹнгӓлӓлтӹн. 1862-шы ин 100 уштыш кытан Хельсинки- Хӓмеенлинна кӹртнигорны пачмы лин.
Йӱвӓскӱлӓ халашты тымдышывлӓм йӓмдӹлӹшӹ пӹтӓриш семинари пачылтын. финн йӹлмӹм тымдымаш кымдан шӓрлен кеӓ, туан йӹлмӹлӓ шукы газет лӓктӓш тӹнгӓлӹн дӓ тидӹ финн культурылан у потенциалым погаш палшен. Тенге XIX-шӹ курым мычашышты яжон виӓнгшӹ литература дон кунстыш шомы. Культура ӹлӹмӓш пиш активно кен.
Финн дӓ Европыштыш интеллигенци Руш Кугижӓ докы Суомин праважы верц шагал, протестӓн сирмӓшвлӓм сирен. Тӹнӓм рушангдымаш (русификаци) политика шӓрлӓш тӹнгӓлӹн ылын, кыды Суомин автономи праважым чӹдемдӓш цацен. Финнвлӓ ӹшке халыкын культура, йӹлмӹ дӓ идентитетӹштӹ верц шагалыныт.
Российӹштӹш революци паштек Суомиштӹ ик палатан парламентӹм ӹштӹмӹ. Айырымашвлӓштӹ цилӓн юкыштым пуэн кердӹнӹт, ӹдӹрӓмӓшвлӓлӓнӓт юкыштым пуаш дӓ айыраш правам пумы лин.
Суомин Кого княжествӹн правительствыжы – сенат, 6 декабрьын сӓндӓлӹк ӹшкевуяжы виӓнгӓш тӹнгӓлмӹ гишӓн увертӓрен. Ленинӹн правительствыжы Суомим ӹшкевуя виӓнгшӹ сӓндӓлӹк семӹнь сек пӹтӓришӹ пӓлдӹртен. Тӹнӓмок руш революци Суомиштӓт шӓрлен кен. Ошывлӓ дон якшаргывлӓ лоштыш вӹрӹм йоктарымы граждан вырсы тел гач кен дӓ 1918-шӹ ин шошым немӹцвлӓн палшымы доно пӹтен. Сӹнгӹшеш ошывлӓ лӓктӹнӹт. Но ти вырсы гишӓн ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓ ушемкымдемӹштӹ махань-шон катаклизмӹвлӓм эче шукы канден шалгенӹт. 1919-шӹ ин Суоми демократиӓн Республика лин.
Риббентроп дон Молотовын договор семӹнь Совет Ушем Кокшы Тӱнымбал вырсы жепӹн Суомим Балти сӓндӓлӹквлӓ семӹньок ӹшке интересӹн пӹсмӓнӹшкӹжӹ пырташ цацен. Ӹшкевуя виӓнгмӹжӹм ямдаш ӹнжӹ ли манын, Суомилӓн Совет Ушем ваштареш кок вырсышты кредӓлӓш вӓрештӹн. Вырсы паштек кого территорим кодымы лин. Тенге Карйалан мӱлӓндӹвлӓжӹ дӓ Выборг хала пумы линӹт. Кого репарацивлӓ сӓндӓлӹкӹм незеремденӹт, но тӹнӓмок вырсы паштекшӹ финн индустрилӓн яжо негӹцӹм пиштӓш палшенӹт.
Суоми Йыдпел вел сӓндӓлӹквлӓн Согоньын дӓ Ушымы халыквлӓн членжӹ лин. Тидӹ финнвлӓлӓн халыквлӓлоштыш контактвлӓм кычаш палшен, выжалымаш, информаци доно вашталтылмаш, туризм дӓ финн студентвлӓн вес сӓндӓлӹквлӓштӹ тымень кердмӹштӹ кымдан шӓрлен кенӹт.
Суоми Европа Унионын членжӹ лин.
Мариуполь.
Мариуполь () – Украинын хала, ӹлӹзӹ шот 487 тӹжем.
Родригиш, Амалия.
Ама́лия Родри́гиш (, 1 июль 1920, Лиссабон — 6 октябрь 1999, тӹшток) — португали мырызы, «фаду кугижӓтар», «Португалин юкшы».
Losing My Religion мыры.
Losing My Religion (марла «Религиэм ямдем») — R.E.M. лӹмӓн американ рок-группын мырыжы. Сингл семӹнь тидӹ «Out of Time» лӹм доно 1991-шӹ ин лӓктӹн. Вес верси доно, ти мырым «Тырхымашем ямдем» семӹнь ынгылаш келеш маныт. Мырын авторвлӓжӹ Билл Берри, Питер Бак, Майкл Стайп дӓ Майк Миллз ылыт.
Сан-Паулу.
Сан-Паулу (португалла São Paulo) — Бразилиия Сан-Паулу штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 1,523.8 км². 2011-шы ин тӹштӹ 13,651,000 (метропол: 21,300,000) эдем ӹлен.
Болгари.
Болгари (Болгарла "България"), Болгари Республика (Болгарла "Република България") — Ирвел Европыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Румыни, вадывелнӹ Серби да Македони, кечывӓлвелнӹ Греци да Турци, ирвелнӹ Шим тангыж доно пӹсмӓным кыча.
Вуйхалажы: София (), вес кого халавлӓ: Пловдив (), Варна ()
Кымдецшӹ:, ӹлӹзӹ шот: (2015), кугижӓнӹш йӹлмӹ: болгар, валюта лӹм: лев (BGN).
Цӹвӹ.
Цӹвӹ - (, кынамжы — "Gallus gallus domesticus" эчежӹ "Gallus domesticus".
Марла лӹм.
Марла лӹм () — национальная модель антропонимии у марийцев — народа волжской группы финно-угорской языковой семьи.
ӹрвезäш (пÿэргӹ) лӹм.
Абдай, Абла, Абукай, Абулек, Агей, Агиш, Адай, Аденай, Адибек, Адим, Аим, Аит, Айгельде, Айгуза, Айдуван, Айдуш, Айвак, Аймак, Аймет, Айплат, Айтукай, Азамат, Азьмат, Азыгей, Азямбердей, Аказ, Аканай, Акипай, Акмазик, Акманай, Акоза, Акпай, Акпарс, Акпас, Акпатыр, Аксай, Аксар, Аксаран, Аксÿн, Актай, Актан, Актанай, Актерек, Актубай, Актуган, Актыган, Актыгаш, Алатай, Албача, Алек, Алмадай, Алкай, Алмакай, Алман, Алмантай, Алпай, Алтыбай, Алтым, Алтыш, Алшик, Алым, Амаш, Анай, Ангиш, Андуган, Ансай, Аныкай, Апай, Апакай, Аписар, Аппак, Аптрий, Аптыш, Аразгелде, Ардаш, Асай, Асамук, Аскар, Аслан, Асмай, Атавай, Атачик, Атурай, Атюй, Ашкелде, Аштывай, Байкей, Байрамал, Бакей, Бакмат, Бердей, Вакий, Валитпай, Вараш, Вачий, Вегеней, Веткан, Волой, Вурспатыр, Долгоза, Ексей, Елгоза, Елос, Емеш, Епиш, Есеней, Жум, Зайникай, Зенгул, Зилкай, Ибат, Ибрай, Ивук, Идулбай, Изамбай, Извай, Изерге, Изибай, Изикай, Изиляй, Изимар, Изырген, Икака, Иландай, Илбактай, Иликпай, Илмамат, Илсек, Имай, Имакай, Иманай, Индыбай, Ипай, Ипон, Иркебай, Исан, Исменей, Истак, Итвер, Ити, Итыкай, Ишим, Ишкелде, Ишко, Ишмет, Иштерек, Йолагай, Йолгыза, Йорай, Йормошкан, Йорок, Йыланда, Йынаш, Кавик, Кавырля, Каганай, Казаклар, Казмир, Казулай, Какалей, Калуй, Камай, Камбар, Канай, Каний, Каныкий, Карантай, Карачей, Карман, Качак, Кебей, Кебяш, Келдуш, Келтей, Кельмекей, Кендуган, Кенчывай, Кенживай, Керей, Кечим, Килимбай, Кильдуган, Кильдяш, Кимай, Кинаш, Кинду, Кирыш, Киспелат, Кобей, Ковяж, Когой, Кождемыр, Кожер, Козаш, Кокор, Кокур, Кокша, Кокшавуй, Конакпай, Копон, Кори, Кубакай, Кугерге, Кугубай, Кулмет, Кульбат, Кульшет, Куманай, Кумунзай, Кури, Курманай, Кутÿрка, Кылак, Лагат, Лаксын, Лапкай, Левентей, Лекай, Лотай, Магаза, Мадий, Максак, Маматай, Мамич, Мамук, Мамулай, Мамут, Манекай, Мардан, Маржан, Маршан, Масай, Мекеш, Мемей, Мичу, Мойсе, Муканай, Муликпай, Мусин, Мустай, Овдек, Овром, Одыган, Озамбай, Озати, Окаш, Олдыган, Онар, Онто, Ончеп, Орай, Орлай, Ормик, Орсай, Орчама, Опкын, Оскай, Ослам, Ошай, Ошкелде, Ошпай, Ӧрмӧк, Ӧрӧзӧй, Ӧртӧмӧ, Пазач, Пайбахта, Пайберде, Пайгаш, Пайгиш, Пайгул, Пайгус, Пайгыт, Пайдер, Пайдуш, Паймас, Паймет, Паймурза, Паймыр, Пайсар, Пакай, Пакей, Пакий, Пакит, Пактек, Пакшай, Палдай, Пангелде, Парастай, Пасьывы, Патай, Патый, Патык, Патыраш, Пашатлей, Пашбек, Пашкан, Пегаш, Пегеней, Пекей, Пекеш, Пекоза, Пекпатыр, Пекпулат, Пектан, Пекташ, Пектек, Пектубай, Пектыган, Пекшик, Петиган, Пекмет, Пибакай, Пибулат, Пидалай, Поголти, Позанай, Покай, Полтыш, Помбей, Поняй, Пор, Порандай, Порзай, Посак, Посибей, Посьет, Пулат, Пыргынде, Роткай, Русин, Ряжан, Сабати, Савай, Савак, Сават, Савий, Савли, Сагет, Саин, Сайпан, Сайпытен, Сайтук, Сакай, Салдай, Салдуган, Салдык, Салмандай, Салмиян, Самай, Самукай, Самут, Санин, Санук, Сапай, Сапан, Сапар, Саран, Сарапай, Сарбос, Сарвай, Сардай, Саркандай, Сарман, Сарманай, Сармат, Саслык, Сатай, Саткай, Сӓпӓ, Сезе, Семекей, Семендей, Сетяк, Сибай, Сидулай (Сиделай), Сидуш, Сидыбай, Сипатыр, Сотнай, Суангул, Субай, Султан, Сурманай, Суртан, Тавгал, Тайвылат, Тайгельде, Тайыр, Талмек, Тамас, Танай, Танакай, Танагай, Танатар, Тантуш, Тарай, Темай, Темяш, Тенбай, Теникей, Тепай, Терей, Терке, Тятюй, Тилмемек, Тиляк, Тинбай, Тобулат, Тогилдей, Тоданай, Той, Тойбай, Тойбахта, Тойблат, Тойватор, Тойгелде, Тойгуза, Тойдак, Тойдемар, Тойдерек, Тойдыбек, Тойкей, Тоймет, Токай, Токаш, Токей, Токмай, Токмак, Токмаш, Токмурза, Токпай, Токпулат, Токсубай, Токтай, Токтамыш, Токтанай, Токтар, Токтауш, Токшей, Толдугак, Толмет, Толубай, Толубей, Топкай, Топой, Тораш, Торут, Тосай, Тосак, Тотц, Тӧпай, Тугай, Тулат, Тунай, Тунбай, Турнаран, Тÿтÿкай, Тэмэр, Тюлебай, Тюлей, Тюшкай, Тябянак, Тябикей, Тяблей, Тюман, Тяуш, Уксай, Улем, Ультеча, Ур, Уразай, Урса, Учай, Цапай, Цатак, Цорабатыр, Цоракай, Цотнай, Цӧрыш, Цындуш, Чавай, Чалай, Чапей, Чекеней, Чемекей, Чепиш, Четнай, Чимай, Чичер, Чопан, Чопи, Чопой, Чорак, Чораш, Чоткар, Чужган, Чузай, Чумбылат (Чумблат), Чÿчкай, Шабай, Шабдар, Шаберде, Шадай, Шаймардан, Шамат, Шамрай, Шамыкай, Шанцора, Шиик, Шиквава, Шимай, Шипай, Шоген, Штрек, Шумат, Шуэт, Шыен, Эбат, Эвай, Эвраш, Эйшемер, Экай, Эксесан, Элбахта, Элдуш, Эликпай, Элмурза, Элнет, Элпай, Эман, Эманай, Эмаш, Эмек, Эмельдуш, Эмен (Эмян), Эмятай, Энай, Энсай, Эпай, Эпанай, Эракай, Эрду, Эрмек, Эрмыза, Эрпатыр, Эсек, Эсик, Эскей, Эсмек, Эсметр, Эсу, Эсян, Этвай, Этюк, Эчан, Эшай, Эше, Эшкен, Эшманай, Эшмек, Эшмяй, Эшпай (Ишпай), Эшплат, Эшполдо, Эшпулат, Эштанай, Эштерек, Юадар, Юанай (Юванай), Юван, Юваш, Юзай, Юзыкай, Юкез, Юкей, Юксер, Юмакай, Юшкелде, Юштанай, Яберде, Ягелде, Ягодар, Ядык, Яжай, Яик, Якай, Який, Якман, Яктерге, Якут, Якуш, Якшик, Ялкай (Ялкий), Ялпай, Ялтай, Ямай, Ямак, Ямакай, Ямалий, Яманай, Яматай, Ямбай, Ямбактын, Ямбарша, Ямберде, Ямблат, Ямбос, Ямет, Яммурза, Ямшан, Ямык, Ямыш, Янадар, Янай, Янак, Янактай, Янаш, Янбадыш, Янбасар, Янгай, Янган (Яныган), Янгелде, Янгерче, Янгидей, Янгоза, Янгуват, Янгул, Янгуш, Янгыс, Яндак, Яндерек, Яндуган, Яндук, Яндуш (Яндыш), Яндула, Яндыган, Яндылет, Яндыш, Яний, Яникей, Янсай, Янтемир (Яндемир), Янтеча, Янцит, Янцора, Янчур (Янчура), Яныгит, Янык, Яныкай (Яныкий), Япай, Япар, Япуш, Яралтем, Яран, Ярандай, Ярмий, Ястап, Ятман, Яуш, Ячок, Яшай, Яшкелде, Яшкот, Яшмак, Яшмурза, Яшпай, Яшпадар, Яшпатыр, Яштуган
ӹдӹрäш лӹм.
Айвика, Айкави, Акпика, Акталче, Алипа, Амина, Анай, Арнявий, Арняша, Асави, Асильдик, Астан, Атыбылка, Ачий, Байтабичка, Йÿкталче, Казипа, Кайна, Канипа, Келгаска, Кечави, Кигенешка, Кинай, Киничка, Кистелет, Ксилбика, Майра, Макева, Малика, Марзи (Мярзи), Мäрки, Марзива, Налтичка, Начи, Овдачи, Овой, Овоп, Овчи, Окалче, Окачи, Оксина, Окутий, Онаси, Орина, Очий, Пайзука, Пайрам, Пайсуло, Пампалче, Паялче, Пеналче, Пиалче, Пиделет, Сагида, Сайвий, Сайлан, Сакева, Салика, Салима, Самига, Сандыр, Саскавий, Саскай, Сасканай, Себичка, Сото, Сылвика, Тайра, Улина, Унави, Усти, Чанга, Чатук, Чачи, Чилбичка, Чинбейка, Чинчи, Чичави, Шайви, Шалдыбейка, Эвика, Экеви, Элика, Эрвий, Эрвика, Эрика, Юкчи, Юлавий, Ялче, Ямби, Янипа
Шарпан.
Шарпан - кырык мары ӹдӹрӓмӓшӹн вуеш пижӹктӹмӹ первиш изи тӹр доно тӹрлӹмӹ выргем хӓдӹр. Формыжы доно шӹргӹмсавыцым ӓшӹндӓрӹктӓ.
Эмӓн кӹдӓлӓш школ.
Эмӓн кӹдӓлӓш школ 1 сентябрьын 1999 ин пачылтын. Тӹдӹм кым школым: Вӹржӹкӓн тӹнг школ, Пӧртныр кӹдалаш школ да Копон школ - ушен ӹштӹмӹ. Тетявлӓ вӹц сола поселени гӹц тӹшкӹ пӓлӹмӓшӹм нӓлӓш каштыт.Кӹзӹт Эмӓн кӹдӓлӓш школ ресурсный центр ылеш да кого авторитетан лӹмӹм намалеш. 2005 ин школ сага кок тетя сад группым пачмы. Нӹллӹ нарӹ тымдышы у палӹмашӹм пуэн шалгат. Нӹнӹ лошты кудытын сек кого категориан ылыт, кок тымдышы "Российын сек яжо тымдышыжы" лӹмӹм намалыт. Школым пачмы годшенок Гурьянов Александр Владимирович вуйлалтен шалга. Эмӓн школ 2008 ин ПНПО "Образовани" шотышты сӹнгӹшеш лӓктӹн дӓ грантым получаен.
Важоты.
Важоты - Йынгы Парнингӓш донышы кымалмы вӓр. Тӹдӹ 13-15 курымвлӓ годшен пӓлемдӓлтеш. Усола гӹц кечӹвӓл векӹлӓ 200 метр ӧрдӹжӹштӹ, карем пындаштышы 16 метран кӱкшикӓштӹ вӓрлӓнӓ. Ти памятник вӓрӹм 2002 ин цаклымы, лишнӹ ӹлӹшӹ сола халык "Важоты" манын лӹмден.
2003 ивлӓн мары археологи отряд доно изи раскопкывлӓм эртӓрӹмӹ. Важоты вес кымалмы вӓрвлӓ доно айыртемӓлтеш: кымалмашым эртӓрымӹ годым тӱлӹмӹ шотеш тоны урдымы йӓным да кекӹм веле агыл, шӹргӹн йӓнӹмат кычылтыныт. Кӹзӹт Важотым пӓлемдӓш манын, мӹнӹдӹрнӓт агыл аншлагым шагалтымы, сагажы кок олмангам шӹндӹмӹ.
Климӓн кӱкшӹц.
Климӓн сола донышы кукшӹц пӹтришӹ-кокшы курымвлӓ доно пӓлемдӓлтеш. Тӹдӹ Картук сола поселенин вадывелнӹ Изи Йынгын вургымла велнӹжӹ Климӓн сола шайылны вӓрлӓнен. Эмӓн школышты тыменьшӹвлӓ доно МарНИИЯЛИн археологи отрядшы 2004 ин июль тӹлзӹштӹ раскопкывлӓм эртӓренӹт. Экспедицин да раскопкывлӓн тӹнг вуйлатышышты А.В.Михеев ылын. Цилӓжӹ 9 тайымы вӓрӹм момы, нӹнӹ лошты молода пуэргӹн лувлӓжӹм пыргедмӹ. Шукы вӓрежок бронзы оксавлӓм, шидӓлмӓш хадӹрвлӓм: стрела мычашвлӓм, копьем, кӹзӹвлӓм - момы.
Кӹзӹт ти вӓрӹштӹ раскыдемдӹшӹ аншлаг шалга.
Шайыл Пӧртныр сола.
Цилӓжӹ кым Пӧртныр улы: Церкӹсир Пӧртныр, Вессир Пӧртныр да Шайыл Пӧртныр. Пӧртныр сола лӹм "Пӧрт" дон "ныр" шамаквлӓ гӹц ушналтын. Шайыл Пӧртныр сола Церкӹсир Пӧртныр гӹц йыдвелыш ик уштыш шайылны шӹнза. Седӹндон тӹдӹм Шайыл Пӧртныр манын лӹмденӹт. XVI - XVIII курымвлӓн Акпарсын сотньышкыжы пырен.
1859 ивлӓн солашты 64 тома ылын, нӹллӹ и лошты 72 пӧрт якте кушкын. Тӹштӹ нӹлшуды нӓрӹ эдем ӹлен.
2001 иэш цилӓжӓт 51 томашты 74 пуэргӹ дон 87 ӹдӹрӓмӓш шотлалтыныт.
1929 ин солашты "Трактор" колхозым цымыренӹт, тӹшкӹ пӹтӓри цилӓжӓт шӹм семня пырен. Лу ишты кым сола гӹц Горький лӹмеш колхозым ӹштенӹт. 1980 и гӹц сола "МАССР-лан 60 и" лӹман совхозыш ушналтын, 1996 и гӹц "Эмӓнсола" КДП-ышты шотлалтеш.
Кого вырсын тылыштыжы Шайыл Пӧртныр гӹц 60 эдем кредӓлын, нӹнӹ логӹц 28 веле мӹнгеш сӓрнен толыныт.
Сола халык Шайыл Пӧртныреш шачын-кушшы капитан Архип Иванович Лужайкин, художник Николай Петрович Алманов, Мары Элын Верховный судын председательжӹ Александр Сергеевич Давыдов, хирург Владимир Иванович Гордеев доно когоэшнӓ.
Тегӓй.
Тегӓй сола Кого Йынгын шалахай покаштыжы, Сидункырык сола гӹц ӱлнӹрак, шӹргӹ лошты шӹнзӓ. Тӹдӹ Пайскырык сола поселениш пыра. Солам вес йишлӓжӹ эче Копонлык маныт. Когораквлӓн попымы семӹнь: "Пӹтариок сола халык Копон солашты ӹлен, вара тӹшец рушынвлӓ поктен колтенӹт. Тегӓй лӹмӓн пӱэргӹ шӹргӹ лошты яжо вӓрӹм мон, кодшывлӓжӓт тишкӹ толыныт да изи солам ӹштеныт. Тенге Тегӓй сола шачын, тоштым ӓшӹндарен солам эче Копонлык манын лӹмденӹт."
1795 ивлӓн сола Акпарсын сотньышкыжы пырен.Тӹштӹ цилӓжӓт лу тома веле ылын, тӹштӹ вӹцлӹ эдем нӓрӹ ӹлен. 1915 ивлӓн сола 16 томаан якте кушкын, эдем шотшат 64 лин. 2012 ивлан кӓндӓкш тома кодын, кышты 7 ӹдӹрӓмӓш да 5 пӱэргӹ ылӓт.
1935 ивлӓн солашты "Валгынзыш" колхозым ӹштеныт. Вуйлатышыжы Сергей Сергеевич Марков лин. Кого вырсы паштек сола халык Большевик" колхозыш ушнен.
Алманов Николай Петрович.
Николай Петрович Алманов - художник-оформитель, реставратор ылеш. Тӹдӹ 4 майын 1953 ин Шайыл Пӧртныр солаэш шачын. Пӧртныр кӹдӓлӓш школым тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, ӹшке колхозышты пӓшӓм ӹштӓ. 1980-1983 ивлӓн Йошкар-Олашты художественный училищышты художник-оформителеш тыменеш. Пӹтарӹмӹкӹ, "Волга", "МАССР-лан 60 и" совхозвлӓштӹ оформитель семӹнь пӓшӓм ӹштӓ.Н.П.Алманов мастар художник ылмыжым 1990-шы ивлӓн пӓлдӹртен. Тӹнӓм тӹдӹ картинвлам рисуяш тӹнгӓлӹн дӓ тишты кого мастарлыкыш шон.Тӹдӹн творчествыштыжы кого вӓрӹм сола ӹлӹмӓш нӓлеш. Ӹшке картинвлӓжӹ гач туан Кырык сирӹн сӹлнӹжӹм дӓ цевержӹм, тӹдӹн шытыржым дӓ тыргыжшым мыштен анжыкта.Тӹшток сӹлнӹ пейзаж, сола пӓшӓ, сола айовлӓ кайыт. Художникӹн кӧргӹ вижы паян, йӹр ылшы ӹлӹмӓшӹш ӹшке семӹньжӹ анжа. Пӓшӓвлӓжӹн сӹржӓт да темыжат эдемвлӓлӓн шӱм семеш ылеш. Шӹренок кырык мары нӓрӓтӓн эдемвлӓм анжыкта. Художник остатка ивлӓн церкӹ живопись докы шӱмӓнгӹн. Ӧрдӹж вӓрвлӓштӹ церкӹвлӓн иконвлӓм дӓ коргӹ стенавлӓм реставрируяш палша.Николай Петровичын картинвлӓжӹ мӓмнӓн велӹштӹ веле агыл, вес кого халавлӓштӓт эртӓрӓлтшӹ выствкывлӓшты анжыкталтыт. Соуми мӱлӓндӹштат тӹдӹн пӓшӓвлӓжӹм ужыныт.
Кырык марла книгӓвлӓн иллюстрацивлӓштӹ художниквлӓн мастарлыкышты.
Эдемвлӓ первишенок шӹргӹ лошты ӹленӹт. Йӹрвӓш ылшы пӧрттӱн цевержӹм анжыкташ, выргемӹм крӓсӓш манын, чиӓвлӓм ӹштӓш вӓрещтӹн. Пӹтарижок чиӓвлӓм пеледӹшвлӓ гӹц, важвлӓ гӹц ӹштенӹт. Ыжар чиӓм куги ӹлӹштӓш гӹц
ӹштенӹт. Молода ӹлӹштӓшвлӓ гӹц яргатарак цӹреӓн чиӓ лиэш ылын.
Тенгеок ыжар дӓ сар чиӓм шапшуды гӹц ӹштенӹт. Кловой цӹрелӓн куд вуян пеледӹшӹм(василекым) кычылтыныт. Сары дӓ шим чиӓм олмавун дӓ тумын каргыжвлӓ гӹц ӹштенӹт.
Якшар цӹре чӓй шуды(зверобой) гӹц лин. Кӹрӓн цӹрелӓн лӱлпӹн важшым кычылтыныт. Мары орнаментӹштӹ нӹл цӹре шӹренок вӓшлиӓлтеш: якшаргы, шимӹ, сары, ыжаргы. Сек шукыжок якшар цӹре кычылталтеш. Шошым толмык, сек пӹтӓриш пеледӹшвлӓ дӓ ылӹштӓшвлӓ гӹц сек яргата цӹреӓн чиӓвлӓ линӹт. Цӹрежӹ ӹнжӹ ке манын, кӹртним, санзалым кычылтыныт. Кырык мары поэт Пет Першут гишӓн шаям видӹмӹ годым шӹренок пӓлемдӓш вӓрештеш: ӹрвезӹ пиш когон рисуяш яратен. Пашкуды мары пырымыкы, шукыштат агыл тӹдӹн портретшӹ йӓмдӹ лиэш ылын. Крӓскӓвлӓм нӓлаш оксашты ылде, седӹндон изи художниклӓн чиӓвлӓм ӹшкӹлӓнжок ӹшташ вӓрештӹн. Тӹдӹ алыкышты, шӹргӹштӹ пеледӹшвлӓм поген каштын. Кӹзӹтшӹ веремӓн техень мастаржы шоэн веле, новерно, вӓшлиӓлтеш.
Мары орнаментӹм художниквлӓлӓн шӹренок кычылташ вӓрештеш. Орнаментшӹн цӹревлӓжӹ мам анжыктат?
Ош цӹре ирем, сотым анжыкта. Марынвлӓ ӹшкӹмӹштӹм «ош мары» маныныт. Мырывлӓштӹ ош цӹрем мактенӹт, ош йӱксӹ доно ӓрвӓтӹм тӓнгӓштӓренӹт. Мырывлӓштат «ошы» шамак шӹренок сусум анжыкта. Тенгеок тӹдӹ хынавлӓм мактымы годым, ӹдӹр –ӹрвезӹн икӹжӓк – иктӹштӹм яратымыштым анжыкташ манын кычылталтеш. «Ошы» шамак доно цилӓ яжо веле кӹлдӓлтеш. Шӹренок мырывлӓштӓт вӓшлиӓлтеш.
Ош пухар савыцым ялштен мышташ келеш,
Мышкын мышташ келеш, вӹдӹл мышташ келеш,
Ти яжо хынавлӓм анжен мышташ келеш,
Мыры гач каеш: ош пухар савыц, хынавлӓ хозалан сек шергӓкӓн ылыт, седӹндон ош цӹре доно кӹлдӓ.
Шӹренок мырывлӓштӹ сары цӹре вӓшлиӓлтеш. Содержанин анализӹм ӹштӹмӹкӹ, каеш: сары цӹре ойхан мырывлӓштӹ кычылталтеш. Тидӹ тылык тетян мырыжы, айырлымаш гишӓн мырывлӓ.
Якшар, ыжар цӹревлӓ шӹренок яратымаш гишӓн мырывлӓштӹ вӓшлиӓлтӹт.
Цӹрем кычылтмы гач эдемӹн пӧрттӱ докы махань кымылан ылмыжы каеш.
Тенгеок тетянӓт махань ылмыжым цӹрем кычылтмыжы гач пӓлӓш лиэш.
Психологический тестӹм «Тест Люшера» маныт. Тетявлӓлӓн шукы цӹреӓн карандашым пуат. Лач ик цӹреӓн карандаш доно веле рисуяш лиэш. Махань цӹреӓн карандашым айыра, тетя техень ылеш.
Пӹцкӓтӓ –кловой цӹре тетян ладна ылмыжым анжыкта.
Ыжар цӹрем айырышывлӓ йӓл гӹц яжорак линештӹ. Техень тетявлӓ хывалялмым яратат.
Якшар цӹрем айырышывлӓ пӹсӹвлӓ, веселӓвлӓ ылыт.
Сары цӹрем фантазируяш яратышы тетявлӓ айырат, дӓ нӹнӹлӓн соок палшен шалгымыла.
Кӹрӓн цӹре лӱдӓш мастар тетявлӓм анжыкта.
Шим цӹре пӹсӹ ылмым анжыкта. Техень тетявлӓ ӹшкӹмӹштӹмӓт, йӓлӹмӓт шотеш ак пиштеп.
Лудым мыли тетявлӓ айырат. Шӹренок нӹнӹн школышкат каштмышты ак шо.
Кынам йӓнгеш йыкырикӓ лин колта: телевизорым анжымы ак шо, компьютер сагаат шӹнзӹмӹ ак шо, мӓ кидӹшкӹнӓ книгӓм кыченӓ. Яжо книгӓм лыдын, йӓнгешнӓ ладна лиэш. Интересный сюжет дӓ яжо картинвлӓ книгӓм эче яжоракым ӹштат: лыдаш тӹнгӓлмӹкӹ, цӓрнӓшӓт ак ли. Книгӓ докы кымылым изинекок виӓнгдӓш келеш.
«Азбука» - тетявлӓн сек керӓл книгӓштӹ.Тӹдӹн каждый страницыжы –тидӹ ямакыштыш ганьы ӹлӹмӓш. Тетян пӹтӓриш книгӓвлӓжӹ сек яжовлӓ, яргатавлӓ лишӓшлык ылыт. Нӹнӹ тетявлӓлӓн ямакыштыш ганьы ӹлӹмӓшӹш амасам пачыт.
Картинвлӓ фантазим виӓнгдӓт. Яжо книгӓ палшымы доно тетя лыдаш кымылангеш.
Книгӓэш картинӹм художник – иллюстратор рисуя. Кӱ техень иллюстратор?
2. Пояснить чем -нибудь конкретным, наглядным.
Художник – иллюстраторвлӓн пӓшӓштӹ пиш нелӹ: нӹнӹ произведени гишӓн ӹшке шанымашыштым анжыктышашлык, но тенгеок лыдшывлӓн фантазилӓн вӓрӹм кодышашлык ылыт.
Мӓ изинекок книгӓвлӓм лыдына,но художниквлӓн фамилиштӹмат ана пӓлӹ. Нӹнӹн рисуйымы картинвлӓштӹ шӹренок ӓшешнӓ кодыт. Кодытшы тӹнӓм веле, кынам картинвлӓжӹм мастар художник рисуя. Кынам тетя текстым лыдеш, сӹнзӓ анзылныжы ӹшке рисуйымы картинвлӓжӹ лит.
Книгӓштӹш картинвлӓжӹ тӹдӹлӓн текстым вес статян ынгылаш тымдат, тенге, кыце художник шана. Тенге мастар художникӹн картинвлӓжӹ шукы веремӓэш ӓшӹндӓрӓлтӹт.
Приизведеништӹ иллюстраци улы гӹнь, тымдышы тӹшӓкен шагалшашлык ылеш. Картин мычкы шайыштмаш яжо лишӓшлык, тетявлӓн интересӹштӹм лыкшашлык, кымылыштым лӱктӹшӓшлык.Художник –иллюстратор тетялӓн текстын содержаним тӧр пачын пушашлык, крӓскӓвлӓ палшымы доно литературный произведенин идейжым ынгылдарышашлык.
Книгӓштӹш картинвлӓ ӹшке размерӹштӹ доно цела страницы лин кердӹт.
Кӹзӹтшӹ учебниквлӓм анжалаш гӹнь, мам келесӓш лиэш.
Икшӹ класслан ӹштӹмӹ «Азбукы»-м анжалына. Книгӓ яжо ылеш, шукы яргата картинӹм пыртымы. Книгӓм куд художник сӹлнештӓрен. Тидӹ С.В.Адиятулина, Л.Д.Пашкина, Н.Н.Головина, Ф.Н.Лебедева, О.В.Байнова, И,А.Шкурдина. «Азбукы»-н кокшы частьышты картинвлӓ яргатавлӓ агылеп, художникшӓт иктӹ веле.
Кӹзӹт нӹлӹмшӹ дӓ кокшы классыштышы тыменьшӹвлалӓн у книгӓвлӓм,
«Туан шая» 4 класс. Вениамин Алдушкинын картинвлӓжӹм кычылтмы.
«Туан шая» 2 класс. У книгӓ, яжо. Книгӓ вӹлвӓлжӹм анженок, кычыде ат тырхы, Художник С.А.Тупицына. Книгӓ йӹлгӹжшӹ вӹлвӓлӓн, мары орнаментӹм кычылтмы. Кырык сирнӓн сек сӹлнӹ вӓржӹм, кловой Йылнам, анжыктымы. Книгӓ сотикӓ –кловой цӹреӓн, кловой пӹлгом ганьы.
Книгӓштӹш произведенивлӓм анжалына. Халык ямак «Кӱ патыр?». Эчеӓт морен, каля, папа вӹлнӹ мары тыгыр. Тетян яратымы геройвлӓжӹ мары тыгырым чиэнӹт гӹнь, ӹрвезӓт марын ылмыжы доно когоэшнен кердеш. Тыменьшӹнӓт техень выргемӹм чимӹжӹ шон колта. Пӧрттӱн цевержӹмӓт яжон анжыктымы. Каждый жепӹн цевержӹ каеш.
5-шӹ классаш «Туан литературы»-м Зосим Лаврентьев дон В.К.Лаврентьева сӹлнештӓренӹт. Зосим Лаврентьев гишӓн шукын колыныт, но эчеӓт келесӹмӹ шоэш. Тӹдӹ Кырык мары район Эсӓнсолаэш шачын. Изинекок рисуяш кымылжы лӓктӹн.
1948 ин шӹм классым пӹтӓрен дӓ пыток художник лиӓш шанен пиштен. Папажы тӹдӹм Чебоксарыш тыменяш нӓнген. Пӹтӓриш курс паштек Зосим, альбомвлӓм, карандашвлӓм дӓ корнышты пырылаш кагыльым нӓлӹн, ӹшкетшок Москвашкы тыменяш кеӓ. Ти кужы корны тӹдӹн шанымашыжым келгемден. Руш художниквлӓн пӓшӓштӹм Третьяковский картин галерейышты тӹшлен анжен. 1958 ин Москва халаштыш В.И.Суриков лӹмеш художественный институтыш тыменяш пырен.Ик ишток тӹдӹ
Ленинградыштыш И.Е.Репин лӹмеш живопись, скульптура дӓ архитектура институтыш ванжен. Тымень лӓкмӹкӹ, художник – оформитель лин. «Пачемыш» журнал доно цаткыды кӹлӹм кычен. Тӹдӹн картинвлӓжӹ кырык мары халыкын ӹлымӓшӹжӹм:пӓшӓжӹм, сусужым, ойхыжым анжыктат. Зосим Лаврентьев шукы мары книгӓм: «Азбукы» -м, «Букварь»-ым, туан литература дӓ шачмы йӹлмӹ доно учебниквлам, ямаквлӓм ӹшке картинвлӓжӹ доно цеверемден.
Ынянӹмӹ шоэш: кырык мары художник – иллюстраторвлӓн рӓдӹштӹ анзыкылажы шукемеш.Тетявлӓлӓн шукы у, яжо картинӓн учебниквлӓ шӹрерӓкӹн лӓктӓш тӹнгӓлӹт.
1.Иванов Г.И. Использование народных традиций в обучении и воспитании учащихся.
-Йошкар-Ола. Марийский институт образования, 2004 год
-Йошкар-Ола. Марийское книжное издательство, 1992 год
4.Ожегов С.И. Словарь русского языка, 1988 год.
Пӓшӓм Эмӓн кӹдӓлӓш школышты мары йӹлмӹм тымдышы Тимакова Зинаида Валериановна ӹштен.
Мижгем, тьосынкы.
Ӹзӓк-шоля кӹлӓт: шоляжын мӹшкӹржӹ карштен колта гӹнь, камака вӹкӹ кузен вазеш. (мижгем)
«Майрукын ботинкывлӓжӹм сарай вуйыш, олымлошкы, таен пиштӹшӹм. Ӹнде, тумаем, ке да тӹргештӹл! Цӓрӓ яла, тумаем, соикток ат ке…Шижӹн колтышым: Майрук уке.Пӧртӓнзыц телӹм йӧрӹмӹ мижгем ямын. Шӱкшӹ мижгемӹм ял гӹцем кыдашымат, конгыла лӹвӓкӹ хватьышым дӓ еропланла халашкы мырыктышым…Майрук вален шӹнзӹ, зонтик гӹц лӓктӹ. Ужам: вургымла мижгемжӹ уке.
Ик мары мӹньӹм кычыш дӓ ероплан докы виден кеш.
- Мижгеметӹм кӹчӓлӓшӹш ке кузы, манеш. Теве, векӓт, тӹ пӹл вӹлӓн киэн кодын?..
- Пожалы, манам, кузем…Мижгемемжӹ ӹжӓл: у дӓ, манам, эчежӹ патя миж доно йӧрӹктӹмӹ».
Мижгем техень шергӓкӓн ылын, тӹдӹн паштек пӹлгомышкат кузаш йӓмдӹ ылыныт.
Владимир Даль тенге сирӓ: «Валенки-род башмаков или сапог, сваляных из шерсти. Книгӓштӹ сирӹмӹ: «Мижгемӹм 18 курым мычашышты Нижегородский губерништӹ Семеновский уездышты ӹштӓш тӹнгӓлӹнӹт.Мӓӓт Нижегородский губерняш пыренӓ. Шанымы шоэш: марынвлӓӓт мижгем ӹштӹмӹ делашты пачеш кодделыт.
Тоны мижгемӹм йӧрӹшӹвлӓ чӹдӹн ылыныт. Нӹнӹжӓт ӹшке пӓшӓштӹ гишӓн йӓллӓн шайыштделыт. Тенге фабрикывлӓштӹ мижгемӹм поздаракын, 19 курым пӹтӹшӓшӹн веле, йӧрӓш тӹнгӓлӹнӹт.
Кӹзӹтӓт мижгем пиш шергӓкӓ нылеш. Шоэ эдем веле тӹдӹм йӧрен мышта. Техень кидмастар ӹдӹрӓмӓш Панькансолаштыӹлӓ.
Тидӹ Седова Ангелина Алексеевна. Тӹдӹ Панькан солаэшок шачын. Ти солашток ӹшке пелӓшӹжӹмӓт мон. Пасна лӓктӓш манын, шукы окса келӹн.Пӹтӓри дояркеш пӓшӓлӓ, но окса со акситӹ.Тенге мижгемӹм йорӓштӹнгӓлеш.Папажы, Наталья Андреевна, тымден. Тӹдӹжӹ куд и Йӱрнӹштӹш мижгем йӧрӹмӹ фабрикышты пӓшӓлен. Тенгеок Ангелинан тьотяжы (ӓвӓжӹн ӓтяжӹ) дӓ чычӹвлӓжӹ, Нужанал сола гӹц, ӓвӓжӹн ӹзӓжӹ, Шӹргӹйӓл сола Курочкин Василий, мижгемӹм оптат. Изин-олен марыжат ти пӓшӓш пижӹн. Ангелина кукшы миж доно оптен гӹнь, марыжы сек нелӹ пашӓжӹм ӹштен: момоцашты оптен. Кушкылдалмыкы, кок эргӹжӓт палшаш тӹнгӓлӹт.
«Пӹтӓри миж партышым кок монгырыш анжышым ӹштем. Вара тӹдӹм тодылам, мижгем форманым ӹштем. Мижгем лыкым панды доно катаем. Пырыжы манын, вӹдӹм шӓвен миэм.
Пелы якте пырымыкы, момоцаш нӓнгеем. Тӧрӧ кшолшы вӹдӹш колташ ак яры: шоржым лыкмыла. Шокшырак вӹдеш шоржым мышкам. Вара веле шолшы вӹдеш пӹтӹркӓлӹмӹлӓ дӓ пыртымыла.
Шолшы вӹд гӹц панды доно лыктыт.Ти пӓшӓжӹ сек нелӹ. Шолшы вӹдӓн пад гӹц лыктын-лыктын,каток доно пыртымыла. Момоцашты когон шокшы, мычкы пӱжвӹд йога. Кынамжы мижшӓт когон ак пыры. Шукы йиш миж улы: кыдыжы чӹньӹрӓк пыра, кыдыжым цуц пыртымыла. Цӓшрӓк пырыжы манын, кынамжы кислотам пиштӓт. Мам ӹштет: пӱжвӹдде окса ак тол. Яра эче, кынам пӱэргӹ палша. Когожы пырен кемӹкӹ, ладыш чиктӓт дӓ ӱш доно шит. Вара кынамжы крӓсӓт. Йори мижгем крӓскӓ улы. Толькы крӓсыдӹм мижгемжӹ пышкыдырак ылеш.
Тьосынкымат тенгеок ӹштӓт. Тӹдӹм пырташ куштылгырак: мижшӹ чӹдӹрӓк. Тенге кредӓл веле оксаэш шонна, пӧртымӓт строенна,»-ӹшке нелӹ пӓшӓжӹ гишӓн Ангелина Алексеевна шайышт пуш.
Мижгем шарыкмиж гӹц ылешӓт, шокшы гӹцӓт дӓ ӱштӹ гӹцӓт перегӓ. Тӹдӹн доно ял ак пӱжӓлт: воздухым колта.
Мижгемӹштӹ «ланолин» вещества улы, кыды ревматизм, радикулит годым карштышым изиэмдӓ, шушырвлӓм тӧрлӓш палша.
Вӹр худан каштеш гӹньӹ цӓрӓъяла чимӹкӹ, массаж вӓреш лиэш. Ял,тьоралтмашеш, «электрический поле»-м ӹштӓ, кыды вӹрӹм яжоракын каштыкта.
Мижгемӹм паянвлӓ веле нӓлӹн кердӹнӹт. Незер эдемлӓнжӹ пиш шергӓкӓнылын. Пашкудыш кемӹкӹ, мижгемӹм йӓл ужмы вӓреш, камака сага, шӹнденыт. Семняштӹ икмыжыр мижгем ылын гӹньӹ, ти семня уланеш шотлалтын. Семняштӹ шукы тетя гӹнь, пӹтӓри когораквлӓ чиэнӹт, паштекӹштӹ веле изивлӓ.
Млоецӹн мижгемжӹ ылын гӹнь, паян армареш шотлалтын. Марлан кеӓш верема шомыкы, ӹдыр мижгемжӹм яратымы ӹрвезын кудывичӹш шуэн колта ылын. Келесӹнежы: «Марлан кеӓш йӓмдӹ ылам. Мижгем доно масакланенӓт мыштеныт. Мижгем тӹр мыч сыцым шӹреншындӓт ылын. Шӹргӹш тӹкнӹктен, тӹдӹм сӓркедӹлӓш шудат: «Пуйырымашетӹм ужат,»-маныт. Мижгемӹм нӓлӹн колтен, тӹгӹр вашт анжалаш шӱдат.
Цилӓн ваштылыт: шӹргӹжӹ шимем шӹнзеш, а пуйырымашыжы ак кай.
Остатка жепӹн мижгем модыш пырен. Тӹдӹм цеверемдӓш тӹнгӓлӹнӹт: тӹрлӓт, узорвлӓм ыргат, шервлӓм сӓкӓт. Техень лӹмлӹ эдем, модельер Вячеслав Зайцев,цевер мижгемӓн ӹдӹрвлӓм подиумыш (сценыш) лыктеш.
Тӓӓт, шергӓканхынавлӓ, мижгем гишӓн идӓ монды. Йӧрӹктӹдӓ, йӧрӹдӓ, чидӓ---соок здорова лидӓ.
Кырык мары йылмым тымдышы Тимакова З.В.
Пушӓнгӹвлӓн вим халык философиштӹ ынгылдарымаш.
Мары кымдемнӓ шӹргӹ доно паян. Тӹштӹ 70 утла йиш пушӓнгӹ кушкеш. Мары халык ӹшке шачмы вӓржым, ӹшке пӧрттӱжӹм ярата. Шӹргӹм перегӹмӹ гишӓн техень халык шая улы: «Шӹргы шукы-перегӹ, шӹргӹ чӹдӹ-ит ро, шӹргӹ уке- шӹндӹ». 1862 ин Нурминский С.А. «Секта «Кугу сорта» среди черемис Яранского уезда» книгӓштӹжӹ тенге сирен: «Шӹргӹ-черемисвлӓн йозы ӹлӹмӓшӹштӹ. Шӹргӹ доно тӹдӹн шанымашыжы кӹлдӓлтеш. Шӹргӹ халыкым пукшен, тышманвлӓ гӹцӓт переген, тӹдын ӹлӹмӓшӹштӹжӹ кого вӓрӹм йӓшнен. Шӹргӹштӹ пуры дон худа силавлӓ ӹлӓт. Тӹдӹн хозажы улы. Пуры эдем ямеш гӹньӹ, Шӹргы Хоза тӹдӹлӓн корным ажедеш. Пожар гӹцӓт ытара. Художниквлӓ Шӹргӹ Хозам шӹренок шонгы тьотя гач анжыктат.
Кырык марынвлӓ Шӹргӹ Хозалан тенге ыдылыныт: «Пуры Кого Йымы! Тӹньӹм сарвалена. Шӹргӹ пайдаэт доно уланым ӹштӹ!».
Финно-угорский халыкынат шӹрӹ хозаштыы улы. Удмуртвлӓн Шӹргӹ хозашты Нюлес Мурту маналтеш. Охотыш кемы анзыц тӹдӹлӓн ма-шон хӓдӹрӹм канденӹт. Удмуртвлӓн Шӹргӹ Хозашты Нюлес Мурту вуйта тенге манын: «Ма-шон хадӹрым мӹнь лӹмешем ада канды гӹнь, шӹргӹштӹш цилӓ шукшем ӓнгӓшкӹдӓ колтем, цила киндӹдам пӹтарем».
Мары халыкын религижӹм 300 и нӓры шӹмлӓт.17-18 курымын Адам Олеарий тенге сирен: «Черемисвлӓ Кечӹлӓн, Тӹлзӹлӓн, Шӹдӹрвлӓлӓн ыдылыт, а иконвлӓлӓн агыл. Нӹнӹ тенге маныт: «Пӹлгомыштыш кечӹ, шӹдырвлӓ ӹлӹмӓшӹм пуат».Папи-тьотивлӓнӓ ик иштӹ кым гӓна кого цӧклӹмӓшвлӓм (кымалмашвлӓм) эртӓренӹт. Кырык марынвлӓ пӹтариш кымалмаш годым 24 Йымылан ыдылыныт: Пуйырымаш Йымы ӓль Свет Кого Йымылан, Кечӹ Йымылан, Тӹлзӹ Йымылан, Хӹдӹртӹш Йымылан(вара Илья пророк манаш тӹнгӓлӹнӹт), Мардеж Йымылан, Юр Йымылан, Киндӹ перке Йымылан дӓ весӹвлӓланӓт.Кымалмашым Йӓктӓн сола гӹц ӱлнӹрӓк, Олыклидышты, эртаренӹт. 10 нӓрӹ кудыло (общинный) кымалмашым эртӓрымы. Коклышы курымын каждый сола йӹр кымалмы вӓрвлӓ ылыныт. Кӹзӹт часовня вӓр маныт. Цӧклӹмӹ вӓрым марынвлӓ тенге айыренӹт.
Тоны урдымы вольык пӓлӓ, махань вӓрӹштӹ мӱлӓнды гӹц пуры шӱлӹш лӓктеш. Мӹндӹр вӓрӹш кынам ӹлӓш кенӹт, имнивлӓ, ӱшкӱжвлӓ, ышкалвлӓ кӓнӓш вазыт ылын. Ти вӓрым цӧклӹмӹ вӓреш шотленӹт, изиш паланрак ӹлӹшӹм чангенӹт. Тенгеок тонышы вольык ясы лимӹкӹ, шӹргӹш поктыл кеӓт ылын. Вара амалымы варжӹм анжалаш кеӓт. Вольык тӧрлӓнӓ гӹнь, ти вӓрӹш кымалаш кашташ тӹнгӓлӹт.
Каждый эдем ӹшке паштекшӹ пушӓнгӹм кодышашлык, кыдым пӧрт сага шӹндӹшӓшлык.Шӹндӹм пушӓнгӹ кошка гӹнь, эдемжӓт ясы лиэш, маныт. Кымалмы вӓрвлӓштӹ шудалаш, худам шанаш, шӹвӓш, шишкаш, когон ваштылаш ак яры. Пушӓнгӹн ӹшке йӓнгжӹ улы. Кымалмы вӓрыштыш дӓ шӹгерлӓштыш пушӓнгӹм ак роэп: пушӓнгӹш колышын йӓнгжӹ пырен кердӹн.Шонгы пушӓнгӹм тӹкӓлӓш ак яры, тӹдӹ ӹшке вуяок пӹтӹшӓшлык ылеш. Кӱ шонгы пушӓнгӹм роа, ородыш кен кердеш, ясы лиэш, кола. Марынвлӓ тенге попенӹт: «Шӹгерлӓштӹш пушӓнгӹм токы роэн кандет гӹнь, ясы лиӓт, колет, ӓль томаэт йылен кеӓ». Кӹтӧмӓт техень вӓрвлӓштӹ ак кӹтеп: вольык ясы лиэш.
Кугилӓ йӹр пичӹм пиченӹт. Изин-олен пичӹвла пӹтенӹт. Остатка жепӹн сола лишнӹш цӧклӹмӹ вӓрвлӓшты кӹрпӹц мӓнгӹвлӓм ӹштенӹт.
18 курымаш исследовательвлӓ сирӓт: черемисвлӓ куги дон тумлан Йымы вӓреш ыдылыныт. Тумвлӓ чӹдемӹнӹт, седӹндон куги дон пистӹлан ыдылаш тӹнгалӹнӹт.
Куги - мары халыкын сек айымы пушӓнгӹжӹ. Тӹдӹм такеш агыл шилыкыштыш ӓтян стӧл сага шагалтат. Христос верӓш ванжымы паштек пӹзӹлмӹм шагалташ тӹнгалӹнӹт. Коми халыкынат куги Йымын пушӓнгеш шотлалтеш. Алык марынвлӓ кӹзӹтӓт кугим священный пушӓнгеш шотлат. Тӹдӹм «Онапу» маныт. Ти пушӓнгӹ эдемвлӓ дон Йымывлӓ лошты кӹлӹм кыча. Алык марынвлӓ «Онапу» сага стӧлӹм погат: цела киндӹм дӓ меленӓвлӓм шӹндӓт. Ти качкышвлӓм Кӱшыл Йымылан йӓмдӹлӓт. «Онапу»-эш кым метр кӱкшӹцеш ӹштӹм ялштат. Ти ӹштӹм кымалаш кандымы йӓнӹн вӹреш нӧртымӹ. Мӱлӓндӹ вӹлнӹшӹ Йымывлалан йӓнвлӓн каваштывлӓм, тыгырвлӓм, савыцвлӓм, полотенцывлӓм сӓкӓт. Амӱлӓндӹ лӹвӓлнӹшӹвлӓлӓн ши оксавлӓм, сырам, лувлӓм рок лӹвӓк таят. Тенге «Онапу» «мировое дерево» маналтеш.
Тӹдӹ пӹлгомыштышы, мӱлӓнды вӹлнӹшӹ дӓ мӱлӓндӹ лӹвӓлнӹшӹ ӹлӹмӓшвлӓлӓн ташкалтыш лиэш.
Кугим тенгеок ӹдӹрӓмӓш скульптурыш кынамжы сӓртенӹт. Кугим ӹдӹрӓмӓш доно тӓнгӓштӓрен, вуй, онг дӓ мӹшкӹр туре клинвлӓм шинӹт.
Икманяр жепӹштӹ ти вӓрвлӓэш маклакавлӓ кушкыт. Тенге Йымын Куги лин.
Сӓмӹрӹк мары-вӓтӹн икшӹвӹштӹ уке гӹньӹ, кугим сарваленӹт, тӹдӹлӓн ма-шон хӓдӹрӹм канденӹт. Тенге куги тетяӓн лиаш палшен. Куги укшвлӓ доно сӱӓн поездым цеверемдӓт.
Тройцын - ӹлӹштӓш празднык, колышывлӓм помыньымы кечӹ. Шотлалтеш: колышывлӓ ти кечӹн хыналаш толыт. Тройцын-шошым гӹц кӓнгӹжӹш вашталтмы кечӹ. Куги дон пӹзӹлмӹ укшвлӓн ти кечӹн йозы силашты шукемеш. Куги дӓ пӹзӹлмӹ укшвлӓ доно пӧрт кӧргӹм дӓ пӧртанзылым цеверемдӓт, амасаэш, капкавлӓэш, заборвлӓэш шагалтат. Йымылыкышкы пиштӓт.
Шартял годым ӹдӹрвлӓ куги поленӓ палшымы доно марлан кыды монгырыш кемӹштӹм пӓлен нӓлнештӹ. Куги веньӹкӹн ӹлӹштӓшвлӓжӹм покойньык лӹвӓк оптат. Лидия Тойдыбекован «Йозы шамакат ытара» книгӓштӹ техень йо улы. Монгырым куштылгемдӹмӹ йо: «Шапки ӹлӹштӓш, куги ӹлӹштӓш, йӓктӹ ӹлӹштӓш кыце куштылгын вӹсен кеӓт, тенгеок…..(лӹм)кӓп-кӹлжӓт ик минутышты куштылгемжӹ».
Тенгеок кымалмы пушӓнгӹвлӓэш пистӹ, кож дӓ йӓкты шотлалтеш.
Сарапай нырышты шонгы пистӹ шалга. Ти пушӓнгӹ докы шӹренок кымалаш погыненӹт.Пистӹ-кымалмы пушӓнгӹ. Ясы гӹц тӧрлӓнӓш манын, пистӹм сарваленӹт, тӹнгӹшкӹжӹ меленӓм, кагыльым, пуйырым, ӓптӓнӹм канденӹт. Тетя ясы гӹньӹ, выргемжӹм, хрестӹжӹм, кушакшым пистӹ доран коденӹт. Тумаенӹт: выргем сага ясыжат кодеш. Эче техень ӹнянӹмӓш ылын. Изи Сундырь доны, кӹзӹт ти вӓр Чебоксар вӹд лӹвӓкӹ кен, цӧклӹмӹ пистӹ ылын. Семняштӹ тетя уке гӹньӹ, ӹдӹрӓмӓш пистӹ докы йыдым йӹвӹрт кеен, выргемвлӓжӹм кыдашын, укшвлӓ мычкы кузен. Тидӹм кечӹ кузымы якте ӹштӹмӹлӓ ылын. Тенге пистӹ семням цӓшӓнӹм ӹштен. Пистӹ тенгеок эдемӹн аурыжым яжоэмдӓ, давленим тӧрлӓ.
Кожат эдемлӓн палшен кердеш. Перви шӹргӹш кеӓтӓт, кож вуйыштыш укшвлӓм ялштатат, попат ылын: «Кеквлӓн шылдырвлӓштӹм дӓ ялвлӓштӹм ялштем, мӹнь докем ӹнжӹштӹ толеп, комбы игӹ дон цӹвӹ игӹвлӓм ӹнжӹштӹ намалеп».
Пӹзӹлмӹ-худа сила гӹц перегӹшӹ пушӓнгӹ. Марынвлӓ тӹдӹм первишенок яратат: вес пушӓнгӹвлӓ тӹдӹм ак шоэп. Пӹзӹлмӹм ӓнпичеш, кудывичеш, ӧлицӓэш, шӹгерлӓэш шӹндӓт. Яратенӹт тӹдӹм цевержӹ гишӓн веле агыл. Пӹзӹлмӹ, маныт, ӹлӹшӹм тыл гӹц переген кодаш палша: тӹдӹ ак йылы, шӹкшӓнгеш веле. Шошым, вольыкым пӹтӓриш гӓнӓ кӹтӧш лыкмы годым,пӹзӹлмӹ укш доно ышкалым лыктыт. Худа ак пиж дӓ токы корным моаш тӹнгӓлеш, маныт. Пӧрт гӹц худам поктыл лыкташ манын, чугун коршокеш пӹзӹлмӹ укшым шӹкштенӹт. Цилӓ лыкым шӹкштен лыктыт ылын.
Кынам у томам чангаш тӹнгӓлӹт, пӹзӹлмӹм важ хӓлӓ капаен толыт. Тӹдӹм ӧлвӓлӓн ӓль кудывичеш рок лӹвӓлӓн таят. Сӱӓн годым шилыкеш шагалтат. Тенгеок ӓрвӓтӹ дон армары пӹзӹлмӹ укшым онгыш пиштӓт: сӹнзӓ ӹнжӹ вац. Корным ямдымык, кок пӹзӹлмӹ укшым хрестӹлӓ пиштӹмылӓ дӓ качыжы ванжымыла. Салтакыш ыжатымы годым пӹзӹлмӹ укшым сола капкан кӱшӹл торешеш ялштенӹт.
Худа шӱлӹшлӓн Келтӹмаш шотлалтын. Когечӹ анзыц, Лазаревский кукшыгечӹн, тӹдӹм сола гӹц поктыл лыктыт ылын. Когарнянок пӹзӹлмӹ пандывлӓм кӹрӹн йӓмдӹленӹт, шож шергиндӹм кӱэштӹныт, тома гӹц вӹц мыны рӓдӹ погенӹт. Ти пӹзӹлмӹ пандывлӓ доно, солан ик вуй гӹц тӹнгӓлӹн, вес вуй якте, ма вӓрештеш, цилӓ лыпшенӹт, шинӹт: амалым вӓрӹм, амасам, паснаок ӹдӹрӓмӓшвлӓм. Нӹнӹжӹ ти кечӹн 2-3 пачашаным чиэнӹт: шимӹ годым когонок ӹнжӹ каршты манын. Кынам келтӹмашвлӓм сола вес вуйыш поктен лыктыт, пӹзӹлмӹ пандывлӓм, кӹрӹн, купыш кӹшкен кодат. Шергиндӹ дон мынывлӓм качкаш тӹнгӓлыт.
Пызӹлмы укшым худам ӹштӹмӓш гӹцӓт кычылтыт. Ясым худам ӹштӹш эдем оксаэш, мынеш, сартаэш дӓ вес хӓдӹрвлӓэшат ӹштен кердӹн. Ти хӓдӹрвлӓм йӓл доран шуэн кодат ылын. Момы хӓдӹрвлӓм шӱкшы йыдалыш пиштӓт, пӹзӹлмӹ укш доно лыпшат дӓ попат: «Кӹчӓл ӹшке хозаэтӹм, ке ӹшке хозаэт докы, ке!» Вара хоза йӹвӹрт, иктӓт ӹнжӹ уж манын, ти йыдалым шуэн кодышы эдемӹн тома докыла шуэн. Кӱ шуэн кодымым ак пӓлӹ гӹнь, корны важикеш кода ылын дӓ манеш: «Хозаэтӹм кӹчӓл, кӹчӓл!»
Вес светӹш пырымы годым колышы эдемӹм костан пивлӓ дӓ кӹшкӹвлӓ вычат. Нӹнӹ гӹц пӹзӹлмӹ дӓ пистӹ укшвлӓ лоно веле ытлаш лиэш. Тӹшток кӹшкӹвлӓ шолыт, кыдывлӓ гӹц лӧчкӓванды укш веле перегӓ. Тенге алык марынвлӓ коропыш пӹзӹлмӹ, пистӹ дӓ лӧчкӓвандӹ укшвлӓм пиштенӹт.
Пӹзӹлмӹ тенгеок Советский районын гербыштат вӓшлиӓлтеш.
Христианствыш пырымы доно Пипи празднык (Вербное воскресенье) годым церкӹш пипим нӓнгеӓт дӓ служыктат. Тоны иконвлӓ сага шагалтат.Шошым ти пипи донок вольыкым лыктыт. Межӓэш пиштат, вольыклан пукшат.
Шапки-худа шӱлӹшӓн пушӓнгӹ. Христианский мифологи семӹнь, тӹшӓк Иуда колен. Шапки йӹр худа сила кушта. Стройымы годым тӹдӹм ак кычылтеп. Хӹдӹртӹшӓн годымат лӹвӓкӹжӹ шагалаш ак яры: рашкалтен колта. Эдем худан кола гӹнь, тӹ вӓреш шапки ишкӹм шин кодат. Ясы тетявлӓм шелӹн кешӹ шапки лӹвец лыктыт ылын.
Кырык сирӹштӹ изин-олен пушӓнгӹвлӓн виштӹлӓн ӹнянӹмӓш пӹтен толеш. Алык марынвлӓн 360 нӓрӹ кымалмы вӓрӹм Мары Эл республикы перегӓш тӹнгӓлеш. Кӹзӹтшӹ веремӓн нӹнӹн 60 нӓрӹ кымалмашым эртӓрышӹ карт улы.
Лукианов Станислав Сергеевич.
Лукианов Станислав Сергеевич 1961 ин 30 октябрьын Кырык сирнӓн Сарапай солаэш шачын. Пӹтӓри кӓндӓкш и Вӹржӹкӓн школышты, вара Йоласал школышты тыменьӹн. Кого пӓлӹмӓшӹм Мары университетышты историк специальность доно нӓлӹн. Тыменьмы годымок Сарапай сола клубым вуйлатен, «Шанавӹл» халык ансамбльым пачын. 1986-1991 ивлӓн Вӹржӹкӓн школышты тыменьшӹвлӓлӓн музыка уроквлӓм виден, пионервожатый пӓшӓм ӹштен. Тӹдӹ тетявлӓлӓн яжо пример ылын, нӹнӹ доно иквӓреш шукы яжо пӓшӓм ӹштен. Ӹдӹр-ӹрвезӹвлӓ тӹдӹм яратенӹт, шамакшым колыштыныт, шукы кого сӹнгӹмӓшвлӓш шоныт. Станислав Сергеевич нӹнӹм «Ырвезы сем» ансамбльыш цымырен. Ӹшке мастарлыкыштым районышты, республикышты веле агыл, вес вӓреӓт анжыктенӹт. Кӹзӹт Сарапай халык творчествын томаштыжы методист пӓшӓм ӹштӓ. Станислав Сергеевич Лукиановым шукы гӓнӓ грамотывлӓ доно, тау шамаквлӓ доно пӓлемдӹмӹ, Мары Эл культурын заслуженный пӓшӓзӹжӹ лӹмӹм пумы, Кырык мары районын Почетан книгӓшкӹжӹ, «Марийская биографическая энциклопедия» книгӓш лӹмжӹм пыртымы. «Шанавӹл» ансамбльын творчествыжым мӓмнӓн сӓндӓлӹкӹштӹнӓ веле агыл, тӱ сӓндӓлӹквлӓштӓт тӹшлӓт.
Манн, Генрих.
Ге́нрих Манн (, Шачмы кечӹжӹ: 27.03.1871, Лӱбек, Германи, — Колымы кечӹжӹ:11.03.1950, Санта-Моника, АУШ) — немӹцла сирӹшӓ сирӹзӹ, ушемкымдем йэн.
Ӹлӹмӓш корныжы.
Генрих Манн купец семняштӹ шачын. Ӓтяжы, Томас Иоганн Генрих Манн, 1877 ин Любек халашты окса дӓ хозяйственный пӓшӓвлӓ доно сенатореш айырымы ылын. Генрих паштек семняштӹштӹ эче кым тетя шачыныт — Томас, Карла дӓ Лула.
1884 ин Генрих Санкт-Петербург халашкы толын.
1889 ин гимназим тымень пӹтӓрен дӓ Дрезден халашкы ӹлӓш ванжен, книгӓвлӓм выжалымашышты пӓшӓм ӹштен. Вара, Берлин халаш ванжымыкышты, издательствышты пӓшӓлӓ, тӹ веремӓнок Фридрих Вильгельмын университетӹштӹжӹ тыменеш.
1926 и гыц Прус искусство Академин литературы отделенин акдемик ылын, вара вуйлатышыжы лин.
1933 и гыц Гитлер властьым нӓлмӹкӹжӹ, пӹтӓри Прага халашкы ӹлӓш ванжен, вара Парижӹштӹ, Лос-Анджелесӹштӹ ӹлен.
11 мартын 1950 ин Санта-Моника халашты колен.
1953 и годшен каждый инок Берлин художество академи Генрих Манн лӹм доно премим пуа.
Сепанды.
Сепанды - кӹлтем шимы ежынгӓн панды. Кужы вурды вуэш иктӓ пел метр кытан нелӹцӓн вес пандым кавашты мычан ялштеныт.
Керемет.
Керемет - перви худам ӹштӹшӹ йымым тенге маныныт.
Текст.
Текст - тидӹ ӹшкӹмӹштӹн шанымашышты доно дӓ грамматический кӹлдӓлтшӹ икманяр ӓль шукы предложений.
Текстышты предложенийвлӓ ӓль пачелӓ-пачелӓ, ӓль иктор кӹлдӓлт кердӹт.
Изи Йоласал.
Изи Йоласал (рушла деревня Малые Еласы) Кого Йынгы ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Кого Йоласал гӹц тӹдӹм карем айырен шалга. Сола лӹм кым шамак гӹц лин: «изи», «Йолас» (солаш пӹтӓри ӹлӓш толшы мары лӹм) дӓ «ал» (сола).
Истори.
Сола гишӓн архив пумагавлӓштӹ пӹтӓришӹ гӓнӓ 1795шӹ ин пӓлдӹртӹмӹ ылын. Солашты халык первишенок мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым анжен. Коллективизаци жепӹн «МЮД» лӹман колхоз ӹштӓлтӹн. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы священник С.Троицкий лин. 1934-шӹ и гӹц солашты радио дӓ телефон ровотаяш тӹнгӓлӹнӹт. 1936-шы ин Йоласалышты МТС пачылтын. Кого Вырсы фронтышты Изи Йоласал гӹц 23 эдем кредӓлӹн. Нӹнӹ логӹц луатиктӹнжӹ коленӹт, луаткоктынжы токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: сержант-минометчик Михаил Владимирович Скворцов, разведчица Манефа Пантелеевна Тамараева, рядовой Никандр Георгиевич Троицкий дӓ молат.
Ӹлӹзӹ шот.
2001-шӹ и - 142 кудывичӹ, 388 эдем (175 пӱэргӹ да 213 ӹдӹрӓмӓш).
Изи Нужанал.
Изи Нужанал (рушла Чермышево Второе) Кого Йынгы вургымла сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Йоласал якте 3 уштыш нӓрӹ лиэш. Нужанал дон Изи Нужанал солавлӓм карем айыра. Сола лӹм «Нужа ӓнгӹр сагашы изи сола» манмым анжыкта. Солам вес семӹнь эче Изисир маныт. XVIII-XX курым тӹнгӓлтӹшӹштӹ сола тенгеок «Заовражные Нуженалы» дӓ «околодок Нуженалы» маналтын.
Истори.
Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1921-шӹ ин солашты лыдмы пӧрт пӓшӓлен. 1929-шӹ ин Изи Нужаналышты «Плуг» лӹмӓн колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Н.Е. Шингарёв лин. Кого Вырсы фронтышты Изи Нужанал гӹц 34 эдем кредӓлӹн, коклынжы коленӹт, луатнӹлӹтӹнжӹ пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц ст. сержант Мефодий Алексеевия Ермолаев, рядовой Григорий Филиппович Коротков, ст. матрос Моисей Пантелеймонович Никитин дӓ молат.
Ӹлӹзӹ шот.
1897-шӹ и - 31 кудывичӹ (80 пӱэргӹ дӓ 78 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 36 кудывичӹ, 198 эдем;
1921-шӹ и - 34 кудывичӹ, 163 эдем (69 пӱэргӹ дӓ 94 ӹдӹрӓмӓш);
1934-шӹ и - 25 кудывичӹ, 93 эдем (30 пӱэргӹ дӓ 63 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и - 38 кудывичӹ, 92 эдем (44 пӱэргӹ дӓ 48 ӹдӹрӓмӓш).
Изиксола.
Изиксола (рушла Изикино) Когоӓнгӹр (Кого Йынгыш йоген пыра) сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Йоласал гӹц 6 уштыш.
Истори.
Сола лӹм кок шамак гӹц лин: «Изик» - солаш пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы мары лӹм дӓ «сола». Архив пумагавлӓштӹ пӹтӓришӹ гӓнӓ Изиксола гишӓн 1859 ин сирӹмӹ ылын.Сола халык первишенок мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым анжен. 1929-шӹ ин «КИМ» лӹмӓн колхозым ӹштенӹт, 1936-шы ин тӹдӹлӓн «Косарь» лӹмӹм пуэнӹт. Кого Вырсышты ти сола гӹц 38 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц коклынжы коленӹт, луаткӓндӓкшӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: сержантвлӓ Христофор Иванович Оплев, Парфений Кириллович Овчинников, рядовой Иван Гурьевич Изиков дӓ молат.
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и - 15 кудывичӹ (37 пӱэргӹ дӓ 37 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и - 30 кудывичӹ (98 пӱэргӹ дӓ 97 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 39 кудывичӹ дӓ 203 эдем;.
1919-шӹ и — 33 кудывичӹ дӓ 164 эдем (78 пӱэргӹ дӓ 86 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и - 25 кудывичӹ, 46 эдем (22 пӱэргӹ дӓ 24 ӹдӹрӓмӓш).
Камаканыр.
Камаканыр (рушла Камакануры) Когоӓнгӹр (Кого Йынгышкы йоген пыра) туре вӓрлӓнӓ, Йоласал гӹц 3 уштыш. Сола лӹм «Камака» - сек пӹтӓришӹ ти вӓрӹш ӹлӓш толшы эдем лӹм дӓ «ныр» шамаквлӓ гӹц лин.
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ документвлӓштӹ Камаканыр 1859-шӹ ин пӓлемдӓлтеш. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1930-шы ин солашты колхозым ӹштенӹт. Колхоз вуйлатышы И.Г.Вассанов лин. Кого Вырсы фронтышты ти сола гӹц 32 эдем кредӓлӹн, луатвӹзӹтӹнжӹ коленӹт, а луатшӹмӹтӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц капитан Никодим Яковлевич Егоров, рядовойвла Аверьян Ефимович Федоров, Любовь Лукинична Суворова дӓ молат. Камаканыр солашты кымдан пӓлӹмӹ лётчик, подполковник, Совет Союзын Герой Феофан Григорьевич Радугин (1912-1993) шачын.
Ӹлӹзӹ шот.
1897-шӹ и - 24 кудывичӹ ылын (77 пуэргы дӓ 59 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 30 кудывичӹ, 162 эдем;
1919-шӹ и - 36 кудывичы, 201 эдем (121 пӱэргӹ дӓ 80 ӹдыӹрӓмӓш);
2001-шӹ и - 19 кудывичӹ, 22 эдем (10 пӱэргӹ дӓ 12 ӹдӹрӓмӓш).
Лузин.
Лузин (рушла деревня Лузино) Кого Йынгы ӓнгӹр вургымла сирӹштӹ, шӹргӹ тӹрӹштӹ вӓрлӓнӓ. Йоласал гӹц 3 уштыш нӓрӹ.
Истори.
Солам Кыльыкал сола гӹц тишкӹ ӹлӓш ванжышы кресӓньвлӓ ӹштенӹт. Лӹмжӹ ӹлӓш толшывлӓлӓн мӱлӓндӹм пайылышы землемерӹн фамили (Лузин) гӹц лин. 1930-шы ин сола халык «Сарла» колхозым ӹштен. Пӹтрӓришӹ колхоз вуйлатышы И.М.Горбунцов лин. Кого Отечественный Вырсышты Лузин сола гӹц 12 эдем кредӓлӹн, кӓндӓкшӹнжӹ коленӹт, нӹлӹтӹн токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц иктӹжӹ — кымдан пӓлӹмӹ кырык мары сирӹзӹ Никандр Филиппович Ильяков.
Ӹлӹзӹ шот.
2001-шӹ и - 17 кудывичӹ, нӹнӹ логӹц ӹндекшӹжӹ охыр, 14 эдем (4 пӱэргӹ дӓ 10 ӹдӹрӓмӓш).
Миняшкин.
Миняшкин (рушла Миняшкино) Кого Йынгыӓнгӹр шалахай сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Йоласал гӹц ик уштыш. Сола лӹм тишкӹ пӹтӓришӹ ӹлӓш толшывлӓ логӹц ик марын лӹм «Миняш»/ «Дмитрий» гӹц лин. Сола лишнӹ Тьопонер, Когонер, Йылын карем, Онисин карем, Якон острок каремвлӓ ылыт.
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирӹмӹ. Тӹнӓм сола «Выселок Дмитриев» маналтын. Солашты первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштенӹт, вольыкым урденӹт. 1929-шӹ ин «Кыралшы» колхозым ӹштенӹт. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Д.Андреев лин. Кого Вырсышты Миняшкин гӹц 44 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц луаткоктынжы коленӹт, кымлы коктынжы пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: майор Арсений Иванович Ихонькин, гв. сержант Иван Иванович Соловьёв, рядовой Георгий Михайлович Никифоров дӓ молат. Ти сола цӱдӓ вӹдсӹнзӓ доно лӹмлӹ ылеш. 1923-шы ин юр паштек сола вуйышты Кого Йынгы ӓнгӹр доны у вӹдсӹнзӓ пачылтын. Вӹд ире, но сарикӓ ылын. Качкаш шолташ ярыде. Сола хресӓнь Василий Соловьёв тидӹ гишӓн участковый врач Николай Николаевич Кондрашовлан шайыштын. Вӹдӹм тергенӹт. Тидӹ железистый минеральный вӹд ылын. Цӱдӓ вӹд гишӓн шая йӹле шӓрлен, дӓ Миняшкиныш суасвлӓ, суасламарывлӓ, Пермь хала гӹц моло эдемвлӓ лицӓлтӓш толыныт. 1937-шӹ ин Лузин сола лишнӹ «Миняшкиский источник» санатори пӓшӓлӓш тӹнгӓлӹн. Кӹзӹт вӹдсӹнзӓ ямын.
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и - 22 кудывичӹ (62 пӱэргӹ дӓ 64 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 32 кудывичӹ (74 пӱэргӹ дӓ 90 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 35 кудывичӹ, 146 эдем;
1919-шӹ и — 34 кудывичӹ, 182 эдем (81 пӱэргӹ дӓ 101 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 34 кудывичӹ, 75 эдем (36 пӱэргӹ дӓ 39 ӹдӹрӓмӓш).
Ольокансир.
Ольокансир (рушла Алёхино) Когоӓнгӹр (Кого Йынгышкы йоген пыра) ӓнгӹр лишнӹ вӓрлӓнӓ. Йоласал гӹц 5 уштыш. Сола лӹм тишкӹ пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы эдем лӹм «Ольока» дӓ «сир» шамаквлӓ гӹц лин.
Истори.
Сола гишӓн документвлӓштӹ пӹтӓришӹ гӓнӓ 1859-шӹ ин сирӹмӹ. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен дӓ вольыкым анжен. Ӓтя-ӓвӓвлӓ ӹшке тетявлӓштӹлӓн пӓлӹмӓшӹм пуаш цацен. 1867-шӹ ин кырык мары йӹлмӹшкӹ икманяр псаломым сӓрӹшӹ грамотан хресӓнь Тимофей Фёдорович Алёхин сола тетявлӓм Фёдор Ефимовын пӧртӹштӹжӹ тымдаш тӹнгӓлӹн. Ти школыш пашкуды солавлӓ гӹцӹнӓт тетявлӓ каштыныт, цилӓжы 23 тетя тыменьӹн. Вараракшы нӹнӹ Пистерлӓ школышты пӓлӹмӓшӹм погенӹт. Кого Вырсышты ти сола гӹц 9 эдем кредӓлӹн, иктӹ колен, кӓндӓкшӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: сержант Владимир Михайлович Алёхин, старшина Алекс Ефремович Петров, рядовой Николай Кириллович васильев дӓ молат.
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и - 5 кудывичӹ (15 пӱэргӹ дӓ 17 ӹдӹрӓмӓш);
1919-шӹ и — 13 кудывичӹ, 56 эдем (24 пӱэргӹ дӓ 32 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 7 кудывичӹ, 12 эдем (4 пӱэргӹ дӓ 8 ӹдӹрӓмӓш).
Песерӓл.
Песрерал (рушла Писералы) Кого Йынгы ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Йоласал гӹц 1 уштыш. Сола лӹм «Песер» (ти солаш пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы эдем лӹм) дӓ «ал» / «йӓл» (сола) шамаквлӓ гӹц лин.
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ Песерал сола гишӓн 1795-шӹ ин сирӓлтеш. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым анжен. Архив пумагавлӓштӹ 1898-шӹ ин солашты часовня ылмы гишӓн палдӹртӹмӹ. 1921-шӹ ин лыдмы пӧрт ылын. 1928-шӹ ин Песералышты «У ӹлӹмӓш» ТОЗ-ым ӹштӹмӹ, 1929-шӹ ин тӹдӹ техеньок лӹмӓн колхозыш сӓрнӓлтӹн. Пӹтӓришӹ вуйлатышы И.Я.Ефимов лин. Ти сола гӹц Кого Вырсышты 33 эдем кредӓлӹн, луатӹндекшӹнжӹ коленӹт, луатнӹлӹтӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц сержантвлӓ Алексей Иванович Андреев, Вадим Константинович Сидоров, рядовой Вячеслав Ипполитович Романов дӓ молат.
Ӹлӹзӹ шот.
1958-шӹ и - 23 кудывичӹ (49 пӱэргӹ дӓ 62 ӹдӹрӓмӓш);
1919-шӹ и - 32 кудывичӹ 167 эдем (81 пӱэргӹ дӓ 86 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 17 кудывичӹ, 34 эдем (12 пӱэргӹ дӓ 22 ӹдӹрӓмӓш).
Санук.
Санук (рушла Сануково) Кого Йынгын шалахай притокшы Когоӓнгӹр сага вӓрлӓнӓ. Йоласал гӹц 6 уштыш. Сола лӹм тишкӹ пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы мары лӹм («Санук») гӹц лин. XVIII-XIX курымвлӓн сола тенгеок «Садуков», «Цануков», «Санюков» лӹмвлӓ дон пӓлӹмӹ ылын.
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирӹмӹ ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. Солашты олма садвлӓ, чельниквлӓ ылыныт. 1909-шӹ ин ломбы, пӹзӹлмӹ укшвлӓ гӹц стӧлвлӓм, пӧкенвлӓм дӓ молы хӓдӹрӹмӓт 5 кудывичӹштӹ ӹштенӹт. 1922-шы ин солашты ӓпшӓткуды ылын. 1931-шӹ ин «Радио» колхозым ӹштӹмӹ. Кого Вырсышты Санук гӹц 27 эдем кредӓлӹн, луатшӹмӹтӹнжӹ коленӹт, лун токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц гв. старшина Филимон Архипович Южаков, рядовойвлӓ Зоя Михайловна Васютина, Лаврентий Григорьевич Поликарпов дӓ молат.
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и - 40 кудывичӹ (65 пӱэргӹ дӓ 60 ӹдӹрӓмӓш);
1898-шӹ и — 33 кудывичӹ (87 пӱэргӹ дӓ 95 ӹдӹрӓмӓш);
1919-шӹ и — 37 кудывичӹ, 187 эдем (88 пӱэргӹ дӓ 99 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и - 31 кудывичӹ, 78 эдем (28 пӱэргӹ дӓ 50 ӹдӹрӓмӓш).
Таткансола.
Таткансола (рушла Тятькино) Йоласал гӹц пел уштышышты вӓрлӓнен. Кӹзӹт тӹдӹ Йоласалешок шотлалтеш. Сола лӹм «Татка» (пӹтӓри ӹлӓш толшы мары лӹм) дӓ «сола» шамаквлӓ гӹц лин. Солам Кого Шудермар гӹц ӹлӓш ванжышывлӓ ӹштенӹт.
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1859-шӹ ин сирӹмӹ ылын. 1889-1891, тенгеок 1897-шӹ дӓ 1898-шӹ ивлӓштӹшӹ мӱлӓндӹ дӓ хозяйствы описанивлӓштӹ Йоласал дӓ Таткансола пасна анжыкталтыт. 1921-шӹ ин пасна сола семӹнь пӓлемдӓлтеш. 1925-шӹ ин Йоласал дон Таткансола ик сола семӹнь анжыкталтыт.
Тошты Тарашныр.
Тошты Тарашныр (рушла Старые Тарашнуры) кок карем лошты вӓрлӓнӓ. Карем пындашты Сазан ӓнгӹрӹш (Кого Йынгыш шалахай вецӹн йоген пыра) йоген пырышы ӓнгӹрвлӓ йогат. Йоласал гӹц 8 уштыш. Сола лӹм «тошты» (старый) дӓ «тарашныр» (разделённое поле) шамаквлӓ гӹц лин. Эчежӹ сола лӹм тишкӹ сек пӹтӓри ӹлӓш толшы эдем — Тараш — лӹм гӹц лин маныт. Попат, вуйта перви ти вӓрӹштӹ кого шӹргӹ ылын. Тараш лӹмӓн кресӓнь ти шӹргӹм роэн дӓ ныр покшалан ӹшке пӧртшӹм чанген. Вара ти вӓрӹш молывлӓӓт толын миэнӹт дӓ пӧртӹм шӹнденӹт. Ӹлӹмӹ вӓрӹштӹм «Тарашныр» - «Тарашын ныржы» манаш тӹнгӓлӹнӹт.
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирӹмӹ ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1898-шӹ ин солашты киндӹ лапка ылын. 1867-1871-шӹ ивлӓн Тошты Тарашнырышты кресӓнь тетявлӓ школышты тыменьӹнӹт. Тымдышы грамотан кресӓнь Степан Павлов ылын. Школ Василий Осиповын пӧртӹштӹ вӓрлӓнен. Варарак, 1910-шы ин, солашты тӹнгӓлтӹш училище пачылтын. 1929-шӹ ин Тошты Тарашныр I ступенян школышты Тошты да У Тарашныр, Йӓкӹныр солӓвлӓ гӹц 32 ӹдӹр дон ӹрвезӹ пӓлӹмӓшӹм погенӹт. 1925-шӹ и гӹц солашты Басковский ӱ ӹштӹмӹ артель пӓшӓлен. 1921-шӹ ин солашты I ступенян школ, лыдмы пӧрт, мардеж вӓкш ылыныт. 1929-шӹ ин солашты «Наука» колхозым ӹштенӹт. Пӹтӓришӹ вуйлатышы Л.Бычков лин. Кого Вырсы фронтышты ти сола гӹц 63 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц коклы ӹндекшӹнжӹ коленӹт, а кымлы нӹл эдем токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц ст. лейтенант Павел Степанович Ермолаев, рядовойвлӓ Данил Захарович Белов, Василий Феофанович Краковский дӓ молат.
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и - 55 кудывичӹ (133 пӱэргӹ, 156 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и - 46 кудывичӹ (126 пӱэргӹ дӓ 126 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 56 кудывичӹ, 284 эдем;
1919-шӹ и - 52 кудывичӹ, 128 эдем (65 пӱэргӹ дӓ 63 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и - 67 кудывичӹ, 136 эдем (66 пӱэргӹ дӓ 70 ӹдӹрӓмӓш).
У Тарашныр.
У Тарашныр (рушла Новые Тарашнуры) Тарашныр шӹргӹ тӹрӹштӹ, Пӹнгель ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Йоласал гӹц 5 уштыш. Сола лӹм «у» (новый) дӓ «тарашныр» (разъединенное поле) шамаквлӓ гӹц лин.
Истори.
Архивный данныйвлӓ семӹнь сола 1880-шӹ ин шачын. Сек пӹтӓри ти вӓрӹштӹ Тошты Тарашныр гӹц ванжышы мары кресӓнь ӹлӓш тӹнгӓлӹн. Сола халык мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. Солашты садвлӓ дӓ чельньӹквлӓ ылыныт. 1921-шӹ ин лыдмы пӧрт пӓшӓлен. 1929-шӹ ин «Тӹлзӹ» ("Луна") лӹмӓн колхозым ӹштӹмӹ. Пӹтӓришӹ колхоз вуйлатышы С.Яковлев лин. Кого Вырсышты сола гӹц 45 эдем кредӓлӹн, луаткӓндӓкшӹнжӹ коленӹт, коклы шӹмӹтӹн токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц ст. лейтенант Георгий Михайлович Смирнов, ефрейтор Трифон Андреевич Никифоров, рядовой Агафия Константиновна Тихомирова дӓ молат.
Ӹлӹзӹ шот.
1897-шӹ и - 31 кудывичӹ (70 пӱэргӹ дӓ 83 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 41 кудывичӹ, 180 эдем;
1919-шӹ и — 45 кудывичӹ, 188 эдем (79 пӱэргӹ дӓ 109 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 49 кудывичӹ, 85 эдем (40 пӱэргӹ дӓ 45 ӹдӹрӓмӓш).
Цермӹшал.
Цермышал (рушла деревня Первое Чермышево) Изи Йынгы ӓнгӹр шалахай сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Йоласал гӹц 4 уштыш. Солаштышы ӧлицӓвлӓ: Утялык, Опанаслык, Торешлык, Пекшуклык. Сола йӹр Ошкан оты, Кож лидӹ, Йӓнӓк лидӹ карем дон лидӹвлӓ улы. Сола лӹм «Цермыш»/ "Чермыш" (пӹтӓришӹ ти вӓрӹш ӹлӓш толшы пӱэргӹ лӹм) дӓ «ал» (сола) шамаквлӓ гӹц лин. XVIII-XX-шы курым тӹнгӓлтӹшӹштӹ ти сола тенгеок "село Христорождественское, Чермышево тож, "село Старое Чермышево, околодок "Старое Чермышево", "деревня Старое Чермышево" маналтын.
Истори.
Архив документвлӓштӹ пӹтӓришӹ гӓнӓ Цермышал гишӓн 1654-шӹ ин сирӹмӹ ылын. 1754-шӹ ин солашты «Христорождествеский» церкӹм чангымы. Тоштеммӹкӹжӹ, у кӹрпӹц церкӹм Йоласалеш чангенӹт. Халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым анжен. 1888-шӹ ин солашты Старо-Чермышевский церковно-приходской школ пачылтын. 1897-шӹ ин тӹштӹ 33 мары тыменьшӹ (26 ӹрвезӓш дӓ 7 ӹдӹрӓш) пӓлӹмӓшӹм погенӹт, 2 тымдышы пӓшӓлен, земство школлан и йӹде 75 тӓнгӓм пуэн. 1915-шӹ ин школ вуйлатышы йоласал священник Пётр Степанович Белокуров (1888-шӹ ин шачын) ылын, законоучитель — дьякон Тимофей Петрович Соловьёв, тымдышывлӓ — Всеволод Спиридонович Шорин дӓ Мария Никитична Смелова. Тӹ веремӓн 44 тетя школышты тыменьӹн (25 ӹрвезӓш дӓ 19 ӹдӹрӓш). 1920-шы и гӹц солашты мебельӹм ӹштӹшӹ «Эконом» пӓшӓ артель пӓшӓлен. Тӹштӹ 20 эдем труен. 1921-шӹ ин солашты I ступенян школ, лыдмы пӧрт ылыныт. 1929-шӹ ин «Искра» колхозым ӹштӹмӹ. Пытӓришӹ колхоз вуйлатышы А.С.Перов лин. Вырсышты Цермышал гӹц 96 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц вӹцлӹ кудытынжы коленӹт, а нӹрлӹ эдем токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: лейтенант Семен Сергеевич Михайлов, мл. сержант Порфирий Никанорович Гаврилов, рядовой солдат Ольга Ивановна Харитонова дӓ молат. 1984-шӹ ин Изи Йынгы вӓреш кого пӱӓм пӱэнӹт. Тӹ веремӓнок сола гач асфальтым шӓрӹмӹ.
Ӹлӹзӹ шот.
1717-шӹ и — 40 кудывичӹ (114 пӱэргӹ, 108 ӹдӹрӓмӓш);
1795-шӹ и — 106 кудывичӹ (299 пӱэргӹ, 327 ӹдӹрӓмӓш);
1859-шӹ и - 63 кудывичӹ(133 пӱэргӹ дӓ 171 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 82 кудывичӹ (212 пӱэргӹ дӓ 201 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 84 кудывичӹ, 468 эдем;
1921-шӹ и - 83 кудывичӹ, 356 эдем (177 пӱэргӹ дӓ 179 ӹдӹрӓмӓш; нӹнӹ логӹц луатвӹц пӱэргӹ — рушынвлӓ, 162 пӱэргӹ дӓ 179 ӹдӹрӓмӓш — марынвлӓ);
2001-шӹ и — 82 кудывичӹ, 183 эдем (77 пӱэргӹ дӓ 106 ӹдӹрӓмӓш).
Пертюк.
Пертюк (рушла Пертюково) Кого Йынгыш шалахай монгыр гӹц йоген пырышы Когоӓнгӹр сага вӓрлӓнӓ. Йоласал гӹц 6 уштыш. Сола лӹм ти вӓрӹш сек пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы «Пертюк» эдем лӹм гӹц лин. Анзыц сола Шудермар маналтын дӓ «Шуртӹр мары» - «марийцы с берега реки Суры» манмым анжыктен. XVI-XVIII курымвлӓн ти сола тенгеок «Большая Шудермара» лӹм донат пӓлӹмӹ ылын.
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн архивный документвлӓштӹ 1717-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1889-шӹ ин солашты киндӹ лапка ылын. 1908-шӹ ин Пертюкышты тӹнгӓлтӹш земский училище пачылтын. 1914-шӹ ин тӹштӹ 128 тыменьшӹ пӓлӹмӓшӹм поген. Тымдышывлӓ Алексей Тимофеевич Атласкин, Анна Титовна Паршакова, Мария Якимовна Родионова ылыныт. 1929-шӹ ин Пертюк школышты Пертюк, Санук, Вӓрӓшӓнгӹр, Изик, Пиндыкал солавлӓ гӹц 100 тетя тыменьӹн. 1973-шы ин школышты 70 тыменьшӹ ылын. 1921-шӹ ин солашты I ступенян школ, лыдмы пӧрт ылыныт. 1930-шы ин Пертюкышты «Радио» лӹмӓн колхозым ӹштенӹт. Варарак тӹдӹм «Ленин корны» манын лӹмденӹт. 1933-шы ин ӱ завод пӓшӓм ӹштен. Кого Вырсы фронтышты Пертюк гӹц 85 эдем кредӓлӹн, нӹрлӹ кымытынжы коленӹт, а нӹрлӹ коктынжы токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц мл. сержант Павел Семёнович Николаев, рядовой Николай Иванович Пайгачкин, ефрейтор Михаил Матвеевич Исаев дӓ молат.
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и — 34 кудывичӹ (73 пӱэргӹ, 67 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 81 кудывичӹ (254 пӱэргӹ, 248 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 100 кудывичӹ, 617 эдем;
1919-шӹ и — 110 кудывичӹ, 562 эдем (280 пӱэргӹ, 282 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 88 кудывичӹ, 197 эдем (74 пӱэргӹ, 123 ӹдӹрӓмӓш).
Мецкӓныр.
Мецӓкныр (рушла Мичакнуры) Когоӓнгӹр (перви Пекоза ӓнгӹр маналтын) лишннӹ вӓрлӓнӓ. Усола гӹц 3 уштыш. Сола лишнӹ техень каремвлӓ улы: Изи Мецӓкныр сир, Крупнян карем, Ова карем, Кого Мецӓкныр сир, Етке лидӹ, Сереван карем, Сад карем, Кушмар карем, Пивай лапата, Шайыл сирем. Тагынам перви сола лишнӹ цоклымы ошкы шалген. Сола лӹм «Мецак» (ти вӓрӹш пӹтаришӹ ӹлаш толшы мары лӹм) дӓ «ныр» шамаквлӓ гӹц лин дӓ «Мецӓкӹн ныржы» манмым анжыкта.
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ Мецӓкныр гишӓн 1859-шӹ ин сирен кодымы. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1913-шы ин Мецӓкнырышты кок мардеж вӓкш ылын. 1930-шы ин солашты «Венера» лӹмӓн колхозым ӹштенӹт. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Иван Максимович Еропов ылын. Кого Вырсы фронтышты сола гӹц 25 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц луатнӹлӹтӹнжӹ коленӹт, а луатик эдем токышты пӧртӹлӹнӹт. Рядовой Пантелей Прокопьевич Ильин Якшар Шӹдӹр орден доно пӓлемдӓлтӹн.
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и — 22 кудывичӹ (44 пӱэргӹ, 65 ӹдӹрӓмӓш);
1889-шӹ и — 20 кудывичӹ (55 пӱэргӹ, 40 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 23 кудывичӹ (66 пӱэргӹ, 68 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 25 кудывичӹ, 158 эдем;
1919-шӹ и — 31 кудывичӹ, 167 эдем;
1929-шӹ и — 32 кудывичӹ, 140 эдем (66 пӱэргӹ, 74 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 25 кудывичӹ, 67 эдем (28 пӱэргӹ, 39 ӹдӹрӓмӓш).
Мецӓкныр.
Мецӓкныр (рушла Мичакнуры) Когоӓнгӹр (перви Пекоза ӓнгӹр маналтын) лишннӹ вӓрлӓнӓ. Усола гӹц 3 уштыш. Сола лишнӹ техень каремвлӓ улы: Изи Мецӓкныр сир, Крупнян карем, Ова карем, Кого Мецӓкныр сир, Етке лидӹ, Сереван карем, Сад карем, Кушмар карем, Пивай лапата, Шайыл сирем. Тагынам перви сола лишнӹ цоклымы ошкы шалген. Сола лӹм «Мецак» (ти вӓрӹш пӹтаришӹ ӹлаш толшы мары лӹм) дӓ «ныр» шамаквлӓ гӹц лин дӓ «Мецӓкӹн ныржы» манмым анжыкта.
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ Мецӓкныр гишӓн 1859-шӹ ин сирен кодымы. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1913-шы ин Мецӓкнырышты кок мардеж вӓкш ылын. 1930-шы ин солашты «Венера» лӹмӓн колхозым ӹштенӹт. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Иван Максимович Еропов ылын. Кого Вырсы фронтышты сола гӹц 25 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц луатнӹлӹтӹнжӹ коленӹт, а луатик эдем токышты пӧртӹлӹнӹт. Рядовой Пантелей Прокопьевич Ильин Якшар Шӹдӹр орден доно пӓлемдӓлтӹн.
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и — 22 кудывичӹ (44 пӱэргӹ, 65 ӹдӹрӓмӓш);
1889-шӹ и — 20 кудывичӹ (55 пӱэргӹ, 40 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 23 кудывичӹ (66 пӱэргӹ, 68 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 25 кудывичӹ, 158 эдем;
1919-шӹ и — 31 кудывичӹ, 167 эдем;
1929-шӹ и — 32 кудывичӹ, 140 эдем (66 пӱэргӹ, 74 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 25 кудывичӹ, 67 эдем (28 пӱэргӹ, 39 ӹдӹрӓмӓш).
Пальтикӓнӓнгӹр.
Пальтикӓнӓнгӹр (рушла Пальтикино) Кого Йынгын шалахай сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Эмӓн якте 8 уштыш. Сола лишнӹ техень каремвлӓ улы: Ондри карем, Ошнер лап, Кожла куп, Кожерлӓ. Сола лӹм тишкӹ сек пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы эдем лӹм «Пальтик» дӓ «ӓнгӹр» шамаквлӓ гӹц лин. Перви сола эче «Караева Первая», «Малая Янькина», «Пальтиканангер», «Алмандайкина» маналтын.
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ Пальтикӓнӓнгӹр гишӓн 1859-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1892-шы ин солашты кӹрпӹц завод дӓ вӹд вӓкш ылыныт. 1930-шы ин сола халык Буденный лӹмӓн кохозым ӹштен. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы П.И.Симолов ылын. Кого Вырсышты Пальтикӓнӓнгӹр гӹц 28 эдем кредӓлӹн, луатӹндекшӹнжӹ коленӹт, а ӹндекшӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц Кого Вырсын II степенян дӓ боевой медальвлӓ дон пӓлемдӓлтшӹ рядовой Герман Андреевич Назаров, мл. сержант Ипполит иванович Симолов, ст. лейтенант Клавдий Иванович Яропольский дӓ молат.
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и — 8 кудывичӹ (21 пӱэргӹ, 22 ӹдӹрӓмӓш);
1898-шӹ и — 13 кудывичӹ (37 пӱэргӹ, 37 ӹдӹрӓмӓш);
1919-шӹ и — 17 кудывичӹ, 90 эдем (48 пӱэргӹ, 42 ӹдӹрӓмӓш);
1929-шӹ и — 23 кудывичӹ, 102 эдем (42 пӱэргӹ, 60 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 23 кудывичӹ, 60 эдем (21 пӱэргӹ, 36 ӹдӹрӓмӓш).
Панькансола.
Панькан сола (рушла Панькино) Цикмӓ-Микрӓк когогорнышты вӓрлӓнӓ. Эмӓн якте 2 уштыш. Сола гӹц мӹндӹрнӹ агыл Кого Йынгышкы шалахай монгыр гӹц йоген пырышы Ымбал ӓнгӹр йоген эртӓ. Панькан сола лишнӹ техень каремвлӓ улы: Батька карем, Шарды карем, Листер вуй. Сола лӹм ти вӓрӹш пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы марын лӹм доно кӹлдӓлтӹн. Перви ти солам «Алмандаево» маныныт.
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ документвлӓштӹ Панькан сола гишӓн 1717-шӹ ин срен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1930-шы ин 19-шӹ августын солашты «Кыралшы» колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышы Роман Николаевич Смиренский ылын. 1930-шы ивлӓн Актусола марывлӓ Панькан лишнӹш каремӹштӹ кӹрпӹц сарайым чангенӹт, тӹштӹ кӹрпӹцӹм ӹштенӹт дӓ тӹдӹн доно Йоласал райисполкомым чангенӹт. Кого Вырсышты Панькан гӹц 62 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц коклы вӹзӹтӹнжӹ коленӹт, а кымлы шӹмӹтӹн токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: мл. лейтенант Николай Андреевич Евсеев, сержант Михаил Иванович Лобанов, рядовой Валериан Семёнович Седов дӓ молат.
Ӹлӹзӹ шот.
1717-шӹ и — 15 кудывичӹ (41 пӱэргӹ, 37 ӹдӹрӓмӓш);
1859-шӹ и — 42 кудывичӹ (99 пӱэргӹ, 120 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 59 кудывичӹ (131 пӱэргӹ, 130 ӹдӹрӓмӓш);
1922-шы и — 59 кудывичӹ, 249 эдем (119 пӱэргӹ, 130 ӹдӹрӓмӓш);
1929-шӹ и — 63 кудывичӹ, 328 эдем (153 пӱэргӹ, 175 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 66 кудывичӹ, 177 эдем (80 пӱэргӹ, 97 ӹдӹрӓмӓш).
Пырастай.
Пырастай (рушла Парастаево) Кого Йынгы вургымла сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Эмӓн гӹц 4 уштыш. Сола лӹм ти вӓрӹш пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы эдем лӹм гӹц лин. Перви сола «деревня Карамышева Вторая» с околодками «Сиватыр сир» и «Васильсир» маналтын.
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1717-шӹ ин сирен кодымы. Пырастай халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. Солашты кок вӹд вӓкш пӓшӓм ӹштен. Коллективизаци жепӹн сола халык «Радио» колхозым ӹштен. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы И.Ф.Шатров ылын. Кого Вырсышты Пырастай гӹц 47 эдем кредӓлӹн, коклы нӹлӹтӹнжӹ коленӹт, а коклы кымытын токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц сержант Петр Андреевич Имянов, рядовойвлӓ Зосим Иванович Иванов, Аркадий Тимофеевич Митянов дӓ молат.
Ӹлӹзӹ шот.
1717-шӹ и — 33 кудывичӹ (79 пӱэргӹ, 128 ӹдӹрӓмӓш);
1859-шӹ и — 42 кудывичӹ (123 пӱэргӹ, 108 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 52 кудывичӹ (137 пӱэргӹ, 134 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 53 кудывичӹ, 274 эдем;
1919-шӹ и — 52 кудывичӹ, 220 эдем (100 пӱэргӹ, 120 ӹдӹрӓмӓш);
1929-шӹ и — 52 кудывичӹ, 229 эдем (101 пӱэргӹ, 128 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 43 кудывичӹ, 92 эдем (41 пӱэргӹ, 51 ӹдӹрӓмӓш).
Изи Пистерлӓ.
Изи Пистерлӓ (рушла Малое Микряково) Цикмӓ-Яштуга когогорнышты вӓрлӓнӓ. Эмӓн якте 1 уштыш. Сола лӹм «изи» (маленький) дӓ «пистер» (липняк) шамаквлӓ гӹц лин. Тошты документвлӓштӹ сола «Микрӓк» лӹм доно анжыкталтын.
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн архив докуметвлӓштӹ 1859-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден, мӱкшӹм анжен, охотничӓйӓш каштын. 1929-шӹ ин Изи Пистерлӓштӹ дӓ Эпӓйӹштӹ «Пеледӹш» лӹмӓн колхозым ӹштенӹт. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы М.Я.Козлов ылын. Кого Вырсышты сола гӹц 12 эдем кредӓлӹн, кудытынжы коленӹт, а вес кудытшы токышты пӧртӹлӹнӹт.
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и — 10 кудывичӹ (23 пӱэргӹ, 22 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 13 кудывичӹ (32 пӱэргӹ, 28 ӹдӹрӓмӓш);
1919-шӹ и — 17 кудывичӹ, 71 эдем (35 пӱэргӹ, 36 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 10 кудывичӹ, 21 эдем (8 пӱэргӹ, 13 ӹдӹрӓмӓш).
Тодымваж.
Тодымваж (рушлаат Тодымваж) Кого Йынгын шалахай сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Эмӓн якте 7 уштыш, Пӧртныр якте 1 уштыш. Сола лӹм «тодык» (изгиб) да «важ» (родник, ручей) шамаквлӓ гӹц лин.
Истори.
Солам XX курымын коклышы ивлӓштӹжӹ пашкуды солавлӓ гӹц тишкӹ ӹлӓш ванжышы мары кресӓньвлӓ ӹштенӹт. Коллективизаци жепӹн Тодымваж сола халык «Трактор» лӹмӓн колхозым ӹштен. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Н.К.Плахин ылын. Кого Вырсы фронтышты ти сола гӹц 26 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц луаткымытынжы коленӹт, вес луаткымытшы токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: мл. сержант Никандр Иванович Крайнов, ефрейтор Николай Порфирьевич Алёшкин, рядовой Степан Арсентьевич Саматаев дӓ молат. Сола гӹц мӹндӹрнӹ агыл кырык мары плодоварочный заводлан плантаци-питомникӹм ӹштӹмӹ ылын. Тӹштӹ изимӧрӹм, шаптырым, имӓн шаптырым, олмавувлӓм куштенӹт.
Ӹлӹзӹ шот.
2001-шӹ и — 34 кудывичӹ, 84 эдем (41 пӱэргӹ, 43 ӹдӹрӓмӓш).
Вӹдсӹнзӓйӓл.
Вӹдсӹнзӓйӓл (рушла деревня Ключёво) Усола гӹц 2 уштышышты вӓрлӓнӓ. Сола сага техень нырвлӓ дӓ каремвлӓ улы: Ӱлвел лык карем, Васкан карем, Лидӹвуй карем, Ошкы карем, Саран кырык, Кыва ныр пач. Сола лӹм «вӹдсӹнзӓ» (родник) дӓ «йӓл» (сола) шамаквлӓ гӹц лин.
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден, корзинӹм плетен, каваштым ӹштен. 1921-шӹ ин солашты лыдмы пӧрт ылын. Коллективизаци жепӹн Вӹдсӹнзӓйӓлӹштӹ «Правда» лӹмӓн колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Валентин Иванович Кириллов ылын. Ти сола гӹц Кого Вырсышты 64 эдем кредӓлӹн, кымлы иктӹнжӹ коленӹт, кымлы кымытынжы токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц лейтенант Ион Алексеевич Анисимов, рядовойвлӓ Николай Николаевич Ильин, Клавдия Гавриловна Малышева дӓ молат. 1948-шӹ ин солашты радио попаш тӹнгӓлӹн, 1952-шы и гӹц телефон ровотая, 1959-шӹ ин тыл йылаш тӹнгӓлӹн, 1962-шы ин пӹтӓришӹ телевизор лӓктӹн.
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и — 23 кудывичӹ (41 пӱэргӹ, 54 ӹдӹрӓмӓш);
1889-шӹ и — 25 кудывичӹ (72 пӱэргӹ, 80 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 32 кудывичӹ (95 пӱэргӹ, 90 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 42 кудывичӹ, 237 эдем;
1919-шӹ и — 41 кудывичӹ (105 пӱэргӹ, 121 ӹдӹрӓмӓш);
1929-шӹ и — 50 кудывичӹ, 263 эдем (139 пӱэргӹ, 124 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 61 кудывичӹ, 193 эдем (110 пӱэргӹ, 83 ӹдӹрӓмӓш).
Изиӓнгӹр.
Изиӓнгӹр (рушла деревня Колумбаево) Когоӓнгӹрӹн (перви Пекоза маналтын) тура вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ, кок монгыр гӹцӹнӓт Изиӓнгӹр йоген пырымы вӓрӹштӹ. Усола гӹцӹн 4 уштыш. Солашты Анан карем, Важынӓнгӹр карем, Оринӓн сирем, Эстык нер каремвлӓ, Ониквал вӹдсӹнзӓ улы. Сола лӹм «изи» дӓ «ӓнгӹр» шамаквлӓ гӹц лин дӓ «изи ӓнгӹр сагашы сола» манмым анжыкта.
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден, корзинӹм плетен. 1913-шы ин Изиӓнгӹрӹштӹ ик вӹд вӓкш дӓ кок мардеж вӓкш ылыныт. 1921-шӹ ин лыдмы пӧрт пӓшӓлен. 1929-шӹ ин «Красная звезды» колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышывлӓжӹ Никита Васильевич Оников дӓ Михаил Филиппович Микирянов ылыныт. Кого Вырсышты Изиӓнгӹр гӹц 91 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц кудлу кымытынжы коленӹт, коклы кӓндӓкшӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовойвлӓ Василий Алексеевич Вассанов, Алексей Фёдорович Колумбаев, Зоя Васильевна Синичкина, сержант Николай Сергеевич Яковлев дӓ молат. 1948-шӹ ин солашты радио увертӓрӓш тӹнгӓлӹн, 1952-шы ин телефоным пыртенӹт, 1959-шӹ ин тыл чӱктӓлтӹн, 1962-шы ин пӹтӓришӹ телевизорвлӓ лӓктӹнӹт. Варарак вӹд пычым шыпшмы.
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и — 21 кудывичӹ (77 пӱэргӹ, 69 ӹдӹрӓмӓш);
1889-шӹ и — 38 кудывичӹ (102 пӱэргӹ, 94 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 49 кудывичӹ (127 пӱэргӹ, 121 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 56 кудывичӹ, 288 эдем;
1919-шӹ и — 56 кудывичӹ, 302 эдем;
1929-шӹ и — 50 кудывичӹ (123 пӱэргӹ, 164 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 45 кудывичӹ, 97 эдем (45 пӱэргӹ, 52 ӹдӹрӓмӓш).
Когоныр.
Когоныр (рушла деревня Мидяково) Когоӓнгӹрӹн (перви Пекоза маналтын) вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Усола гӹц 5 уштыш. Сола лишнӹ техень карем, вӹдсӹнзӓ дӓ нырвлӓ улы: Кӱ Керемет ныр (Цоклымы вӓр, Оты), Ошай карем, Когилӓн карем, Пакты карем, Капан карем, Конюх нер, Урналь ӓнгӹр, Улсола вал, Колсады лап. Сола лӹм «кого» дӓ «ныр» шамаквлӓ гӹц лин.
истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1859-шӹ ин пӓлдӹртен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден, корзинӹм плетен. 1913-шы ин Когонырышты кок мардеж вӓкш пӓшӓм ӹштен. 1921-шӹ ин лыдмы пӧрт ылын. 1931-шӹ ин апрель тӹлзӹн Когонырышты «МАО-лан 10 и» лӹмӓн колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Александр Осипович Осипов ылын. Кого Вырсышты сола гӹц 24 эдем кредӓлӹн, кӓндӓкшӹнжӹ коленӹт, луаткудытынжы токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц рядовой Кузьма Васильевич Мидяков, мл. лейтенант Гаврил Яковлевич Соловцов, рядовойвлӓ Никита Семёнович Яковлев, Василий Иванович Скворцов дӓ молат. 1948-шӹ ин солашты радио, 1952-шы ин телефон пӓшӓлӓш тӹнгӓлӹнӹт, 1962-шы ин пӹтӓришӹ телевизорвлӓ лӓктӹнӹт. Варарак вӹд пычым шыпшыныт.
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и — 14 кудывичӹ (30 пӱэргӹ, 29 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 19 кудывичӹ (50 пӱэргӹ, 41 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 19 кудывичӹ, 110 эдем;
1919-шӹ и — 19 кудывичӹ, 101 эдем;
1929-шӹ и — 22 кудывичӹ, 101 эдем;
2001-шӹ и — 23 кудывичӹ, 57 эдем (25 пӱэргӹ, 32 ӹдӹрӓмӓш).
Родюк.
Родюк (рушла деревня Родюково) Усола гӹц ик уштышышты вӓрлӓнӓ. Сола лӹм тӹдӹлӓн тӹнгӓлтӹшӹм пиштӹшӹ эдем лӹм доно кӹлдӓлтӹн.
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ Родюк гишӓн 1859-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. Кого Вырсышты Родюк гӹц 12 эдем кредӓлӹн, кудытынжы коленыӹ, вес кудытшы токышты пӧртӹлӹнӹт.
Нӹнӹ логӹц рядовойвлӓ Егор Васильевич Аняшкин, Мария Григорьевна Иванова, ст. сержант Виктор Петрович Аникин дӓ молат. 1948-шӹ ин солашты радио попаш тӹнгӓлӹн, 1971-шӹ ин пӹтӓришӹ телевизор лӓктӹн. Варарак вӹд пычым шыпшмы дӓ асфальтым шӓрӹмӹ.
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и — 11 кудывичӹ (21 пӱэргӹ, 24 ӹдӹрӓмӓш);
1889-шӹ и — 9 кудывичӹ (15 пӱэргӹ, 18 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 8 кудывичӹ (18 пӱэргӹ, 20 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 7 кудывичӹ, 37 эдем;
2001-шӹ и — 5 кудывичӹ, 7 эдем (3 пӱэргӹ, 4 ӹдӹрӓмӓш).
Тӹрӹнь Йӓктерлӓ.
Тӹрӹнь Йӓктерлӓ (рушла деревня Пикузино) Когоӓнгӹр (перви Пекоза маналтын) лишнӹ вӓрлӓнӓ. Усола гӹц 1 уштыш. Сола лишнӹ Пикузан лидӹ, Йӓктӹн лидӹ, Тум карем, Кого карем, Салди карем, Пархашан лапата, Коритӓн лапата, Ахматан нер, Тосак нер каремвлӓ улы. Сола лӹм «тӹрӹнь» (косо, наклонно) дӓ «йӓктерлӓ» (сосняк) шамаквлӓ гӹц лин.
истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1859-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден, корзинӹм плетен. 1901-шӹ ин Тӹрӹнь Йӓктерлӓштӹ церковно-приходской школым пачмы. Тӹштӹ 27 тетя (22 ӹрвезӓш дӓ 5 ӹдӹрӓш) тыменьӹнӹт. Законоучитель священник Петр Викторович Гурьев, а учитель Матвей Алексеев ылыныт. 1914-шӹ ин школышты 70 тетя пӓлӹмӓшӹм поген, тымдышывлӓ Вера Александровна Аристовская дӓ Иван Яковлевич Гаранин ылыныт. 1913-шы ин солашты нӹл мардеж вӓкш пӓшӓм ӹштен. 1921-шӹ ин Тӹрӹнь Йӓктерлӓштӹ лыдмы пӧрт ылын. 1922-шы ин солашты 5 мардеж вӓкш пӓшӓлен. 1920-1930-шы ивлӓн тӹнгӓлтӹш школ пӓшӓм ӹштен. 1930-шы ин январь тӹлзӹн солашты «Совнарком» лӹмӓн колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Филипп Харитонович Харитонов ылын. Кого Вырсы фронтышты сола гӹц 48 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц коклы шӹмӹтӹнжӹ коленӹт, а коклы иктӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовойвлӓ Александра Андреевна Иванова, Иван Васильевич Мельников, сержант Ануфрий Михайлович Ларьков дӓ молат. 1948-шӹ ин солашты радио, 1952-шы ин телефон ровотаяш тӹнгӓлӹнӹт, 1952-шы ин пӹтӓришӹ телевизор лӓктӹн. Варарак вӹд пычым шыпшмы.
Кокласола.
Кокласола (рушла деревня Эшманайкино) Когоӓнгӹр (перви Пекоза маналтын) вургымла сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Усола якте 3 уштыш. Сола кок сирӓн ылеш (Изи Кокласола, Кого Кокласола), нӹнӹм карем айырен шалга. Сола лишнӹ техень карем дон нырвлӓ улы: Кого карем, Шол карем, Пӱӓ карем, Йогор карем, Олмаву карем, Шапыл карем, Воротанер, Олмавунеркӓ, Кужынер, Ортюшканер, Егрушанер, Кожервуй, Вӹдсӹнзӓлидӹ, Пӹсмӓн ӓнгӹр, Полдыреня, Шӹргӹныр. Сола лӹм «кокла» (чащоба, мелкий лес) дӓ «сола» (деревня) шамаквлӓ гӹц лин.
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1921-шӹ ин Кокласолашты тӹнгӓлтӹш школ дӓ лыдмы пӧрт ылыныт. 1930-шы ин солашты колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Валериан Захарович Алексеев ылын. 1933-шы ин солашты «Мари» промартель ылын. Тӹштӹ 67 эдем пӓшӓлен. Нӹнӹ пум йӓмдӹленӹт, пу хӓдӹрвлӓм (тирӹм, аравам...) ӹштенӹт дӓ выжаленӹт. Ти сола гӹц Кого Вырсышты 49 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц коклы коктынжы коленӹт, коклы шӹмӹтӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовойвлӓ Анатолий Иванович Матюков, Андрей Филиппович Хлебников дӓ молат. 1948-шӹ ин Кокласолашты радио, 1952-шы ин телефон пӓшӓлӓш тӹнгӓлӹнӹт. 1962-шы ин пӹтӓришӹ телевизор лӓктӹн. Варарак вӹд пычым шыпшыныт.
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и — 30 кудывичӹ (82 пӱэргӹ, 85 ӹдӹрӓмӓш);
1889-шӹ и — 42 кудывичӹ (115 пӱэргӹ, 118 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 44 кудывичӹ, 216 эдем (111 пӱэргӹ, 105 ӹдӹрӓмӓш);
1929-шӹ и — 47 кудывичӹ, 227 эдем (110 пӱэргӹ, 117 ӹдӹрӓмӓш);
1943-шы и — 44 кудывичӹ, 166 эдем;
2001-шӹ и — 39 кудывичӹ, 110 эдем (38 пӱэргӹ, 72 ӹдӹрӓмӓш).
Кӱшӹргӹ.
Кӱшӹргӹ, Эсӓнсола (рушла деревня Эсяново) лач Усола сагаок вӓрлӓнӓ дӓ тӹдӹн доно ик солаэш шотлалтыт. «Кушӹргӹ» - «кого шӹргӹ» манмым анжыкта. Эсӓнсола лӹм тӹдӹлӓн тӹнгӓлтӹшӹм пиштӹшӹ мары лӹм «Эсӓн» дӓ «сола» шамаквлӓ гӹц лин. Сола лишнӹ кок карем улы: Титека карем дӓ Захар карем.
Истори.
Сола гишӓн пӹтӓришӹ гӓнӓ 1785-шӹ ин сирен кодымы. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1921-шӹ ин Кушӹргӹштӹ лыдмы пӧрт пӓшӓм ӹштен. 1922-шы ин 4 мардеж вӓкш ылын. 1930-шы ин Усола дӓ Кушӹргӹ халык «Смычка» колхозым ӹштенӹт. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Г.В.Петухов ылын. Кого Вырсышты ти сола гӹц 77 эдем кредӓлӹн, кымлы кудытынжы коленӹт, а нӹллӹ иктӹнжӹ мӹнгеш пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц рядовой Александр Михайлович Суворов, ефрейтор Степан Гаврилович Кильдяков, лейтенант Геннадий Игнатьевич Иванов дӓ молат. 1948-шӹ ин солашты радио, 1952-шы ин телефон пӓшӓм ӹштӓш тӹнгӓлӹнӹт, 1962-шы ин пӹтӓришӹ телевизор лӓктӹн. Варарак вӹд пычым шыпшмы, асфальтым шӓрӹмӹ.
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и - 57 кудывичӹ (107 пӱэргӹ, 125 ӹдӹрӓмӓш);
1889-шӹ и — 66 кудывичӹ (180 пӱэргӹ, 176 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 77 кудывичӹ, 316 эдем (159 пӱэргӹ, 157 ӹдӹрӓмӓш);
1921-шӹ и — 63 кудывичӹ, 242 эдем (101 пӱэргӹ, 141 ӹдӹрӓмӓш);
1929-шӹ и — 79 кудывичӹ, 361 эдем (191 пӱэргӹ, 170 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 81 кудывичӹ, 221 эдем (95 пӱэргӹ, 126 ӹдӹрӓмӓш).
Мишкӓнсола.
Мишкӓн сола (рушла деревня Мишкино) Когоӓнгӹрӹн (перви Пекоза маналтын) вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Усола гӹц 3 уштыш. Сола лишнӹ техень карем дон нырвлӓ улы: Тум карем, Йӓктӹ карем, Алдай карем, Ахматай ныр, Тарас карем, Тарас неркӓ, Трантыр нер. Сола лӹм тӹдӹлӓн тӹнгӓлтӹшӹм пиштӹшӹ мары лӹм «Мишка» дӓ «сола» шамаквлӓ гӹц лин.
Истори.
Мишкӓн гишӓн пӹтӓришӹ гӓнӓ 1859-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден, корзинӹм пидӹн. 1889-шӹ ин сола кресӓнь Василий Якимович Филипповын лапкажы ылын. Тӹштӹ чӓй, сыкыр, песок, табак, савыц дӓ эче шукы хӓдӹр выжалалтын. 1898-шӹ ин ик мардеж вӓкш,1913-шы ин 3 вӓкш ылын. 1931-шӹ ин Мишкӓнӹштӹ «Красное поле» лӹмӓн колхозым ӹштенӹт. Тӹндӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Яков Михайлов ылын. Ти сола гӹц Кого Вырсышты 33 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц 17 эдемжӹ колен, 16 салтак токышты пӧртӹлӹнӹт. 1948-шӹ ин солашты радио, 1952-шы ин телефон пӓшӓлӓш тӹнгӓлӹнӹт, 1962-шы ин пӹтӓришӹ телевизорвлӓ лӓктӹнӹт. Варарак вӹд пычым шыпшмы.
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и — 20 кудывичӹ (62 пӱэргӹ, 57 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 24 кудывичӹ (58 пӱэргӹ, 72 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 26 кудывичӹ, 119 эдем;
1919-шӹ и — 42 кудывичӹ, 131 эдем;
1929-шӹ и — 28 кудывичӹ, 145 эдем (73 пӱэргӹ, 72 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 29 кудывичӹ, 72 эдем (30 пӱэргӹ, 42 ӹдӹрӓмӓш).
Октябрьсир.
Октябрьский посёлкы Цикмӓ-Виловат когогорнын вургымла монгырыштыжы вӓрлӓнӓ. Цикмӓ якте 5 уштыш. Октябрьский сола администрацин тӹнг солажы ылеш.
Истори.
Посёлкым пашкуды солавлӓ гӹц ти вӓрӹш ӹлӓш толшывлӓ 1961-шӹ ин ӹштенӹт. 1970-шы ивлӓ тӹнгӓлтӹшӹштӹ тиштӹ «Горномарийский» совхозым пачмы. 1982-шы ин Октябрьский центр лин. 1990-шы ин тиштӹ медпункт, 1992-шы и гӹц школ пӓшӓм ӹштӓт. Пӹтӓришӹ школ вуйлатышы Римма Михайловна Зубкова ылын. 1993-шы ин клубым чангымы, но 1999-шӹ ин тӹдӹ йылен. Солашты вӹд дӓ газ пычым шыпшмы, лапкавлӓ улы.
Ӹлӹзӹ шот.
2001-шӹ и — 98 кудывичӹ, 319 эдем (156 пӱэргӹ, 163 ӹдӹрӓмӓш).
Шайыл Пӧртныр.
Шайыл Пӧртныр (рушла деревня Запольные Пертнуры) Кого Йынгын шалахай сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Эмӓн якте 5 уштыш. Сола лӹм «шайыл» (задний) дӓ «пӧртныр» (двор в поле) шамаквлӓ гӹц лин. Перви ти солам эче «Ямолина Первая» маныныт.
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1859-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. Южшы олма садым куштенӹт, мӱкшӹм анженӹт. 1921-шӹ ин Шайыл Пӧртнырышты лыдмы пӧрт ылын. 1929-шӹ ин сола халык «Трактор» лӹмӓн колхозым ӹштен. Кого Вырсы фронтышты ти сола гӹц 60 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц кымлы кок эдемжӹ колен, а коклы кӓндӓкшӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: ефрейтор Филипп Егорович Горбунов, сержантвлӓ Арсений Георгиевич Герасимов, Леонид Михайлович Дмитриев, Василий Максимович Тораев дӓ молат.
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и — 64 кудывичӹ (143 пӱэргӹ, 185 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 72 кудывичӹ (201 пӱэргӹ, 196 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 90 кудывичӹ, 457 эдем;
1919-шӹ и — 92 кудывичӹ, 456 эдем (211 пӱэргӹ, 245 ӹдӹрӓмӓш);
1929-шӹ и — 90 кудывичӹ, 455 эдем (195 пӱэргӹ, 260 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 59 кудывичӹ, 161 эдем (74 пӱэргӹ, 87 ӹдӹрӓмӓш).
Эпӓй.
Эпӓй (рушла деревня Эпаево) Цикмӓ-Яштуга когогорны лишнӹ вӓрлӓнӓ. Эмӓн якте 4 уштыш. Сола лӹм тӹдӹлӓн тӹнгӓлтӹшӹм пиштӹшӹ эдем лӹм гӹц лин. Перви сола эче Палатайкино маналтын.
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1859-шӹ ин пӓлемден кодымы. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1903-шы ин Михаил Александровын томаштыжы лапка ылын. Тӹшты чӓй, песок, табак, шавынь, кол, ситцӹ дӓ шукы вес хӓдӹр выжалалтын. 1930-шы ин Эпӓй дӓ Изи Пистерлӓ сола халык «Пеледӹш» колхозым ӹштенӹт. Тӹдӹм М.Я.Козлов вуйлатен. Кого Вырсышты ти сола гӹц 19 эдем кредӓлӹн, луаткоктынжы коленӹт, а 7 эдем токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц лейтенант Леонтий Егорович Исаев, ст. сержант Семён Михайлович Гордеев, рядовой Михаил Ильич Эшмяков дӓ молат.
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и — 12 кудывичӹ (35 пӱэргӹ, 37 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 20 кудывичӹ (45 пӱэргӹ, 46 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 23 кудывичӹ, 74 эдем;
1919-шӹ и — 18 кудывичӹ, 69 эдем (35 пӱэргӹ, 34 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 12 кудывичӹ, 22 эдем (9 пӱэргӹ, 13 ӹдӹрӓмӓш).
Мӓмӹке.
Мӓмӹке (рушла деревня Мямикеево) Изи Йынгы вургымла монгырышты вӓрлӓнӓ. Картук якте 1 уштыш. Сола лишнӹ техень карем дон лидӹвлӓ улы: Еропи карем, Кӹне карем, Кужылидӹ карем, Тореш карем. Сола лӹм ти вӓрӹш пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы мары лӹм (Мӓмӹк) гӹц лин.
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1898-шӹ ин солашты кӹрпӹц часовня ылын. 1931-шӹ ин сола халык ОГПУ лӹмӓн колхозым ӹштен. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Константин Егорович Ефремов ылын. Кого Вырсы фронтышты сола гӹц 19 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц 10 эдем колен, а ӹндекшӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовойвлӓ Фока Алексеевич Балдаев, Иван Егорович Долгов, сержант Поликарп Алексеевич Мямикеев дӓ молат.
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и — 6 кудывичӹ (22 пӱэргӹ, 18 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 12 кудывичӹ (20 пӱэргӹ, 16 ӹдӹрӓмӓш);
1923-шӹ и — 19 кудывичӹ, 102 эдем;
1929-шӹ и — 20 кудывичӹ, 103 эдем (53 пӱэргӹ, 50 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 20 кудывичӹ, 59 эдем (27 пӱэргӹ, 32 ӹдӹрӓмӓш).
Келегарем.
Келегарем (рушла деревня Сидуково) Изи Йынгы (ӓнгӹр) вургымла велнӹ вӓрлӓнӓ. Картук якте пел уштыш. Сола лишнӹ техень карем дон лидӹвлӓ улы: Петрам карем, Олмаву сир, Окша карем, Тютю лидӹ, Опан карем, Мыртекнер. Сола лӹм тӹдӹлӓн тӹнгӓлтӹшӹм пиштӹшӹ мары лӹм (Келе)дӓ «карем» (овраг) шамаквлӓ гӹц лин.
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. Ӹдӹрӓмӓшвлӓ ӹштӹ дон вочыгачым ӹштенӹт. 1913-шы ин солашты кок мардеш вӓкш ылын. 1921-шӹ ин лыдмы пӧрт пӓшӓм ӹштен. 1930-шы ин сола халык «Агроном» лӹмӓн колхозым ӹштен. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Ефим Семёнович Белопасов ылын. Кого Вырсышты ти сола гӹц 27 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц луаткуд эдем колен, а луатиктӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовойвлӓ Федот Яковлевич Белопасов, Иван Николаевич Серебряков, Павел Герасимович Сиваев дӓ молат.
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и — 10 кудывичӹ, 50 эдем (22 пӱэргӹ, 28 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 12 кудывичӹ (36 пӱэргӹ, 40 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 13 кудывичӹ, 82 эдем;
1919-шӹ и — 12 кудывичӹ, 94 эдем (53 пӱэргӹ, 41 ӹдӹрӓмӓш);
1929-шӹ и — 20 кудывичӹ, 111 эдем (55 пӱэргӹ, 56 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 21 кудывичӹ, 65 эдем (31 пӱэргӹ, 34 ӹдӹрӓмӓш).
Тявӓк.
Тявӓк (рушла деревня Тебяково) Цикмӓ-Яштуга когогорны лишнӹ вӓрлӓнӓ. Эмӓн якте 3 уштыш. Сола лӹм тӹдӹлӓн тӹнгӓлтӹшӹм пиштӹшӹ эдем лӹм доно кӹлдӓлтӹн.
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1929-шӹ ин Тявӓк халык «Пӓшӓ» лӹмӓн колхозым ӹштен. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы К.С.Роюков ылын. Кого Вырсы фронтышты сола гӹц 12 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц 7 эдемжӹ колен, а вӹзӹтӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: сержант Герман Степанович Роюков, мл. сержант Порфирий Никифорович Армянов дӓ молат.
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и — 22 кудывичӹ (35 пӱэргӹ, 47 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 12 кудывичӹ (29 пӱэргӹ, 34 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 13 кудывичӹ, 86 эдем;
1919-шӹ и — 15 кудывичӹ, 78 эдем (36 пӱэргӹ, 42 ӹдӹрӓмӓш);
1929-шӹ и — 13 кудывичӹ, 72 эдем (32 пӱэргӹ, 40 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 11 кудывичӹ, 27 эдем (12 пӱэргӹ, 15 ӹдӹрӓмӓш).
Йӓктерлӓ.
Йӓктерлӓ (рушла деревня Сосновка) Изи Йынгы ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнен. 1975-шӹ ин, остатка вӹц кудывичӹ гӹц халык Октябрьскийӹш ӹлӓш ванжымыкы, сола пӹтен. Сола лӹм «йӓктерлӓ» (сосняк) шамак гӹц лин.
Истори.
Сола гишӓн пӹтӓришӹ гӓнӓ 1659-шӹ ин пӓлдӹртен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1911-шӹ ин Йӓктерлӓштӹ тӹнгӓлтӹш земский учильище пачылтын. 1914-шӹ ин тӹштӹ 36 тетя тыменьӹн. Тымдышы Антонина Рождественская ылын. 1921-шӹ ин лыдмы пӧрт дӓ тӹнгӓлтӹш школ пӓшӓм ӹштенӹт.
Ӹлӹзӹ шот.
1678-шӹ и — 3 кудывичӹ (24 пӱэргӹ);
1717-шӹ и — 4 кудывичӹ (20 пӱэргӹ);
1795-шӹ и — 34 кудывичӹ (40 пӱэргӹ, 85 ӹдӹрӓмӓш);
1859-шӹ и — 30 кудывичӹ (79 пӱэргӹ, 83 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 29 кудывичӹ (110 пӱэргӹ, 70 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 34 кудывичӹ, 183 эдем;
1919-шӹ и — 35 кудывичӹ, 211 эдем (103 пӱэргӹ, 108 ӹдӹрӓмӓш);
1929-шӹ и — 41 кудывичӹ, 200 эдем;
Болоньӓсир.
Болонихӓ (рушла деревня Болониха) Изи Йынгы ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Октябрьский якте 3 уштыш. Сола лӹм «Болона» (нарост на дереве) мыскылымы фамили доно кӹлдӓлтӹн.
Истори.
Сола XVII курым мычашты шачын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1893-шы ин солашты кым мардеж вӓкш ылын. 1876-шы дӓ 1783-шы ин кок ӱ заводым пачмы. 1922-шы ин 2 мардеж вӓкш пӓшӓм ӹштен. 1930-шы ин Болонихӓштӹ «У корны» лӹмӓн колхозым пачмы. Кого Вырсышты сола гӹц 72 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц кымлы ӹндекшӹнжӹ коленӹт, а кымлы кым эдем токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовой Василий Фёдорович Сомихин, капитан Геннадий Андрианович Дунин, мл. лейтенант Константин Александрович Горбунов дӓ молат.
Ӹлӹзӹ шот.
1646-шы и — 7 кудывичӹ (11 пӱэргӹ);
1717-шӹ и — 7 кудывичӹ (47 пӱэргӹ, 48 ӹдӹрӓмӓш);
1795-шӹ и — 43 кудывичӹ (101 пӱэргӹ, 134 ӹдӹрӓмӓш);
1859-шӹ и — 46 кудывичӹ (105 пӱэргӹ, 121 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 50 кудывичӹ (130 пӱэргӹ, 140 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 53 кудывичӹ, 247 эдем;
1919-шӹ и — 60 кудывичӹ, 290 эдем (128 пӱэргӹ, 162 ӹдӹрӓмӓш);
1929-шӹ и — 71 кудывичӹ, 314 эдем;
1940-шӹ и — 79 кудывичӹ, 358 эдем;
2001-шӹ и — 67 кудывичӹ, 75 эдем (37 пӱэргӹ, 38 ӹдӹрӓмӓш).
Гавреньӓсир.
Гавренихӓ (рушла деревня Гаврениха) Изи Йынгы ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Октябрьский гӹц 1 уштыш. Сола лӹм «Гаврень»/»Гавриил» руш пӱэргӹ лӹм гӹц лин.
Истори.
Сола XVII курымын шачын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1921-шӹ ин Гавренихӓштӹ тӹнгӓлтӹш школ дӓ лыдмы пӧрт пӓшӓм ӹштенӹт. 1922-шы ин мардеж вӓкш ылын. 1930-шы ин солашты «Факел» лӹмӓн колхозым ӹштенӹт. Кого Вырсышты ти сола гӹц 40 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц луатӹднекшӹнжӹ коленӹт, а коклы иктӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовой Михаил Степанович Васин, сержант Галина Михайловна Громова, рядовой Петр Лукьянович Гурьянов дӓ молат. 1973-1974-шӹ тыменьмӹ ин Гавренихӓ тӹнгӓлтӹш школышты 6 тетя пӓлӹмӓшӹм поген.
Ӹлӹзӹ шот.
1646-шӹ и — 4 кудывичӹ (9 пӱэргӹ);
1717-шӹ и — 5 кудывичӹ (28 пӱэргӹ, 31 ӹдӹрӓмӓш);
1795-шӹ и — 20 кудывичӹ (48 пӱэргӹ, 48 ӹдӹрӓмӓш);
1859-шӹ и — 24 кудывичӹ (58 пӱэргӹ, 75 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 24 кудывичӹ (71 пӱэргӹ, 70 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 26 кудывичӹ, 151 эдем;
1919-шӹ и — 28 кудывичӹ, 170 эдем (82 пӱэргӹ, 88 ӹдӹрӓмӓш);
1929-шӹ и — 40 кудывичӹ, 188 эдем;
2001-шӹ и — 29 кудывичӹ (20 пӧртшӹ охыр), 16 эдем (4 пӱэргӹ, 12 ӹдӹрӓмӓш).
Цартак.
Цартак (рушла деревня Пепкино) Изи Йынгын тура вургымла монгырыштыжы вӓрлӓнӓ. Картук гӹц 3 уштыш. Солам келгӹ карем Кого дӓ Изи сиреш пайыла. Сола покшалны кӱ часовня шалга. Цартак лишнӹ техень карем дон лидӹвлӓ улы: Лидӹ вуй, Пытивичӹ, Крикӓнсир, Туаткал карем, Тетя карем, Роман пичӹ, Ваштар карем, Лото карем, Ивок карем, Марьи карем, Митри карем, Ӓпшӓткуды нер, Лудырак карем, Ондрок ныр, Вати карем, Кож карем, Ышкал карем, Тошты вӓр, Ӱэ карем, Кукшар вуй. 1930-шы ивлӓн тӹнгӓлтӹш якте сола лишнӹ «Кугилӓн сирем» дӓ «Кого сир» цоклымы вӓрвлӓ ылыныт, тенгеок «Ошкы доныш вӹдваж» лӹмӓн вӹдсӹнзӓ. Сола лӹм ти вӓреш пӹтӓришӹ пӧртӹм чангышы мары лӹм гӹц лин.
Истори.
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1859-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1893-шы ин солашты мардеж вӓкш дӓ вӹд вӓкш, кӹрпӹц завод ылыныт. Цартакышты цепошкам ӹштӹшӹ мастарвлӓӓт ылыныт. 1921-шӹ ин лыдмы пӧрт пӓшӓм ӹштен. 1930-шы ин Цартакышты «Социализмышкы корны» лӹмӓн колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Парфен Ермолаевич Илдаркин ылын. Ти сола гӹц Кого Вырсышты 41 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц коклы иктӹнжӹ коленӹт, а коклы эдем токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовой Григорий Фёдорович Демидов, Дмитрий Васильевич Фёдоров дӓ молат.
Ӹлӹзӹ шот.
1859-шӹ и — 23 кудывичӹ (62 пӱэргӹ, 76 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 32 кудывичӹ, 143 эдем (67 пӱэргӹ, 76 ӹдӹрӓмӓш);
1919-шӹ и — 35 кудывичӹ, 180 эдем (94 пӱэргӹ, 86 ӹдӹрӓмӓш);
1929-шӹ и — 38 кудывичӹ, 167 эдем (87 пӱэргӹ, 80 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 30 кудывичӹ, 82 эдем (35 пӱэргӹ, 47 ӹдӹрӓмӓш).
Сыра.
Сыра — алкоголян йӱмӹ. Сырам руэш шӹндӓт дӓ кузыктат, вуйыш кузыжы манын, ымыла доно шолтат. Тӱнымбалны йумӹвлӓ логӹц вӹд дон чӓй паштек кымшы вӓрӹштӹ ылеш. Сырам Христосым хӹрестӹмӹ анзыцок эче эдемвлӓ шолташ тыменьӹнӹт.
Кайыц.
Ыргызын, кухняшты кычылтмы дӓ пумагам пӹчкедӹмӹ кайцывлӓ
Кайыц — вес лӹмжӹ (вӓшкӹзӹ) вӹцкӹж материалым пӹчкедӹмӹ пӓшӓм ӹштӹмы инструмент. Шӹренжок тидӹм пумагам, картоным, текстиль материалым пӹчкедӹмӹ годым кычылтыт. Тидӹ гӹц пасна пӹтӓртӹш жепӹн кайыцым кухня пӓшӓм ӹштӹмӹ годымат, салат ӹлӹшташвлӓм, ыжар лукым дӓ вес пышкыды продуктывлӓм тыгыдемдӹмӹ годым кычылтыт.
Донгхой.
Донгхой (арабла Đồng Hới) — Вьетнам халажы дӓ Куангбинь Логон регионын вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 108 000 эдем ӹлен.
Балти тангыж.
Балти тангыж - (,,,,) — Евразин материк кӧргӹштӹш тангыжшы. Йыдпелвел Европышты вӓрлӓнӓ. Атланти океанын вӹд системышкыжы пыра. Руш Элын, Эстонин, Латвин, Литван, Польшын, Германин, Данин, Швецин да Финляндин сирвлӓжӹм мышкеш.
Россий.
Россий — Европыштыш дӓ Азийыштыш сӓндӓлӹк. Ӹлӹзӹ шот: 143 030 106 нарӹ, кымдецшӹ: 110 993 км². Вуйхалажы — Москва.
Куритиба.
Куритиба () — Бразилиштыш вуйхалажы. Халан территорижӹ: 430.9 км². 2008-шы ин тӹштӹ 1 828 092 (метропол: 3,261,168) эдем ӹлен.
Лагерлӧф, Сельма.
20px Сӹлнӹшая Нобель преми (1909)
Се́льма Отти́лия Луви́са Ла́герлӧф (; 20 ноябрь 1858, Морбакка, Вӓрмланд — 16 март 1940, тӹшток) — швед ӹдӹрӓмӓш сирӹзӹ. Тӹдӹ ӹдӹрӓмӓшвлӓ логӹц сек пӹтӓри Нобель премим нӓлӹн. Цилӓжӹ ти премим кым ӹдӹрӓмӓшлӓн пумы, тӹдӹ гӹц пасна Нобеле (1909) Мария Кӱри дон Берта Зуттнер нӓлӹнӹт.
Шудалмы шаявлӓ.
Шудалмы шаявлӓ - нормируйымы агыл лексикышты кычылтмы ӱл стилян шаявлӓ. Цилӓ йӹлмӹшток шудалмы шаявлӓ дон фразывлӓ улы.
Санзалвлӓ.
Санзалвлӓ- Катион дон анионвлӓ гӹц шалгышы хими веществавлӓ. Санзалвлӓ логӹц сек пӓлӹмӹ - качмы санзал.
Петюка.
Петюка, тенгеок "петьонга", "питюнга" - кырык мары тетя мадыш.
Петюкам пӹркем панды гӹц ӹштӓт. Кӹжгӹцжӹ иктӓ 2-3 сантиметр нӓрӹ. Кытшы - 5 см нарӹ. Ик мычашыжым кашартен шӹндӓт, весӹжӹ - ножовкы дон пӹчмӹ паштек тӧрок кодеш. Тӧр мычаш дон петюкам кӹрпӹц вӹлӓн шӹндӓт. Тӹ кӹрпӹц йӹржӹ нӹл оголан вӓрӹм рокеш панды дон ыдырен шӹндӓт. Тӹ ыдырен анжыктымы вӓр лӹмжӹ "момоца" ыльы векӓт, агыл вӓл? Ам ӓшӹндӓрӹ... Мадшывлӓжӹ эче цаткыды пӹркем пандывлӓм, иктӓ метр кытла, сагашты канденӹт. Мадыш анзыц ик оролым айырат. Кыце айырат? Кужы пандым кидвлӓштӹм вашталтен ик мычаш гӹц вес мычаш якте кычен лыктыт дӓ кун кидешжӹ панды пӹтӓ - тӹдӹ оролышы. Вес рвезӓшвлӓжӹ церот доно пандывлӓштӹм мӹндӹрцрӓк шуэн петюкам кӹрпӹц вӹлвец шин лыкташ цацат. Яжон попазымыкжы петюкаэт пиш мӹндӹркӹ чонгештӓ. Тӹнӓм оролыжы петюка паштек кыргыжеш дӓ "Пе-е-е-етю-ю-ю-юка-а-а-а!!!" - сасла. Ти веремӓнок шин колтыш рвезӓшетжӓт "момоца" шайык кыргыжшашлык ылын (икта 5-7 метӹрӹштӹ тӹшӓк тореш канавам ыдырат ыльы). Тӹ канава шайык шомыкжы шалгалаш дӓ кӓнӓлтӓш лиэш. Силаэт кодын гӹнь дӓ веремӓэтжӓт улы гӹнь - мӹнгеш кыргыжын кердӓт дӓ эче петюкам лывшалташ церотыш шагалаш. Яжон ат чуч гӹнь петюкаэт мӹндӹркӹ ак чонгештӹ, оролыжы тӹдӹм пӹсӹрӓкӹн хватяат мӹнгеш кӹрпӹц вӹлӓн пыртен шӹндӓ. Варажы пиш чӹнь тӹ церотышкок тӹнь анзыцет кыргыж шоаш цаца. Пӹтӓри толеш гӹнь - оролы вашталеш. Ӹнде тӹнь оролет... Кынамжы петюка кӹрпӹц гӹц вел кенвазеш дӓ "момоца" кӧргешок кодеш. Тӹнӓмжӓт оролы вашталтеш. Эчэ, яжон ат чуч гӹнь, петюкаэт иктӓ пелметӹреш вел момоца лишӓн кодеш. Тидӹжӹ когонок худа агыл - кыргыжтеок вычен кердӓт. Сойток иктӓ мастар рвезӓш церотжы шомык петюкаэтӹм мӹндӹркӹрӓк лывшал колта. Тӹнӓм вел цилӓ вычен шалгышы "какляка кидвлӓэт" иквӓреш кыргыжын кердӹт дӓ эчеат мӹнгеш "лыпшалмы" церотыш, оролы анзыц поспеят гӹнь, - шагалыт...
Йӱвӓскӱлӓ.
Йӱвӓскӱлӓ Финляндиштӹш хала, Покшал Финлянди регионын вуйхалажы, Пӓйӓнне йӓрӹн йыдвел сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Халашты университет улы. Йӱвӓскӱлӓштӹ 133 448 ӹлӹзӹ.
Хӓмеэнлинна.
Хӓмеэнли́нна (, шведлӓ: Та́вастеху́с) — Финлянди хала, Канта-Хӓме провинциштӹш хала. Ылӹзӹ шот: 47 899 эдем.
Алайӓрви.
А́лайӓрви () — Финляндин Кечӹвӓлвел Остроботништӹ хала. Муниципалитетӹн кымдецшӹ 1056,75 км².
Ылӹзӹ шот.
2012-шы ин халашты 10 268 эдем ӹлен.
Алавус.
А́лавус () — Финляндин Кечӹвӓлвел Остроботништӹ хала. Муниципалитетӹн кымдецшӹ 842,73 км², кыды гӹц 52,31 км вӹд кымдец йӓшнӓ.
Ылӹзӹ шот.
2012-шы ин халашты 9247 эдем ӹлен.
Экономика.
Алавусышты 8,1 % пӓшӓдӹмӹ, пӓшӓм ӹштӹшӹвлӓ - 71 %. Муниципалитетӹштӹ 600 фирмы нӓрӹ.
Нӓрпиӧ.
Нӓрпиӧ () — Финляндин Кечӹвӓлвел Остроботништӹ хала. Муниципалитетӹн кымдецшӹ 2334,17 км², кыды гӹц 7,96 км² вӹд кымдец дӓ тангыж 1349,05 км² йӓшнӓт.
Ӹлӹзӹ шот.
2012-шы ин халашты 9 383 эдем ӹлен. 87 % нарӹ швед йӹлмӓнвлӓ, молыжы финнлӓ ӓль вес йӹлмӹлӓ попышывлӓ.
Экономика.
Халам Финляндиштӹ кавштавичӹ кушкышвлӓш культвируйышы центр семӹнь пӓлӓт. Халашты ыжар продукцим лыкшы шукы фирмы улы.
Хала изи гӹнят, Суомиштӹ куштымы помидор гӹц 60 %-жым дӓ охырец гыц 35 %-жым тиштӹ куштат. Теплицӹ кымдец цилӓжӹ муниципалитетӹштӹ 77 га йӓшнӓ. 1200 эдем нӓрӹ теплицӹ кудыло пӓшӓм ӹштӓт.
Ӱӓрня.
Ӱӓрня - тошты овуца доно кӹлдӓлтшӹ айо, кыдын тӹнг элементжӹ меленӓм качмаш доно кӹлдӓлтӹн. Ти айом марынвлӓ гӹц пасна вес халыквлӓӓт айат. Кыце кырык дӓ кожла марынвлӓ Ӱӓрням эртӓрӓт?
Сонимакы.
Сонимакы (,) — мальва йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кокиӓш пеледӹшӓн шудыла кушкыш. Кӱкшӹцшӹ 80–250 см лин кердеш.
Мары Элышты, лӹмӹнок Кырык сирӹштӹ цилӓ вӓреок вӓшлиӓлтеш. Цӹрежӹ доно ошы, якшаргы, ошикӓ-якшаргы дӓ сары лин кердеш.
Саркантопсис.
Саркантопсис () – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ саркантопсис улы.
Комоксвлӓ.
Комоксвлӓ (комокслӓ "Qʼómox̣ʷs" тенгеок "ɬəʔamɛn"; англла "Comox, Comox-Sliammon, Komox, Komoks") — салиш группыш пырышы комокс йӹлмӹлӓ попышы вадывел Канадышты ӹлӹшӹ халык. Комоксвлӓ цилажӹ 850 (1983) нарӹн ылыт.
Деневлӓ.
Деневлӓ (на-денелӓ "Dene"; англла "Dene") — йыдвел атабаск группыш пырышы на-дене йӹлмӹвлӓ попышы Канадышты ӹлӹшӹ халык. Деневлӓ цилажӹ 11.130 (2006) нарӹн ылыт.
Сахтувлӓ.
Сахтувлӓ (сахтулӓ "ᓴᑋᕲᒼᑯᑎᑊᓀ Sahtúgot’ine ᑲᑊᗱᑯᑎᑊᓀ K’áshogot’ine ᗰᑋᑯᑎᑊᓀ Shihgot’ine"; англла "Sahtu Dene, Sahtu people, North Slavey, Northern Slavey") — йыдвел атабаск группыш пырышы на-дене йӹлмӹвлӓ попышы Канадышты ӹлӹшӹ дене халык. Сахтувлӓ цилажӹ.235 (2006) нарӹн ылыт.
Денетавлӓ.
Денетавлӓ тенгеок Слейвивлӓ (денеталӓ "ᑌᓀ ᒐ Dene Thaʼ"; англла "Dene Tha [Alberta], Dene Dháa, Dehcho [Northwest Territories], South Slavey, Southern Slavey, Slavey proper, Dene, Etchaottine") — йыдвел атабаск группыш пырышы на-дене йӹлмӹвлӓ попышы Канадышты ӹлӹшӹ дене халык. Денетавлӓ цилажӹ 2.320 (2006) нарӹн ылыт.
Тлӹнчонвлӓ.
Тлӹнчонвлӓ (тлӹнчонлӓ "Tłı̨chǫ, Tłı̨chǫ gotʼı̨ı̨̀, Tłı̨chǫ done "; англла "Tlicho, Dogrib, Dogrib Indians") — йыдвел атабаск группыш пырышы на-дене йӹлмӹвлӓ попышы Канадышты ӹлӹшӹ дене халык. Тлӹнчонвлӓ цилажӹ 2.640 (2006) нарӹн ылыт.
И.
И (календарь) И Мӱлӓндӹн Кечӹ (астрономи) йӹр сӓрнӹмӹжӹ доно кӹлдӓлтӹн. И шамак календарьыштыш им анжыкта, кыдым кӹзӹт грегориан календарь семӹнь шотлат. Иштӹ 365 кечӹ (календарь), кыргыжшы и 366 кечӓн. И 12 тӹлзеш пайылалтеш, кыдывлӓн кытышты 28-31 кечӓн лин кердӹт.
Икаалинен.
Икаалинен (фин. Ikaalinen; швед. Ikalis) — кечӹвӓлвел-вадывел Финляндиштӹшӹ хала. Пирканмаа провинциш пыра. Халашты 7350 ӹлӹзӹ (2012 и). Кымдецшӹ — 843, 51 км².
Йӓмсӓ.
Йӓмсӓ (фин. Jӓmsӓ) – Пӓйӓнне йӓр тӹрӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ Финляндиштӹшӹ хала. Халашты 22803 эдем ӹлӓ (2010 и). Кымдецшӹ — 1824, 12 км².
Йӓмсӓнкоски.
Йӓмсӓнкоски (фин. Jämsänkoski) — Йӓмсӓ халан районжы, 2009 и якте пасна хала ылын. 2008 ин халашты 7 351 эдем ӹлен, кымдецшӹ 448, 56 км² ылын.
Йӓрвенпӓӓ.
Йӓрвенпӓӓ (фин. Järvenpää, швед. Träskända) - Уусимаа провинциш пырышы Финляндиштӹшӹ хала. Ӹлӹзӹ шот — 38 тӹжем. Хельсинки якте 37 уштыш. Хала лӹм «йӓр мычаш» манмым анжыкта, малан манаш гӹнь хала Туусуланйӓрви йӓр мычашты вӓрлӓнӓ. 1951 и якте Туусула пашкуды халан чӓстьшӹ ылын. 1967 ин пасна хала лин. Кымдецшӹ 40 км² нӓрӹ.
Йӓрвенпӓӓштӹ 1904 и гӹц 1957 ин колымешкӹжӹ композитор Ян Сибелиус ӹлен. Кӹзӹт тӹдӹн ӹлӹмӹ пӧртшӹ музей ылеш. Тенгеок ти халашты композитор Йонас Кокконен, писатель Юхани Ахо, художник Ээро Ярнефельт ӹленӹт.
Канкаанпӓӓ.
Канкаанпӓӓ (фин. Kankaanpӓӓ) – Сатакунта провинциш пырышы Финляндиштӹшӹ хала. Ӹлӹзӹ шот — 12 131 эдем (2011 и). Кымдец — 704,94 км².
Каннус.
Каннус (фин. Kannus) — йыдпелвел-вадывел Финляндиштӹшӹ хала. Ӹлӹзӹ шот — 5 717 эдем (2011 и). Кымдец — 470,65 км².
Карьяа.
Карьяа (фин. Karjaa, швед. Karis) – Уусимаа провинциш пырышы Финляндиштӹшӹ хала. 1 январь 2009 и гӹц Раасепори ушымы коммуныш пыра. Ӹлӹзӹ шот — 9 155 эдем (2008 и). Кымдец — 214,76 км².
Каухайоки.
Каухайоки (фин. Kauhajoki) – йыдпелвел-вадывел Финляндиштӹшӹ хала. Ӹлӹзӹ шот - 14 281 эдем (2011 и). Кымдец — 1 315,56 км².
Руш-финн вырсы годым ти халашты Финляндин Парламентшӹ вӓрлӓнен.
Каухава.
Каухава (фин. Kauhava) — Финляндин йыдпелвел-вадывелнӹжӹ вӓрлӓнӹшӹ хала. Ӹлӹзӹ шот — 17 326 эдем (2011 и). Кымдец — 1 313,74 км².
Кокемӓки.
Кокемӓки (фин. Kokemӓki, швед. Kumo) — Финляндиштӹшӹ Сатакунта провинциш пырышы хала. Ӹлӹзӹ шот — 7 988 эдем (2010 и). Кымдец — 531,34 км².
Кансанши.
Кансанши (англ. Kansanshi) - Замбин Йыдпелвел-Вадывел провинциштӹжӹ вӓрлӓнӹшӹ хала. Халык тӹнг шотышты вӹргеньӹ шахтывлӓштӹ пӓшӓлӓ. Ӹлӹзӹ шот — 55 954 эдем (2012 и).
Ю (Швеции).
Ю (швед. Hjo, юж картышты Йо) — Веттерн йӓр тӹрӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ Вестергётланд провинциштӹшӹ изирӓк швед хала. Ӹлӹзӹ шот — 8 809 эдем (2009 и).
Ю хала статусым эче 1413 инок нӓлӹн. Швецин у закон семӹнь хала статусым 10 000 эдемӓн ӹлӹмӹ вӓрлӓн веле пуат, но Ю кӹзӹтӓт халаэш шотлалтеш. Халашты тӹнг шотышты пу томавлӓ. Ю Экшё да Нура халавлӓ дон «Кым пу хала» лӹмӓн туристический маршрутыш пырат (швед. Tre trästäder).
Кристинехамн.
Кристиненхамн (швед. Kristinehamn) – Швециштӹшӹ хала, Верманд лен Кристинехамн коммунын вуйхалажы. Ӹлӹзӹ шот — 17 836 эдем. Кристиненхамн 1642 ин хала лин.
Кунгсбакка.
Кунгсбакка (швед. Kungsbacka) – Швециштӹшӹ хала. Ӹлӹзӹ шот — 17 184 эдем. Хала гишӓн пӹтӓришӹ гӓнӓ эче XV курымынок сирен кодымы ылын. 1846 ин тӹштӹ пожар ылын, шукы пӧрт йылен. XIX курым мычашты Кунгсбакка изи хала ылын, 1888 ин тӹдӹ гач кӹртнигорным пиштӹмӹкӹ, халашты эдем шот кушкаш тӹнгӓлӹн.
Айзенворт Анатолий.
Айзенворт Анатолий (Деревяшкин Анатолий Карпович)1910 ин 6 мартын Советский район Шуарсолаэш тымдышывлӓн йишеш шачын. Оршанка кокшы ступенян школ паштек Азан халаштышы Восточно-педагогический институтыш тыменяш пырен. 1931 ин тӹдӹм тымень пӹтӓрен. МарНИИ-штӹ пӓшӓлен, мары йӹлмӹ дӓ сӹлнӹшаям шӹмлен. «Марий коммуна», «Марийская правда» газетвлӓ дон кӹлӹм кычен шалген. 1937 и гӹц Н.К.Крупская лӹмеш Марпединститутышты мары сӹлнӹшая курсым виден. Сӹлнӹшая пӓшӓжӹм 1926 ин тӹнгӓлӹн. Анзыц руш йӹлмӹ дон лыдышвлӓм сирен. 30-шы ивлӓн мары сола гишӓн шукы шайыштмаш шачын. 1935-1937 ивлӓн «Вӹц лӱддӹмӹ» («Пятеро смелых») тетявлӓлӓн повестьӹм сирен. 1942 и тӹнгӓлтӹшӹн Деревяшкинӹм Якшар Армиш нӓлӹнӹт. 1942 ин 25 декабрьын тӹдӹ Сталинград верц кредӓлмӓштӹ колен. Волгоград кымдемӹштӹш Клычково сола лишнӹ тайымы. Повестьшӹм сирен пӹтӓрӹде.
Алдиар Крисам.
Алдиар Крисам (Смирнов Хрисанф Николаевич) Мары Эл республикӹн Моркы районыштышы Осипсолаэш 1903 ин 4 мартын хресань йишеш шачын. Нужда ылынытат, сола школышты веле тыменьӹн, вара ӹшке семӹньжӹ пӓлӹмӓшӹм поген. 1920 ин комсомолыш пырен. Сӓмӹрӹквлӓн движенин активист 1921 ин Пӹтаришӹ мары областной конференциштӹ ылын. 1925 ин тӹдӹм Моркы кантком РЛКСМ-ын секретареш айыренӹт. Коллективизаци пӓшӓ гӹц ӧрдӹжеш кодде, шачмы кымдемӹштӹжӹ икманяр сельхозартельӹм пачын. Комсомол пӓшӓм виктӓрӹмӹжӹ годым икманяр агитационный брошюрым сирен. 1933 и гӹц 1937 и якте Крисам Алдияр «Марий коммуна» газет редакциштӹ пӓшӓлен.
Сирӓш селькор семӹнь 1920-шы ивлӓн тӹнгӓлӹн. Вара шайыштмашвлӓм, очерквлӓм сирен. «Йӓрӓ кӹшкӓр» шайыштмашыштыжы Крисам Алдиар солаштышы у пӓшӓзӹ эдемӹм анжыкташ цацен. Революционный романтика творчествыштыжы кого вӓрӹм йӓшнен. Статьья дӓ фельетонвлӓжӹм тӹдӹ Аяр, Аяр Ялпай псевдонимвлӓ дон сирен. Юж источникӹштӹ 1937 ин Крисам Алдияр «Патыр» лӹмӓн романым сирен пӹтӓрӓ ылын манын сирӹмӹ. Но 34 иӓш литератор-журналистӹм репресси жепӹн 1937 ин шӹжӹм кычен кеӓт дӓ 10 иэш казематыш шӹндӓт. Романын рукописьшӹ перегӓлт кодде. Реабилитаци документвлӓ семынь, Крисам Алдиар 1939 ин октябрьын Улан-Удэ тюрьмӓ больницеш колен.
Анисимов Эврик.
Анисимов Эврик Васильевич 1938 ин 21 июльын Моркы район Волаксолаэш шачын. Шӹмиӓш школым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Весшӱргӹ кӹдӓлӓш школышты тыменьӹн. 1956 ин Н.К.Крупская лӹмеш МГПИ-ш истори дӓ филологи факультетӹш тыменяш пырен. Дипломым нӓлмӹкӹ, 12 и сола школышты пӓшӓлен. Тымдышы, завуч, школ вуйлатышы ылын. 1973 ин журналист пӓшӓш ванжен. «Марий коммуна» газетӹштӹ труен. Сӹлнӹшая пӓшӓжӹм 1953 ин тӹнгӓлӹн. Лач тӹ ин 3 февральын лӓкшӹ «Марий коммуна» газетеш тымдышы ӓтяжӹ сирӓш шӱдӹмӹ «Телӹм ирок» пӹтӓриш лыдышыжы пецӓтлӓлтӹн. Вара автор В.Колумб дӓ А.Степанов доно пӓлӹмӹ лин. Тӹнг шотышты Эврик Анисимов пӧртӱ, шачмы кымдемжӹ, сола пӓшӓзӹвлӓ гишӓн сирен. Лыдышвлӓжӹм «Рвезе коммунист» редакциш колтен миэн. Институтыушты тыменьмӹжӹ годым сӓмӹрӹк поэт сӹлнӹшая кружокын активиствлӓ логӹц иктӹжӹ ылын, у тӓнгвлӓм воен — Семен Николаевым, Алексей Александровым дӓ молымат. Тӹ жепӹн институтышты творческий ӹлӹмӓш шолын шалген, Эврик Анисимов дӓ молы сӓмӹрӹк сирӹзӹвлӓ вуйта иктӹ-весӹштӹ дон тӓнгӓшен сиренӹт. Тӹдӹн лыдышвлӓжӹ шӹренок газетвлӓштӹ, «Ончыко» журналышты лӓктӹнӹт, радио донат йонгалтаралтыныт. «Ӹлӹмӓш ви» пӹтӓришӹ лыдыш сборникшӹ 1968 ин лӓктӹн. Э.Анисимов тетявлӓлӓнӓт сирен. «Мары коммуныш» пӓшӓлӓш ванжымыкыжы, газет материал сирӓш шукы веремӓжӹ кеӓш тӹнгӓлӹн. Цилӓжӹ Эврик Анисимов шӹм поэтический сборникӹм лыктын. Пасна вӓрӹм поэзиштӹжӹ нелӹ вырсы жеп дӓ вырсы паштекшӹ тетя жеп гишӓн ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓ нӓлӹт. «Сола покшалны» (1977) сборник лач ти темым ӓвӓлтӓ. Ти книгӓ гӹц шукы лыдышыжок руш йӹлмӹшкӹ сӓрӹмӹ ылыт, нӹнӹ «Опаленное утро» (1988) лӹмӓн пасна изданиш пырталтыныт. Эврик Анисимовын сек яжо лыдышвлӓэшӹжӹ мары композиторвлӓ семӹм пиштенӹт.
Скара.
Скара (швед. Skara) – Швецин вадывелнӹжӹ Вестергётланд провинциштӹ вӓрлӓнӹшӹ хала. Халам ӹштӹмӹ и — 988. Ӹлӹзӹ шот - 18 518 эдем.
Лулео.
Лулео (швед. Luleå) - Швецин йыдпелвел-ирвелнӹжӹ вӓрлӓнӹшӹ хала дӓ порт. Ӹлӹзӹ шот — 57 679 эдем (2008 и). Халам ӹштӹмӹ и — 1621. 1887 ин халашты кого пожар ылын, дӓ шукы пӧртшок йылен кен. Седӹндон тӹдӹм угӹц чангаш вӓрештӹн.
Алингсос.
Алингсос (швед. Alingsås) - Швециштӹшӹ хала, Вестра-Гёталанд ленын Алингсос коммуныжын вуйхалажы. Ӹлӹзӹ шот — 22 919 эдем. Севеон ӓнгӹр тӹрӹштӹ вӓрлӓнӓ. Алингсос Кальмар вырсы паштек чангалтын, 1619 ин хала статусым нӓлӹн.
Арбуга.
Арбуга (швед. Arboga) — Швециштӹшӹ хала, Вестманланд ленын Арбуг коммуныжын вуйхалажы. Ӹлӹзӹ шот — 10 369 эдем (2005 и). Арбуг хала гишӓн пӹтӓришӹ гӓнӓ эче XIII курымынок сирен кодымы. Хала лӹм кок шамак гӹц лин: Ar "ӓнгӹр" да bughi "ӓйӹк".
Буу.
Буу (швед. Boo) — Швециштӹшӹ хала, Стокгольм гӹц мӹндӹрнӹ агыл вӓрлӓнӓ. Ӹлӹзӹ шот - 21 776 эдем.
Буден (Швеция).
Буден (швед. Boden) — Швецин Норботтен ленӹштӹжӹ вӓрлӓнӹшӹ хала. Ӹлӹзӹ шот — 18 680 эдем (2005 и). Буден гишӓн пӹтӓришӹ гӓнӓ эче XVI курым тӹнгӓлтӹшӹнок сирен кодымы. Хала статусым 1919 ин нӓлӹн. Халашты швед армин сек кого гарнизонжы вӓрлӓнӓ.
Бурлӓнге.
Бурлӓнге (швед. Borlänge) — Швецин Даларна ленжӹн вуйхалажы, Даль-Эльвен ӓнгӹр тӹрӹштӹ вӓрлӓнӓ. Бурлӓнге сола гишӓн 1390-шы инок сирен кодымы. Хала статусым 1944-шӹ ин нӓлӹн. Ӹлӹзӹ шот - 48 185 эдем.
Бурос.
Бурос (швед. Borås) — Швецин вадывелнӹжӹ, Вестра-Гёталанд ленӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ хала. Ӹлӹзӹ шот - 101 487 эдем. Халашты Эльфсборг лӹмӓн футбол клуб улы.
Вадстена.
Вадстена (швед. Vadstena) – Швециштӹшӹ хала, Веттерн йӓр тӹрӹштӹ вӓрлӓнӓ. Ӹлӹзӹ шот - 7 475 эдем. Халашты Вадстена Слот крепость улы.
Варберг (Швеция).
Варберг (швед. Varberg) — Швецин кечӹвӓлвел-вадывелнӹжӹ Халланд ленӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ хала. Сек пӹтӓрижок (XIV курымын) Йетачер (швед. Getakär) маналтын, но XV курым тӹнгӓлтӹшӹн тӹдӹн гӹц мӹндӹрнӹ агыл вӓрлӓнӹшӹ Варберг крепость лӹм доно Варберг манаш тӹнгӓлӹнӹт. Ӹлӹзӹ шот — 56 673 эдем (2009 и).
Каткова Зинаида.
Каткова Зинаида Федоровна (07.10.1922 — 08.06.2004) Куженер район Верхушут солашты хресӓнь йишеш шачын. Школым пӹтӓрӹмӹкӹ, Йошкар-Олаштышы педучилищӹш тыменяш пырен, но оска уке гишӓн тӹдӹм вӓшке шуаш вӓрештӹн. 1940-шӹ ин Мӹндӹр Ирвел (Дальний Восток) кыдалын, элкӧгрӹ пӓшӓ отделышты труен. 1949-шӹ ин журналист пӓшӓш ванжен. 1954-шӹ ин Йошкар-Олаш пӧртӹлӹн дӓ Медведево район газет редакциш пӓшӓш пырен. Вара МАССР культура Министерствышты методист ылын, радиошты пӓшӓлен.
Пӹтӓришӹ «Тымаша веле» лӹмӓн шайыштмашыжы 1958-шӹ ин «Ончыко» журналеш пецӓтлӓлт лӓктӹн. Тӹ инок «Вырсы ак ли ыльы гынь...» повестьшӹ лӓктӹн. 1965-шӹ ин - «Кышты ылат, цӓшем?» роман. Зинаида Каткова тетявлӓлӓнӓт шукы сирен. «А вуй вӹлнӹ ире пӹлгом» драмыжы Мары театрын сценыжы вӹлнӹ шӹндӓлтӹн. З.Каткова мары да руш йӹлмӹ дон произведенивлӓм сирен. Сирӹзӹ Курмузак Зервика псевдонимӹм кычылтын.
Ломберский Илья.
Ломберский Илья (Токмурзин Илья Михайлович) 20 июнь 1896-шы ин Оды (Удмурти) кымдемӹн Каракулин районыштыжы Ныргында солашты хресӓнь йишеш шачын. Шачмы сола школжым тымень пӹтӓрӹмӹкӹ, Пошкырт кымдемӹштӹш Николо-Берёзовка сола второклассный школыш тыменяш пырен. 1915-шӹ ин Азан учительский семинариш пырен. Тӹдӹм пӹтӓрӹмӹкӹ, И.Ломберскийӹм армиш нӓлӹнӹт. 1918-шӹ ин тӹшец пӧртӹлӹн. 1919-шӹ и гӹц школышты пӓшӓлӓш тӹнгӓлӹн.
Сӹлнӹшая пӓшӓм 1920-шы ивлӓн тӹнгӓлӹн. 1929-шӹ ин тӹдӹн пӹтӓришӹ «Улы сола доно» лӹмӓн сборникшӹ лӓктӹн. 1930-шы ивлӓн И.Ломберский «Миллион-влак» («Миллионвлӓ») романым сирен. Тӹдӹ сирӹзӹн колымыжы паштек веле 1959-шӹ ин пасна книгӓ дон лӓктӹн. Эргӹжӹ Р.Токмурзин попымы семӹнь, Илья Ломберский романын кокшы книгӓжӹм сирен, тӹдӹн рукописьшӹм Йошкар-Олаш колтен, но тӹдӹ тагыш-ӓнят ямын. Сирӹзӹ тенгеок ик кӹдежӓн пьесывлӓм, очерквлӓм сирен. 1920-шы ивлӓн Ломберын, Ломбер, Менчла марий, Токмырзан псевдонимвлӓ дон сирен.
Бояринова Вера.
Бояринова Вера Ильинична (29.07.1924 — 21.03.1996) У Торъял район Кемсолашты хресӓнь йишеш шачын. Тошты Торьял кӹдӓлӓш школышты пӓлӹмӓшӹм поген. 1942-шы ин тымдышывлӓм йӓмдӹлӹмӹ курсышты тыменьӹн дӓ кок и школышты мары йӹлмӹм дӓ сӹлнӹшаям тымден. 1944-шӹ ин Н.К.Крупская лӹмеш Марпединститутыш тыменяш пырен. Театральный студиш каштын. Икманяр жеп актриса ылын. Институтым пӹтӓрӹмӹкӹ, школышты, мары книгӓ издательствышты, радиошты пӓшӓлен.
Вера Бояринован пӹтӓришӹ лыдышвлӓжӹ 1943-шы ин «Марий коммуна» газетеш дӓ «Родина верч» альманахеш пецӓтлӓлтӹнӹт. Шукы лыдышешӹжӹ композиторвлӓ семӹм пиштенӹт. Творчествыштыжы тӹнг вӓрӹм фольклор нӓлӹн шалген. Тенге «Окачи», «Ош йӱксӹ», «Йой ӹрвӹж дӓ ышан орави» поэма-ямаквлӓ, «Овда» повесть-ямак шачыныт. Прозымат сирен. Сек яжо шайыштмашвлӓжӹ 1971-шӹ ин «Сӹнзӓлӓн кайдымы цӓш" лӹман пасна книгӓэш лӓктӹнӹт. Маргостеатрын сценыштыжы «Ош йӱксӹ» (1965) дӓ «Овда» (1979) пьесывлӓэш спектакльвлӓм шӹндӹмӹ. Вера Бояринован шукы произведенижӹм руш йӹлмӹш сӓрӹмӹ, икманяр лыдышыжы суасламары, мордва, венгр, финн йӹлмӹвлӓш сӓрӹмӹ ылыт.
Байгуза Юрий.
Байгуза Юрий (Байгузин Юрий Владимирович) (07.09.1959 - 28.04.2004) Пошкырт кымдем Мишкӓн районыштышы Торгымтӱр солашты хресӓнь йишеш шачын. Кӹдӓлӓш школым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, 1977-шӹ ин МарКУ-н истори дӓ филологи факультетӹшкӹжӹ тыменяш пырен. 1978-1983-шы ивлӓн Москвашты А.М.Горький лӹмеш Сӹлнӹшая институтышты пӓлӹмӓшӹм поген. Комсомол обкомышты библиотекарь семӹнь труяш тӹнгӓлӹн. 1984-шӹ ин январьын «Йӓмдӹ ли» газет редакциш ванжен. 1984-1986-шы ивлӓн армиштӹ служен. Пӧртӹлмӹкӹжӹ, газетӹшток пӓшӓм ӹштен. 1991-шӹ ин «Кугарня» газет редакциштӹ труен. 1992-шы и гӹц тӹнгӓлӹн, ӹлӹмӓшӹжӹ М.Шкетан лӹмеш театр доно кӹлдӓлтӹн, тӹдӹ тӹштӹ режиссерын палшышыжы ылын.
Юрий Байгуза школышты тыменьмӹжӹ годымок сирӓш тӹнгӓлӹн. Пӹтӓришӹ лыдышвлӓжӹ, статьявлӓжӹ «Йӓмдӹ ли», «Ленинец» (Уфа) газетвлӓштӹ пецӓтлӓлтӹнӹт. МарКУ-шты дӓ Сӹлнӹшая институтышты тыменьмӹжӹ годым лыдышвлӓм сирен, халык ямаквлӓм руш йӹлмӹш сӓрен. 1990-шы ин «Саман» альманахеш тӹдӹн «Эмукан вӹдсӹнзӓ» шайыштмашыжы лӓктеш. Юрий Байгуза драматург семӹньӓт кымдан пӓлӹмӹ ылеш. «Шӧртньӹ лыды» (В.Пектеев дон сиренӹт), «Парсын утикӓ», «Кумаӹдӹр» дӓ молы пьесывлӓжӹ М.Шкетан лӹмеш театрын сценышты шӹндӓлтӹнӹт. Театрлан кымдан пӓлӹмӹ вескид сирӹзӹвлӓн пьесывлӓштӹм сӓрен.
Элнет Сергей.
Элнет Сергей (Краснов Сергей Архипович) (27.08.1903 — январь 1937) — Моркы район Азъял солашты хресӓнь йишеш шачын. Революци якте двухклассный школым тымень пӹтӓрен. 1919-шӹ ин шачмы кымдемӹштӹжӹ сек пӹтӓришӹ комсомолыш пырен. 1925-шӹ ин «Йошкар кече» газет редакциштӹ пӓшӓлен. 1926-1927-шӹ ивлӓн Москвашты Журналистика кугижӓншӹ институтышты пӓлӹмӓшӹм поген, но тӹдӹм тымень пӹтӓрӹде. 1929-шӹ ин шачмы солаштыжы «Патыр» лӹмӓн колхозым ӹштен, тӹдӹн пӹтӓришӹ председательжӹ лин. 1930-шы ин тӹдӹн вуйлатымыжы доно «Колхоз йӱк» район газет лӓктӓш тӹнгӓлӹн, пӹтӓришӹ редактор тӹдӹ ӹшкежок лин. 1931-шӹ ин «Марий коммуна» газетӹш пӧртӹлӹн, 1933-1934-шӹ ивлӓн тӹдӹн тӹнг редакторжы ылын. 1935-шӹ ин Сергей Архиповичӹм Моркы медрабфакын вуйлатышеш шагалтенӹт, 1936-шы и гӹц Шиньша солаштышы «Ушнымаш» колхозым вуйлатен.
Сӹлнӹшая пӓшӓм 1920-шы ивлӓн тӹнгӓлӹн. «Йошкар кече» газетӹш сола ӹлӹмӓш гишӓн селькор семӹнь шукы очеркӹм, статьям сирен. Шайыштмаш дон лыдышвлӓжӹ газетвлӓштӹ, «У вий», «Арлан ден Кестен» журналвлӓштӹ лӓктӹнӹт. 1936-шы ин сирӹзӹн «У вий» журналеш «Ӹлӹмӓш шолеш» повестьшӹ пецӓтлӓлт лӓктӹн. Но повесть сирӓлт пӹтӓрӹдӹмӹ кодын. 1937-шӹ ин декабрьын сирӹзӹм контрреволюци пӓшӓм видӓ манын кычен нӓнгенӹт дӓ вес ин январьын лӱэн пуштыныт.
Краснов С.А. Сергей Элнет псевдонимӹм 1923-шы и гӹц кычылташ тӹнгӓлӹн. Южнамжы кӹтӹкӹн С.Эл., С.Элн., С.Красн, К.Э. веле сирен. Моркы районыштышы Азъял кӹдӓлӓш школ тӹдӹн лӹмжӹм намалеш.
Сандвикен.
Сандвикен (швед. Sandviken) – Швецин Евлеборг ленӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ хала. Ӹлӹзӹ шот — 22 574 эдем (2005 и). Халашты вурсым ӹштӹмӹ предприятивлӓ улы.
Оскарсхамн.
Оскарсхамн (швед. Oskarshamn) – Швецин Кальмар ленӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ хала, Оскарсхамн коммунын вуйхалажы. Тӹдӹ сек пӹтӓрижок Дёдерхультсвик лӹмӓн сола ылын. Хала статусым 1856 ин нӓлӹн дӓ Оскарсхамн маналташ тӹнгӓлӹн.
Катринехольм.
Катринехольм (швед. Katrineholm) — Швециштӹшӹ хала, Сёдерманланд ленӹштӹш Катринехольм коммунын вуйхалажы. Ӹлӹзӹ шот — 21 386 эдем. Хала статусым 1917-шӹ ин нӓлӹн.
Кристианстад.
Кристианстад (швед. Kristianstad) — Швецин кечӹвӓлвелнӹжӹ, Сконе ленӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ хала. Ӹлӹзӹ шот — 35 711 эдем (2010 и). Халалан негӹцӹм 1614-шӹ ин Даниил Кристиан IV кугижӓ пиштен.
Кируна.
Кируна (швед. Kiruna) — Швециштӹшӹ хала. Лапланд йыдпелвел провинциштӹ вӓрлӓнӓ, Кируна коммунын вуйхалажы ылеш. Хала лӹм саам Giron шамак гӹц лин дӓ «ош кек» манмым анжыкта. Хала статусым Кируна 1948-шӹ ин нӓлӹн.
Карлсхамн.
Карлсхамн (швед. Karlshamn) — Швецин Блекинге ленӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ хала, Карлсхамн коммунын вуйхалажы. Ӹлӹзӹ шот — 20 112 эдем. Ажны хала вӓрӹштӹ Данин Бодекулль портшы вӓрлӓнен, но Блекинге Швециш пыраш тӹнгӓлмӹкӹ, 1664-шӹ ин тӹдӹ хала статусым нӓлӹн, а кок иштӹ Карлсхамн маналташ тӹнгӓлӹн.
Карлскуга.
Карлскуга (швед. Karlskoga) — Швецин Эребру ленӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ хала, Карлскуга коммунын вуйхалажы. Мёккельн йӓрӹн йыдпелвел сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Халалан лӹмӹм Карл IX лӹмеш пумы, а skoga шамакшы «шӹргӹ» манмым анжыкта. Ӹлӹзӹ шот — 34 615 эдем. Хала статусым 1940-шӹ ин нӓлӹн.
Мэрилин Монро.
Мэрилин Монрон биографижӹ.
Лачокшы лӹмжӹ дӓ фамилийжӹ: Норма Джин Бейкер Мортенсон.
Мэрилин Монро 1 июньын 1926 ин Лос-Анжелесӹштӹ шачын, 5 августын 1962 ин Брейтвудышты (Калифорни) колен.
Изи годшы жеп.
Ӹндекш цӓш ирокын икӹмшӹ июньын 1926 ин Лос-Анжелесӹштӹ шӹдӹр шачын - Норма Джин Бейкер. Шотлалтеш, Норма Джинӹм тӹ веремӓштӹш кок кого актрисы лӹмеш лӹмденӹт. Нормы Толмэдж и Джин Харлоу лӹмеш.
Мэрлин Монрон ӓвӓжӹ, Глэдис, кинолабораториштӹ пӓшӓм ӹштен, кадырвлӓм когон тусарен анжен, кышты Норма Толмэдж ылын. Тӹдӹ сусун анжен ти йӹлмӹдӹмӹ киноштышы цолга шӹдӹр вӹк. Дӓ кынам Глэдисӹн ӹдӹржӹ шачын, тӹдӹм яратымы актрисы лӹмеш лӹмдӓш шанен. Но ӹшке кокшы лӹмжӹ доно Норма Джин голливудский шӹдӹр Джин Харлоу лӹмеш лӹмдӹмӹ агыл. Ӹдӹрӹн шачмы жепешӹжӹ актрисын лӹмжӹ Харлин Карпентер ылын. Джин Харлоу лин 1928 ин веле, кынам Норма Джин кок иӓш ылын.
Тӹдӹн папажӹИрланди гӹц, тьотяжӹ Шотланди гӹц. Вараш ӓтяжӹ Норвеги гӹц. Ӹдӹрӓшӹм крестенӹт, кынам тӹдӹлан куд тӹлзӹ ылын, кыце Норма Джин Бейкерӹм Евангелий церкӹштӹ, Калифорништӹ. Тӹдӹн ӓвӓжӹ Глэдис Пеарл Монро (ӹдӹр фамилижӹ) Мексикышты 1900 ин шачын. Шачмы свидетельствыжы, Нормын ӓвӓжӹ списокыш ӓтяжӹ семӹнь Маритин Эрвардым Мортенесӹм пыртен. Марывлажӹ Глэдис: Бейкер, вара Мортесон, кыды шуэн тӧрӧк мӹшкӹрӓн ӹлмӹм пӓлӹмӹ ваштек. 1934 ин Глэдис попазен ороды томаш. Шукы веремӓ изижӹ годым Норман тетя томашты эртен. Цилӓ изи годшы фотографиштӹ Норманын ӱпшӹ тӧр дӓ якшарика кӹран цӹреӓн ылын.
19 июньын 1942 ин Норма Джеймс Доэртилан марлан кеен, кыды паштек школым шуен дӓ сагажы ӹлӓш тӹнгӓлӹн. Суӓн паштек ик и эртӹмӹкӹ марыжы пӓшӓм торговӹй флотӹштӹ ӹштӓш тӹнгӓлӹн, а Норма Джин авиационнӹй заводӹш пӓшӓм ӹштӓш кеен, кыды ДПЛА Radioplane OQ-2 лыктын. Таманярӹштӹ карангеш завод гӹц, модель пӓшӓштӹ карьерым ӹштӓш манын. 1944 и пӹтӓртӹшӹштӹ, кынам Норма Джин заводӹштӹ пӓшӓм ӹштен, тӹштӹ ылын армейский фотограф, кыды ядын тӹдӹм позируяш 5 доллареш, и Норма Джин яра манын.
1945 ин, луатӹндекшиӓш модель Норма Джин Доугерти лӹм доно модельвлӓлӓн Blue Book агенствӹштӹ консультируялтӹн, кыды кӓнӹмӹ томаштӹ Ambassador Лос-Анджелесӹштӹ, Калифорништӹ ылын. Ти пурӹ и яжо сӓмӹрӹк модельӹм, кыды цӓрӓн Граф Моран камерӹ анзӹлнӹ 10 $ тӓнгӓэш цӓшеш снимаялтӹн, ӓшӹндӓрӓт Мэрилин Монро лӹм доно. Сильвия Барнхарт пӹтӓриш парихмахер ылын, кыды торемден тӹдӹлӓн ӱпшӹм и сек пӹтӓри крӓсен тӹдӹн ӱпшӹм ошӹш.
Голливудышты карьеры.
1946 ин август тӹлзӹн ядӹнӹт кӹлӹм кӹчаш 20th Century Fox киностудии дон, кыдым нӓлӹнӹт тӹш статистикӹ дон. Студиштӹ нӓлӓш лиэш ылын техень лӹмвлӓм - Кэрол Линд, Клэр Норман, Мэрилин Миллер, но шагалӹнӹт лӹмеш, кыдын дон вара лин пӓлӹмӹ, - Мэрилин Монро. Фамилижӹ папажӹн ылын.
Иктаманярӹштӹ, марлан кемӹ паштек Монро тумаяш тӹнгӓлӹн ӹшке карьерӹжӹ гишӓн, кыды паштек сентябрьын 1946 ин марӹжӹ дон айырлен.
1948 ин октябрьын прокатыш лӓктӹн кино «Хористки», кыдым ӹштенӹт киностудишты Columbia Pictures. Тидӹ пӹтӓриш кино ылын, кӹштӹ Мэрилин мырен и попен. Мэрилин Монро нӓлӹн шӹм иэш конрактым 20th Century Fox студи дон дӓ рольым киношты «Асфальтовые джунгли».
Январь тӹлзӹн 1954 ин Мэрилин Монро бейсболистлан Джо Ди Маджолан марлан кен. Кыце вара лин, Ди Маджо Мэрилинӹм когон яратен дӓ шӹрен кидӹм вӹкӹжӹ лӱктӓлӹн. Седӹндон октябрь тӹлзӹн 1954 ин нӹнӹ айырленӹт. Но тиштӹ улы ик кого «но», колымы яктежок Джо Мэрилинӹм яратен дӓ ӹшкетшӹ марыжвлӓ лоштӹ тайӹмӹ кечӹшкӹжӹ толын. Сойтокат Ди Маджо пакылаат Мэрилинлан палшен шалген. Марлан кемӹ паштек Ди Маджо киностудии 20th Century Fox дон мюзиклыш «Нет лучше бизнеса, чем шоу-бизнес» мадаш шӱденӹт.
Март тӹлзӹн 1954 ин Мэрилин нӓлӹн сӹнгӹмӓшӹм «Сек пӓлӹмӹ актрисы». Январьын 1955 ин Мэрлин пӓлемден ӹшке корпорацижӹ гишӓн «Мэрилин Монро Продакшнс», кыдын вара лин кугижӓжӹ дӓ контрольный пакет акцин хозажы.
Февральын 1961 ин, Мэрилин когон янгылен шӹнзӹн. Тӹдӹ айырлен веле Артурт Миллер дон; киножы «Неприкаянные» гишӓн критиквлӓ худӓн попенӹт; дӓ пакылаш карьерыжы кайын худан. Седӹн дон, «тӹдӹ тонӹжӹ пӹцкемӹш комнытышты кодын, амалаш пӓлшышы средствывлӓм йӱн дӓ кӹжгӹцшӹм йамден». Тӹнӓмок тӹдӹм Нью-Йоркышты ороды томаш пиштенӹт.
Ӹшкӹмӹн ӹлӹмӓш.
Эче 1950 ин Мэрилин драматург Артур Миллер дон вӓшлин, но вара нӹнӹ айырленӹт и вӓшлинӹт 1955 ин веле. Тӹ веремӓэш тӹдӹ айырлышы ылын, дӓ тӹ вӓтӹжӹ гыц кок тетяжӹ ылын. Цилӓ анзӹлнӹ нӹнӹ сӱӓнӹм ӹштенӹт 29 июньӹн 1956 ин, а кок кечӹ эртӹмӹкӹ еврейский сӱӓнӹм (Артур еврей ылын). Ти мыжырангмаш сек кужы цилӓ гӹц лин, вет лачок, Монро соок ышан пуергы гишӓн тумаен, кыды кердӹн темен тӹдӹн акситӹвлӓжӹм тыменьмӓштӹ. Ти сӱӓн сек цӓшӓн ылын: нӹнӹ иквӓреш нӹл и утла ӹленӹт дӓ 20 январьын 1961 ин айырленӹт. Пакыла жы пӓлӹмӹ лин, Артур иктаманяр ӓрняштӹ ӹшке дневникӹштӹжӹ сирен, кышты келесӹмӹ: «Мӹлӓм чучеш, тӹдӹ мӹньӹн изи тетяем, тидӹм тӹрхенӓт ам керд!». Мэрилин ти сирӹмӹжӹм ужын дӓ ӧрӹн, кыды ваштек нӹнӹ соредӓл шӹнденӹт. Мэрилин тетям ӹштӓш шанен, соок мыжырангмыжы годым мӹшкӹрӓн лиӓш тумаен, но кердде. Артур гӹц мӹшкӹрӓн лин, но мӹшкӹрӓнгмӹжӹ внематочный лин.
1961 ин Мэрилин Джон Кеннеди дон пӓлемдӓлтӹн, кыды вара СШАн президентшӹ лин. Шамак каштын нӹнӹн вӓшлимӹштӹ гишӓн, тенегеок вуйта Мэрилин тӹдӹн шоляжы дон вӓшлин, тӹдӹн дон Мэрилин яжон кӹлӹм кычен. Но ти шайыштмашвлӓ шая веле.
Колымыжы.
Вадеш 4 августын 1962 ин Мэрилин Монро Питер Лофордлан, британский актёрлан звонен, кыды мыжырангын Пэт дон, президентӹн Джона Ф. Кенндин ӓкӓжӹ дон. Тӹдӹ амалышы юкан ылын, дӓ шайыштмашышты тошнан пӹтен: «Мӹнь вӓрешем Пэт дон, президент дон дӓ ӹшкедонетӓт цеверемдӹ, тӹнь яжо ӹрвезӹ ылат». Иктаманяр цӓшӹштӹ американский экранын секс-символжым ӹшке Лос-Анжелесӹштӹшӹ виллышты колышым моныт. Тӹдӹн цевер кӓпшӹ цӓрӓн амалымы вӓрӹштӹ кымык лицӓ дон киен.
Юнис Марри, Монрон палшен шалгышыжы, келесен, иктӓ 3:30 тӹдӹм кӹдежӹштӹжӹ ужын. Тӹргӹжланаш тӹнгӓлмӹкӹжӹ, тӹдӹ психиатр док йӹнгӹлтӓрен, церлӹшӹлӓн Ральф Гринсонлан, дӓ тӹдӹн ӹшке церлӹшӹлӓн Хайману Энгелбергулан. Гринсон 3:40 толын дӓ Мерлинӹн кӓпшӹм ужын колтен. Иктаманяр минутышты Энегелбург толын, кыды колымыжы гишӓн келесен. Тӹдӹн причиныжы, кыце анжыктен экспертизы лин «отравлени барбирутами, прероральный передозировкы». Оролывлан (полицейскийвлӓн) отчётыштыжы сирӹмӹ ылын - «виднӹ, ӹшке пуштмаш».
Мэрилин Монро ӹшкетшӹ колен, телефон трубкажы кидӹштӹжӹ ылын, йӹдӹм 4 гӹц 5 августӹш 1962 иш, ӹшке томаштыжы brentwoodдышты, 12305 Fifth Helena Drive Brentwood, California. Амалымы вар доны охыр ӓтӹ амалашпалшышы лекӓрцӹ гӹц киен. Луатнӹл вес лекӓрцӹвлӓ йӹд столӹштӹ ылыныт. Мэрилин Монро нимаханять колымы сирмӓшӹм сирен кодыде. Кӓпшӹм моргыш пачаш кандедӹт, кыдым церлӹшӹ Цунетоми Ногучи ӹштен, патолог келесен, Мэрилин Монро наркотикын передозировкы гӹц колен.
Сойтокат ти версиштӹ ваштарешлӹмӓшвлӓ улы, седӹндон пуштмаш гишӓн тумаяш лиэш. Шукы ужшы эдемвлӓ вара ӹшке помымышты гӹц карангыныт. Кыдыланжы алталаш шӱденӹт, нӹнӹн шамакышты доно, Джон Ф. Кеннедим ти йылашкы пырташ агыл манын, и тӹдӹн шоляжым СШАн юстицин министыржым Роберт Кеннедим.
Шая президент дон Монрон кӹлжӹ гишӓн май 1962 и гӹц лӓктӹн – тӹнӓм актрисы 20 тӹжем эдем анзылны, погынышывлӓлӓн Мэдисон-Скуэр-Гарденештӹ яратышы юк доно мырым «Шачмы кечы доно» мырен. Кӹзӹт пӓлӹ, тӹ йӹдӹм нӹнӹ иквӓреш эртӓренӹт Бинг Кросбин Палм-бич томаштыжы, вара эче иктаманяры гӓнӓ ужыныт. Кыце попат, эче анзыц Монро Роберт док лишӹл ылын, кыды ӹзӓжӹ дон вӓшлимӹ гишӓн ваштареш ылын, шана тидӹ когоньӹштӹланат репутациштӹм худаемден кердӹн.
Тумайӹмаш, кӱ Монрон колымлан палшен, шукы. Лин кердеш, халык вӹк лыкташ агыл манын, кок кого эдем кымда америкы сӓндӓлӹкӹн ик политический роды гӹц сӱӓн якте Монро дон пижедӹлмӹм таяш? Али Роберт, айӹрлаш цацышы актрисы дон, Мэрилинӹм колымаш шоктен? Иктаманяр кечӹ анзыц колымыжы якте вуйта Монро писательлан Реберт Слацерулан попен «Бобби мӹньӹм ак цаклы». «Мӹнь кердӓм пресс-конференцим ӹштен дӓ тидӹ гишӓн шайышт пуаш». Ӹшке биографиштӹжӹ кинон шӹдӹржӹ Слацер тумая, ти шӹтӹр йӹдӹн тӹдӹн док толын юстицин министыржы, вара эртӓрӹшӹ йӹдӹм вингӹжӹн томаштыжы, Питер Лофорд дон, но тӧр тидӹ ӓли агыл? Сеймур Херш ӹшке биографический книгӓштӹжӹ «Тёмная сторона Камелота» пумагавлӓ попымы семӹнь, Кеннеди Монрон ӓвӓжӹлӓн кого рентым ӹштен, ӹдӹржӹн шӹп лимӹжӹм нӓлӓш. Хотя ти пумагавлӓ алаталымаш ылеш.
Монрон колымыжым мафи доно ушенӹт, кыдын дон Кеннеди соредӓлӹн. Ӓнят, актрисым карангдымы годым, нӹнӹ тумаенӹт Джордж дон Бобби вӹк лӓктӹт. Но вес верцӹн анжалмыкы, кок остатка тӹлзӹн Монрон телефонжым колыштыныт, кыце юстицин министыржы Роберт Кеннеди, тенгеок Джимми Хоффин.профсоюзын агентвлӓжӹ.
Лачокок актрисы заложницы кугижӓн дӓ шпанан кредӓлмӓштӹ лин? Тидӹ эче лачок агыл, но церлӹшӹвлӓн колымыжы гишӓн келесӹмӹштӹ лӱктӓлеш ядмашвлӓм. Сирӹмӹ, шамак шотеш, тӹдӹ тӧрӧк 47 лекӓрцӹм нембутала нелӹн колтен, хотя тӧрлӹшӹ Энгелберг тӹдӹлӓн 25 пилюльӹм йӱӓш сирен. Монро тенге ӹшкӹмжӹм пуштын гӹнь, желудыкыштыжы лекӓрцӹ гӹц иктамажы кодшашлык. Но нимат ылде. Тидӹм внутривенный передозировкы барбитурат дон ынгылдӓраш лиэш, хотя рецептӹм ампулылан иктӓт сирӹде. Ти уколым ӹшке ӹштӹде ма? Экспертӹн сирӹмӹ семӹнь нимахань пӓлӓт инъекции гӹц кӓпӹштӹжӹ уке, хотя тулӹмӹ пумага, кыдым торлӹшӹ Энгелберг колтен келесӓ, уколым ик кечӹ анзыц колымешкыжы ӹштӹмӹ. Кыды гӹц кодшашлык пӓлӹ ылын, актирсын психоаналитикын Ральф Гринсонын самынялтмыжы, кыды сирен тӹдӹлӓн йӱӓш хлоралгидратӹм нембутал йӱмӹ паштек.
Тӧрӧк колымыжы паштек актрисын наркотик гӹц передозировкы обсуждӓялтын американский печатьышты, эффект Вертерам ӹштӹмӹ, шукынжок тидӹ паштек примерӹм нӓлӹнӹт.
Тӹдӹм стенӓн склепӹшкӹ тайенӹт. 8 августын 1062 ин Westwood мыгилӓштӹ 1218 Glendon Авеню, Westwood Калифорништӹ Мэрилин Монрон тайымаш кечӹ лин.
Гӱлмеммедов, Дашгын Гӱлмеммед оглы.
Дашгын Гӱлмеммед оглы Гӱлмеммедов (, 12.09.1977 Качаган, Марнеульи, Грузи) - Шат Ашина Тӱрк Карапапаски ("Тӱрок карапапак Принцӹн вӹржӹ). Политик, сирӹзӹ, поэт.
Грузи.
Гру́зи (, Сакартве́ло) — Анзыл Азиштӹ варланӹшӹ кугижанӹш. Вуйхалажы Тбилиси.
Армени.
Арме́ни (), — Арме́ни Респу́блика () — Шайыл Кавказыштыш кугижӓнӹш. Вуйхалажы Ереван. Армеништӹ 3 027 600 нарӹ ӹлӹзӹ.
Бирюлёво.
Москваштыш район Бирюлёво. 1930-шы ивлӓн картышты (фрагмент).
Бирюлёво.
Пӹтӓрижок сола ылын, вара кӹртнигорным шыпшмыкы, поселок лин. 1960-шы ивлӓн Москва доно ушымы. Москван кечӹвӓл велнӹш районжы. 10-шы октябрьын 2013-шы ин национальный конфликт доно пӓлӹмӹ район, кышты официальныжы "Кавказ гӹц лӓкшӹ" пӱэргӹ, ик 25 иӓш рушыным шырал, пуштын.
Владимир.
Влади́мир — Владимир областьын покшал варжӹ. Клӓзмӓ йогы сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Москва гӹц 176 уштыш ирвекӹлӓ. Халашты 348 000 нӓрӹ ӹлӹзӹ.
Муром.
Му́ром — хала Владимир областьышты. Халашты 112 609 ӹлӹзӹ.
Этимологи.
Халан лӹмжӹ финн-угр йых гӹц ылшы мурома́ халык доно кӹлдӓлтӹн, кыды гишӓн пӹтӓриш гӓнӓ Повесть временных лет-шты 862 ин пӓлдӹртӹмӹ.
Гейне, Генрих.
Христиа́н Иога́нн Ге́нрих Ге́йне (, попымы годым "Кри́стиан Йохан Ха́йнрихь Ха́йнэ"; 13 декабрь 1797, Дӱссельдорф — 17 февраль 1856, Париж) — немӹц поэт, публицист дӓ критик. Еврей семня гӹц ылеш.
Анггун.
Anggun (Анггун) (лачокла лӹмжӹ — Анггун Cӣpta Caсмӣ, 29 апрель 1974 и — Индонези электро - данс дӓ поп-мырызы, ди-джей, композитор.
Кеннеди, Джон Фицджеральд.
Президент Джон Кеннеди
Джон Фицдже́ральд «Джек» Ке́ннеди (, эчежы JFK лӹм доно пӓлӹ; 29 май 1917, Бруклайн — 22 ноябрь 1963, Даллас) — 35-й АУШ-ын президентвлӓжӹ Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн 35-шӹ президентжӹ. 20 январь 1961 дон 22 ноябрь 1963 лошты президент ылын. Кеннеди АУШ-ын единственный католик- президент. XX курымын шачшы пӹтӓриш президент. Кеннедин кым и нӓрӹ сӓндӓлӹкӹм вуйлалтымыжы, тӹдӹм лӱэн пуштмы доно кӹрӹлтӹн. Тидӹ паштек Кариби кризис тӹнгӓлӓлтеш, кыды паштек АУШ-ын шим каваштанвлӓлӓн эдем прававлӓштым тӧрлӓш тӹнгӓлмӹ. Кеннеди ӹндекш тетя гӹц шалгышы паян ирланди йыхышты шачын.
Сочи.
Со́чи —Руш Эл курорт хала, Кавказ кырыквлӓ лишнӹ, Шим тангыж тӹрӹштӹ вӓрлӓнӓ. Москва якте 1700 уштыш. 2014-шӹ ин ти халашты Тел Олимпиада эртӓрӹмӹ. Халашты 368 011 ӹлӹзӹ (2013).
Йӱксӹ.
Йӱксӹ () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Австралиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ вӹд кеквлӓ. Йӱксӹвлӓ кужы шӱӓн, шӹренжок ош пынан вӹд кек ылыт. Цилӓжӹ 6 йиш йӱксӹ улы. Йӱксӹвлӓн кӱкшӹцшӹ 1.5 м, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 3 м, кого кекӹн нелӹцшӹ 15 кг якте шоэш. Озы йӱксӹвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Тел Олимпиада мадмашвлӓ.
Тел Олимпиада мадмашвлӓ - кого спорт тӓнгашӹмӓшвлӓ, кыдым Халыквлӓлоштыш Олимпиада Комитет нӹл ишты ик гӓнӓ эртӓрӓ. Тел Олимпиадывлӓм 1924-шӹ и годшен эртӓрӓт. 1992-шы и якте кыце Кӓнгӹж, тенгеок Тел Олипиадывлӓ ик ин эртӓрӓлтӹнӹт. Тиды паштек, нӹнӹ лошты кок и айыртем улы.
"Козьмодемьянск хала" хала округ" муниципальный образованин администрацижӹ.
"Козьмодемьянск хала" хала округ" муниципальный образованин администраци (пакыла – Администраци) - вӓрӹштӹш самоуправленин орган, кыды исполнительно-распорядительный функцим намалеш, "Козьмодемьянск хала" хала округ" муниципальный образованин Устав семӹнь вӓрӹштӹш значениӓн ядмашвлӓм решӓш дӓ пасна государственный пӓшӓм виктӓрӓш полномочийжӹ улы, кыдывлӓм вӓрӹштӹш самоуправленин органвлӓлӓн федеральный законвлӓ дӓ Мары Эл Республикӹн законвлӓ доно пумы.
Администраци Россий Федерацин дӓ Мары Эл Республикӹн Конституцивлӓ, федеральный законвлӓ дӓ Мары Эл Республикӹн законвлӓ семӹнь, "Козьмодемьянск хала" хала округ" муниципальный образованин Устав семӹнь, вӓрӹштӹш референдум дӓ гражданвлӓн погынымашвлӓштӹ принимайымы решенивлӓ семӹнь, Администраци гишӓн положени дӓ молы нормативный правовой актвлӓ семӹнь пӓшӓлӓ.
Администраци ӹшке пӓшӓжӹм муниципальный казенный учрежденин организационно-правовой форма семӹнь ӹштӓ, юридический лицӓ семӹнь прававлӓжӹ улы, ӹшке имуществыжы улы, ӹшке лӹмжӹ доно нӓлеш дӓ имущественный дӓ неимущественный прававлӓ дӓ обязанностьвлӓм кычылтеш, судвлӓштӹ истец, ответчик лин кердеш, печатьшы, штампшы, келшӹшӹ официальный символан бланкшы улы, лицевой счетвлӓ гач бюджетын средствавлӓ доно операцивлӓм ӹштӓ, кыдывлӓм Россий Федерацин Бюджетный кодекс семӹнь тӹдӹлӓн пачмы.
Администрацин пӓшӓжӹн окса доно ситӓрӹмӓш вӓрӹштӹш бюджетын средствавлӓ гӹц ӹштӓлтеш.
Администраци вӓрӹштӹш значениӓн ядмашвлӓм решӹмӓш полномочивлӓм 06.10.2003 иӓш 131-ФЗ "Об общих принципах организации местного самоуправления в Российской Федерации" Федеральный закон семӹнь ӹштӓ.
425350, Мары Эл Республика, Козьмодемьянск хала, Космонавтвлӓн бульвар, 14.Е-mail: admkozm@mail.ru тел. (83632) 7-12-55, ф. 7-13-65.
Толшы дӓ колтымы корреспонденцивлӓ шотышты справкывлӓлӓн, гражданвлӓн обращенивлӓм дӓ жалобывлӓм анжымы шотышты ядмашвлӓлӓн телефон: (83632) 7-13-65.
Кырык мары Википеди.
Кырык марла Википеди — Википедин кырык марла версим 2010-шы ин октябрьын ярыктымы, тенге мӓлӓннӓ, кырык марла кoмпьютер дoнo сирен мыштышывлӓлӓн, тӹшкӹ материалвлӓнӓм шӹндӹмӹлӓ.
1 и.
1 и — I курымын ижӹ.
2 и.
2 и — I курымын ижӹ.
3 и.
3 и — I курымын ижӹ.
4 и.
4 и — I курымын ижӹ.
5 и.
5 и — I курымын ижӹ.
6 и.
6 и — I курымын ижӹ.
7 и.
7 и — I курымын ижӹ.
8 и.
8 и — I курымын ижӹ.
9 и.
9 и — I курымын ижӹ.
10 и.
10 и — I курымын ижӹ.
11 и.
11 и — I курымын ижӹ.
12 и.
12 и — I курымын ижӹ.
13 и.
13 и — I курымын ижӹ.
14 и.
14 и — I курымын ижӹ.
15 и.
15 и — I курымын ижӹ.
16 и.
16 и — I курымын ижӹ.
17 и.
17 и — I курымын ижӹ.
19 и.
19 и — I курымын ижӹ.
20 и.
20 и — I курымын ижӹ.
21 и.
21 и — I курымын ижӹ.
22 и.
22 и — I курымын ижӹ.
23 и.
23 и — I курымын ижӹ.
24 и.
24 и — I курымын ижӹ.
25 и.
25 и — I курымын ижӹ.
26 и.
26 и — I курымын ижӹ.
27 и.
27 и — I курымын ижӹ.
28 и.
28 и — I курымын ижӹ.
29 и.
29 и — I курымын ижӹ.
30 и.
30 и — I курымын ижӹ.
31 и.
31 и — I курымын ижӹ.
32 и.
32 и — I курымын ижӹ.
33 и.
33 и — I курымын ижӹ.
34 и.
34 и — I курымын ижӹ.
35 и.
35 и — I курымын ижӹ.
36 и.
36 и — I курымын ижӹ.
37 и.
37 и — I курымын ижӹ.
38 и.
38 и — I курымын ижӹ.
39 и.
39 и — I курымын ижӹ.
40 и.
40 и — I курымын ижӹ.
41 и.
41 и — I курымын ижӹ.
42 и.
42 и — I курымын ижӹ.
43 и.
43 и — I курымын ижӹ.
44 и.
44 и — I курымын ижӹ.
45 и.
45 и — I курымын ижӹ.
46 и.
46 и — I курымын ижӹ.
47 и.
47 и — I курымын ижӹ.
48 и.
48 и — I курымын ижӹ.
49 и.
49 и — I курымын ижӹ.
50 и.
50 и — I курымын ижӹ.
51 и.
51 и — I курымын ижӹ.
52 и.
52 и — I курымын ижӹ.
53 и.
53 и — I курымын ижӹ.
54 и.
54 и — I курымын ижӹ.
55 и.
55 и — I курымын ижӹ.
56 и.
56 и — I курымын ижӹ.
57 и.
57 и — I курымын ижӹ.
58 и.
58 и — I курымын ижӹ.
59 и.
59 и — I курымын ижӹ.
60 и.
60 и — I курымын ижӹ.
61 и.
61 и — I курымын ижӹ.
62 и.
62 и — I курымын ижӹ.
63 и.
63 и — I курымын ижӹ.
64 и.
64 и — I курымын ижӹ.
65 и.
65 и — I курымын ижӹ.
66 и.
66 и — I курымын ижӹ.
67 и.
67 и — I курымын ижӹ.
68 и.
68 и — I курымын ижӹ.
69 и.
69 и — I курымын ижӹ.
70 и.
70 и — I курымын ижӹ.
71 и.
71 и — I курымын ижӹ.
72 и.
72 и — I курымын ижӹ.
73 и.
73 и — I курымын ижӹ.
74 и.
74 и — I курымын ижӹ.
75 и.
75 и — I курымын ижӹ.
76 и.
76 и — I курымын ижӹ.
77 и.
77 и — I курымын ижӹ.
78 и.
78 и — I курымын ижӹ.
79 и.
79 и — I курымын ижӹ.
80 и.
80 и — I курымын ижӹ.
81 и.
81 и — I курымын ижӹ.
82 и.
82 и — I курымын ижӹ.
83 и.
83 и — I курымын ижӹ.
84 и.
84 и — I курымын ижӹ.
85 и.
85 и — I курымын ижӹ.
86 и.
86 и — I курымын ижӹ.
87 и.
87 и — I курымын ижӹ.
88 и.
88 и — I курымын ижӹ.
89 и.
89 и — I курымын ижӹ.
90 и.
90 и — I курымын ижӹ.
91 и.
91 и — I курымын ижӹ.
92 и.
92 и — I курымын ижӹ.
93 и.
93 и — I курымын ижӹ.
94 и.
94 и — I курымын ижӹ.
95 и.
95 и — I курымын ижӹ.
96 и.
96 и — I курымын ижӹ.
97 и.
97 и — I курымын ижӹ.
98 и.
98 и — I курымын ижӹ.
99 и.
99 и — I курымын ижӹ.
100 и.
100 и — I курымын ижӹ.
101 и.
101 и — II курымын ижӹ.
102 и.
102 и — II курымын ижӹ.
103 и.
103 и — II курымын ижӹ.
104 и.
104 и — II курымын ижӹ.
105 и.
105 и — II курымын ижӹ.
106 и.
106 и — II курымын ижӹ.
107 и.
107 и — II курымын ижӹ.
108 и.
108 и — II курымын ижӹ.
109 и.
109 и — II курымын ижӹ.
110 и.
110 и — II курымын ижӹ.
111 и.
111 и — II курымын ижӹ.
112 и.
112 и — II курымын ижӹ.
113 и.
113 и — II курымын ижӹ.
114 и.
114 и — II курымын ижӹ.
115 и.
115 и — II курымын ижӹ.
116 и.
116 и — II курымын ижӹ.
117 и.
117 и — II курымын ижӹ.
118 и.
118 и — II курымын ижӹ.
119 и.
119 и — II курымын ижӹ.
120 и.
120 и — II курымын ижӹ.
121 и.
121 и — II курымын ижӹ.
122 и.
122 и — II курымын ижӹ.
123 и.
123 и — II курымын ижӹ.
124 и.
124 и — II курымын ижӹ.
125 и.
125 и — II курымын ижӹ.
126 и.
126 и — II курымын ижӹ.
127 и.
127 и — II курымын ижӹ.
128 и.
128 и — II курымын ижӹ.
129 и.
129 и — II курымын ижӹ.
130 и.
130 и — II курымын ижӹ.
131 и.
131 и — II курымын ижӹ.
132 и.
132 и — II курымын ижӹ.
133 и.
133 и — II курымын ижӹ.
134 и.
134 и — II курымын ижӹ.
135 и.
135 и — II курымын ижӹ.
136 и.
136 и — II курымын ижӹ.
137 и.
137 и — II курымын ижӹ.
138 и.
138 и — II курымын ижӹ.
139 и.
139 и — II курымын ижӹ.
140 и.
140 и — II курымын ижӹ.
141 и.
141 и — II курымын ижӹ.
142 и.
142 и — II курымын ижӹ.
143 и.
143 и — II курымын ижӹ.
144 и.
144 и — II курымын ижӹ.
145 и.
145 и — II курымын ижӹ.
146 и.
146 и — II курымын ижӹ.
147 и.
147 и — II курымын ижӹ.
148 и.
148 и — II курымын ижӹ.
149 и.
149 и — II курымын ижӹ.
150 и.
150 и — II курымын ижӹ.
151 и.
151 и — II курымын ижӹ.
152 и.
152 и — II курымын ижӹ.
153 и.
153 и — II курымын ижӹ.
154 и.
154 и — II курымын ижӹ.
155 и.
155 и — II курымын ижӹ.
156 и.
156 и — II курымын ижӹ.
157 и.
157 и — II курымын ижӹ.
158 и.
158 и — II курымын ижӹ.
159 и.
159 и — II курымын ижӹ.
160 и.
160 и — II курымын ижӹ.
161 и.
161 и — II курымын ижӹ.
162 и.
162 и — II курымын ижӹ.
163 и.
163 и — II курымын ижӹ.
164 и.
164 и — II курымын ижӹ.
165 и.
165 и — II курымын ижӹ.
166 и.
166 и — II курымын ижӹ.
167 и.
167 и — II курымын ижӹ.
168 и.
168 и — II курымын ижӹ.
169 и.
169 и — II курымын ижӹ.
170 и.
170 и — II курымын ижӹ.
171 и.
171 и — II курымын ижӹ.
172 и.
172 и — II курымын ижӹ.
173 и.
173 и — II курымын ижӹ.
174 и.
174 и — II курымын ижӹ.
175 и.
175 и — II курымын ижӹ.
176 и.
176 и — II курымын ижӹ.
177 и.
177 и — II курымын ижӹ.
178 и.
178 и — II курымын ижӹ.
179 и.
179 и — II курымын ижӹ.
180 и.
180 и — II курымын ижӹ.
181 и.
181 и — II курымын ижӹ.
182 и.
182 и — II курымын ижӹ.
183 и.
183 и — II курымын ижӹ.
184 и.
184 и — II курымын ижӹ.
185 и.
185 и — II курымын ижӹ.
186 и.
186 и — II курымын ижӹ.
187 и.
187 и — II курымын ижӹ.
188 и.
188 и — II курымын ижӹ.
189 и.
189 и — II курымын ижӹ.
190 и.
190 и — II курымын ижӹ.
191 и.
191 и — II курымын ижӹ.
192 и.
192 и — II курымын ижӹ.
193 и.
193 и — II курымын ижӹ.
194 и.
194 и — II курымын ижӹ.
195 и.
195 и — II курымын ижӹ.
196 и.
196 и — II курымын ижӹ.
197 и.
197 и — II курымын ижӹ.
198 и.
198 и — II курымын ижӹ.
199 и.
199 и — II курымын ижӹ.
200 и.
200 и — II курымын ижӹ.
201 и.
201 и — III курымын ижӹ.
202 и.
202 и — III курымын ижӹ.
203 и.
203 и — III курымын ижӹ.
204 и.
204 и — III курымын ижӹ.
205 и.
205 и — III курымын ижӹ.
206 и.
206 и — III курымын ижӹ.
207 и.
207 и — III курымын ижӹ.
208 и.
208 и — III курымын ижӹ.
209 и.
209 и — III курымын ижӹ.
210 и.
210 и — III курымын ижӹ.
211 и.
211 и — III курымын ижӹ.
212 и.
212 и — III курымын ижӹ.
213 и.
213 и — III курымын ижӹ.
214 и.
214 и — III курымын ижӹ.
215 и.
215 и — III курымын ижӹ.
216 и.
216 и — III курымын ижӹ.
217 и.
217 и — III курымын ижӹ.
218 и.
218 и — III курымын ижӹ.
219 и.
219 и — III курымын ижӹ.
220 и.
220 и — III курымын ижӹ.
221 и.
221 и — III курымын ижӹ.
222 и.
222 и — III курымын ижӹ.
223 и.
223 и — III курымын ижӹ.
224 и.
224 и — III курымын ижӹ.
225 и.
225 и — III курымын ижӹ.
226 и.
226 и — III курымын ижӹ.
227 и.
227 и — III курымын ижӹ.
228 и.
228 и — III курымын ижӹ.
229 и.
229 и — III курымын ижӹ.
230 и.
230 и — III курымын ижӹ.
231 и.
231 и — III курымын ижӹ.
232 и.
232 и — III курымын ижӹ.
233 и.
233 и — III курымын ижӹ.
234 и.
234 и — III курымын ижӹ.
235 и.
235 и — III курымын ижӹ.
236 и.
236 и — III курымын ижӹ.
237 и.
237 и — III курымын ижӹ.
238 и.
238 и — III курымын ижӹ.
239 и.
239 и — III курымын ижӹ.
240 и.
240 и — III курымын ижӹ.
241 и.
241 и — III курымын ижӹ.
242 и.
242 и — III курымын ижӹ.
243 и.
243 и — III курымын ижӹ.
244 и.
244 и — III курымын ижӹ.
245 и.
245 и — III курымын ижӹ.
246 и.
246 и — III курымын ижӹ.
247 и.
247 и — III курымын ижӹ.
248 и.
248 и — III курымын ижӹ.
249 и.
249 и — III курымын ижӹ.
250 и.
250 и — III курымын ижӹ.
251 и.
251 и — III курымын ижӹ.
252 и.
252 и — III курымын ижӹ.
253 и.
253 и — III курымын ижӹ.
254 и.
254 и — III курымын ижӹ.
255 и.
255 и — III курымын ижӹ.
256 и.
256 и — III курымын ижӹ.
257 и.
257 и — III курымын ижӹ.
258 и.
258 и — III курымын ижӹ.
259 и.
259 и — III курымын ижӹ.
260 и.
260 и — III курымын ижӹ.
261 и.
261 и — III курымын ижӹ.
262 и.
262 и — III курымын ижӹ.
263 и.
263 и — III курымын ижӹ.
264 и.
264 и — III курымын ижӹ.
265 и.
265 и — III курымын ижӹ.
266 и.
266 и — III курымын ижӹ.
267 и.
267 и — III курымын ижӹ.
268 и.
268 и — III курымын ижӹ.
269 и.
269 и — III курымын ижӹ.
270 и.
270 и — III курымын ижӹ.
271 и.
271 и — III курымын ижӹ.
272 и.
272 и — III курымын ижӹ.
273 и.
273 и — III курымын ижӹ.
274 и.
274 и — III курымын ижӹ.
275 и.
275 и — III курымын ижӹ.
276 и.
276 и — III курымын ижӹ.
277 и.
277 и — III курымын ижӹ.
278 и.
278 и — III курымын ижӹ.
279 и.
279 и — III курымын ижӹ.
280 и.
280 и — III курымын ижӹ.
281 и.
281 и — III курымын ижӹ.
282 и.
282 и — III курымын ижӹ.
283 и.
283 и — III курымын ижӹ.
284 и.
284 и — III курымын ижӹ.
285 и.
285 и — III курымын ижӹ.
286 и.
286 и — III курымын ижӹ.
287 и.
287 и — III курымын ижӹ.
288 и.
288 и — III курымын ижӹ.
289 и.
289 и — III курымын ижӹ.
290 и.
290 и — III курымын ижӹ.
291 и.
291 и — III курымын ижӹ.
292 и.
292 и — III курымын ижӹ.
293 и.
293 и — III курымын ижӹ.
294 и.
294 и — III курымын ижӹ.
295 и.
295 и — III курымын ижӹ.
296 и.
296 и — III курымын ижӹ.
297 и.
297 и — III курымын ижӹ.
298 и.
298 и — III курымын ижӹ.
299 и.
299 и — III курымын ижӹ.
300 и.
300 и — III курымын ижӹ.
301 и.
301 и — IV курымын ижӹ.
302 и.
302 и — IV курымын ижӹ.
303 и.
303 и — IV курымын ижӹ.
304 и.
304 и — IV курымын ижӹ.
305 и.
305 и — IV курымын ижӹ.
306 и.
306 и — IV курымын ижӹ.
307 и.
307 и — IV курымын ижӹ.
308 и.
308 и — IV курымын ижӹ.
309 и.
309 и — IV курымын ижӹ.
310 и.
310 и — IV курымын ижӹ.
311 и.
311 и — IV курымын ижӹ.
312 и.
312 и — IV курымын ижӹ.
313 и.
313 и — IV курымын ижӹ.
314 и.
314 и — IV курымын ижӹ.
315 и.
315 и — IV курымын ижӹ.
316 и.
316 и — IV курымын ижӹ.
317 и.
317 и — IV курымын ижӹ.
318 и.
318 и — IV курымын ижӹ.
319 и.
319 и — IV курымын ижӹ.
320 и.
320 и — IV курымын ижӹ.
321 и.
321 и — IV курымын ижӹ.
322 и.
322 и — IV курымын ижӹ.
323 и.
323 и — IV курымын ижӹ.
324 и.
324 и — IV курымын ижӹ.
325 и.
325 и — IV курымын ижӹ.
326 и.
326 и — IV курымын ижӹ.
327 и.
327 и — IV курымын ижӹ.
328 и.
328 и — IV курымын ижӹ.
329 и.
329 и — IV курымын ижӹ.
330 и.
330 и — IV курымын ижӹ.
331 и.
331 и — IV курымын ижӹ.
332 и.
332 и — IV курымын ижӹ.
333 и.
333 и — IV курымын ижӹ.
334 и.
334 и — IV курымын ижӹ.
335 и.
335 и — IV курымын ижӹ.
336 и.
336 и — IV курымын ижӹ.
337 и.
337 и — IV курымын ижӹ.
338 и.
338 и — IV курымын ижӹ.
339 и.
339 и — IV курымын ижӹ.
340 и.
340 и — IV курымын ижӹ.
341 и.
341 и — IV курымын ижӹ.
342 и.
342 и — IV курымын ижӹ.
343 и.
343 и — IV курымын ижӹ.
344 и.
344 и — IV курымын ижӹ.
345 и.
345 и — IV курымын ижӹ.
346 и.
346 и — IV курымын ижӹ.
347 и.
347 и — IV курымын ижӹ.
348 и.
348 и — IV курымын ижӹ.
349 и.
349 и — IV курымын ижӹ.
350 и.
350 и — IV курымын ижӹ.
351 и.
351 и — IV курымын ижӹ.
352 и.
352 и — IV курымын ижӹ.
353 и.
353 и — IV курымын ижӹ.
354 и.
354 и — IV курымын ижӹ.
355 и.
355 и — IV курымын ижӹ.
356 и.
356 и — IV курымын ижӹ.
357 и.
357 и — IV курымын ижӹ.
358 и.
358 и — IV курымын ижӹ.
359 и.
359 и — IV курымын ижӹ.
360 и.
360 и — IV курымын ижӹ.
361 и.
361 и — IV курымын ижӹ.
362 и.
362 и — IV курымын ижӹ.
363 и.
363 и — IV курымын ижӹ.
364 и.
364 и — IV курымын ижӹ.
365 и.
365 и — IV курымын ижӹ.
366 и.
366 и — IV курымын ижӹ.
367 и.
367 и — IV курымын ижӹ.
368 и.
368 и — IV курымын ижӹ.
369 и.
369 и — IV курымын ижӹ.
370 и.
370 и — IV курымын ижӹ.
371 и.
371 и — IV курымын ижӹ.
372 и.
372 и — IV курымын ижӹ.
373 и.
373 и — IV курымын ижӹ.
374 и.
374 и — IV курымын ижӹ.
375 и.
375 и — IV курымын ижӹ.
376 и.
376 и — IV курымын ижӹ.
377 и.
377 и — IV курымын ижӹ.
378 и.
378 и — IV курымын ижӹ.
379 и.
379 и — IV курымын ижӹ.
380 и.
380 и — IV курымын ижӹ.
381 и.
381 и — IV курымын ижӹ.
382 и.
382 и — IV курымын ижӹ.
383 и.
383 и — IV курымын ижӹ.
384 и.
384 и — IV курымын ижӹ.
385 и.
385 и — IV курымын ижӹ.
386 и.
386 и — IV курымын ижӹ.
387 и.
387 и — IV курымын ижӹ.
388 и.
388 и — IV курымын ижӹ.
389 и.
389 и — IV курымын ижӹ.
390 и.
390 и — IV курымын ижӹ.
391 и.
391 и — IV курымын ижӹ.
392 и.
392 и — IV курымын ижӹ.
393 и.
393 и — IV курымын ижӹ.
394 и.
394 и — IV курымын ижӹ.
395 и.
395 и — IV курымын ижӹ.
396 и.
396 и — IV курымын ижӹ.
397 и.
397 и — IV курымын ижӹ.
398 и.
398 и — IV курымын ижӹ.
399 и.
399 и — IV курымын ижӹ.
400 и.
400 и — IV курымын ижӹ.
401 и.
401 и — V курымын ижӹ.
402 и.
402 и — V курымын ижӹ.
403 и.
403 и — V курымын ижӹ.
404 и.
404 и — V курымын ижӹ.
405 и.
405 и — V курымын ижӹ.
406 и.
406 и — V курымын ижӹ.
407 и.
407 и — V курымын ижӹ.
408 и.
408 и — V курымын ижӹ.
409 и.
409 и — V курымын ижӹ.
410 и.
410 и — V курымын ижӹ.
411 и.
411 и — V курымын ижӹ.
412 и.
412 и — V курымын ижӹ.
413 и.
413 и — V курымын ижӹ.
414 и.
414 и — V курымын ижӹ.
415 и.
415 и — V курымын ижӹ.
416 и.
416 и — V курымын ижӹ.
417 и.
417 и — V курымын ижӹ.
418 и.
418 и — V курымын ижӹ.
419 и.
419 и — V курымын ижӹ.
420 и.
420 и — V курымын ижӹ.
421 и.
421 и — V курымын ижӹ.
422 и.
422 и — V курымын ижӹ.
423 и.
423 и — V курымын ижӹ.
424 и.
424 и — V курымын ижӹ.
425 и.
425 и — V курымын ижӹ.
426 и.
426 и — V курымын ижӹ.
427 и.
427 и — V курымын ижӹ.
428 и.
428 и — V курымын ижӹ.
429 и.
429 и — V курымын ижӹ.
430 и.
430 и — V курымын ижӹ.
431 и.
431 и — V курымын ижӹ.
432 и.
432 и — V курымын ижӹ.
433 и.
433 и — V курымын ижӹ.
434 и.
434 и — V курымын ижӹ.
435 и.
435 и — V курымын ижӹ.
436 и.
436 и — V курымын ижӹ.
437 и.
437 и — V курымын ижӹ.
438 и.
438 и — V курымын ижӹ.
439 и.
439 и — V курымын ижӹ.
440 и.
440 и — V курымын ижӹ.
441 и.
441 и — V курымын ижӹ.
442 и.
442 и — V курымын ижӹ.
443 и.
443 и — V курымын ижӹ.
444 и.
444 и — V курымын ижӹ.
445 и.
445 и — V курымын ижӹ.
446 и.
446 и — V курымын ижӹ.
447 и.
447 и — V курымын ижӹ.
448 и.
448 и — V курымын ижӹ.
449 и.
449 и — V курымын ижӹ.
450 и.
450 и — V курымын ижӹ.
451 и.
451 и — V курымын ижӹ.
452 и.
452 и — V курымын ижӹ.
453 и.
453 и — V курымын ижӹ.
454 и.
454 и — V курымын ижӹ.
455 и.
455 и — V курымын ижӹ.
456 и.
456 и — V курымын ижӹ.
457 и.
457 и — V курымын ижӹ.
458 и.
458 и — V курымын ижӹ.
459 и.
459 и — V курымын ижӹ.
460 и.
460 и — V курымын ижӹ.
461 и.
461 и — V курымын ижӹ.
462 и.
462 и — V курымын ижӹ.
463 и.
463 и — V курымын ижӹ.
464 и.
464 и — V курымын ижӹ.
465 и.
465 и — V курымын ижӹ.
466 и.
466 и — V курымын ижӹ.
467 и.
467 и — V курымын ижӹ.
468 и.
468 и — V курымын ижӹ.
469 и.
469 и — V курымын ижӹ.
470 и.
470 и — V курымын ижӹ.
471 и.
471 и — V курымын ижӹ.
472 и.
472 и — V курымын ижӹ.
473 и.
473 и — V курымын ижӹ.
474 и.
474 и — V курымын ижӹ.
475 и.
475 и — V курымын ижӹ.
476 и.
476 и — V курымын ижӹ.
477 и.
477 и — V курымын ижӹ.
478 и.
478 и — V курымын ижӹ.
479 и.
479 и — V курымын ижӹ.
480 и.
480 и — V курымын ижӹ.
481 и.
481 и — V курымын ижӹ.
482 и.
482 и — V курымын ижӹ.
483 и.
483 и — V курымын ижӹ.
484 и.
484 и — V курымын ижӹ.
485 и.
485 и — V курымын ижӹ.
486 и.
486 и — V курымын ижӹ.
487 и.
487 и — V курымын ижӹ.
488 и.
488 и — V курымын ижӹ.
489 и.
489 и — V курымын ижӹ.
490 и.
490 и — V курымын ижӹ.
491 и.
491 и — V курымын ижӹ.
492 и.
492 и — V курымын ижӹ.
493 и.
493 и — V курымын ижӹ.
494 и.
494 и — V курымын ижӹ.
495 и.
495 и — V курымын ижӹ.
496 и.
496 и — V курымын ижӹ.
497 и.
497 и — V курымын ижӹ.
498 и.
498 и — V курымын ижӹ.
499 и.
499 и — V курымын ижӹ.
500 и.
500 и — V курымын ижӹ.
501 и.
501 и — VI курымын ижӹ.
502 и.
502 и — VI курымын ижӹ.
503 и.
503 и — VI курымын ижӹ.
504 и.
504 и — VI курымын ижӹ.
505 и.
505 и — VI курымын ижӹ.
506 и.
506 и — VI курымын ижӹ.
507 и.
507 и — VI курымын ижӹ.
508 и.
508 и — VI курымын ижӹ.
509 и.
509 и — VI курымын ижӹ.
510 и.
510 и — VI курымын ижӹ.
511 и.
511 и — VI курымын ижӹ.
512 и.
512 и — VI курымын ижӹ.
513 и.
513 и — VI курымын ижӹ.
514 и.
514 и — VI курымын ижӹ.
515 и.
515 и — VI курымын ижӹ.
516 и.
516 и — VI курымын ижӹ.
517 и.
517 и — VI курымын ижӹ.
518 и.
518 и — VI курымын ижӹ.
519 и.
519 и — VI курымын ижӹ.
520 и.
520 и — VI курымын ижӹ.
521 и.
521 и — VI курымын ижӹ.
522 и.
522 и — VI курымын ижӹ.
523 и.
523 и — VI курымын ижӹ.
524 и.
524 и — VI курымын ижӹ.
525 и.
525 и — VI курымын ижӹ.
526 и.
526 и — VI курымын ижӹ.
527 и.
527 и — VI курымын ижӹ.
528 и.
528 и — VI курымын ижӹ.
529 и.
529 и — VI курымын ижӹ.
530 и.
530 и — VI курымын ижӹ.
531 и.
531 и — VI курымын ижӹ.
532 и.
532 и — VI курымын ижӹ.
533 и.
533 и — VI курымын ижӹ.
534 и.
534 и — VI курымын ижӹ.
535 и.
535 и — VI курымын ижӹ.
536 и.
536 и — VI курымын ижӹ.
537 и.
537 и — VI курымын ижӹ.
538 и.
538 и — VI курымын ижӹ.
539 и.
539 и — VI курымын ижӹ.
540 и.
540 и — VI курымын ижӹ.
541 и.
541 и — VI курымын ижӹ.
542 и.
542 и — VI курымын ижӹ.
543 и.
543 и — VI курымын ижӹ.
544 и.
544 и — VI курымын ижӹ.
545 и.
545 и — VI курымын ижӹ.
546 и.
546 и — VI курымын ижӹ.
547 и.
547 и — VI курымын ижӹ.
548 и.
548 и — VI курымын ижӹ.
549 и.
549 и — VI курымын ижӹ.
550 и.
550 и — VI курымын ижӹ.
551 и.
551 и — VI курымын ижӹ.
552 и.
552 и — VI курымын ижӹ.
553 и.
553 и — VI курымын ижӹ.
554 и.
554 и — VI курымын ижӹ.
555 и.
555 и — VI курымын ижӹ.
556 и.
556 и — VI курымын ижӹ.
557 и.
557 и — VI курымын ижӹ.
558 и.
558 и — VI курымын ижӹ.
559 и.
559 и — VI курымын ижӹ.
560 и.
560 и — VI курымын ижӹ.
561 и.
561 и — VI курымын ижӹ.
562 и.
562 и — VI курымын ижӹ.
563 и.
563 и — VI курымын ижӹ.
564 и.
564 и — VI курымын ижӹ.
565 и.
565 и — VI курымын ижӹ.
566 и.
566 и — VI курымын ижӹ.
567 и.
567 и — VI курымын ижӹ.
568 и.
568 и — VI курымын ижӹ.
569 и.
569 и — VI курымын ижӹ.
570 и.
570 и — VI курымын ижӹ.
571 и.
571 и — VI курымын ижӹ.
572 и.
572 и — VI курымын ижӹ.
573 и.
573 и — VI курымын ижӹ.
574 и.
574 и — VI курымын ижӹ.
575 и.
575 и — VI курымын ижӹ.
576 и.
576 и — VI курымын ижӹ.
577 и.
577 и — VI курымын ижӹ.
578 и.
578 и — VI курымын ижӹ.
579 и.
579 и — VI курымын ижӹ.
580 и.
580 и — VI курымын ижӹ.
581 и.
581 и — VI курымын ижӹ.
582 и.
582 и — VI курымын ижӹ.
583 и.
583 и — VI курымын ижӹ.
584 и.
584 и — VI курымын ижӹ.
585 и.
585 и — VI курымын ижӹ.
586 и.
586 и — VI курымын ижӹ.
587 и.
587 и — VI курымын ижӹ.
588 и.
588 и — VI курымын ижӹ.
589 и.
589 и — VI курымын ижӹ.
590 и.
590 и — VI курымын ижӹ.
591 и.
591 и — VI курымын ижӹ.
592 и.
592 и — VI курымын ижӹ.
593 и.
593 и — VI курымын ижӹ.
594 и.
594 и — VI курымын ижӹ.
595 и.
595 и — VI курымын ижӹ.
596 и.
596 и — VI курымын ижӹ.
597 и.
597 и — VI курымын ижӹ.
598 и.
598 и — VI курымын ижӹ.
599 и.
599 и — VI курымын ижӹ.
600 и.
600 и — VI курымын ижӹ.
601 и.
601 и — VII курымын ижӹ.
602 и.
602 и — VII курымын ижӹ.
603 и.
603 и — VII курымын ижӹ.
604 и.
604 и — VII курымын ижӹ.
605 и.
605 и — VII курымын ижӹ.
606 и.
606 и — VII курымын ижӹ.
607 и.
607 и — VII курымын ижӹ.
608 и.
608 и — VII курымын ижӹ.
609 и.
609 и — VII курымын ижӹ.
610 и.
610 и — VII курымын ижӹ.
611 и.
611 и — VII курымын ижӹ.
612 и.
612 и — VII курымын ижӹ.
613 и.
613 и — VII курымын ижӹ.
614 и.
614 и — VII курымын ижӹ.
615 и.
615 и — VII курымын ижӹ.
616 и.
616 и — VII курымын ижӹ.
617 и.
617 и — VII курымын ижӹ.
618 и.
618 и — VII курымын ижӹ.
619 и.
619 и — VII курымын ижӹ.
620 и.
620 и — VII курымын ижӹ.
621 и.
621 и — VII курымын ижӹ.
622 и.
622 и — VII курымын ижӹ.
623 и.
623 и — VII курымын ижӹ.
624 и.
624 и — VII курымын ижӹ.
625 и.
625 и — VII курымын ижӹ.
626 и.
626 и — VII курымын ижӹ.
627 и.
627 и — VII курымын ижӹ.
628 и.
628 и — VII курымын ижӹ.
629 и.
629 и — VII курымын ижӹ.
630 и.
630 и — VII курымын ижӹ.
631 и.
631 и — VII курымын ижӹ.
632 и.
632 и — VII курымын ижӹ.
633 и.
633 и — VII курымын ижӹ.
634 и.
634 и — VII курымын ижӹ.
635 и.
635 и — VII курымын ижӹ.
636 и.
636 и — VII курымын ижӹ.
637 и.
637 и — VII курымын ижӹ.
638 и.
638 и — VII курымын ижӹ.
639 и.
639 и — VII курымын ижӹ.
640 и.
640 и — VII курымын ижӹ.
641 и.
641 и — VII курымын ижӹ.
642 и.
642 и — VII курымын ижӹ.
643 и.
643 и — VII курымын ижӹ.
644 и.
644 и — VII курымын ижӹ.
645 и.
645 и — VII курымын ижӹ.
646 и.
646 и — VII курымын ижӹ.
647 и.
647 и — VII курымын ижӹ.
648 и.
648 и — VII курымын ижӹ.
649 и.
649 и — VII курымын ижӹ.
650 и.
650 и — VII курымын ижӹ.
651 и.
651 и — VII курымын ижӹ.
652 и.
652 и — VII курымын ижӹ.
653 и.
653 и — VII курымын ижӹ.
654 и.
654 и — VII курымын ижӹ.
655 и.
655 и — VII курымын ижӹ.
656 и.
656 и — VII курымын ижӹ.
657 и.
657 и — VII курымын ижӹ.
658 и.
658 и — VII курымын ижӹ.
659 и.
659 и — VII курымын ижӹ.
660 и.
660 и — VII курымын ижӹ.
661 и.
661 и — VII курымын ижӹ.
662 и.
662 и — VII курымын ижӹ.
663 и.
663 и — VII курымын ижӹ.
664 и.
664 и — VII курымын ижӹ.
665 и.
665 и — VII курымын ижӹ.
666 и.
666 и — VII курымын ижӹ.
667 и.
667 и — VII курымын ижӹ.
668 и.
668 и — VII курымын ижӹ.
669 и.
669 и — VII курымын ижӹ.
670 и.
670 и — VII курымын ижӹ.
671 и.
671 и — VII курымын ижӹ.
672 и.
672 и — VII курымын ижӹ.
673 и.
673 и — VII курымын ижӹ.
674 и.
674 и — VII курымын ижӹ.
675 и.
675 и — VII курымын ижӹ.
676 и.
676 и — VII курымын ижӹ.
677 и.
677 и — VII курымын ижӹ.
678 и.
678 и — VII курымын ижӹ.
679 и.
679 и — VII курымын ижӹ.
680 и.
680 и — VII курымын ижӹ.
681 и.
681 и — VII курымын ижӹ.
682 и.
682 и — VII курымын ижӹ.
683 и.
683 и — VII курымын ижӹ.
684 и.
684 и — VII курымын ижӹ.
685 и.
685 и — VII курымын ижӹ.
686 и.
686 и — VII курымын ижӹ.
687 и.
687 и — VII курымын ижӹ.
688 и.
688 и — VII курымын ижӹ.
689 и.
689 и — VII курымын ижӹ.
690 и.
690 и — VII курымын ижӹ.
691 и.
691 и — VII курымын ижӹ.
692 и.
692 и — VII курымын ижӹ.
693 и.
693 и — VII курымын ижӹ.
694 и.
694 и — VII курымын ижӹ.
695 и.
695 и — VII курымын ижӹ.
696 и.
696 и — VII курымын ижӹ.
697 и.
697 и — VII курымын ижӹ.
698 и.
698 и — VII курымын ижӹ.
699 и.
699 и — VII курымын ижӹ.
700 и.
700 и — VII курымын ижӹ.
701 и.
701 и — VIII курымын ижӹ.
702 и.
702 и — VIII курымын ижӹ.
703 и.
703 и — VIII курымын ижӹ.
704 и.
704 и — VIII курымын ижӹ.
705 и.
705 и — VIII курымын ижӹ.
706 и.
706 и — VIII курымын ижӹ.
707 и.
707 и — VIII курымын ижӹ.
708 и.
708 и — VIII курымын ижӹ.
709 и.
709 и — VIII курымын ижӹ.
710 и.
710 и — VIII курымын ижӹ.
711 и.
711 и — VIII курымын ижӹ.
712 и.
712 и — VIII курымын ижӹ.
713 и.
713 и — VIII курымын ижӹ.
714 и.
714 и — VIII курымын ижӹ.
715 и.
715 и — VIII курымын ижӹ.
716 и.
716 и — VIII курымын ижӹ.
717 и.
717 и — VIII курымын ижӹ.
718 и.
718 и — VIII курымын ижӹ.
719 и.
719 и — VIII курымын ижӹ.
720 и.
720 и — VIII курымын ижӹ.
721 и.
721 и — VIII курымын ижӹ.
722 и.
722 и — VIII курымын ижӹ.
723 и.
723 и — VIII курымын ижӹ.
724 и.
724 и — VIII курымын ижӹ.
725 и.
725 и — VIII курымын ижӹ.
726 и.
726 и — VIII курымын ижӹ.
727 и.
727 и — VIII курымын ижӹ.
728 и.
728 и — VIII курымын ижӹ.
729 и.
729 и — VIII курымын ижӹ.
730 и.
730 и — VIII курымын ижӹ.
731 и.
731 и — VIII курымын ижӹ.
732 и.
732 и — VIII курымын ижӹ.
733 и.
733 и — VIII курымын ижӹ.
734 и.
734 и — VIII курымын ижӹ.
735 и.
735 и — VIII курымын ижӹ.
736 и.
736 и — VIII курымын ижӹ.
737 и.
737 и — VIII курымын ижӹ.
738 и.
738 и — VIII курымын ижӹ.
739 и.
739 и — VIII курымын ижӹ.
740 и.
740 и — VIII курымын ижӹ.
741 и.
741 и — VIII курымын ижӹ.
742 и.
742 и — VIII курымын ижӹ.
743 и.
743 и — VIII курымын ижӹ.
744 и.
744 и — VIII курымын ижӹ.
745 и.
745 и — VIII курымын ижӹ.
746 и.
746 и — VIII курымын ижӹ.
747 и.
747 и — VIII курымын ижӹ.
748 и.
748 и — VIII курымын ижӹ.
749 и.
749 и — VIII курымын ижӹ.
750 и.
750 и — VIII курымын ижӹ.
751 и.
751 и — VIII курымын ижӹ.
752 и.
752 и — VIII курымын ижӹ.
753 и.
753 и — VIII курымын ижӹ.
754 и.
754 и — VIII курымын ижӹ.
755 и.
755 и — VIII курымын ижӹ.
756 и.
756 и — VIII курымын ижӹ.
757 и.
757 и — VIII курымын ижӹ.
758 и.
758 и — VIII курымын ижӹ.
759 и.
759 и — VIII курымын ижӹ.
760 и.
760 и — VIII курымын ижӹ.
761 и.
761 и — VIII курымын ижӹ.
762 и.
762 и — VIII курымын ижӹ.
763 и.
763 и — VIII курымын ижӹ.
764 и.
764 и — VIII курымын ижӹ.
765 и.
765 и — VIII курымын ижӹ.
766 и.
766 и — VIII курымын ижӹ.
767 и.
767 и — VIII курымын ижӹ.
768 и.
768 и — VIII курымын ижӹ.
769 и.
769 и — VIII курымын ижӹ.
770 и.
770 и — VIII курымын ижӹ.
771 и.
771 и — VIII курымын ижӹ.
772 и.
772 и — VIII курымын ижӹ.
773 и.
773 и — VIII курымын ижӹ.
774 и.
774 и — VIII курымын ижӹ.
775 и.
775 и — VIII курымын ижӹ.
776 и.
776 и — VIII курымын ижӹ.
777 и.
777 и — VIII курымын ижӹ.
778 и.
778 и — VIII курымын ижӹ.
779 и.
779 и — VIII курымын ижӹ.
780 и.
780 и — VIII курымын ижӹ.
781 и.
781 и — VIII курымын ижӹ.
782 и.
782 и — VIII курымын ижӹ.
783 и.
783 и — VIII курымын ижӹ.
784 и.
784 и — VIII курымын ижӹ.
785 и.
785 и — VIII курымын ижӹ.
786 и.
786 и — VIII курымын ижӹ.
787 и.
787 и — VIII курымын ижӹ.
788 и.
788 и — VIII курымын ижӹ.
789 и.
789 и — VIII курымын ижӹ.
790 и.
790 и — VIII курымын ижӹ.
791 и.
791 и — VIII курымын ижӹ.
792 и.
792 и — VIII курымын ижӹ.
793 и.
793 и — VIII курымын ижӹ.
794 и.
794 и — VIII курымын ижӹ.
795 и.
795 и — VIII курымын ижӹ.
796 и.
796 и — VIII курымын ижӹ.
797 и.
797 и — VIII курымын ижӹ.
798 и.
798 и — VIII курымын ижӹ.
799 и.
799 и — VIII курымын ижӹ.
800 и.
800 и — VIII курымын ижӹ.
801 и.
801 и — IX курымын ижӹ.
802 и.
802 и — IX курымын ижӹ.
803 и.
803 и — IX курымын ижӹ.
804 и.
804 и — IX курымын ижӹ.
805 и.
805 и — IX курымын ижӹ.
806 и.
806 и — IX курымын ижӹ.
807 и.
807 и — IX курымын ижӹ.
808 и.
808 и — IX курымын ижӹ.
809 и.
809 и — IX курымын ижӹ.
810 и.
810 и — IX курымын ижӹ.
811 и.
811 и — IX курымын ижӹ.
812 и.
812 и — IX курымын ижӹ.
813 и.
813 и — IX курымын ижӹ.
814 и.
814 и — IX курымын ижӹ.
815 и.
815 и — IX курымын ижӹ.
816 и.
816 и — IX курымын ижӹ.
817 и.
817 и — IX курымын ижӹ.
818 и.
818 и — IX курымын ижӹ.
819 и.
819 и — IX курымын ижӹ.
820 и.
820 и — IX курымын ижӹ.
821 и.
821 и — IX курымын ижӹ.
822 и.
822 и — IX курымын ижӹ.
823 и.
823 и — IX курымын ижӹ.
824 и.
824 и — IX курымын ижӹ.
825 и.
825 и — IX курымын ижӹ.
826 и.
826 и — IX курымын ижӹ.
827 и.
827 и — IX курымын ижӹ.
828 и.
828 и — IX курымын ижӹ.
829 и.
829 и — IX курымын ижӹ.
830 и.
830 и — IX курымын ижӹ.
831 и.
831 и — IX курымын ижӹ.
832 и.
832 и — IX курымын ижӹ.
833 и.
833 и — IX курымын ижӹ.
834 и.
834 и — IX курымын ижӹ.
835 и.
835 и — IX курымын ижӹ.
836 и.
836 и — IX курымын ижӹ.
837 и.
837 и — IX курымын ижӹ.
838 и.
838 и — IX курымын ижӹ.
839 и.
839 и — IX курымын ижӹ.
840 и.
840 и — IX курымын ижӹ.
841 и.
841 и — IX курымын ижӹ.
842 и.
842 и — IX курымын ижӹ.
843 и.
843 и — IX курымын ижӹ.
844 и.
844 и — IX курымын ижӹ.
845 и.
845 и — IX курымын ижӹ.
846 и.
846 и — IX курымын ижӹ.
847 и.
847 и — IX курымын ижӹ.
848 и.
848 и — IX курымын ижӹ.
849 и.
849 и — IX курымын ижӹ.
850 и.
850 и — IX курымын ижӹ.
851 и.
851 и — IX курымын ижӹ.
852 и.
852 и — IX курымын ижӹ.
853 и.
853 и — IX курымын ижӹ.
854 и.
854 и — IX курымын ижӹ.
855 и.
855 и — IX курымын ижӹ.
856 и.
856 и — IX курымын ижӹ.
857 и.
857 и — IX курымын ижӹ.
858 и.
858 и — IX курымын ижӹ.
859 и.
859 и — IX курымын ижӹ.
860 и.
860 и — IX курымын ижӹ.
861 и.
861 и — IX курымын ижӹ.
862 и.
862 и — IX курымын ижӹ.
863 и.
863 и — IX курымын ижӹ.
864 и.
864 и — IX курымын ижӹ.
865 и.
865 и — IX курымын ижӹ.
866 и.
866 и — IX курымын ижӹ.
867 и.
867 и — IX курымын ижӹ.
868 и.
868 и — IX курымын ижӹ.
869 и.
869 и — IX курымын ижӹ.
870 и.
870 и — IX курымын ижӹ.
871 и.
871 и — IX курымын ижӹ.
872 и.
872 и — IX курымын ижӹ.
873 и.
873 и — IX курымын ижӹ.
874 и.
874 и — IX курымын ижӹ.
875 и.
875 и — IX курымын ижӹ.
876 и.
876 и — IX курымын ижӹ.
877 и.
877 и — IX курымын ижӹ.
878 и.
878 и — IX курымын ижӹ.
879 и.
879 и — IX курымын ижӹ.
880 и.
880 и — IX курымын ижӹ.
881 и.
881 и — IX курымын ижӹ.
882 и.
882 и — IX курымын ижӹ.
883 и.
883 и — IX курымын ижӹ.
884 и.
884 и — IX курымын ижӹ.
885 и.
885 и — IX курымын ижӹ.
886 и.
886 и — IX курымын ижӹ.
887 и.
887 и — IX курымын ижӹ.
888 и.
888 и — IX курымын ижӹ.
889 и.
889 и — IX курымын ижӹ.
890 и.
890 и — IX курымын ижӹ.
891 и.
891 и — IX курымын ижӹ.
892 и.
892 и — IX курымын ижӹ.
893 и.
893 и — IX курымын ижӹ.
894 и.
894 и — IX курымын ижӹ.
895 и.
895 и — IX курымын ижӹ.
896 и.
896 и — IX курымын ижӹ.
897 и.
897 и — IX курымын ижӹ.
898 и.
898 и — IX курымын ижӹ.
899 и.
899 и — IX курымын ижӹ.
900 и.
900 и — IX курымын ижӹ.
901 и.
901 и — X курымын ижӹ.
902 и.
902 и — X курымын ижӹ.
903 и.
903 и — X курымын ижӹ.
904 и.
904 и — X курымын ижӹ.
905 и.
905 и — X курымын ижӹ.
906 и.
906 и — X курымын ижӹ.
907 и.
907 и — X курымын ижӹ.
908 и.
908 и — X курымын ижӹ.
909 и.
909 и — X курымын ижӹ.
910 и.
910 и — X курымын ижӹ.
911 и.
911 и — X курымын ижӹ.
912 и.
912 и — X курымын ижӹ.
913 и.
913 и — X курымын ижӹ.
914 и.
914 и — X курымын ижӹ.
915 и.
915 и — X курымын ижӹ.
916 и.
916 и — X курымын ижӹ.
917 и.
917 и — X курымын ижӹ.
918 и.
918 и — X курымын ижӹ.
919 и.
919 и — X курымын ижӹ.
920 и.
920 и — X курымын ижӹ.
921 и.
921 и — X курымын ижӹ.
922 и.
922 и — X курымын ижӹ.
923 и.
923 и — X курымын ижӹ.
924 и.
924 и — X курымын ижӹ.
925 и.
925 и — X курымын ижӹ.
926 и.
926 и — X курымын ижӹ.
927 и.
927 и — X курымын ижӹ.
928 и.
928 и — X курымын ижӹ.
929 и.
929 и — X курымын ижӹ.
930 и.
930 и — X курымын ижӹ.
931 и.
931 и — X курымын ижӹ.
932 и.
932 и — X курымын ижӹ.
933 и.
933 и — X курымын ижӹ.
934 и.
934 и — X курымын ижӹ.
935 и.
935 и — X курымын ижӹ.
936 и.
936 и — X курымын ижӹ.
937 и.
937 и — X курымын ижӹ.
938 и.
938 и — X курымын ижӹ.
939 и.
939 и — X курымын ижӹ.
940 и.
940 и — X курымын ижӹ.
941 и.
941 и — X курымын ижӹ.
942 и.
942 и — X курымын ижӹ.
943 и.
943 и — X курымын ижӹ.
944 и.
944 и — X курымын ижӹ.
945 и.
945 и — X курымын ижӹ.
946 и.
946 и — X курымын ижӹ.
947 и.
947 и — X курымын ижӹ.
948 и.
948 и — X курымын ижӹ.
949 и.
949 и — X курымын ижӹ.
950 и.
950 и — X курымын ижӹ.
951 и.
951 и — X курымын ижӹ.
952 и.
952 и — X курымын ижӹ.
953 и.
953 и — X курымын ижӹ.
954 и.
954 и — X курымын ижӹ.
955 и.
955 и — X курымын ижӹ.
956 и.
956 и — X курымын ижӹ.
957 и.
957 и — X курымын ижӹ.
958 и.
958 и — X курымын ижӹ.
959 и.
959 и — X курымын ижӹ.
960 и.
960 и — X курымын ижӹ.
961 и.
961 и — X курымын ижӹ.
962 и.
962 и — X курымын ижӹ.
963 и.
963 и — X курымын ижӹ.
964 и.
964 и — X курымын ижӹ.
965 и.
965 и — X курымын ижӹ.
966 и.
966 и — X курымын ижӹ.
967 и.
967 и — X курымын ижӹ.
968 и.
968 и — X курымын ижӹ.
969 и.
969 и — X курымын ижӹ.
970 и.
970 и — X курымын ижӹ.
971 и.
971 и — X курымын ижӹ.
972 и.
972 и — X курымын ижӹ.
973 и.
973 и — X курымын ижӹ.
974 и.
974 и — X курымын ижӹ.
975 и.
975 и — X курымын ижӹ.
976 и.
976 и — X курымын ижӹ.
977 и.
977 и — X курымын ижӹ.
978 и.
978 и — X курымын ижӹ.
979 и.
979 и — X курымын ижӹ.
980 и.
980 и — X курымын ижӹ.
981 и.
981 и — X курымын ижӹ.
982 и.
982 и — X курымын ижӹ.
983 и.
983 и — X курымын ижӹ.
984 и.
984 и — X курымын ижӹ.
985 и.
985 и — X курымын ижӹ.
986 и.
986 и — X курымын ижӹ.
987 и.
987 и — X курымын ижӹ.
988 и.
988 и — X курымын ижӹ.
989 и.
989 и — X курымын ижӹ.
990 и.
990 и — X курымын ижӹ.
991 и.
991 и — X курымын ижӹ.
992 и.
992 и — X курымын ижӹ.
993 и.
993 и — X курымын ижӹ.
994 и.
994 и — X курымын ижӹ.
995 и.
995 и — X курымын ижӹ.
996 и.
996 и — X курымын ижӹ.
997 и.
997 и — X курымын ижӹ.
998 и.
998 и — X курымын ижӹ.
999 и.
999 и — X курымын ижӹ.
1000 и.
1000 и — XI курымын ижӹ.
1001 и.
1001 и — XI курымын ижӹ.
1002 и.
1002 и — XI курымын ижӹ.
1003 и.
1003 и — XI курымын ижӹ.
1004 и.
1004 и — XI курымын ижӹ.
1005 и.
1005 и — XI курымын ижӹ.
1006 и.
1006 и — XI курымын ижӹ.
1007 и.
1007 и — XI курымын ижӹ.
1008 и.
1008 и — XI курымын ижӹ.
1009 и.
1009 и — XI курымын ижӹ.
1010 и.
1010 и — XI курымын ижӹ.
1011 и.
1011 и — XI курымын ижӹ.
1012 и.
1012 и — XI курымын ижӹ.
1013 и.
1013 и — XI курымын ижӹ.
1014 и.
1014 и — XI курымын ижӹ.
1015 и.
1015 и — XI курымын ижӹ.
1016 и.
1016 и — XI курымын ижӹ.
1017 и.
1017 и — XI курымын ижӹ.
1018 и.
1018 и — XI курымын ижӹ.
1019 и.
1019 и — XI курымын ижӹ.
1020 и.
1020 и — XI курымын ижӹ.
1021 и.
1021 и — XI курымын ижӹ.
1022 и.
1022 и — XI курымын ижӹ.
1023 и.
1023 и — XI курымын ижӹ.
1024 и.
1024 и — XI курымын ижӹ.
1025 и.
1025 и — XI курымын ижӹ.
1026 и.
1026 и — XI курымын ижӹ.
1027 и.
1027 и — XI курымын ижӹ.
1028 и.
1028 и — XI курымын ижӹ.
1029 и.
1029 и — XI курымын ижӹ.
1030 и.
1030 и — XI курымын ижӹ.
1031 и.
1031 и — XI курымын ижӹ.
1032 и.
1032 и — XI курымын ижӹ.
1033 и.
1033 и — XI курымын ижӹ.
1034 и.
1034 и — XI курымын ижӹ.
1035 и.
1035 и — XI курымын ижӹ.
1036 и.
1036 и — XI курымын ижӹ.
1037 и.
1037 и — XI курымын ижӹ.
1038 и.
1038 и — XI курымын ижӹ.
1039 и.
1039 и — XI курымын ижӹ.
1040 и.
1040 и — XI курымын ижӹ.
1041 и.
1041 и — XI курымын ижӹ.
1042 и.
1042 и — XI курымын ижӹ.
1043 и.
1043 и — XI курымын ижӹ.
1044 и.
1044 и — XI курымын ижӹ.
1045 и.
1045 и — XI курымын ижӹ.
1046 и.
1046 и — XI курымын ижӹ.
1047 и.
1047 и — XI курымын ижӹ.
1048 и.
1048 и — XI курымын ижӹ.
1049 и.
1049 и — XI курымын ижӹ.
1050 и.
1050 и — XI курымын ижӹ.
1051 и.
1051 и — XI курымын ижӹ.
1052 и.
1052 и — XI курымын ижӹ.
1053 и.
1053 и — XI курымын ижӹ.
1054 и.
1054 и — XI курымын ижӹ.
1055 и.
1055 и — XI курымын ижӹ.
1056 и.
1056 и — XI курымын ижӹ.
1057 и.
1057 и — XI курымын ижӹ.
1058 и.
1058 и — XI курымын ижӹ.
1059 и.
1059 и — XI курымын ижӹ.
1060 и.
1060 и — XI курымын ижӹ.
1061 и.
1061 и — XI курымын ижӹ.
1062 и.
1062 и — XI курымын ижӹ.
1063 и.
1063 и — XI курымын ижӹ.
1064 и.
1064 и — XI курымын ижӹ.
1065 и.
1065 и — XI курымын ижӹ.
1066 и.
1066 и — XI курымын ижӹ.
1067 и.
1067 и — XI курымын ижӹ.
1068 и.
1068 и — XI курымын ижӹ.
1069 и.
1069 и — XI курымын ижӹ.
1070 и.
1070 и — XI курымын ижӹ.
1071 и.
1071 и — XI курымын ижӹ.
1072 и.
1072 и — XI курымын ижӹ.
1073 и.
1073 и — XI курымын ижӹ.
1074 и.
1074 и — XI курымын ижӹ.
1075 и.
1075 и — XI курымын ижӹ.
1076 и.
1076 и — XI курымын ижӹ.
1077 и.
1077 и — XI курымын ижӹ.
1078 и.
1078 и — XI курымын ижӹ.
1079 и.
1079 и — XI курымын ижӹ.
1080 и.
1080 и — XI курымын ижӹ.
1081 и.
1081 и — XI курымын ижӹ.
1082 и.
1082 и — XI курымын ижӹ.
1083 и.
1083 и — XI курымын ижӹ.
1084 и.
1084 и — XI курымын ижӹ.
1085 и.
1085 и — XI курымын ижӹ.
1086 и.
1086 и — XI курымын ижӹ.
1087 и.
1087 и — XI курымын ижӹ.
1088 и.
1088 и — XI курымын ижӹ.
1089 и.
1089 и — XI курымын ижӹ.
1090 и.
1090 и — XI курымын ижӹ.
1091 и.
1091 и — XI курымын ижӹ.
1092 и.
1092 и — XI курымын ижӹ.
1093 и.
1093 и — XI курымын ижӹ.
1094 и.
1094 и — XI курымын ижӹ.
1095 и.
1095 и — XI курымын ижӹ.
1096 и.
1096 и — XI курымын ижӹ.
1097 и.
1097 и — XI курымын ижӹ.
1098 и.
1098 и — XI курымын ижӹ.
1099 и.
1099 и — XI курымын ижӹ.
1100 и.
1100 и — XI курымын ижӹ.
1101 и.
1101 и — XII курымын ижӹ.
1102 и.
1102 и — XII курымын ижӹ.
1103 и.
1103 и — XII курымын ижӹ.
1104 и.
1104 и — XII курымын ижӹ.
1105 и.
1105 и — XII курымын ижӹ.
1106 и.
1106 и — XII курымын ижӹ.
1107 и.
1107 и — XII курымын ижӹ.
1108 и.
1108 и — XII курымын ижӹ.
1109 и.
1109 и — XII курымын ижӹ.
1110 и.
1110 и — XII курымын ижӹ.
1111 и.
1111 и — XII курымын ижӹ.
1112 и.
1112 и — XII курымын ижӹ.
1113 и.
1113 и — XII курымын ижӹ.
1114 и.
1114 и — XII курымын ижӹ.
1115 и.
1115 и — XII курымын ижӹ.
1116 и.
1116 и — XII курымын ижӹ.
1117 и.
1117 и — XII курымын ижӹ.
1118 и.
1118 и — XII курымын ижӹ.
1119 и.
1119 и — XII курымын ижӹ.
1120 и.
1120 и — XII курымын ижӹ.
1121 и.
1121 и — XII курымын ижӹ.
1122 и.
1122 и — XII курымын ижӹ.
1123 и.
1123 и — XII курымын ижӹ.
1124 и.
1124 и — XII курымын ижӹ.
1125 и.
1125 и — XII курымын ижӹ.
1126 и.
1126 и — XII курымын ижӹ.
1127 и.
1127 и — XII курымын ижӹ.
1128 и.
1128 и — XII курымын ижӹ.
1129 и.
1129 и — XII курымын ижӹ.
1130 и.
1130 и — XII курымын ижӹ.
1131 и.
1131 и — XII курымын ижӹ.
1132 и.
1132 и — XII курымын ижӹ.
1133 и.
1133 и — XII курымын ижӹ.
1134 и.
1134 и — XII курымын ижӹ.
1135 и.
1135 и — XII курымын ижӹ.
1136 и.
1136 и — XII курымын ижӹ.
1137 и.
1137 и — XII курымын ижӹ.
1138 и.
1138 и — XII курымын ижӹ.
1139 и.
1139 и — XII курымын ижӹ.
1140 и.
1140 и — XII курымын ижӹ.
1141 и.
1141 и — XII курымын ижӹ.
1142 и.
1142 и — XII курымын ижӹ.
1143 и.
1143 и — XII курымын ижӹ.
1144 и.
1144 и — XII курымын ижӹ.
1145 и.
1145 и — XII курымын ижӹ.
1146 и.
1146 и — XII курымын ижӹ.
1147 и.
1147 и — XII курымын ижӹ.
1148 и.
1148 и — XII курымын ижӹ.
1149 и.
1149 и — XII курымын ижӹ.
1150 и.
1150 и — XII курымын ижӹ.
1151 и.
1151 и — XII курымын ижӹ.
1152 и.
1152 и — XII курымын ижӹ.
1153 и.
1153 и — XII курымын ижӹ.
1154 и.
1154 и — XII курымын ижӹ.
1155 и.
1155 и — XII курымын ижӹ.
1156 и.
1156 и — XII курымын ижӹ.
1157 и.
1157 и — XII курымын ижӹ.
1158 и.
1158 и — XII курымын ижӹ.
1159 и.
1159 и — XII курымын ижӹ.
1160 и.
1160 и — XII курымын ижӹ.
1161 и.
1161 и — XII курымын ижӹ.
1162 и.
1162 и — XII курымын ижӹ.
1163 и.
1163 и — XII курымын ижӹ.
1164 и.
1164 и — XII курымын ижӹ.
1165 и.
1165 и — XII курымын ижӹ.
1166 и.
1166 и — XII курымын ижӹ.
1167 и.
1167 и — XII курымын ижӹ.
1168 и.
1168 и — XII курымын ижӹ.
1169 и.
1169 и — XII курымын ижӹ.
1170 и.
1170 и — XII курымын ижӹ.
1171 и.
1171 и — XII курымын ижӹ.
1172 и.
1172 и — XII курымын ижӹ.
1173 и.
1173 и — XII курымын ижӹ.
1174 и.
1174 и — XII курымын ижӹ.
1175 и.
1175 и — XII курымын ижӹ.
1176 и.
1176 и — XII курымын ижӹ.
1177 и.
1177 и — XII курымын ижӹ.
1178 и.
1178 и — XII курымын ижӹ.
1179 и.
1179 и — XII курымын ижӹ.
1180 и.
1180 и — XII курымын ижӹ.
1181 и.
1181 и — XII курымын ижӹ.
1182 и.
1182 и — XII курымын ижӹ.
1183 и.
1183 и — XII курымын ижӹ.
1184 и.
1184 и — XII курымын ижӹ.
1185 и.
1185 и — XII курымын ижӹ.
1186 и.
1186 и — XII курымын ижӹ.
1187 и.
1187 и — XII курымын ижӹ.
1188 и.
1188 и — XII курымын ижӹ.
1189 и.
1189 и — XII курымын ижӹ.
1190 и.
1190 и — XII курымын ижӹ.
1191 и.
1191 и — XII курымын ижӹ.
1192 и.
1192 и — XII курымын ижӹ.
1193 и.
1193 и — XII курымын ижӹ.
1194 и.
1194 и — XII курымын ижӹ.
1195 и.
1195 и — XII курымын ижӹ.
1196 и.
1196 и — XII курымын ижӹ.
1197 и.
1197 и — XII курымын ижӹ.
1198 и.
1198 и — XII курымын ижӹ.
1199 и.
1199 и — XII курымын ижӹ.
1200 и.
1200 и — XII курымын ижӹ.
1201 и.
1201 и — XIII курымын ижӹ.
1202 и.
1202 и — XIII курымын ижӹ.
1203 и.
1203 и — XIII курымын ижӹ.
1204 и.
1204 и — XIII курымын ижӹ.
1205 и.
1205 и — XIII курымын ижӹ.
1206 и.
1206 и — XIII курымын ижӹ.
1207 и.
1207 и — XIII курымын ижӹ.
1208 и.
1208 и — XIII курымын ижӹ.
1209 и.
1209 и — XIII курымын ижӹ.
1210 и.
1210 и — XIII курымын ижӹ.
1211 и.
1211 и — XIII курымын ижӹ.
1212 и.
1212 и — XIII курымын ижӹ.
1213 и.
1213 и — XIII курымын ижӹ.
1214 и.
1214 и — XIII курымын ижӹ.
1215 и.
1215 и — XIII курымын ижӹ.
1216 и.
1216 и — XIII курымын ижӹ.
1217 и.
1217 и — XIII курымын ижӹ.
1218 и.
1218 и — XIII курымын ижӹ.
1219 и.
1219 и — XIII курымын ижӹ.
1220 и.
1220 и — XIII курымын ижӹ.
1221 и.
1221 и — XIII курымын ижӹ.
1222 и.
1222 и — XIII курымын ижӹ.
1223 и.
1223 и — XIII курымын ижӹ.
1224 и.
1224 и — XIII курымын ижӹ.
1225 и.
1225 и — XIII курымын ижӹ.
1226 и.
1226 и — XIII курымын ижӹ.
1227 и.
1227 и — XIII курымын ижӹ.
1228 и.
1228 и — XIII курымын ижӹ.
1229 и.
1229 и — XIII курымын ижӹ.
1230 и.
1230 и — XIII курымын ижӹ.
1231 и.
1231 и — XIII курымын ижӹ.
1232 и.
1232 и — XIII курымын ижӹ.
1233 и.
1233 и — XIII курымын ижӹ.
1234 и.
1234 и — XIII курымын ижӹ.
1235 и.
1235 и — XIII курымын ижӹ.
1236 и.
1236 и — XIII курымын ижӹ.
1237 и.
1237 и — XIII курымын ижӹ.
1238 и.
1238 и — XIII курымын ижӹ.
1239 и.
1239 и — XIII курымын ижӹ.
1240 и.
1240 и — XIII курымын ижӹ.
1241 и.
1241 и — XIII курымын ижӹ.
1242 и.
1242 и — XIII курымын ижӹ.
1243 и.
1243 и — XIII курымын ижӹ.
1244 и.
1244 и — XIII курымын ижӹ.
1245 и.
1245 и — XIII курымын ижӹ.
1246 и.
1246 и — XIII курымын ижӹ.
1247 и.
1247 и — XIII курымын ижӹ.
1248 и.
1248 и — XIII курымын ижӹ.
1249 и.
1249 и — XIII курымын ижӹ.
1250 и.
1250 и — XIII курымын ижӹ.
1251 и.
1251 и — XIII курымын ижӹ.
1252 и.
1252 и — XIII курымын ижӹ.
1253 и.
1253 и — XIII курымын ижӹ.
1254 и.
1254 и — XIII курымын ижӹ.
1255 и.
1255 и — XIII курымын ижӹ.
1256 и.
1256 и — XIII курымын ижӹ.
1257 и.
1257 и — XIII курымын ижӹ.
1258 и.
1258 и — XIII курымын ижӹ.
1259 и.
1259 и — XIII курымын ижӹ.
1260 и.
1260 и — XIII курымын ижӹ.
1261 и.
1261 и — XIII курымын ижӹ.
1262 и.
1262 и — XIII курымын ижӹ.
1263 и.
1263 и — XIII курымын ижӹ.
1264 и.
1264 и — XIII курымын ижӹ.
1265 и.
1265 и — XIII курымын ижӹ.
1266 и.
1266 и — XIII курымын ижӹ.
1267 и.
1267 и — XIII курымын ижӹ.
1268 и.
1268 и — XIII курымын ижӹ.
1269 и.
1269 и — XIII курымын ижӹ.
1270 и.
1270 и — XIII курымын ижӹ.
1271 и.
1271 и — XIII курымын ижӹ.
1272 и.
1272 и — XIII курымын ижӹ.
1273 и.
1273 и — XIII курымын ижӹ.
1274 и.
1274 и — XIII курымын ижӹ.
1275 и.
1275 и — XIII курымын ижӹ.
1276 и.
1276 и — XIII курымын ижӹ.
1277 и.
1277 и — XIII курымын ижӹ.
1278 и.
1278 и — XIII курымын ижӹ.
1279 и.
1279 и — XIII курымын ижӹ.
1280 и.
1280 и — XIII курымын ижӹ.
1281 и.
1281 и — XIII курымын ижӹ.
1282 и.
1282 и — XIII курымын ижӹ.
1283 и.
1283 и — XIII курымын ижӹ.
1284 и.
1284 и — XIII курымын ижӹ.
1285 и.
1285 и — XIII курымын ижӹ.
1286 и.
1286 и — XIII курымын ижӹ.
1287 и.
1287 и — XIII курымын ижӹ.
1288 и.
1288 и — XIII курымын ижӹ.
1289 и.
1289 и — XIII курымын ижӹ.
1290 и.
1290 и — XIII курымын ижӹ.
1291 и.
1291 и — XIII курымын ижӹ.
1292 и.
1292 и — XIII курымын ижӹ.
1293 и.
1293 и — XIII курымын ижӹ.
1294 и.
1294 и — XIII курымын ижӹ.
1295 и.
1295 и — XIII курымын ижӹ.
1296 и.
1296 и — XIII курымын ижӹ.
1297 и.
1297 и — XIII курымын ижӹ.
1298 и.
1298 и — XIII курымын ижӹ.
1299 и.
1299 и — XIII курымын ижӹ.
1300 и.
1300 и — XIII курымын ижӹ.
1301 и.
1301 и — XIV курымын ижӹ.
1302 и.
1302 и — XIV курымын ижӹ.
1303 и.
1303 и — XIV курымын ижӹ.
1304 и.
1304 и — XIV курымын ижӹ.
1305 и.
1305 и — XIV курымын ижӹ.
1306 и.
1306 и — XIV курымын ижӹ.
1307 и.
1307 и — XIV курымын ижӹ.
1308 и.
1308 и — XIV курымын ижӹ.
1309 и.
1309 и — XIV курымын ижӹ.
1310 и.
1310 и — XIV курымын ижӹ.
1311 и.
1311 и — XIV курымын ижӹ.
1312 и.
1312 и — XIV курымын ижӹ.
1313 и.
1313 и — XIV курымын ижӹ.
1314 и.
1314 и — XIV курымын ижӹ.
1315 и.
1315 и — XIV курымын ижӹ.
1316 и.
1316 и — XIV курымын ижӹ.
1317 и.
1317 и — XIV курымын ижӹ.
1318 и.
1318 и — XIV курымын ижӹ.
1319 и.
1319 и — XIV курымын ижӹ.
1320 и.
1320 и — XIV курымын ижӹ.
1321 и.
1321 и — XIV курымын ижӹ.
1322 и.
1322 и — XIV курымын ижӹ.
1323 и.
1323 и — XIV курымын ижӹ.
1324 и.
1324 и — XIV курымын ижӹ.
1325 и.
1325 и — XIV курымын ижӹ.
1326 и.
1326 и — XIV курымын ижӹ.
1327 и.
1327 и — XIV курымын ижӹ.
1328 и.
1328 и — XIV курымын ижӹ.
1329 и.
1329 и — XIV курымын ижӹ.
1330 и.
1330 и — XIV курымын ижӹ.
1331 и.
1331 и — XIV курымын ижӹ.
1332 и.
1332 и — XIV курымын ижӹ.
1333 и.
1333 и — XIV курымын ижӹ.
1334 и.
1334 и — XIV курымын ижӹ.
1335 и.
1335 и — XIV курымын ижӹ.
1336 и.
1336 и — XIV курымын ижӹ.
1337 и.
1337 и — XIV курымын ижӹ.
1338 и.
1338 и — XIV курымын ижӹ.
1339 и.
1339 и — XIV курымын ижӹ.
1340 и.
1340 и — XIV курымын ижӹ.
1341 и.
1341 и — XIV курымын ижӹ.
1342 и.
1342 и — XIV курымын ижӹ.
1343 и.
1343 и — XIV курымын ижӹ.
1344 и.
1344 и — XIV курымын ижӹ.
1345 и.
1345 и — XIV курымын ижӹ.
1346 и.
1346 и — XIV курымын ижӹ.
1347 и.
1347 и — XIV курымын ижӹ.
1348 и.
1348 и — XIV курымын ижӹ.
1349 и.
1349 и — XIV курымын ижӹ.
1350 и.
1350 и — XIV курымын ижӹ.
1351 и.
1351 и — XIV курымын ижӹ.
1352 и.
1352 и — XIV курымын ижӹ.
1353 и.
1353 и — XIV курымын ижӹ.
1354 и.
1354 и — XIV курымын ижӹ.
1355 и.
1355 и — XIV курымын ижӹ.
1356 и.
1356 и — XIV курымын ижӹ.
1357 и.
1357 и — XIV курымын ижӹ.
1358 и.
1358 и — XIV курымын ижӹ.
1359 и.
1359 и — XIV курымын ижӹ.
1360 и.
1360 и — XIV курымын ижӹ.
1361 и.
1361 и — XIV курымын ижӹ.
1362 и.
1362 и — XIV курымын ижӹ.
1363 и.
1363 и — XIV курымын ижӹ.
1364 и.
1364 и — XIV курымын ижӹ.
1365 и.
1365 и — XIV курымын ижӹ.
1366 и.
1366 и — XIV курымын ижӹ.
1367 и.
1367 и — XIV курымын ижӹ.
1368 и.
1368 и — XIV курымын ижӹ.
1369 и.
1369 и — XIV курымын ижӹ.
1370 и.
1370 и — XIV курымын ижӹ.
1371 и.
1371 и — XIV курымын ижӹ.
1372 и.
1372 и — XIV курымын ижӹ.
1373 и.
1373 и — XIV курымын ижӹ.
1374 и.
1374 и — XIV курымын ижӹ.
1375 и.
1375 и — XIV курымын ижӹ.
1376 и.
1376 и — XIV курымын ижӹ.
1377 и.
1377 и — XIV курымын ижӹ.
1378 и.
1378 и — XIV курымын ижӹ.
1379 и.
1379 и — XIV курымын ижӹ.
1380 и.
1380 и — XIV курымын ижӹ.
1381 и.
1381 и — XIV курымын ижӹ.
1382 и.
1382 и — XIV курымын ижӹ.
1383 и.
1383 и — XIV курымын ижӹ.
1384 и.
1384 и — XIV курымын ижӹ.
1385 и.
1385 и — XIV курымын ижӹ.
1386 и.
1386 и — XIV курымын ижӹ.
1387 и.
1387 и — XIV курымын ижӹ.
1388 и.
1388 и — XIV курымын ижӹ.
1389 и.
1389 и — XIV курымын ижӹ.
1390 и.
1390 и — XIV курымын ижӹ.
1391 и.
1391 и — XIV курымын ижӹ.
1392 и.
1392 и — XIV курымын ижӹ.
1393 и.
1393 и — XIV курымын ижӹ.
1394 и.
1394 и — XIV курымын ижӹ.
1395 и.
1395 и — XIV курымын ижӹ.
1396 и.
1396 и — XIV курымын ижӹ.
1397 и.
1397 и — XIV курымын ижӹ.
1398 и.
1398 и — XIV курымын ижӹ.
1399 и.
1399 и — XIV курымын ижӹ.
1400 и.
1400 и — XIV курымын ижӹ.
1401 и.
1401 и — XV курымын ижӹ.
1402 и.
1402 и — XV курымын ижӹ.
1403 и.
1403 и — XV курымын ижӹ.
1404 и.
1404 и — XV курымын ижӹ.
1405 и.
1405 и — XV курымын ижӹ.
1406 и.
1406 и — XV курымын ижӹ.
1407 и.
1407 и — XV курымын ижӹ.
1408 и.
1408 и — XV курымын ижӹ.
1409 и.
1409 и — XV курымын ижӹ.
1410 и.
1410 и — XV курымын ижӹ.
1411 и.
1411 и — XV курымын ижӹ.
1412 и.
1412 и — XV курымын ижӹ.
1413 и.
1413 и — XV курымын ижӹ.
1414 и.
1414 и — XV курымын ижӹ.
1415 и.
1415 и — XV курымын ижӹ.
1416 и.
1416 и — XV курымын ижӹ.
1417 и.
1417 и — XV курымын ижӹ.
1418 и.
1418 и — XV курымын ижӹ.
1419 и.
1419 и — XV курымын ижӹ.
1420 и.
1420 и — XV курымын ижӹ.
1421 и.
1421 и — XV курымын ижӹ.
1422 и.
1422 и — XV курымын ижӹ.
1423 и.
1423 и — XV курымын ижӹ.
1424 и.
1424 и — XV курымын ижӹ.
1425 и.
1425 и — XV курымын ижӹ.
1426 и.
1426 и — XV курымын ижӹ.
1427 и.
1427 и — XV курымын ижӹ.
1428 и.
1428 и — XV курымын ижӹ.
1429 и.
1429 и — XV курымын ижӹ.
1430 и.
1430 и — XV курымын ижӹ.
1431 и.
1431 и — XV курымын ижӹ.
1432 и.
1432 и — XV курымын ижӹ.
1433 и.
1433 и — XV курымын ижӹ.
1434 и.
1434 и — XV курымын ижӹ.
1435 и.
1435 и — XV курымын ижӹ.
1436 и.
1436 и — XV курымын ижӹ.
1437 и.
1437 и — XV курымын ижӹ.
1438 и.
1438 и — XV курымын ижӹ.
1439 и.
1439 и — XV курымын ижӹ.
1440 и.
1440 и — XV курымын ижӹ.
1441 и.
1441 и — XV курымын ижӹ.
1442 и.
1442 и — XV курымын ижӹ.
1443 и.
1443 и — XV курымын ижӹ.
1444 и.
1444 и — XV курымын ижӹ.
1445 и.
1445 и — XV курымын ижӹ.
1446 и.
1446 и — XV курымын ижӹ.
1447 и.
1447 и — XV курымын ижӹ.
1448 и.
1448 и — XV курымын ижӹ.
1449 и.
1449 и — XV курымын ижӹ.
1450 и.
1450 и — XV курымын ижӹ.
1451 и.
1451 и — XV курымын ижӹ.
1452 и.
1452 и — XV курымын ижӹ.
1453 и.
1453 и — XV курымын ижӹ.
1454 и.
1454 и — XV курымын ижӹ.
1455 и.
1455 и — XV курымын ижӹ.
1456 и.
1456 и — XV курымын ижӹ.
1457 и.
1457 и — XV курымын ижӹ.
1458 и.
1458 и — XV курымын ижӹ.
1459 и.
1459 и — XV курымын ижӹ.
1460 и.
1460 и — XV курымын ижӹ.
1461 и.
1461 и — XV курымын ижӹ.
1462 и.
1462 и — XV курымын ижӹ.
1463 и.
1463 и — XV курымын ижӹ.
1464 и.
1464 и — XV курымын ижӹ.
1465 и.
1465 и — XV курымын ижӹ.
1466 и.
1466 и — XV курымын ижӹ.
1467 и.
1467 и — XV курымын ижӹ.
1468 и.
1468 и — XV курымын ижӹ.
1469 и.
1469 и — XV курымын ижӹ.
1470 и.
1470 и — XV курымын ижӹ.
1471 и.
1471 и — XV курымын ижӹ.
1472 и.
1472 и — XV курымын ижӹ.
1473 и.
1473 и — XV курымын ижӹ.
1474 и.
1474 и — XV курымын ижӹ.
1475 и.
1475 и — XV курымын ижӹ.
1476 и.
1476 и — XV курымын ижӹ.
1477 и.
1477 и — XV курымын ижӹ.
1478 и.
1478 и — XV курымын ижӹ.
1479 и.
1479 и — XV курымын ижӹ.
1480 и.
1480 и — XV курымын ижӹ.
1481 и.
1481 и — XV курымын ижӹ.
1482 и.
1482 и — XV курымын ижӹ.
1483 и.
1483 и — XV курымын ижӹ.
1484 и.
1484 и — XV курымын ижӹ.
1485 и.
1485 и — XV курымын ижӹ.
1486 и.
1486 и — XV курымын ижӹ.
1487 и.
1487 и — XV курымын ижӹ.
1488 и.
1488 и — XV курымын ижӹ.
1489 и.
1489 и — XV курымын ижӹ.
1490 и.
1490 и — XV курымын ижӹ.
1491 и.
1491 и — XV курымын ижӹ.
1492 и.
1492 и — XV курымын ижӹ.
1493 и.
1493 и — XV курымын ижӹ.
1494 и.
1494 и — XV курымын ижӹ.
1495 и.
1495 и — XV курымын ижӹ.
1496 и.
1496 и — XV курымын ижӹ.
1497 и.
1497 и — XV курымын ижӹ.
1498 и.
1498 и — XV курымын ижӹ.
1499 и.
1499 и — XV курымын ижӹ.
1500 и.
1500 и — XV курымын ижӹ.
1501 и.
1501 и — XVI курымын ижӹ.
1502 и.
1502 и — XVI курымын ижӹ.
1503 и.
1503 и — XVI курымын ижӹ.
1504 и.
1504 и — XVI курымын ижӹ.
1505 и.
1505 и — XVI курымын ижӹ.
1506 и.
1506 и — XVI курымын ижӹ.
1507 и.
1507 и — XVI курымын ижӹ.
1508 и.
1508 и — XVI курымын ижӹ.
1509 и.
1509 и — XVI курымын ижӹ.
1510 и.
1510 и — XVI курымын ижӹ.
1511 и.
1511 и — XVI курымын ижӹ.
1512 и.
1512 и — XVI курымын ижӹ.
1513 и.
1513 и — XVI курымын ижӹ.
1514 и.
1514 и — XVI курымын ижӹ.
1515 и.
1515 и — XVI курымын ижӹ.
1516 и.
1516 и — XVI курымын ижӹ.
1517 и.
1517 и — XVI курымын ижӹ.
1518 и.
1518 и — XVI курымын ижӹ.
1519 и.
1519 и — XVI курымын ижӹ.
1520 и.
1520 и — XVI курымын ижӹ.
1521 и.
1521 и — XVI курымын ижӹ.
1522 и.
1522 и — XVI курымын ижӹ.
1523 и.
1523 и — XVI курымын ижӹ.
1524 и.
1524 и — XVI курымын ижӹ.
1525 и.
1525 и — XVI курымын ижӹ.
1526 и.
1526 и — XVI курымын ижӹ.
1527 и.
1527 и — XVI курымын ижӹ.
1528 и.
1528 и — XVI курымын ижӹ.
1529 и.
1529 и — XVI курымын ижӹ.
1530 и.
1530 и — XVI курымын ижӹ.
1531 и.
1531 и — XVI курымын ижӹ.
1532 и.
1532 и — XVI курымын ижӹ.
1533 и.
1533 и — XVI курымын ижӹ.
1534 и.
1534 и — XVI курымын ижӹ.
1535 и.
1535 и — XVI курымын ижӹ.
1536 и.
1536 и — XVI курымын ижӹ.
1537 и.
1537 и — XVI курымын ижӹ.
1538 и.
1538 и — XVI курымын ижӹ.
1539 и.
1539 и — XVI курымын ижӹ.
1540 и.
1540 и — XVI курымын ижӹ.
1541 и.
1541 и — XVI курымын ижӹ.
1542 и.
1542 и — XVI курымын ижӹ.
1543 и.
1543 и — XVI курымын ижӹ.
1544 и.
1544 и — XVI курымын ижӹ.
1545 и.
1545 и — XVI курымын ижӹ.
1546 и.
1546 и — XVI курымын ижӹ.
1547 и.
1547 и — XVI курымын ижӹ.
1548 и.
1548 и — XVI курымын ижӹ.
1549 и.
1549 и — XVI курымын ижӹ.
1550 и.
1550 и — XVI курымын ижӹ.
1551 и.
1551 и — XVI курымын ижӹ.
1552 и.
1552 и — XVI курымын ижӹ.
1553 и.
1553 и — XVI курымын ижӹ.
1554 и.
1554 и — XVI курымын ижӹ.
1555 и.
1555 и — XVI курымын ижӹ.
1556 и.
1556 и — XVI курымын ижӹ.
1557 и.
1557 и — XVI курымын ижӹ.
1558 и.
1558 и — XVI курымын ижӹ.
1559 и.
1559 и — XVI курымын ижӹ.
1560 и.
1560 и — XVI курымын ижӹ.
1561 и.
1561 и — XVI курымын ижӹ.
1562 и.
1562 и — XVI курымын ижӹ.
1563 и.
1563 и — XVI курымын ижӹ.
1564 и.
1564 и — XVI курымын ижӹ.
1565 и.
1565 и — XVI курымын ижӹ.
1566 и.
1566 и — XVI курымын ижӹ.
1567 и.
1567 и — XVI курымын ижӹ.
1568 и.
1568 и — XVI курымын ижӹ.
1569 и.
1569 и — XVI курымын ижӹ.
1570 и.
1570 и — XVI курымын ижӹ.
1571 и.
1571 и — XVI курымын ижӹ.
1572 и.
1572 и — XVI курымын ижӹ.
1573 и.
1573 и — XVI курымын ижӹ.
1574 и.
1574 и — XVI курымын ижӹ.
1575 и.
1575 и — XVI курымын ижӹ.
1576 и.
1576 и — XVI курымын ижӹ.
1577 и.
1577 и — XVI курымын ижӹ.
1578 и.
1578 и — XVI курымын ижӹ.
1579 и.
1579 и — XVI курымын ижӹ.
1580 и.
1580 и — XVI курымын ижӹ.
1581 и.
1581 и — XVI курымын ижӹ.
1582 и.
1582 и — XVI курымын ижӹ.
1583 и.
1583 и — XVI курымын ижӹ.
1584 и.
1584 и — XVI курымын ижӹ.
1585 и.
1585 и — XVI курымын ижӹ.
1586 и.
1586 и — XVI курымын ижӹ.
1587 и.
1587 и — XVI курымын ижӹ.
1588 и.
1588 и — XVI курымын ижӹ.
1589 и.
1589 и — XVI курымын ижӹ.
1590 и.
1590 и — XVI курымын ижӹ.
1591 и.
1591 и — XVI курымын ижӹ.
1592 и.
1592 и — XVI курымын ижӹ.
1593 и.
1593 и — XVI курымын ижӹ.
1594 и.
1594 и — XVI курымын ижӹ.
1595 и.
1595 и — XVI курымын ижӹ.
1596 и.
1596 и — XVI курымын ижӹ.
1597 и.
1597 и — XVI курымын ижӹ.
1598 и.
1598 и — XVI курымын ижӹ.
1599 и.
1599 и — XVI курымын ижӹ.
1600 и.
1600 и — XVI курымын ижӹ.
1601 и.
1601 и — XVII курымын ижӹ.
1602 и.
1602 и — XVII курымын ижӹ.
1603 и.
1603 и — XVII курымын ижӹ.
1604 и.
1604 и — XVII курымын ижӹ.
1605 и.
1605 и — XVII курымын ижӹ.
1606 и.
1606 и — XVII курымын ижӹ.
1607 и.
1607 и — XVII курымын ижӹ.
1608 и.
1608 и — XVII курымын ижӹ.
1609 и.
1609 и — XVII курымын ижӹ.
1610 и.
1610 и — XVII курымын ижӹ.
1611 и.
1611 и — XVII курымын ижӹ.
1612 и.
1612 и — XVII курымын ижӹ.
1613 и.
1613 и — XVII курымын ижӹ.
1614 и.
1614 и — XVII курымын ижӹ.
1615 и.
1615 и — XVII курымын ижӹ.
1616 и.
1616 и — XVII курымын ижӹ.
1617 и.
1617 и — XVII курымын ижӹ.
1618 и.
1618 и — XVII курымын ижӹ.
1619 и.
1619 и — XVII курымын ижӹ.
1620 и.
1620 и — XVII курымын ижӹ.
1621 и.
1621 и — XVII курымын ижӹ.
1622 и.
1622 и — XVII курымын ижӹ.
1623 и.
1623 и — XVII курымын ижӹ.
1624 и.
1624 и — XVII курымын ижӹ.
1625 и.
1625 и — XVII курымын ижӹ.
1626 и.
1626 и — XVII курымын ижӹ.
1627 и.
1627 и — XVII курымын ижӹ.
1628 и.
1628 и — XVII курымын ижӹ.
1629 и.
1629 и — XVII курымын ижӹ.
1630 и.
1630 и — XVII курымын ижӹ.
1631 и.
1631 и — XVII курымын ижӹ.
1632 и.
1632 и — XVII курымын ижӹ.
1633 и.
1633 и — XVII курымын ижӹ.
1634 и.
1634 и — XVII курымын ижӹ.
1635 и.
1635 и — XVII курымын ижӹ.
1636 и.
1636 и — XVII курымын ижӹ.
1637 и.
1637 и — XVII курымын ижӹ.
1638 и.
1638 и — XVII курымын ижӹ.
1639 и.
1639 и — XVII курымын ижӹ.
1640 и.
1640 и — XVII курымын ижӹ.
1641 и.
1641 и — XVII курымын ижӹ.
1642 и.
1642 и — XVII курымын ижӹ.
1643 и.
1643 и — XVII курымын ижӹ.
1644 и.
1644 и — XVII курымын ижӹ.
1645 и.
1645 и — XVII курымын ижӹ.
1646 и.
1646 и — XVII курымын ижӹ.
1647 и.
1647 и — XVII курымын ижӹ.
1648 и.
1648 и — XVII курымын ижӹ.
1649 и.
1649 и — XVII курымын ижӹ.
1650 и.
1650 и — XVII курымын ижӹ.
1651 и.
1651 и — XVII курымын ижӹ.
1652 и.
1652 и — XVII курымын ижӹ.
1653 и.
1653 и — XVII курымын ижӹ.
1654 и.
1654 и — XVII курымын ижӹ.
1655 и.
1655 и — XVII курымын ижӹ.
1656 и.
1656 и — XVII курымын ижӹ.
1657 и.
1657 и — XVII курымын ижӹ.
1658 и.
1658 и — XVII курымын ижӹ.
1659 и.
1659 и — XVII курымын ижӹ.
1660 и.
1660 и — XVII курымын ижӹ.
1661 и.
1661 и — XVII курымын ижӹ.
1662 и.
1662 и — XVII курымын ижӹ.
1663 и.
1663 и — XVII курымын ижӹ.
1664 и.
1664 и — XVII курымын ижӹ.
1665 и.
1665 и — XVII курымын ижӹ.
1666 и.
1666 и — XVII курымын ижӹ.
1667 и.
1667 и — XVII курымын ижӹ.
1668 и.
1668 и — XVII курымын ижӹ.
1669 и.
1669 и — XVII курымын ижӹ.
1670 и.
1670 и — XVII курымын ижӹ.
1671 и.
1671 и — XVII курымын ижӹ.
1672 и.
1672 и — XVII курымын ижӹ.
1673 и.
1673 и — XVII курымын ижӹ.
1674 и.
1674 и — XVII курымын ижӹ.
1675 и.
1675 и — XVII курымын ижӹ.
1676 и.
1676 и — XVII курымын ижӹ.
1677 и.
1677 и — XVII курымын ижӹ.
1678 и.
1678 и — XVII курымын ижӹ.
1679 и.
1679 и — XVII курымын ижӹ.
1680 и.
1680 и — XVII курымын ижӹ.
1681 и.
1681 и — XVII курымын ижӹ.
1682 и.
1682 и — XVII курымын ижӹ.
1683 и.
1683 и — XVII курымын ижӹ.
1684 и.
1684 и — XVII курымын ижӹ.
1685 и.
1685 и — XVII курымын ижӹ.
1686 и.
1686 и — XVII курымын ижӹ.
1687 и.
1687 и — XVII курымын ижӹ.
1688 и.
1688 и — XVII курымын ижӹ.
1689 и.
1689 и — XVII курымын ижӹ.
1690 и.
1690 и — XVII курымын ижӹ.
1691 и.
1691 и — XVII курымын ижӹ.
1692 и.
1692 и — XVII курымын ижӹ.
1693 и.
1693 и — XVII курымын ижӹ.
1694 и.
1694 и — XVII курымын ижӹ.
1695 и.
1695 и — XVII курымын ижӹ.
1696 и.
1696 и — XVII курымын ижӹ.
1697 и.
1697 и — XVII курымын ижӹ.
1698 и.
1698 и — XVII курымын ижӹ.
1699 и.
1699 и — XVII курымын ижӹ.
1700 и.
1700 и — XVII курымын ижӹ.
1701 и.
1701 и — XVIII курымын ижӹ.
1702 и.
1702 и — XVIII курымын ижӹ.
1703 и.
1703 и — XVIII курымын ижӹ.
1704 и.
1704 и — XVIII курымын ижӹ.
1705 и.
1705 и — XVIII курымын ижӹ.
1706 и.
1706 и — XVIII курымын ижӹ.
1707 и.
1707 и — XVIII курымын ижӹ.
1708 и.
1708 и — XVIII курымын ижӹ.
1709 и.
1709 и — XVIII курымын ижӹ.
1710 и.
1710 и — XVIII курымын ижӹ.
1711 и.
1711 и — XVIII курымын ижӹ.
1712 и.
1712 и — XVIII курымын ижӹ.
1713 и.
1713 и — XVIII курымын ижӹ.
1714 и.
1714 и — XVIII курымын ижӹ.
1715 и.
1715 и — XVIII курымын ижӹ.
1716 и.
1716 и — XVIII курымын ижӹ.
1717 и.
1717 и — XVIII курымын ижӹ.
1718 и.
1718 и — XVIII курымын ижӹ.
1719 и.
1719 и — XVIII курымын ижӹ.
1720 и.
1720 и — XVIII курымын ижӹ.
1721 и.
1721 и — XVIII курымын ижӹ.
1722 и.
1722 и — XVIII курымын ижӹ.
1723 и.
1723 и — XVIII курымын ижӹ.
1724 и.
1724 и — XVIII курымын ижӹ.
1725 и.
1725 и — XVIII курымын ижӹ.
1726 и.
1726 и — XVIII курымын ижӹ.
1727 и.
1727 и — XVIII курымын ижӹ.
1728 и.
1728 и — XVIII курымын ижӹ.
1729 и.
1729 и — XVIII курымын ижӹ.
1730 и.
1730 и — XVIII курымын ижӹ.
1731 и.
1731 и — XVIII курымын ижӹ.
1732 и.
1732 и — XVIII курымын ижӹ.
1733 и.
1733 и — XVIII курымын ижӹ.
1734 и.
1734 и — XVIII курымын ижӹ.
1735 и.
1735 и — XVIII курымын ижӹ.
1736 и.
1736 и — XVIII курымын ижӹ.
1737 и.
1737 и — XVIII курымын ижӹ.
1738 и.
1738 и — XVIII курымын ижӹ.
1739 и.
1739 и — XVIII курымын ижӹ.
1740 и.
1740 и — XVIII курымын ижӹ.
1741 и.
1741 и — XVIII курымын ижӹ.
1742 и.
1742 и — XVIII курымын ижӹ.
1743 и.
1743 и — XVIII курымын ижӹ.
1744 и.
1744 и — XVIII курымын ижӹ.
1745 и.
1745 и — XVIII курымын ижӹ.
1746 и.
1746 и — XVIII курымын ижӹ.
1747 и.
1747 и — XVIII курымын ижӹ.
1748 и.
1748 и — XVIII курымын ижӹ.
1749 и.
1749 и — XVIII курымын ижӹ.
1750 и.
1750 и — XVIII курымын ижӹ.
1751 и.
1751 и — XVIII курымын ижӹ.
1752 и.
1752 и — XVIII курымын ижӹ.
1753 и.
1753 и — XVIII курымын ижӹ.
1754 и.
1754 и — XVIII курымын ижӹ.
1755 и.
1755 и — XVIII курымын ижӹ.
1756 и.
1756 и — XVIII курымын ижӹ.
1757 и.
1757 и — XVIII курымын ижӹ.
1758 и.
1758 и — XVIII курымын ижӹ.
1759 и.
1759 и — XVIII курымын ижӹ.
1760 и.
1760 и — XVIII курымын ижӹ.
1761 и.
1761 и — XVIII курымын ижӹ.
1762 и.
1762 и — XVIII курымын ижӹ.
1763 и.
1763 и — XVIII курымын ижӹ.
1764 и.
1764 и — XVIII курымын ижӹ.
1765 и.
1765 и — XVIII курымын ижӹ.
1766 и.
1766 и — XVIII курымын ижӹ.
1767 и.
1767 и — XVIII курымын ижӹ.
1768 и.
1768 и — XVIII курымын ижӹ.
1769 и.
1769 и — XVIII курымын ижӹ.
1770 и.
1770 и — XVIII курымын ижӹ.
1771 и.
1771 и — XVIII курымын ижӹ.
1772 и.
1772 и — XVIII курымын ижӹ.
1773 и.
1773 и — XVIII курымын ижӹ.
1774 и.
1774 и — XVIII курымын ижӹ.
1775 и.
1775 и — XVIII курымын ижӹ.
1776 и.
1776 и — XVIII курымын ижӹ.
1777 и.
1777 и — XVIII курымын ижӹ.
1778 и.
1778 и — XVIII курымын ижӹ.
1779 и.
1779 и — XVIII курымын ижӹ.
1780 и.
1780 и — XVIII курымын ижӹ.
1781 и.
1781 и — XVIII курымын ижӹ.
1782 и.
1782 и — XVIII курымын ижӹ.
1783 и.
1783 и — XVIII курымын ижӹ.
1784 и.
1784 и — XVIII курымын ижӹ.
1785 и.
1785 и — XVIII курымын ижӹ.
1786 и.
1786 и — XVIII курымын ижӹ.
1787 и.
1787 и — XVIII курымын ижӹ.
1788 и.
1788 и — XVIII курымын ижӹ.
1789 и.
1789 и — XVIII курымын ижӹ.
1790 и.
1790 и — XVIII курымын ижӹ.
1791 и.
1791 и — XVIII курымын ижӹ.
1792 и.
1792 и — XVIII курымын ижӹ.
1793 и.
1793 и — XVIII курымын ижӹ.
1794 и.
1794 и — XVIII курымын ижӹ.
1795 и.
1795 и — XVIII курымын ижӹ.
1796 и.
1796 и — XVIII курымын ижӹ.
1797 и.
1797 и — XVIII курымын ижӹ.
1798 и.
1798 и — XVIII курымын ижӹ.
1799 и.
1799 и — XVIII курымын ижӹ.
1800 и.
1800 и — XVIII курымын ижӹ.
1801 и.
1801 и — XIX курымын ижӹ.
1802 и.
1802 и — XIX курымын ижӹ.
1803 и.
1803 и — XIX курымын ижӹ.
1804 и.
1804 и — XIX курымын ижӹ.
1805 и.
1805 и — XIX курымын ижӹ.
1806 и.
1806 и — XIX курымын ижӹ.
1807 и.
1807 и — XIX курымын ижӹ.
1808 и.
1808 и — XIX курымын ижӹ.
1809 и.
1809 и — XIX курымын ижӹ.
1810 и.
1810 и — XIX курымын ижӹ.
1811 и.
1811 и — XIX курымын ижӹ.
1812 и.
1812 и — XIX курымын ижӹ.
1813 и.
1813 и — XIX курымын ижӹ.
1814 и.
1814 и — XIX курымын ижӹ.
1815 и.
1815 и — XIX курымын ижӹ.
1816 и.
1816 и — XIX курымын ижӹ.
1817 и.
1817 и — XIX курымын ижӹ.
1818 и.
1818 и — XIX курымын ижӹ.
1819 и.
1819 и — XIX курымын ижӹ.
1820 и.
1820 и — XIX курымын ижӹ.
1821 и.
1821 и — XIX курымын ижӹ.
1822 и.
1822 и — XIX курымын ижӹ.
1823 и.
1823 и — XIX курымын ижӹ.
1824 и.
1824 и — XIX курымын ижӹ.
1825 и.
1825 и — XIX курымын ижӹ.
1826 и.
1826 и — XIX курымын ижӹ.
1827 и.
1827 и — XIX курымын ижӹ.
1828 и.
1828 и — XIX курымын ижӹ.
1829 и.
1829 и — XIX курымын ижӹ.
1830 и.
1830 и — XIX курымын ижӹ.
1831 и.
1831 и — XIX курымын ижӹ.
1832 и.
1832 и — XIX курымын ижӹ.
1833 и.
1833 и — XIX курымын ижӹ.
1834 и.
1834 и — XIX курымын ижӹ.
1835 и.
1835 и — XIX курымын ижӹ.
1836 и.
1836 и — XIX курымын ижӹ.
1837 и.
1837 и — XIX курымын ижӹ.
1838 и.
1838 и — XIX курымын ижӹ.
1839 и.
1839 и — XIX курымын ижӹ.
1840 и.
1840 и — XIX курымын ижӹ.
1841 и.
1841 и — XIX курымын ижӹ.
1842 и.
1842 и — XIX курымын ижӹ.
1843 и.
1843 и — XIX курымын ижӹ.
1844 и.
1844 и — XIX курымын ижӹ.
1845 и.
1845 и — XIX курымын ижӹ.
1846 и.
1846 и — XIX курымын ижӹ.
1847 и.
1847 и — XIX курымын ижӹ.
1848 и.
1848 и — XIX курымын ижӹ.
1849 и.
1849 и — XIX курымын ижӹ.
1850 и.
1850 и — XIX курымын ижӹ.
1851 и.
1851 и — XIX курымын ижӹ.
1852 и.
1852 и — XIX курымын ижӹ.
1853 и.
1853 и — XIX курымын ижӹ.
1854 и.
1854 и — XIX курымын ижӹ.
1855 и.
1855 и — XIX курымын ижӹ.
1856 и.
1856 и — XIX курымын ижӹ.
1857 и.
1857 и — XIX курымын ижӹ.
1858 и.
1858 и — XIX курымын ижӹ.
1859 и.
1859 и — XIX курымын ижӹ.
1860 и.
1860 и — XIX курымын ижӹ.
1861 и.
1861 и — XIX курымын ижӹ.
1862 и.
1862 и — XIX курымын ижӹ.
1863 и.
1863 и — XIX курымын ижӹ.
1864 и.
1864 и — XIX курымын ижӹ.
1865 и.
1865 и — XIX курымын ижӹ.
1866 и.
1866 и — XIX курымын ижӹ.
1867 и.
1867 и — XIX курымын ижӹ.
1868 и.
1868 и — XIX курымын ижӹ.
1869 и.
1869 и — XIX курымын ижӹ.
1870 и.
1870 и — XIX курымын ижӹ.
1871 и.
1871 и — XIX курымын ижӹ.
1872 и.
1872 и — XIX курымын ижӹ.
1873 и.
1873 и — XIX курымын ижӹ.
1874 и.
1874 и — XIX курымын ижӹ.
1875 и.
1875 и — XIX курымын ижӹ.
1876 и.
1876 и — XIX курымын ижӹ.
1877 и.
1877 и — XIX курымын ижӹ.
1878 и.
1878 и — XIX курымын ижӹ.
1879 и.
1879 и — XIX курымын ижӹ.
1880 и.
1880 и — XIX курымын ижӹ.
1881 и.
1881 и — XIX курымын ижӹ.
1882 и.
1882 и — XIX курымын ижӹ.
1883 и.
1883 и — XIX курымын ижӹ.
1884 и.
1884 и — XIX курымын ижӹ.
1885 и.
1885 и — XIX курымын ижӹ.
1886 и.
1886 и — XIX курымын ижӹ.
1887 и.
1887 и — XIX курымын ижӹ.
1888 и.
1888 и — XIX курымын ижӹ.
1889 и.
1889 и — XIX курымын ижӹ.
1890 и.
1890 и — XIX курымын ижӹ.
1891 и.
1891 и — XIX курымын ижӹ.
1892 и.
1892 и — XIX курымын ижӹ.
1893 и.
1893 и — XIX курымын ижӹ.
1894 и.
1894 и — XIX курымын ижӹ.
1895 и.
1895 и — XIX курымын ижӹ.
1896 и.
1896 и — XIX курымын ижӹ.
1897 и.
1897 и — XIX курымын ижӹ.
1898 и.
1898 и — XIX курымын ижӹ.
1899 и.
1899 и — XIX курымын ижӹ.
1900 и.
1900 и — XIX курымын ижӹ.
1901 и.
1901 и — XX курымын ижӹ.
1902 и.
1902 и — XX курымын ижӹ.
1903 и.
1903 и — XX курымын ижӹ.
1904 и.
1904 и — XX курымын ижӹ.
1905 и.
1905 и — XX курымын ижӹ.
1906 и.
1906 и — XX курымын ижӹ.
1907 и.
1907 и — XX курымын ижӹ.
1908 и.
1908 и — XX курымын ижӹ.
1909 и.
1909 и — XX курымын ижӹ.
1910 и.
1910 и — XX курымын ижӹ.
1911 и.
1911 и — XX курымын ижӹ.
1912 и.
1912 и — XX курымын ижӹ.
1913 и.
1913 и — XX курымын ижӹ.
1914 и.
1914 и — XX курымын ижӹ.
1915 и.
1915 и — XX курымын ижӹ.
1916 и.
1916 и — XX курымын ижӹ.
1917 и.
1917 и — XX курымын ижӹ.
1918 и.
1918 и — XX курымын ижӹ.
1919 и.
1919 и — XX курымын ижӹ.
1920 и.
1920 и — XX курымын ижӹ.
1921 и.
1921 и — XX курымын ижӹ.
1922 и.
1922 и — XX курымын ижӹ.
1923 и.
1923 и — XX курымын ижӹ.
1924 и.
1924 и — XX курымын ижӹ.
1925 и.
1925 и — XX курымын ижӹ.
1926 и.
1926 и — XX курымын ижӹ.
1927 и.
1927 и — XX курымын ижӹ.
1928 и.
1928 и — XX курымын ижӹ.
1929 и.
1929 и — XX курымын ижӹ.
1930 и.
1930 и — XX курымын ижӹ.
1931 и.
1931 и — XX курымын ижӹ.
1932 и.
1932 и — XX курымын ижӹ.
1933 и.
1933 и — XX курымын ижӹ.
1934 и.
1934 и — XX курымын ижӹ.
1935 и.
1935 и — XX курымын ижӹ.
1936 и.
1936 и — XX курымын ижӹ.
1937 и.
1937 и — XX курымын ижӹ.
1938 и.
1938 и — XX курымын ижӹ.
1939 и.
1939 и — XX курымын ижӹ.
1940 и.
1940 и — XX курымын ижӹ.
1941 и.
1941 и — XX курымын ижӹ.
1942 и.
1942 и — XX курымын ижӹ.
1943 и.
1943 и — XX курымын ижӹ.
1944 и.
1944 и — XX курымын ижӹ.
1945 и.
1945 и — XX курымын ижӹ.
1946 и.
1946 и — XX курымын ижӹ.
1947 и.
1947 и — XX курымын ижӹ.
1948 и.
1948 и — XX курымын ижӹ.
1949 и.
1949 и — XX курымын ижӹ.
1950 и.
1950 и — XX курымын ижӹ.
1951 и.
1951 и — XX курымын ижӹ.
1952 и.
1952 и — XX курымын ижӹ.
1953 и.
1953 и — XX курымын ижӹ.
1954 и.
1954 и — XX курымын ижӹ.
1955 и.
1955 и — XX курымын ижӹ.
1956 и.
1956 и — XX курымын ижӹ.
1957 и.
1957 и — XX курымын ижӹ.
1958 и.
1958 и — XX курымын ижӹ.
1959 и.
1959 и — XX курымын ижӹ.
1960 и.
1960 и — XX курымын ижӹ.
1961 и.
1961 и — XX курымын ижӹ.
1962 и.
1962 и — XX курымын ижӹ.
1963 и.
1963 и — XX курымын ижӹ.
1964 и.
1964 и — XX курымын ижӹ.
1965 и.
1965 и — XX курымын ижӹ.
1966 и.
1966 и — XX курымын ижӹ.
1967 и.
1967 и — XX курымын ижӹ.
1968 и.
1968 и — XX курымын ижӹ.
1969 и.
1969 и — XX курымын ижӹ.
1970 и.
1970 и — XX курымын ижӹ.
1971 и.
1971 и — XX курымын ижӹ.
1972 и.
1972 и — XX курымын ижӹ.
1973 и.
1973 и — XX курымын ижӹ.
1974 и.
1974 и — XX курымын ижӹ.
1975 и.
1975 и — XX курымын ижӹ.
1976 и.
1976 и — XX курымын ижӹ.
1977 и.
1977 и — XX курымын ижӹ.
1978 и.
1978 и — XX курымын ижӹ.
1979 и.
1979 и — XX курымын ижӹ.
1980 и.
1980 и — XX курымын ижӹ.
1981 и.
1981 и — XX курымын ижӹ.
1982 и.
1982 и — XX курымын ижӹ.
1983 и.
1983 и — XX курымын ижӹ.
1984 и.
1984 и — XX курымын ижӹ.
1985 и.
1985 и — XX курымын ижӹ.
1986 и.
1986 и — XX курымын ижӹ.
1987 и.
1987 и — XX курымын ижӹ.
1988 и.
1988 и — XX курымын ижӹ.
1989 и.
1989 и — XX курымын ижӹ.
1990 и.
1990 и — XX курымын ижӹ.
1991 и.
1991 и — XX курымын ижӹ.
1992 и.
1992 и — XX курымын ижӹ.
1993 и.
1993 и — XX курымын ижӹ.
1994 и.
1994 и — XX курымын ижӹ.
1995 и.
1995 и — XX курымын ижӹ.
1996 и.
1996 и — XX курымын ижӹ.
1997 и.
1997 и — XX курымын ижӹ.
1998 и.
1998 и — XX курымын ижӹ.
1999 и.
1999 и — XX курымын ижӹ.
2000 и.
2000 и — XXI курымын ижӹ.
2001 и.
2001 и — XXI курымын ижӹ.
2002 и.
2002 и — XXI курымын ижӹ.
2003 и.
2003 и — XXI курымын ижӹ.
2004 и.
2004 и — XXI курымын ижӹ.
2005 и.
2005 и — XXI курымын ижӹ.
2006 и.
2006 и — XXI курымын ижӹ.
2007 и.
2007 и — XXI курымын ижӹ.
2008 и.
2008 и — XXI курымын ижӹ.
2009 и.
2009 и — XXI курымын ижӹ.
2010 и.
2010 и — XXI курымын ижӹ.
2011 и.
2011 и — XXI курымын ижӹ.
2012 и.
2012 и — XXI курымын ижӹ.
2013 и.
2013 и — XXI курымын ижӹ.
2014 и.
2014 и — XXI курымын ижӹ.
Ти ин февральын Сочиштӹ Тел Олипмпиады эртен дӓ мартын Руш Эл Украинын Крым ошмаоты нержӹм аннексируен.
Майын Кырык Мары район вуйлалтышеш Сеюш Васлим шагалтымы.
2015 и.
2015 и — XXI курымын ижӹ.
Сеюшов, Василий Самсонович.
Сеюшов, Василий Самсонович, кырык марла Сеюш Васли - Кырык мары кымдемӹн вуйлатышыжы. Тышнал солаэш шачын.
Дональд Дак.
До́нальд Фаунтлерой Дак () — Walt Disney киностудин мультфилмвлӓн персонажшы. Дональд — ош цӹреӓн озы лыды. Дональдын шачмы кечешӹжӹ — 9 июнь 1934 и шотлалтеш. Ти кечӹн пӹтӓриш гӓнӓ «Изи ышан цӹвӹ» "(«The Wise Little Hen»)" кӹтӹк кино лӓктӹн.
Трояны.
Трояны — сола Польшышты. 2014-шы ин тӹштӹ 490 эдем ӹлен.
Кохтла-Йӓрве.
Кохтла-Йӓрве; 1946 и годшен). Эстонин нӹлӹмшӹ кого халажы. 2013-шы ин халашты 36 377 эдем ӹлен.
Раквере.
Ра́квере (), немӹцлӓ лӹмжӹ Везенберг () — хала йыдпел Эстоништӹ, Лӓӓне-Вирумаа, кымдемӹн администраци покшалжы. Ӹлӹзӹ шот доно Эстонин кудымшы халажы. Ракверештӹ 16 580 ӹлӹзӹ (2010).
Алавӓрӓш.
Гнездо подвида ("Accipiter g. gentilis")
Ястреб-тетеревятник () — хищная птица рода ястребов семейства ястребиных, широко распространённая в Европе, Азии и Северной Америке.
Выру.
Вы́ру (, — хала Эстоништӹ Вырумаа уездӹн покшал администраци халажы.
Халан историжӹ.
Выру халан шачмы кечешӹжӹ 21 август 1784 и шотлалтеш, кынам Лифляндин генерал-губернаторжы халам ӹштӹмӹ гишӓн указым сирен.
Ӹлӹзӹ шот.
2012-шы ин халашты 46953 ӹлӹзӹ ылын.
Валга.
Халан мэрижӹ
Халан тӹнг библиотекӹжӹ
Кечӹвалвел Эстоништӹ хала. Халашты 2012- шы ин12539 эдем ӹлен.
Выртсйӓрв йӓр бассейныш пырышы Педели сирӹштӹ вӓрлӓнӓ.
Бремен хала музыкантвлӓ.
Бремен хала музыкантвлӓ- () Гримм шӱмбелвлӓн ямакышты.
Ямангаш школ.
Ямангаш школ. Кырык сирӹштӹш Ямангаш сола школ. Школым 1899-шӹ ин пачмы.
Пайскырык школ.
Пайскырык школ. Кырык сирӹштӹш Пайскырык сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы.
Кого Шошмар школ.
Кого Шошмар школ. Кырык сирӹштӹш Кого Шошмар (Кӓтӓ Шошмар) сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы.
Виловат школ.
Виловат школ. Кырык сирӹштӹш Виловат сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы.
Яштуга школ.
Яштуга школ. Кырык сирӹштӹш Яштуга сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы, ????-шы ин питӹрӹмӹ.
Солаволкы школ.
Солаволкы школ. Кырык сирӹштӹш Ӱл Солаволкы сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы, ????-шы ин питӹрӹмӹ.
Пертюк школ.
Пертюк школ. Кырык сирӹштӹш Пертюк сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы, ????-шы ин питӹрӹмӹ.
Микрӓк школ.
Микрӓк школ. Кырык сирӹштӹш Микрӓк сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы.
Картук школ.
Картук школ. Кырык сирӹштӹш Картук сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы.
Пӹзӹкныр школ.
Пӹзӹкныр школ. Кырык сирӹштӹш Пӹзӹкныр сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы.
Эмӓнсола школ.
Эмӓнсола школ. Кырык сирӹштӹш Эмӓн сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы.
Пӧртныр школ.
Пӧртныр школ. Кырык сирӹштӹш Пӧртныр сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы, ????-шы ин питӹрӹмӹ.
Пистерлӓ школ.
Пистерлӓ школ. Кырык сирӹштӹш Пистерлӓ сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы.
Кожваж школ.
Кожваж школ. Кырык сирӹштӹш Кожваж сола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы, ????-шы ин питӹрӹмӹ.
Изи Шӹндӹр школ.
Изи Шӹндӹр школ - Кырык сирӹштӹш Изи Шӹндӹр сола школ. Школым 28:шӹ январьын 1822-ши ин пачмы, ????-шы ин питӹрӹмӹ. Вес солаш ваштымы.
Изӓрня школ.
Изӓрня школ. Суасламары Моргауш кымдемӹштӹш Изӓрня когосола школ. Школым ????-шӹ ин пачмы.
Паратмар школ.
Паратмар школ - Кырык сирӹштӹш Паратмар сола школ. Школым 1822-шы ин пачмы, ????-шы ин питӹрӹмӹ.
Арде школ.
Арде школ - Кожла сирӹштӹш Арде сола школ. Школым -шы ин пачмы.
Йӱксӓр школ.
Йӱксӓр школ - Арде школ - Кожла сирӹштӹш Йӱксӓр сола школ. Школым ????-шы ин пачмы.
Йылйӓл школ.
Йылйӓл школ - - Кырык сирӹштӹш Йылйӓл сола школ. Школым -шы ин пачмы.
Пӹнгельйӓл школ.
Пӹнгельйӓл школ - Кырык сирӹштӹш Кӱшӹл Пӹнгельйӓл сола школ. Школым -шы ин пачмы.
Маарду.
Ма́арду () — Эстонин Харьюмаа кымдемӹштӹш хала.
Ӹлӹзӹ шот — 16,5 тӹжем эдем (2010), 17,1 тӹжем (2012).
Силламӓэ.
Си́лламӓэ () — Эстонин Ида-Вирумаа кымдемӹштӹш индустри хала.
Хаапсалу.
Ха́апсалу (, (,) - Эстонин Лӓӓнемаа кымдемӹштӹш хала. Эстон йӹлмӹ гӹц сӓрӓш гӹнь, тидӹ Шапкилӓм анжыкта.
2012-шы ин халашты 10165 ӹлӹзӹ ылын.
Айзкраукле.
А́йзкраукле () — Латвиштӹ хала Айзкраукле кымдемӹн административ покшалжы. Ӹлӹзӹ шот - 8,9 тӹжем эдем (2004 и).
Рига гӹц 87 уштыш кечӹвӓлвел-ирвелнӹ Даугава йогы сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Айзкраукле кӹртнигорны станци.
Литва халавлӓ.
Литвашты кым йиш ӹлем тип улы: халавлӓ, Изи ӹлӹмӹ вӓрвлӓ (; изи халавлӓ) дӓ солавлӓ ()
Хала статусым Литва Республикын Сеймжӹ пуа. Кыды ӹлӹмӹ вӓржӹ курорт статусан. Литван Статистика Департамент семӹнь 2009-шӹ ин 103 хала ылын.
Алитус.
Али́тус, Алиту́с (,) — Литван кечӹвӓлвелнӹ Дзукияшты хала. Алитус кымдем администртив покшал. Литвашты кудымшы кого хала.
Украина.
Украинӹштӹ 2014 ин 1-шӹ январеш 460 хала, 885 посёлок дӓ 28 397 сола йиш ӹлем ылын.
Украинӹн сек кого халажы, вуйхала — Киев.
Ӹлӹзӹвла гӹц 69 % халавлаштӹ ӹла (2014 и).
Украинӹн кого халавлӓжӹ (ӹлызӹ шот 2001-шӹ ин)
Ӹлӹзӹ шот доно кого халавлӓ.
Йори областьвлӓн покшалвлӓштӹм, Крым автономи республикын вуйхалажым дӓ Севастополь халам анжыктымы.
Йыхви.
Йы́хви () — Эстонин йыдпел-ирвелнӹш хала, Ида-Вирумаа кымдемӹн покшалжы.
Таллинн гӹц 160 дӓ Нарва гӹц 50 уштыш нӓрӹ. Статистикы семӹнь 2014-шӹ ин халашты 12 355 эдем ӹлен.
Ровно.
Ровно () – Украинӹштӹ хала. Ровно областьын покшал вӓржӹ. 2005-шӹ ин 247 870 эдем ӹлен.
Валгыды Петӹр дон Павылын костёл, 1934-шӹ и
У готика стилян костёл. 1858-шӹ и.
17 Пӧрт Петлюра ӧл. 17
Cmentarz 182 żołnierzy polskich z 1920 r. w Równem1920-шы ин 182 поляк салтакын шӹгерлӓ
Иглесиас, Хулио.
Ху́лио Хосе́ Игле́сиас де ла Куэ́ва (; 23 сентябрь 1943, Мадрид) — испан мырызы.
Айзпуриетэ, Аманда.
Аманда Айзпуриетэ (, Юрмала) – латви поэтесса.
Биографижӹ.
Ригышты 1956-шӹ ин Юрмалышты, Рига лишнӹ шачын. Латви унивeрситeтӹн философи факультeтӹштӹ тымень пӹтäрeн. Риган унивeрситeтӹн философи факультeтшӹм пӹтäрeн. Москвашты Сӹлнӹшая институтышты (Литературный институт) тыменьӹн.
Сӹлнӹшая пäшäжӹ.
Ӹшке лирикӹжӹ гӹц пасна, тенгеок Ахматован, Тракльын, Бродскин лыдышвлäштӹм, Кафкан, В. Вулфын, К.Кизин, Дж.Апдайкын прозыштым латыш йӹлмӹш сäрен.
Харьков.
Ха́рьков () — Украинын кокшы кого халажы, Харьков областьын административ покшалжы. 2014-шӹ ин халашты 1 451 132 ӹлӹзӹ ылын.
Смирнова, Агата Николаевна.
Смирнова, Агата Николаевна - кырык мары мырызы. Туан халыкнан семвлӓжым, джаз гач интерпретируя.
Кукугынзалаванды.
Кукугынзалаванды - () — астра йыхыш пырышы шукы иӓш шуды кушкыш.
Ти пеледӹшӹн лӹмжӹ кок шамак гӹц шалга дӓ семантикыжы доно пиш яжон ӹшке гишӓнжӹ келесӓ: куку+кынзалаванды. Тенгеок эче кым шамакеш шелӓш лиэш: куку+кынзала дӓ панды.
Одесса.
Оде́сса (,) — хала Украинышты. Одесса областьын административ покшалжы. 2014-шӹ ин май тӹлзӹн Одессышты 1 015105 эдем ӹлен.
Молдави.
Молдавин гербшӹ.
Молдави картышты
Молда́ви - (), официал лӹмжӹ — Респу́блика Молдо́ва (). Пысмӓнжӹм Украина дӓ Румыни доно кыча.
2014-шӹ ин cӓндӓлӹкӹштӹ 3,558 миллион эдем ӹлен. Вуйхала вуйхалажы - Кишинӧв.
Монголи.
Монго́ли (, 25px) — Покшал Ази кугижӓнӹш. Пӹсмӓнжӹм Руш Эл дӓ Китӓй Халык Республика доно кыча. Кымдецшӹ — 1 564 116 км². 2010-шы ин 2,8 млн эдем ӹлен.
Черемисово.
Черемисово (Курск область) - хала сӹнӓн кого сола Курск областьышты.
Черемис вӹд вилмӓшвлӓ.
Черемис вӹд вилмӓшвлӓ, «Яратымаш» вӹд вилмӓш
Череми́с вӹд вилмӓшвлӓ (,) Кок-Асан кырыкышты Белогорск районышты Крым Республикышты вӓрлӓнӓт. Кырыквлӓ вӹлец йогышы Кучук-Карасу ӓнгӹр ти вӹд вилмӓшвлӓм шачыкта. Кӓнгӹжӹм ти ӓнгӹр кошка, но кынам юрвлӓ юрыт, вӹд шукемеш да пӹсын йогаш тӹнгӓлеш.
Черемис (сола).
«Черемис (сола)» - сола Ковылкин районышты Мордови Республикышты. Почты индексшы: 431330.
Черемискино.
Черемискино (Кострома область) - сола Красносельски районышты Кострома областьышты. 53 ӹлӹзӹ.
Черемиска (Угарман область).
Черемиска — сола Угарман областьын Лысково районышты. Почта индекс: 606212.
Черемиска (Свердловск область).
Черемиска, тенгеок Черемисское - сола, Екатеринбург гӹц йыдпел монгырыш 92 уштыш.
Черемис сӱӓн.
Черемис сӱӓн - Николай Фешин (, Азан — 5 октябрь 1955, Санта-Моника, Калифорнии доно 1908-шы ин вазымы картин.
Фешин, Николай Иванович.
Фе́шин, Никола́й Ива́нович (, Азан — 5 октябрь 1955, Санта-Моника, Калифорнии - руш артньык. 1908-шӹ ин вазымы Черемис сӱӓн картинжӹ сек пӓлӹмӹ ылеш.
Норвеги.
Норвеги (официал лӹмжӹ "Норвеги кугижӓ кымдем"; норвеглӓ Norge тенгеок Kongeriket Norge [Bokmål] дон Noreg тенгеок Kongeriket Noreg [Nynorsk]) — Йыдвел Европыштыш дӓ Скандинавиштӹш кугижӓнӹш (сӓндӓлӹк). Вадывелнӹ Швеци, Финлянди дӓ Россий доно пӹсмӓным кыча. 2019-шы ин тӹштӹ 5,367,580 эдем ӹлен. Сӓндӓлӹкӹн территорижӹ 385,207 км². Вуйхалажы Осло.
Тромсӧ.
Тромсӧ (норвеглӓ Tromsø; йыдвел саамла Romsa; квенлӓ Tromssa) — Йыдвел Норвегин халажы дӓ Тромс провинцин административ покшалжы. Норвегиштӹ кого халавлӓ логӹц 9-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2012-шы ин тӹштӹ 71 590 эдем ӹлен. Халан территорижӹ 2,520.11 км².
Хала лӹмӹн этимологижӹ датчанла «Trums» (Тромсӧ ошмаоты) дон «ø» (ошмаоты) шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ.
Т
Йыдвел Норвеги.
Йыдвел Норвеги (норвеглӓ Nord-Norge [Bokmål] дон Nord-Noreg [Nynorsk]; йыдвел саамла Davvi-Norga) — Норвегин йыдвел регионжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 462,908 эдем ӹлен. Регионын территорижӹ 112,951 км². Провинцивлӓжӹ (фӱльке) Нурланн, Тромс, Финнмарк.
Угарман область халавлӓ.
Областьышты 28 хала дон хала сынан кого солавла (*поселок).
Кечӹвӓлвел Родези.
Кечӹвӓлвел Родези (англла Southern Rhodesia) — Кечӹвӓлвел Африкыштыш Кого Британин колонижӹ (1923-шы дон 1980-шӹ ивлӓ). Кӹзӹтшӹ Зимбабве. 1904-шӹ ин тӹштӹ 605,764 эдем ӹлен. Колонин территорижӹ 372,518 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Хараре.
Ирланди.
Ирланди (официал лӹмжӹ "Ирланди Республик"; ирландла Éire тенгеок Poblacht na hÉireann; англла Ireland тенгеок Republic of Ireland) — Йыдвел Европыштыш ошмаоты кугижӓнӹш (сӓндӓлӹк). 2014-шӹ ин тӹштӹ 4,609,600 эдем ӹлен. Сӓндӓлӹкӹн территорижӹ 70,273 км². Вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Дублин.
Зоненфельд, Йосеф.
Йосеф Зоненфельд (; 1929-шӹ и — декабрь 2014) — Американ идиш йӹлмӹлӓ попышы географ дӓ Техас университетӹн Аляскын географи дон алеут дӓ инюпиак культурывлӓн эмиритус-профессоржы.
Анкер, Петер.
Петер Анкер (норвеглӓ Peter Anker; 31-шӹ июль 1744-шӹ и, Халден — 17-шӹ апрель 1832-шы и, Осло) — Норвегин дипломат дӓ колонизаторжы.
Хаакансон, Свен.
Свен Хаакансон (англла Sven Haakanson, Jr.; 1967-шӹ и) — Американ алютик йӹлмӹлӓ попышы антрополог, эскимолог дӓ Аляскышты Кадьяк халан Алютик музейӹн тошты исполнительный директоржы. Ӓтяжӹ (дӓ тьоскажы) алютик (сугпиак) эскимос лидер. Вашингтон университетӹн алютик культурын доцентжы. Бӧрка музейӹн кураторжы. Мак-Артур стипенди премин лауреатшы.
ТаллМаунтин, Мэри.
Мэри ТаллМаунтин (англла Mary TallMountain, лачокла лӹмжӹ Mary Demoski; 19-шӹ июнь 1918-шӹ и, Нулато, Аляска — 2-шы сентябрь1994-шӹ и, Петалума, Калифорни) — Американ коюкон йӹлмӹлӓ попышы поэт, сирӹзӹ дӓ учительница. Авӓжӹ (Mary Joe Demoski) коюкон-руш, ӓтяжӹ (Clem Stroupe) шотланд-ирланд.
Карло, Польдине.
Польдине Карло (англла Poldine Carlo, лачокла лӹмжӹ Poldine Demoski; 5-шӹ декабрь 1920-шы и, Нулато, Аляска) — Американ коюкон йӹлмӹлӓ попышы сирӹзӹ дӓ учительница. Авӓжӹ Anna Stickman, ӓтяжӹ Joseph Stickman. Цилӓжӹ кӓндӓкшӹ эргӓш дон ӹдӹрӓш улы: William Jr., Kenneth (Kenny), Walter, Glenn (Manny), Dorothy, Lucy, Kathleen, Stewart.
Карло-Кендалл, Кэтлин.
Кэтлин Карло-Кендалл (англла Kathleen Carlo-Kendall; Танана, Аляска) — Американ коюкон йӹлмӹлӓ попышы профессиональный резчица. Авӓжӹ коюкон атабаск Польдине Карло, ӓтяжӹ американ William "Bill" Carlo.
Азан.
Азан (татарла Казан, Qazan; рушла Казань) — Татарстанын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Йыл тӹрӹштӹ вӓрлӓнӓ. Халан территорижӹ: 425.3 км². 2013-шы ин тӹштӹ 1,176,187 эдем ӹлен.
Калифорнски, Петер.
Петер Калифорнски (англла Peter Kalifornsky, "Uncle Pete"; 12-шы октябрь 1911-шӹ и, Калифорнски, Аляска – 5-шӹ июнь 1993-шы и, Никиски, Аляска) — Американ Кенай халашты атабаск дена’ина йӹлмӹлӓ попышы сирӹзӹ дӓ этнограф.
Бергсланд, Кнут.
Кнут Бергсланд (норвеглӓ Knut Bergsland; 7-шӹ март 1914-шӹ и, Осло — 9-шӹ июль 1998-шӹ и, Осло, Норвеги) — норвег йӹлмӹзӹ, Осло университетӹн саам дӓ эскимос-алеут йӹлмӹвлӓн профессоржы.
Финап-Риордан, Энн.
Энн Финап-Риордан (англла Ann Fienup-Riordan; 13-шы октябрь 1948-шӹ и, Денвер (Колорадо)) — Американ культур антрополог дӓ Мичиган дон Чикаго университетӹн Аляскын юпик культурын профессоржы. Анкориджиш ӹлӓш ванжен.
Фортескью, Майкл.
Майкл Дэвид Фортескью (англла Michael David Fortescue; 8-шӹ август 1946-шы и, Кого Британи) — британи йӹлмӹзӹ, Копенгаген университетӹн чукот дӓ эскимос-алеут йӹлмӹвлӓн профессоржы.
Краусс, Майкл.
Майкл Краусс (англла Michael E. Krauss; 15-шӹ август 1934-шӹ и, Осло — 9-шӹ июль 1998-шӹ и, Осло, Норвеги) — Американ йӹлмӹзӹ, АляскыштыФэрбенкс университетӹн на-дене (тлингит-эяк-атабаск) дӓ эскимос-алеут йӹлмӹвлӓн эмиритус-профессоржы.
Меновщиков, Георгий Алексеевич.
Георгий Алексеевич Меновщиков (25-шӹ декабрь 1911-шӹ и, Благовещенск — 18-шӹ февраль 1991-шӹ и, Ленинград) — руш йӹлмӹзӹ, фольклорист дӓ эскимос-алеут йӹлмӹвлӓн докторжы.
Нортуэст-Арктик.
Нортуэст-Арктик (англла Northwest Arctic Borough) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын борожы. Нортуэст-Арктикӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Коцебу. Борон территорижӹ: 105,539 км² (мӱлӓндӹжӹ 92,134 км² доно вӹджӹ 13,406 км²). 2010-шы ин тӹштӹ 7,523 эдем ӹлен.
Норт-Слоуп (боро).
Норт-Слоуп (англла North Slope Borough) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыдвел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын борожы. Норт-Слоупын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Барроу. Борон территорижӹ: 245,521 км² (мӱлӓндӹжӹ 229,719 км² доно вӹджӹ 15,802 км²). 2010-шы ин тӹштӹ 9,430 эдем ӹлен.
Абботина.
Абботина () — карпвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Азиштӹ (Китай, Корей, Япони, Вьетнам) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кол. Цилӓжӹ 6 йиш тӹрлӹ абботина улы.
Данио.
Данио () — карпвлӓн йиш группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ аквариум кол. Цилӓжӹ 28 йиш тӹрлӹ данио улы.
Микрорасбора.
Микрорасбора () — карпвлӓн йиш группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Таиланд, Мьянма, Китай) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ микрорасбора улы.
Псевдорасбора.
Псевдорасбора () — карпвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Азиштӹ (Китай, Корей, Япони, Сибирь) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ аквариум кол. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ псевдорасбора улы.
Пунтиус.
Пунтиус () — карпвлӓн йиш группыш пырышы кечӹвӓл дон кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ аквариум кол. Цилӓжӹ 56 йиш тӹрлӹ пунтиус улы.
Расбора.
Расбора () — карпвлӓн йиш группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ дӓ Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ аквариум кол. Цилӓжӹ 83 йиш тӹрлӹ расбора улы.
Токсабрамис.
Токсабрамис () — карпвлӓн йиш группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ аквариум кол. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ токсабрамис улы.
Закко.
Закко () — карпвлӓн йиш группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Китай, Вьетнам) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ закко улы.
Абактохромис.
Абактохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Малави, Мозамбик дӓ Танзаништӹш Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр кол. Цилӓжӓт ик йиш абактохромис веле улы. Кытшы 11.9 см лин кердеш.
Геккель, Иоганн Якоб.
Иоганн Якоб Геккель (немӹцлӓ Johann Jakob Heckel; 23-шы январь 1790-шы и, Мангейм — 1-шӹ март 1857-шӹ и, Вена) — австри зоолог дӓ ихтиолог.
Акарихтис.
Акарихтис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Гайана) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш акарихтис веле улы.
Лӹмжӹм австри натуралист Иоганн Якоб Геккель лӹмеш пумы.
Буленджерохромис.
Буленджерохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш буленджерохромис веле улы. Кытшы 90 (озыжы) 75 (ӓвӓжӹ) см лин кердеш.
Танганьика.
Танганьика (англла Lake Tanganyika) — ирвел Африкышты (Танзани, Конго Демократи Республика, Бурунди дӓ Замби) лишнӹш йӓр. Мӱлӓндӹн сек кого кокшы йӓржӹ. Йӓрӹн кымдецшӹ 32,900 км², сек келгӹ вӓржӹ 1,470 м, тангыж гӹц 773 м кушнӹ.
Акарони.
Акарони () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ акарони улы.
Ньяса.
Ньяса йӓр тенгеок Малави йӓр (англла Lake Malawi, Lake Nyasa) — ирвел Африкышты (Малави, Танзани дӓ Мозамбик) лишнӹш йӓр. Мӱлӓндӹн сек кого ӹндекшӹмшӹ йӓржӹ. Йӓрӹн кымдецшӹ 29,600 км², сек келгӹ вӓржӹ 706 м, тангыж гӹц 500 м кушнӹ.
Эквиденс.
Эквиденс () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 17 тӹрлӹ эквиденс улы.
Алколапи.
Алколапи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Кени дӓ Танзани) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ алколапи улы.
Альтикорпус.
Альтикорпус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Малави йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 5-6 тӹрлӹ альтикорпус улы.
Альтолампрологус.
Альтолампрологус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ альтолампрологус улы.
Аматитлани.
Аматитлани () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ аматитлани улы.
Амфилофус.
Амфилофус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 27 тӹрлӹ амфилофус улы.
Андиноакара.
Андиноакара () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ андиноакара улы.
Аномалохромис.
Аномалохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы вадывел Африкышты (Сьерра-Леоне, Либери, Гвиней) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш аномалохромис веле улы.
Апистограмма.
Апистограмма () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 87 тӹрлӹ апистограмма улы.
Апистограммоидес.
Апистограммоидес () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Перу дӓ Колумби) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш апистограммоидес веле улы.
Архоцентрус.
Архоцентрус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ архоцентрус улы.
Аристохромис.
Аристохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Малави, Мозамбик, Танзани) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кого йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш аристохромис веле улы. Кытшы 30 см лин кердеш.
Астатореохромис.
Астатореохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ астатореохромис улы.
Астатотиляпи.
Астатотиляпи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Африкышты, Сири дӓ Израильӹштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ астатотиляпи улы. Кытшы 10-16 см лин кердеш.
Астронотус.
Астронотус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ астронотус улы. Кытшы 35 см лин кердеш.
Аулонокара.
Аулонокара () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Малави йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 22 тӹрлӹ аулонокара улы.
Аулонокранус.
Аулонокранус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш аулонокранус веле улы. Кытшы 14 см лин кердеш.
Аустралохерос.
Аустралохерос () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили, Парагвай, Уругвай дӓ Аргентина) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 28 тӹрлӹ аустралохерос улы. Кытшы 10–15 см лин кердеш.
Бейлихромис.
Бейлихромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш бейлихромис веле улы. Кытшы 16.8 см лин кердеш.
Батибат.
Батибат () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ батибат улы.
Бенитохромис.
Бенитохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Африкышты (Камерун дӓ Экваториаль Гвиней) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ бенитохромис улы.
Бентохромис.
Бентохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ бентохромис улы.
Биотодома.
Биотодома () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ биотодома улы.
Биотэкус.
Биотэкус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ биотэкус улы.
Буккохромис.
Буккохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ буккохромис улы.
Бужурквина.
Бужурквина () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ бужурквина улы.
Каллохромис.
Каллохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ каллохромис улы. Кытшы 10-15 см лин кердеш.
Каприхромис.
Каприхромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Малави йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ каприхромис улы.
Какветай.
Какветай () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Панама дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ какветай улы.
Кардиофаринкс.
Кардиофаринкс () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш кардиофаринкс веле улы. Кытшы 15 см лин кердеш.
Хетобранхопсис.
Хетобранхопсис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ хетобранхопсис улы.
Хетобранхус.
Хетобранхус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ хетобранхус улы.
Халинохромис.
Халинохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ халинохромис улы.
Хампсохромис.
Хампсохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ хампсохромис улы.
Хеилохромис.
Хеилохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш хеилохромис веле улы. Кытшы 35 см лин кердеш.
Хети.
Хети тенгеок Чети () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ хети улы. Кытшы 12-15 см лин кердеш.
Хилохромис.
Хилохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал Африкышты (Ангола, Демократик Конго Республик дӓ Габон) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш хилохромис веле улы. Кытшы 22 см лин кердеш.
Клейтракара.
Клейтракара () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш клейтракара веле улы. Кытшы 10 см лин кердеш.
Хилотиляпи.
Хилотиляпи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш хилотиляпи веле улы. Кытшы 22.5 см лин кердеш.
Хромидотиляпи.
Хромидотиляпи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал дӓ вадывел Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 11 тӹрлӹ хромидотиляпи улы.
Цихла.
Цихла () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 15 тӹрлӹ цихла улы. Кытшы 1 м ("C. temensis") лин кердеш.
Целотиляпи.
Целотиляпи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы вадывел Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш целотиляпи веле улы. Кытшы 20 см лин кердеш.
Конгохромис.
Конгохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ конгохромис улы.
Конготиляпи.
"Конготиляпи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ конготиляпи улы.
Цихлазома.
Цихлазома () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 39 тӹрлӹ цихлазома улы.
Копадихромис.
Копадихромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 25 тӹрлӹ копадихромис улы.
Коптодон.
Коптодон () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Африкышты (шӹренок Камерун) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 31 тӹрлӹ коптодон (тошты тиляпи) улы.
Креницихла.
Креницихла () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 89 тӹрлӹ креницихла улы. Кытшы 50 см лин кердеш, шӹренжок 15–30 см якте веле ("C. wallacei species group": 6–14 см).
Корематодус.
Корематодус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ корематодус улы.
Криптохерос.
Криптохерос () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ криптохерос улы.
Ктенохромис.
Ктенохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ ктенохромис улы.
Ктенофаринкс.
Ктенофаринкс () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ ктенофаринкс улы.
Цинотиляпи.
Цинотиляпи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ цинотиляпи улы.
Циатофаринкс.
Циатофаринкс () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ циатофаринкс улы. Кытшы 21 см лин кердеш.
Куннингтони.
Куннингтони () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш куннингтони веле улы. Кытшы 14 см лин кердеш.
Циатохромис.
Циатохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш циатохромис веле улы. Кытшы 15 см лин кердеш.
Циклофаринкс.
Циклофаринкс () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал Африкышты (Демократик Конго Республик) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ циклофаринкс улы.
Цифотиляпи.
Цифотиляпи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ цифотиляпи улы.
Циприхромис.
Циприхромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ циприхромис улы.
Креникара.
Креникара () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ креникара улы. Кытшы 10 см лин кердеш.
Циртокара.
Циртокара () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш циртокара веле улы. Кытшы 20 см лин кердеш.
Данакили.
Данакили () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы йыд-ирвел Африкышты (Эфиопи дӓ Эритрей) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ данакили улы.
Дикроссус.
Дикроссус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ дикроссус улы. Кытшы 4–7 см лин кердеш.
Димидиохромис.
Димидиохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ димидиохромис улы. Кытшы 23 см лин кердеш.
Маломбе.
Маломбе (англла Lake Malombe) — кечӹвӓл (Малавиштӹ лишнӹш йӓр. Йӓрӹн кымдецшӹ 450 км², сек келгӹ вӓржӹ 250 м кушнӹ.
Диванду.
Диванду () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал Африкышты (Конго дӓ Габон) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш диванду веле улы. Кытшы 12.1 см лин кердеш.
Доцимодус.
Доцимодус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса дӓ Маломбе йӓрвлӓ) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ доцимодус улы.
Диплотаксодон.
Диплотаксодонвлӓ ("D. limnothrissa", "D. apogon" дӓ "D. macrops")
Диплотаксодон () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ диплотаксодон улы. Кытшы 10-30 см лин кердеш.
Эклектохромис.
Эклектохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ эклектохромис улы.
Енигматохромис.
Енигматохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Гвиней) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш енигматохромис веле улы. Кытшы 4.5 см лин кердеш.
Эретмодус.
Эретмодус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ эретмодус улы.
Эти.
Эти () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал Африкышты (Камерун) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш эти веле улы. Кытшы 13.3 см лин кердеш.
Нигер (йогы).
Нигер (англла Niger River французла Fleuve Niger) — вадывел Африкышты йогы. Кужыцшы 4,180 км. уштыш. Йыл вӹлнӹ техень сӓндӓлӹквлӓ вӓрлӓнӓт: Гвиней, Мали, Нигер, Бенин дӓ Нигери.
Гобиоцихла.
Гобиоцихла () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы вадывел Африкышты (Mанйу дӓ Нигер йогывлӓ) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ гобиоцихла улы.
Эктодус.
Эктодус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш эктодус веле улы. Кытшы 10.4 см лин кердеш.
Этроплюс.
Этроплюс () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы кечӹвӓл Инди дӓ Шри-Ланкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ этроплюс улы. Кытшы 11.5-20 см лин кердеш.
Эксохохромис.
Эксохохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш эксохохромис веле улы. Кытшы 20 см лин кердеш.
Фоссорохромис.
Фоссорохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш фоссорохромис веле улы. Кытшы 24.4 см лин кердеш.
Гениохромис.
Гениохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш гениохромис веле улы. Кытшы 12.6 см лин кердеш.
Геофагус.
Геофагус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 27 тӹрлӹ геофагус улы. Кытшы 8-27 см лин кердеш.
Гефирохромис.
Гефирохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ гефирохромис улы.
Гнатохромис.
Гнатохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ гнатохромис улы.
Грамматотри.
Грамматотри () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш грамматотри веле улы. Кытшы 26 см лин кердеш.
Гринвудохромис.
Гринвудохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ гринвудохромис улы.
Гвианакара.
Гвианакара () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр кол. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ гвианакара улы.
Гимногеофагус.
Гимногеофагус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 12 тӹрлӹ гимногеофагус улы.
Хаплохромис.
Хаплохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр, йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 229 тӹрлӹ хаплохромис улы.
Хаплотаксодон.
Хаплотаксодон () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ хаплотаксодон улы.
Хемибат.
Хемибат () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр кол. Цилӓжӓт ик йиш хемибат веле улы. Кытшы 30 см лин кердеш.
Хемихромис.
Хемихромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел дӓ вадывел Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр, йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 11 тӹрлӹ хемихромис улы.
Хемитениохромис.
Хемитениохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ хемитениохромис улы. Кытшы 10 см лин кердеш.
Хемитиляпи.
Хемитиляпи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр кол. Цилӓжӓт ик йиш хемитиляпи веле улы. Кытшы 20 см лин кердеш.
Херихтис.
Херихтис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Америкышты (Мексика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ херихтис улы.
Героина.
Героина () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумби, Эквадор дӓ Перу) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш героина веле улы. Кытшы 10.2 см лин кердеш.
Герос.
Герос () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ герос улы. Кытшы 8-12 см лин кердеш.
Гетерохромис.
Гетерохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш гетерохромис веле улы. Кытшы 29.5 см лин кердеш.
Хипселекара.
Хипселекара () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ хипселекара улы. Кытшы 30 см лин кердеш.
Гетеротиляпи.
Гетеротиляпи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ гетеротиляпи улы. Кытшы 30.8 см лин кердеш.
Хоплархус.
Хоплархус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили, Колумби дӓ Венесуэла) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш хоплархус веле улы. Кытшы 35 см лин кердеш.
Хипсофрис.
Хипсофрис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ хипсофрис улы. Кытшы 12 см лин кердеш.
Интерохромис.
Интерохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш интерохромис веле улы. Кытшы 10.5 см лин кердеш.
Йодотрофеус.
Йодотрофеус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ йодотрофеус улы. Кытшы 10.8 см лин кердеш.
Ираноцихла.
Ираноцихла () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Иранышты (Ормуз пролив) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш ираноцихла веле улы. Кытшы 10 см лин кердеш.
Катри.
Катри () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел-покшал Мадагаскарышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш катри веле улы. Кытшы 13 см лин кердеш.
Кони.
Кони () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы вадывел Камерунышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ кони улы. Кытшы 9.3-11.2 см лин кердеш.
Юлидохромис.
Юлидохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ юлидохромис улы. Кытшы 7–15 см лин кердеш.
Кроби.
Кроби () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ кроби улы.
Лабеотрофеус.
Лабеотрофеус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ лабеотрофеус улы. Кытшы 11.7–30 см лин кердеш.
Лабидохромис.
Лабидохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 18 тӹрлӹ лабидохромис улы. Кытшы 11.7–30 см лин кердеш.
Летакара.
Летакара () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ летакара улы.
Лампрологус.
Лампрологус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр, йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 20 тӹрлӹ лампрологус улы.
Лепидиолампрологус.
Лепидиолампрологус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ лепидиолампрологус улы.
Лестрадей.
Лестрадей () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ лестрадей улы. Кытшы 11.7–13.8 см лин кердеш.
Летринопс.
Летринопс () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 24 тӹрлӹ летринопс улы.
Лихнохромис.
Лихнохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш лихнохромис веле улы. Кытшы 14 см лин кердеш.
Лимбохромис.
Лимбохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы вадывел Африкышты (Гана) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш лимбохромис веле улы. Кытшы 10 см лин кердеш.
Лимнохромис.
Лимнохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ лимнохромис улы. Кытшы 13–23.5 см лин кердеш.
Лимнотиляпи.
Лимнотиляпи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш лимнотиляпи веле улы. Кытшы 18 см лин кердеш.
Мченга.
Мченга () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ мченга улы.
Лобохилотус.
Лобохилотус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш лобохилотус веле улы. Кытшы 36.8 см лин кердеш.
Майланди.
Майланди () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 34 тӹрлӹ майланди улы. Кытшы 20 см лин кердеш.
Мазаруни.
Мазаруни () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ мазаруни улы. Кытшы 8.5 см лин кердеш.
Меланохромис.
Меланохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 15 тӹрлӹ майланди улы.
Мезонаута.
Мезонаута () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ мезонаута улы. Кытшы 8.2 см лин кердеш.
Мяка.
Мяка () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Камерунышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш мяка веле улы. Кытшы 6.7 см лин кердеш.
Мбипи.
Мбипи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Танзаништӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ мбипи (тенгеок хаплохромис) улы. Кытшы 13 см лин кердеш.
Микрохромис.
Микрохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ микрохромис улы. Кытшы 8.6 см лин кердеш.
Нандопсис.
Нандопсис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Антил ошмаотывлӓштӹ (Куба) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ нандопсис улы.
Микрогеофагус.
Микрогеофагус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ микрогеофагус улы. Кытшы 8 см лин кердеш.
Милохромис.
Милохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 21 тӹрлӹ милохромис улы.
Нэвохромис.
Нэвохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш нэвохромис веле улы. Кытшы 17.9 см лин кердеш.
Нанохромис.
Нанохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ нанохромис улы.
Неолампрологус.
Неолампрологус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр, йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 50 тӹрлӹ неолампрологус улы.
Носферату (кол).
Носферату () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ носферату улы.
Наннакара.
Наннакара () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ наннакара улы. Кытшы 5-10 см лин кердеш.
Нимбохромис.
Нимбохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ нимбохромис улы.
Ореохромис.
Ореохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Африкышты дӓ Покшал-ирвелиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 38 тӹрлӹ ореохромис улы.
Пайде.
Па́йде (), Вейсенштейн (— "Ош кӱ") — хала Покшал Эстоништӹ, Йӓрвамаа уездын административ покшалжы.
Цихлидвлӓ.
Цихлидвлӓ () — Алангы ганьывлӓ (Perciformes) группыш пырышы Африка, Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америка дон Азин вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тыгыды кол йиш. Цихлидвлӓ йӓр-йогы дӓ аквариум кол ылыт. Цилӓжӹ 2 000 тенгеок 3 000 тӹрлӹ цихлид улы.
Цихлидвлӓн сек изижӹ 2.5 см (неолампрологус), сек когожы 1 м (буленджерохромис дон цихла).
Тиляпи цихлидвлӓ яратымы качкыш кол.
Систематика.
Цихлид йишин ("family") лӹвӓл йишвлӓжӹ ("subfamily") кӓндӓкшӹ ӓль ӹндекшӹ улы: Astronotinae, Cichlasomatinae, Cichlinae, Etroplinae, Geophaginae, Heterochromidinae, Pseudocrenilabrinae, Retroculinae дон Ptychochrominae.
Ньяссахромис.
Ньяссахромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ ньяссахромис улы. Кытшы 25 см лин кердеш.
Офтальмотиляпи.
Офтальмотиляпи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ офтальмотиляпи улы. Кытшы 20 см лин кердеш.
Ортохромис.
Ортохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы вадывел, покшал, кечӹвӓл дӓ ирвел Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 14 тӹрлӹ ортохромис улы.
Отофаринкс.
Отофаринкс () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 14 тӹрлӹ отофаринкс улы.
Оксиляпи.
Оксиляпи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел-покшал Мадагаскарышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш оксиляпи веле улы. Кытшы 13 см лин кердеш.
Паллидохромис.
Паллидохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш паллидохромис веле улы. Кытшы 28 см лин кердеш.
Парахромис.
Парахромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ парахромис улы. Кытшы 72 см лин кердеш.
Парананохромис.
Парананохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ парананохромис улы.
Паранеэтроплюс.
Паранеэтроплюс () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 14 тӹрлӹ паранеэтроплюс улы.
Паратиляпи.
Паратиляпи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Мадагаскарышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ паратиляпи улы. Кытшы 28 см лин кердеш.
Парэтроплюс.
Парэтроплюс () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Мадагаскарышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 13 тӹрлӹ парэтроплюс улы.
Пельматохромис.
Пельматохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ пельматохромис улы. Кытшы 11.5–16.5 см лин кердеш.
Пельматоляпи.
Пельматоляпи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ пельматоляпи улы. Кытшы 30 см лин кердеш, шӹренжок 17,5 см якте веле.
Убанги.
Убанги (англла Ubangi River французла Oubangui) — покшал Африкышты йогы. Кужыцшы 1,060 км. уштыш. Йыл вӹлнӹ техень сӓндӓлӹквлӓ вӓрлӓнӓт: Демократик Конго Республик, Покшал Африка Республик дӓ Конго.
Конго (йогы).
Конго (англла Congo River) — покшал Африкышты йогы. Кужыцшы 4,700 км. уштыш. Йыл вӹлнӹ техень сӓндӓлӹквлӓ вӓрлӓнӓт: Конго Демократи Республика дӓ Конго Республика.
Замбези.
Замбези (англла Zambezi) — кечӹвӓл Африкышты йогы. Кужыцшы 2,574 km км. уштыш. Йыл вӹлнӹ техень сӓндӓлӹквлӓ вӓрлӓнӓт: Ангола, Мозамбик, Замби дӓ Зимбабве.
Пельвикахромис.
Пельвикахромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы вадывел дӓ покшал Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 11 тӹрлӹ пельвикахромис улы. Кытшы 12.5 см лин кердеш.
Периссодус.
Периссодус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ периссодус улы. Кытшы 16.4 см лин кердеш.
Петени.
Петени () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш петени веле улы. Кытшы 50 см лин кердеш.
Петрохромис.
Петрохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ петрохромис улы.
Петротиляпи.
Петротиляпи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ петротиляпи улы.
Фарингохромис.
Фарингохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Замбези) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ фарингохромис улы.
Парациприхромис.
Парациприхромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ парациприхромис улы.
Плекодус.
Плекодус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ плекодус улы. Кытшы 32 см лин кердеш.
Плацидохромис.
Плацидохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 43 тӹрлӹ плацидохромис улы.
Псевдокренилябрус.
Псевдокренилябрус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал дӓ ирвел Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ псевдокренилябрус улы. Кытшы 8.5 см лин кердеш.
Псевдосимохромис.
Псевдосимохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал дӓ ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш псевдосимохромис веле улы. Кытшы 14 см лин кердеш.
Протомелас.
Протомелас () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 15 тӹрлӹ протомелас улы.
Баромби Мбё.
Баромби Мбё (англла Lake Barombi Mbo; французла Lac Barombi Mbo) — кечӹвӓл-вадывел Камерунышты лишнӹш йӓр. Йӓрӹн кымдецшӹ 5 км², сек келгӹ вӓржӹ 111 м, тангыж гӹц 300 м кушнӹ.
Баромби Кото.
Баромби Кото (англла Lake Barombi Koto; французла Lac Barombi Koto) — кечӹвӓл-вадывел Камерунышты лишнӹш йӓр. Йӓрӹн кымдецшӹ 2.2 км², сек келгӹ вӓржӹ 6.2 м, тангыж гӹц 110 м кушнӹ.
Птерохромис.
Птерохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал Африкышты (Конго) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш птерохромис веле улы. Кытшы 15.2 см лин кердеш.
Птихохромис.
Птихохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Мадагаскарышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы, йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ птихохромис улы. Кытшы 21–25 см лин кердеш, шӹренжок 12–15 см якте веле.
Псевдотрофеус.
Псевдотрофеус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал дӓ ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш псевдотрофеус веле улы. Кытшы 25 см лин кердеш.
Пунгу.
Пунгу () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Камерунышты (Баромби Мбё) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш птерохромис веле улы. Кытшы 10 см лин кердеш.
Птихохромоидес.
Птихохромоидес () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Мадагаскарышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы, йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ птихохромоидес улы. Кытшы 24 см лин кердеш.
Риган, Чарльз Тейт.
Чарльз Тейт Риган (англла Charles Tate Regan; 1-шӹ февраль 1878-шӹ и, Дорсет — 12-шы январь 1943-шы и) — британ ихтиолог дӓ Кембридж университетӹн профессоржы.
Скаляри.
Скаляри () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ скаляри улы. Кытшы 18 см лин кердеш.
Реганохромис.
Реганохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш реганохромис веле улы. Кытшы 15 см лин кердеш.
Лӹмжӹм британ ихтиолог Чарльз Тейт Риган лӹмеш пумы.
Ретрокулюс.
Ретрокулюс () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ ретрокулюс улы.
Шветзохромис.
Шветзохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал Африкышты (Демократик Конго Республик) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш шветзохромис веле улы. Кытшы 10.7 см лин кердеш.
Рамфохромис.
Рамфохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ рамфохромис улы. Кытшы 45 см лин кердеш.
Рокио.
Рокио () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ рокио улы. Кытшы 25 см лин кердеш.
Саротеродон.
Саротеродон () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты дӓ Покшал-ирвелиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 13 тӹрлӹ саротеродон улы. Кытшы 41 см лин кердеш.
Серранохромис.
Серранохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы кечӹвӓл Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 11 тӹрлӹ серранохромис улы. Кытшы 25-56 см лин кердеш.
Саргохромис.
Саргохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ саргохромис улы.
Стеатокранус.
Стеатокранус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал Африкышты (Демократик Конго Республик) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ стеатокранус улы. Кытшы 10 см лин кердеш.
Симохромис.
Симохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ симохромис улы. Кытшы 19.5 см лин кердеш.
Сциаенохромис.
Сциаенохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ сциаенохромис улы. Кытшы 30 см лин кердеш.
Стоматепи.
Стоматепи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы вадывел Камерунышты (Баромби Мбё) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ стоматепи улы. Кытшы 13 см лин кердеш.
Дискус.
Дискус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ дискус улы. Кытшы 13.7 см лин кердеш.
Стигматохромис.
Стигматохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ стигматохромис улы. Кытшы 25 см лин кердеш.
Спатодус.
Спатодус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ спатодус улы. Кытшы 10 см лин кердеш.
Сатаноперка.
Сатаноперка () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ сатаноперка улы. Кытшы 18.5 см лин кердеш.
Тахуантинсуйоа.
Тахуантинсуйоа () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Перу) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ тахуантинсуйоа улы.
Тениохромис.
Тениохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш тениохромис веле улы. Кытшы 22 см лин кердеш.
Тангахромис.
Тангахромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш тениохромис веле улы. Кытшы 8.5 см лин кердеш.
Тениакара.
Тениакара () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш тениакара веле улы. Кытшы 5 см лин кердеш.
Телеограмма.
Телеограмма () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал Африкышты (Конго) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ телеограмма улы. Кытшы 10 см лин кердеш.
Тениолетринопс.
Тениолетринопс () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ тениолетринопс улы. Кытшы 30 см лин кердеш.
Танганикодус.
Танганикодус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш танганикодус веле улы. Кытшы 7 см лин кердеш.
Терапс.
Терапс () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ терапс улы. Кытшы 30 см лин кердеш, шӹренжок 20 см якте веле.
Торакохромис.
Торакохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал Африкышты (Ангола, Намиби, Конго йогы) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 12 тӹрлӹ торакохромис улы. Кытшы 10 см лин кердеш.
Тиляпи.
Тиляпи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы кечӹвӓл Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ тиляпи улы. Кытшы 23.5 см лин кердеш. Тиляпи цихлидвлӓ яратымы качкыш кол.
Торихтис.
Торихтис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ торихтис улы. Кытшы 15 см лин кердеш.
Тайсохромис.
Тайсохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы вадывел дӓ покшал Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ тайсохромис улы.
Томоцихла.
Томоцихла () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ томоцихла улы. Кытшы 14 см лин кердеш, шӹренжок 45 см якте веле.
Трематокара.
Трематокара () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ трематокара улы. Кытшы 15 см лин кердеш.
Трамитихромис.
Трамитихромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ трамитихромис улы. Кытшы 17.3 см лин кердеш.
Трематокранус.
Трематокранус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ трематокранус улы. Кытшы 25 см лин кердеш.
Триглахромис.
Триглахромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш триглахромис веле улы. Кытшы 12 см лин кердеш.
Тристрамелла.
Тристрамелла () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Израиль дӓ Сириштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ тристрамелла улы. Кытшы 28 см лин кердеш.
Телеоцихла.
Телеоцихла () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ телеоцихла улы. Кытшы 14 см лин кердеш, шӹренжок 6 см якте веле.
Тельматохромис.
Тельматохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ тельматохромис улы. Кытшы 12 см лин кердеш.
Тилохромис.
Тилохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал Африкышты (Конго йогы) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы-йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 18 тӹрлӹ тилохромис улы. Кытшы 43.5 см лин кердеш.
Тираннохромис.
Тираннохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ тираннохромис улы. Кытшы 30 см лин кердеш.
Уару.
Уару () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ уару улы. Кытшы 25 см лин кердеш.
Трофеопс.
Трофеопс () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ трофеопс улы. Кытшы 14 см лин кердеш.
Трофеус.
Трофеус () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ трофеус улы. Кытшы 16.5 см лин кердеш.
Вариабилихромис.
Вариабилихромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш вариабилихромис веле улы. Кытшы 10.3 см лин кердеш.
Ксенохромис.
Ксенохромис () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш ксенохромис веле улы. Кытшы 10 см лин кердеш.
Ксенотиляпи.
Ксенотиляпи () — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 18 тӹрлӹ ксенотиляпи улы. Кытшы 17.7 см лин кердеш.
Тӹрвӓн колвлӓ.
Тӹрвӓн колвлӓ () — Алангы ганьывлӓ (Perciformes) группыш пырышы Атланти, Инди дон Шӹпӓн океанвлӓн вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж колвлӓ. Цилӓжӹ 2 600 тӹрлӹ тӹрвӓн кол улы.
Кытшы 2.5 м ("Cheilinus undulatus") лин кердеш, шӹренжок 20 см якте веле.
Харацинвлӓ.
Харацинвлӓ () — Харацин йиш (Characiformes) группыш пырышы Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкын вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тыгыды дӓ изирӓк колвлӓ. Харацинвлӓ йӓр-йогы дӓ аквариум кол ылыт. Цилӓжӹ 1 000 тӹрлӹ харацин улы. Харацинвлӓн сек изижӹ 13 мм, сек когожы 37 см ("Salminus brasiliensis").
Пиранья ("Serrasalmus" дӓ "Pygocentrus"), Тетра (Alestiidae, Characidae, Lebiasinidae) дӓ Неон ("Paracheirodon") харацивлӓн йыхвлӓ логӹц сек яратымыжы.
Систематика.
Харацин йишӹн ("family") лӹвӓл йишвлӓжӹ ("subfamily"): Aphyocharacinae, Aphyoditeinae, Bryconinae, Characinae, Cheirodontinae, Gymnocharacinae, Heterocharacinae, Iguanodectinae, Rhoadsiinae, Salmininae, Stethaprioninae, Stevardiinae, Tetragonopterinae.
Акантохаракс.
Акантохаракс () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Гайанышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы кол. Цилӓжӓт ик йиш акантохаракс веле улы. Кытшы 8.5 см лин кердеш.
Ацестроцефалус.
Ацестроцефалус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ ацестроцефалус улы.
Ацинохейродон.
Ацинохейродон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы кол. Цилӓжӓт ик йиш ацинохейродон веле улы. Кытшы 3.8 см лин кердеш.
Акробрикон.
Акробрикон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ акробрикон улы.
Кейла.
Кейла () — Йыдпелвел Эстоништы хала. Кейла волостьын административ покшалжы. Кейла сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Халашты 9,4 тӹжем эдем ӹлӓ (2010). Кӹртнигорны вакзал улы. Таллинн якте 25 уштыш.
Амазонспинтер.
Амазонспинтер () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы кол. Цилӓжӓт ик йиш амазонспинтер веле улы. Кытшы 2 см лин кердеш.
Афиохарацидиум.
Афиохарацидиум () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ афиохарацидиум улы.
Афиохаракс.
Афиохаракс () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 12 тӹрлӹ афиохаракс улы. Кытшы 5.5 см лин кердеш.
Афиохейродон.
Афиохейродон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш афиохейродон веле улы.
Афиодита.
Афиодита () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Гайанышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш афиодита веле улы.
Аргоплеура.
Аргоплеура () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Колумбиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ аргоплеура улы.
Кивиыли.
right
Ки́виыли () — йыдпел-ирвел Эстоништӹ индустри хала.
Астианацинус.
Астианацинус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ астианацинус улы.
Астианакс.
Астианакс () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Покшал дӓ Йыдпел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 145 тӹрлӹ астианакс улы. Кытшы 22 см лин кердеш,
Атопомесус.
Атопомесус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш атопомесус веле улы.
Аттонитус.
Аттонитус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Перушты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ аттонитус улы. Кытшы 5.7 см лин кердеш.
Ауликсиденс.
Ауликсиденс () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Венесуэлышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш ауликсиденс веле улы.
Аксельроди.
Аксельроди () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ аксельроди улы. Кытшы 4 см лин кердеш.
Барио.
Барио () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ дӓ Перушты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш барио веле улы. Кытшы 9 см лин кердеш.
Бӧлькеа.
Бӧлькеа () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш бӧлькеа веле улы. Кытшы 5.5 см лин кердеш.
Брахихальцинус.
Брахихальцинус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ брахихальцинус улы.
Гомфозус.
Гомфозус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ гомфозус улы. Кытшы 32 см лин кердеш.
Бодианус.
Бодианус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Атланти, Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 44 тӹрлӹ бодианус улы. Кытшы 55 см лин кердеш.
Циррилабрус.
Циррилабрус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 49 тӹрлӹ циррилабрус улы.
Корис.
Корис () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Атланти, Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 27 тӹрлӹ корис улы.
Акантолабрус.
Акантолабрус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Атланти океанышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш акантолабрус веле улы.
Центролабрус.
Центролабрус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Атланти океанышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ центролабрус улы.
Хейлинус.
Хейлинус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ хейлинус улы.
Цимолютес.
Цимолютес () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ цимолютес улы.
Декодон.
Декодон () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы вадывел Атланти, вадывел Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ декодон улы.
Лабрихтис.
Лабрихтис () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон вадывел Шӹпӓн океанвлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш лабрихтис веле улы. Кытшы 17.5 см лин кердеш.
Лаброидес.
Лаброидес () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ лаброидес улы.
Лабропсис.
Лабропсис () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ лабропсис улы.
Тӹрвӓн кол.
Тӹрвӓн кол () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Атланти океанышты дон Мӱлӓндӹ лоштыш дӓ Шим тангыжвлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ тӹрвӓн кол улы. Кытшы 65.9 см лин кердеш.
Лаппанелла.
Лаппанелла () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Атланти океанышты дон Мӱлӓндӹ лоштыш тангыжышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ лаппанелла улы.
Лептоюлис.
Лептоюлис () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ лептоюлис улы.
Макрофарингодон.
Макрофарингодон () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 12 тӹрлӹ макрофарингодон улы. Кытшы 15 см лин кердеш.
Минилабрус.
Минилабрус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Якшар тангыжышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӓт ик йиш минилабрус веле улы. Кытшы 6 см лин кердеш.
Нотолабрус.
Нотолабрус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанышты (Австрали дӓ У Зеланди) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ нотолабрус улы. Кытшы 60 см лин кердеш.
Новакулихтис.
Новакулихтис () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш новакулихтис веле улы. Кытшы 27–30 см лин кердеш.
Новакулоидес.
Новакулоидес () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш новакулоидес веле улы. Кытшы 16 см лин кердеш.
Новакулопс.
Новакулопс () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ новакулопс улы.
Аммолабрус.
Аммолабрус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Шӹпӓн океанвлӓштӹ (Гавайи) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӓт ик йиш аммолабрус веле улы. Кытшы 9.4 см лин кердеш.
Доталабрус.
Доталабрус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди океанышты (Австрали) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ доталабрус улы.
Хейлио.
Хейлио () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди (дӓ Якшар тангыж) дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш хейлио веле улы. Кытшы 50 см лин кердеш.
Анампсес.
Анампсес () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 12 тӹрлӹ анампсес улы. Кытшы 42 см лин кердеш.
Херодон.
Херодон () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон вадывел Шӹпӓн океанвлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 24 тӹрлӹ херодон улы. Кытшы 100 см лин кердеш.
Офтальмолепис.
Офтальмолепис () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ (Австрали) вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӓт ик йиш офтальмолепис веле улы. Кытшы 40 см лин кердеш.
Оксихейлинус.
Оксихейлинус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ оксихейлинус улы. Кытшы 40 см лин кердеш.
Оксиюлис.
Оксиюлис () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Шӹпӓн океанвлӓштӹ (Калифорни) вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш оксиюлис веле улы. Кытшы 25 см лин кердеш.
Парахейлинус.
Парахейлинус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон вадывел Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 17 тӹрлӹ парахейлинус улы. Кытшы 8 см лин кердеш.
Параюлис.
Параюлис () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш параюлис веле улы. Кытшы 34 см лин кердеш.
Пиктилабрус.
Пиктилабрус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди океанышты (Австрали) вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ пиктилабрус улы.
Полилепион.
Полилепион () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Шӹпӓн океанышты вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ полилепион улы.
Псевдохейлинопс.
Псевдохейлинопс () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы вадывел Шӹпӓн океанышты вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш псевдохейлинопс веле улы. Кытшы 6.5 см лин кердеш.
Псевдохейлинус.
Псевдохейлинус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ псевдохейлинус улы. Кытшы 14 см лин кердеш.
Псевдокорис.
Псевдокорис () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон вадывел Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ псевдокорис улы.
Тангыж лавалвлӓ.
Тангыж лавалвлӓ () — Алангы ганьывлӓ (Perciformes) группыш пырышы Атланти, Инди дон Шӹпӓн океанвлӓн вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол йиш. Цилӓжӹ 22 тӹрлӹ тангыж лавал улы.
Лӹмжӹм йӓр-йогы кол лавал лӹмеш пумы.
Тангыж лавалвлӓн сек изижӹ 20 см ("Brama dussumieri"), сек когожы 85 см тенгеок 1 м ("Taractichthys longipinnis" дӓ "Brama brama").
Алангывлӓ.
Алангы йишвлӓ () — Алангы ганьывлӓ (Perciformes) группыш пырышы Йыдпел полушарин вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы колвлӓ. Цилӓжӹ 204 тӹрлӹ алангы улы.
Алангывлӓн сек изижӹ 2,9 см ("Etheostoma denoncourti"), сек когожы 130 см ("Sander lucioperca").
Ахеродус.
Ахеродус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди океанышты (кечӹвӓл дӓ кечӹвӓл-ирвел Австрали) вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ ахеродус улы. Кытшы 175 см, нелӹцшӹ 40 кг якте лин кердеш.
Анхихеропс.
Анхихеропс () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди океанышты (Кечӹвӓл Африка дон Мозамбик) вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӓт ик йиш анхихеропс веле улы. Кытшы 75 см лин кердеш.
Австролабрус.
Австролабрус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди океанышты (кечӹвӓл Австрали) вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӓт ик йиш австролабрус веле улы. Кытшы 12.6 см лин кердеш.
Клептикус.
Клептикус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы вадывел дӓ ирвел Атланти океанышты вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ клептикус улы. Кытшы 30 см лин кердеш.
Конниелла.
Конниелла () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди океанышты (йыдпел Австрали) вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӓт ик йиш конниелла веле улы. Кытшы 8 см лин кердеш.
Ктенолабрус.
Ктенолабрус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Атланти океанышты (Мӱлӓндӹ лоштыш дӓ Шим тангыжвлӓштӹ) вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӓт ик йиш ктенолабрус веле улы. Кытшы 18 см лин кердеш, шӹренжок 11 см якте веле.
Дипроктакантус.
Дипроктакантус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы вадывел Шӹпӓн океанышты вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӓт ик йиш дипроктакантус веле улы. Кытшы 10 см лин кердеш.
Доратонотус.
Доратонотус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы вадывел Атланти океанышты (Флорида дӓ Бразили) вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш доратонотус веле улы. Кытшы 9.4 см лин кердеш.
Эпибулус.
Эпибулус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон вадывел Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ эпибулус улы. Кытшы 54 см лин кердеш.
Эвпетрихтис.
Эвпетрихтис () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди океанышты (кечӹвӓл Австрали) вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш эвпетрихтис веле улы. Кытшы 12.4 см лин кердеш.
Фронттилабрус.
Фронттилабрус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди океанышты (Мальдив) вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш фронттилабрус веле улы. Кытшы 9.4 см лин кердеш.
Иниистиус.
Иниистиус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 21 тӹрлӹ иниистиус улы. Кытшы 30 см лин кердеш.
Халихерес.
Халихерес () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Атланти, Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 81 тӹрлӹ халихерес улы. Кытшы 51 см лин кердеш, шӹренжок 12 см якте веле.
Хемигимнус.
Хемигимнус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ хемигимнус улы. Кытшы 80 см лин кердеш.
Хологимносус.
Хологимносус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ хологимносус улы. Кытшы 32-40 см лин кердеш.
Лахнолаимус.
Лахнолаимус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы вадывел Атланти океанышты вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӓт ик йиш лахнолаимус веле улы. Кытшы 91 см, нелӹцшӹ 11 кг якте лин кердеш.
Ларабикус.
Ларабикус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди океанышты (Якшар тангыжышты) вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӓт ик йиш ларабикус веле улы. Кытшы 11.5 см лин кердеш.
Малаптерус.
Малаптерус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Шӹпӓн океанышты (Хуан-Фернандес ошмаотывлӓштӹ) вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӓт ик йиш малаптерус веле улы.
Псевдодакс.
Псевдодакс () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон вадывел Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш псевдодакс веле улы. Кытшы 30 см лин кердеш.
Псевдоюлоидес.
Псевдоюлоидес () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 12 тӹрлӹ псевдоюлоидес улы. Кытшы 12.6 см лин кердеш.
Псевдолабрус.
Псевдолабрус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 12 тӹрлӹ псевдолабрус улы. Кытшы 27.2 см лин кердеш.
Птерагогус.
Птерагогус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ птерагогус улы. Кытшы 27.2 см лин кердеш.
Сагиттиларва.
Сагиттиларва () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Шӹпӓн океанышты вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӓт ик йиш сагиттиларва веле улы. Кытшы 16.2 см лин кердеш.
Семикоссифус.
Семикоссифус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы вадывел дӓ ирвел Шӹпӓн океанышты вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ семикоссифус улы. Кытшы 100 см лин кердеш, шӹренжок 14.7 см якте веле.
Стетоюлис.
Стетоюлис () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ стетоюлис улы.
Суезихтис.
Суезихтис () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Атланти, Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 12 тӹрлӹ суезихтис улы. Кытшы 13.5 см лин кердеш.
Симфодус.
Симфодус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Атланти океанышты дӓ Мӱлӓндӹ лоштыш тангыжышты вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ симфодус улы. Кытшы 44 см лин кердеш.
Таутога.
Таутога () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы вадывел Атланти океанышты вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӓт ик йиш таутога веле улы. Кытшы 100 см, нелӹцшӹ 1.36 кг якте лин кердеш.
Таутоголабрус.
Таутоголабрус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы вадывел Атланти океанышты вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш таутоголабрус веле улы. Кытшы 38 см, нелӹцшӹ 1 кг якте лин кердеш.
Терелабрус.
Терелабрус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы вадывел Шӹпӓн океанышты вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӓт ик йиш терелабрус веле улы. Кытшы 12 см лин кердеш.
Талассома.
Талассома () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Атланти, Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 28 тӹрлӹ талассома улы. Кытшы 39.5 см лин кердеш.
Ветморелла.
Ветморелла () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ ветморелла улы.
Ксеноюлис.
Ксеноюлис () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Шӹпӓн океанышты вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш ксеноюлис веле улы. Кытшы 10 см лин кердеш.
Ксифохейлус.
Ксифохейлус () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Шӹпӓн океанышты вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӓт ик йиш ксифохейлус веле улы. Кытшы 12 см лин кердеш.
Ксирихтис.
Ксирихтис () — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Атланти, Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 12 тӹрлӹ ксирихтис улы. Кытшы 38 см лин кердеш.
Pomacanthidae.
Суксы колвлӓ тенгеок помакантвлӓ () — алангы ганьывлӓ (Perciformes) группыш пырышы Шӹпӓн, Инди дон Атланти океанвлӓн вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж колвлӓ. Суксы колвлӓ аквариум кол ылыт. Цилӓжӹ 86 тӹрлӹ суксы кол улы.
Цихлидвлӓн сек изижӹ 15 см (изи суксы кол "Centropyge"), сек когожы 60 м (луды суксы кол "Pomacanthus arcuatus"). Нелӹцшӹ 20-30 кг якте лин кердеш.
Лӹм.
Кол йишӹн лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «poma,-atos» (cover) дон «άκανθα akantha» (thorn, spine) шамаквлӓ гӹц лин.
Аполемихт.
Аполемихт () — суксы колвлӓн йиш группыш пырышы вадывел Шӹпӓн дон Инди океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ ксирихтис улы. Кытшы 30 см лин кердеш.
Центропиг.
Центропиг тенгеок изи суксы колвлӓ () — суксы колвлӓн йиш группыш пырышы вадывел Шӹпӓн Инди дон Атланти океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 30 тӹрлӹ центропиг улы.
Хетодонтоплус.
Хетодонтоплус тенгеок изи суксы колвлӓ () — суксы колвлӓн йиш группыш пырышы вадывел Шӹпӓн дон Инди океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 13 тӹрлӹ хетодонтопл улы. Кытшы 38 см лин кердеш.
Холакантус.
Холакантус () — суксы колвлӓн йиш группыш пырышы вадывел Атланти дон ирвел Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ холакантус улы. Кытшы 45 см лин кердеш.
Salmonidae.
Лососьвлӓ () — Лосось ганьывлӓ (Salmoniformes) группыш пырышы Йыдпел полушарин вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ колвлӓ. Лососьвлӓ йӓр-йогы дӓ пел тангыж кол ылыт. Цилӓжӹ 200 тӹрлӹ лосось улы. Лососьвлӓн сек изижӹ 13 мм, сек когожы 2 м.
Систематика.
Харацин йишӹн ("family") лӹвӓл йишвлӓжӹ ("subfamily"): Coregoninae, Thymallinae, Salmoninae
Карак йишвлӓ.
Карак йишвлӓ () — орави ганьывлӓ группыш пырышы Мӱлӓндӹ вӓшлиӓлтшӹ мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 120 тӹрлӹ карак улы. Караквлӓн сек изижӹ 20–23 см ("Cyanolyca nanus"), сек когожы 60–70 см ("Corvus corax").
Ошкол.
Ошкол () — Acipenseridae йиш группыш пырышы Шим, Каспи дон Мӱлӓндӹ лоштыш тангыжвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ пел тангыж кол. Кытшы 7.2 м, нелӹцшӹ 1,571 кг якте лин кердеш.
Шӧвригӓ.
Шӧвригӓ () — Acipenseridae йиш группыш пырышы Шим, Азов, Каспи дон Эгей тангыжвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ пел тангыж кол. Кытшы 220 см, нелӹцшӹ 80 кг якте лин кердеш.
Шиголвлӓ.
Шиголвлӓ () — Шигол ганьывлӓ (Siluriformes) группыш пырышы Йыдпел полушарин вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы колвлӓ. Цилӓжӹ 105 тӹрлӹ шигол улы. Шиголвлӓн сек когожы 130 см (шигол).
Карпвлӓ.
Карпвлӓ () — Карп йиш (Cypriniformes) группыш пырышы Йыдпел Америкын, Евразӹн дӓ Африкын вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ колвлӓ. Карпвлӓ йӓр-йогы дӓ аквариум кол ылыт. Цилӓжӹ 2 400 тӹрлӹ карп улы.
Карпвлӓн сек изижӹ 10.3 мм ("Paedocypris progenetica"), сек когожы 3 м ("Catlocarpio siamensis").
Кадама, карас, лавал, мӱктӹ, парсыншылдыр, пӓрдӓш, сильди, таты, шӓрӓнгӹ дӓ якшарсӹнзӓ карпвлӓн йыхвлӓ логӹц сек яратымыжы.
Систематика.
Карпвлӓ йишӹн ("family") лӹвӓл йишвлӓжӹ ("subfamily"): Acheilognathinae, Barbinae, Cultrinae, Cyprininae, Danioninae, Gobioninae, Labeoninae, Leptobarbinae, Leuciscinae, Rasborinae, Squaliobarbinae, Tincinae, Xenocyprinae.
Гуппи.
Гуппин ӓвӓжӹ (шалахайышты) дон озыжы (вургымлашты)
Гуппи () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Покшал Америкышты дӓ Антил ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Мӱлӓндӹн шӹренок яратымы аквариум кол. Гуппивлӓн озыжын сек изижӹ 1.5 см, сек когожы 3.5 см, ӓвӓжӹн сек изижӹ 3 см, сек когожы 6 см.
Пециливлӓ.
Пециливлӓ () — Карппӱ йиш (Cyprinodontiformes) группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкын дон Африкын вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тыгыды дӓ изирӓк колвлӓ. Пециливлӓ йӓр-йогы дӓ аквариум кол ылыт. Цилӓжӹ 344 тӹрлӹ пецили улы. Пециливлӓн сек изижӹ 1,5 мм, сек когожы 22 см.
Гуппи, моллинези, гамбузи пециливлӓн йыхвлӓ логӹц сек яратымыжы.
Систематика.
Пецили йишӹн ("family") лӹвӓл йишвлӓжӹ ("subfamily"): Aplocheilichthyinae, Poeciliinae.
Моллинези.
Моллинези тенгеок Молли () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Кытшы 8 (озыжы) дон 12 (ӓвӓжӹ) см лин кердеш.
Пецили.
a>н ӓвӓжӹ (шалахайышты) дон озыжы (вургымлашты)
Пецили () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 40 тӹрлӹ пецили улы. Кытшы 8 (озыжы) дон 12 (ӓвӓжӹ) см лин кердеш.
Парусан моллинези.
Парусан моллинези () — пециливлӓн йиш группыш пырышы Покшал Америкышты (Юкатан пел ошмаотышты) вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Кытшы 15 (озыжы) дон 18 (ӓвӓжӹ) см лин кердеш.
Гамбузи.
Гамбузи () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Покшал, Кечӹвӓлвел дӓ Йыдпел Америкышты (Антил ошмаотывлӓштӹ) вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 45 тӹрлӹ пецили улы. Гамбузивлӓн сек изижӹ 3,5 мм, сек когожы 7 см.
Ксифофорус.
Керды пачан кол тенгеок Ксифофорус () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Покшал Америкышты (Мексика, Гватемала, Белиз дӓ Гондурас) вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 28 тӹрлӹ Ксифофорус улы. Ксифофорусвлӓн сек изижӹ 3.5 мм, сек когожы 16 см.
Генаикантус.
Лир пачан суксы колвлӓ () — суксы колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ генаикантус улы. Лир пачан суксы колвлӓн сек изижӹ 15 см, сек когожы 35 см лин кердеш, шӹренжок 20 см якте веле.
Помакантус.
Помакантус () — суксы колвлӓн йиш группыш пырышы Инди океанышты вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 13 тӹрлӹ помакантус улы. Помакантусвлӓн сек изижӹ 23 см, сек когожы 50 см лин кердеш.
Пигоплитес.
Кугижӓ суксы кол ("Pygoplites diacanthus")
Кугижӓ суксы кол () — суксы колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш пигоплитес веле улы. Кытшы 25 см лин кердеш.
Альфаро.
Альфаро () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ альфаро улы. Альфаровлӓн озыжын сек изижӹ 3,5 см, сек когожы 6 см, ӓвӓжӹн сек изижӹ 5 см, сек когожы 8 см.
Аплохейлихтис.
Аплохейлихтис () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 24 тӹрлӹ аплохейлихтис улы.
Белонезокс.
Белонезокс () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш белонезокс веле улы. Кытшы 10 (озы) 20 (ӓвӓ) см лин кердеш
Брахирафис.
Брахирафисин озыжы ("B. rhabdophora ")
Брахирафисин ӓвӓжӹ ("B. rhabdophora ")
Брахирафис () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 12 тӹрлӹ брахирафис улы. Брахирафисвлӓн сек изижӹ 3 см, сек когожы 8 см.
Карлхаббси.
Карлхаббси () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ карлхаббси улы. Карлхаббсивлӓн сек изижӹ 3 см, сек когожы 6 см.
Кнестродон.
Кнестродон () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ кнестродон улы. Кнестродонвлӓн сек когожы 4,5 см.
Гирардинус.
Гирардинус () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Покшал Америкышты (Кубышты) вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ гирардинус улы. Гирардинусвлӓн озыжын сек изижӹ 2,5 см, сек когожы 5 см, ӓвӓжӹн сек изижӹ 4 см, сек когожы 9 см.
Гетерандри.
Гетерандри () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Покшал Америкышты (Гватемала дӓ Мексикышты) вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ гетерандри улы. Гетерандривлӓн озыжы 2 см, ӓвӓжӹ 3,6 см.
Гетерофаллус.
Гетерофаллус () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Покшал Америкышты (Мексикышты) вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ гетерофаллус улы.
Флувифилакс.
Флувифилакс () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ флувифилакс улы.
Гилопанхакс.
Гилопанхакс () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ гилопанхакс улы.
Гипсопанхакс.
Гипсопанхакс () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Покшал Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ гипсопанхакс улы.
Лакустрикола.
Лакустрикола () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы ирвел дӓ покшал Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ лакустрикола улы.
Ламприхтхис.
Ламприхтхис () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы ирвел дӓ Африкышты (Танганьика) вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш ламприхтхис веле улы. Кытшы 15 см лин кердеш.
Лими.
Лими () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы ирвел дӓ Антил ошмаотывлӓштӹ (Гаити ошмаоты, Куба, Кайман ошмаотывлӓ, Ямайка) дӓ Венесуэлышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 21 тӹрлӹ лими улы. Лимивлӓн сек изижӹ 2,7 см, сек когожы 10 см.
Микропанхакс.
Микропанхакс () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы ирвел дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ микропанхакс улы.
Микропецили.
Микропецили () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ микропецили улы. Микропециливлӓн сек изижӹ 1,6 см, сек когожы 5 см.
Неогетерандри.
Неогетерандри () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Панамышты дӓ Колумбишты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ неогетерандри улы. Неогетерандривлӓн озыжын сек изижӹ 1,5 см, сек когожы 5 см, ӓвӓжӹн сек изижӹ 2 см, сек когожы 6,5 см.
Памфорихтис.
Памфорихтис () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ памфорихтис улы.
Пантанодон.
Пантанодон () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Кеништы, Танзаништы дӓ Мадагаскарышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ пантанодон улы.
Тупӹрдӓнвлӓ.
Тупӹрдӓнвлӓ () — хордавлӓ (Chordata) группыш пырышы йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 64 000 тӹрлӹ тупӹрдӓн улы.
Тупӹрдӓнвлӓн сек изижӹ 7.7 мм (жава "Paedophryne amauensis"), сек когожы 33 м (симсӹ кит "Balaenoptera musculus").
Классификацижӹ.
└─ Tetrapoda — Нӹл яланвлӓ
Chondrichthyes.
Нӧргӹ колвлӓ () — Тупӹрдӓнвлӓн Gnathostomata группыш пырышы океанвлӓн дӓ тангыжвлӓн вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж колвлӓ. Цилӓжӹ 1 180 тӹрлӹ нӧргӹ кол улы.
Нӧргӹ колвлӓн сек изижӹ 20 см ("Etmopterus perryi"), сек когожы 14 м ("Rhincodon typus"). Нелӹцшӹ 12 тонн якте лин кердеш.
Лӹм.
Кол йишӹн лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «χονδρ-» (нӧргӹ) дон «ἰχθύς» (кол) шамаквлӓ гӹц лин.
Фаллихтис.
Фаллихтис () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Кубышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ фаллихтис улы. Фаллихтисвлӓн озыжын сек изижӹ 2,5 см, сек когожы 5 см, ӓвӓжӹн сек изижӹ 4 см, сек когожы 9 см.
Фаллоцерос.
Фаллоцерос () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили, Уругвай, Парагвай, Аргентина) вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 22 тӹрлӹ фаллоцерос улы. Фаллоцеросвлӓн сек когожы 6 см.
Фаллоптихус.
Фаллоптихус () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили, Парагвай, Уругвай, Аргентина) вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ фаллоптихус улы.
Фаллоторинус.
Фаллоторинус () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили, Аргентина, Парагвай) вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ фаллоторинус улы.
Платаплохилус.
Платаплохилус () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ платаплохилус улы.
Платипанхакс.
Платипанхакс () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Покшал Африкышты (Демократик Конго Республик дӓ Уганда) вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш платипанхакс веле улы.
Пецилиопсис.
Пецилиопсис () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Покшал Америкышты дӓ Колумбиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 24 тӹрлӹ пецилиопсис улы. Пецилиопсисвлӓн сек изижӹ 3 см, сек когожы 13 см.
Амур шигол.
Амур шигол () — шиголвлӓн йиш группыш пырышы Ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шигол. Кытшы 1 м, нелӹцшӹ 6-8 кг якте лин кердеш. Амур шиголвлӓн сек изижӹ 30 см.
Солдатов шигол.
Солдатов шигол () — шиголвлӓн йиш группыш пырышы Мӹндӹр ирвелиштӹ (Амур йогы, Уссури йогы дӓ Ханка йӓрӹштӹ) вӓшлиӓлтшӹ шигол. Кытшы 4 м, нелӹцшӹ 40 кг якте лин кердеш.
Бива шигол.
Бива шигол () — шиголвлӓн йиш группыш пырышы Япоништӹ (Бива йӓриштӹ) вӓшлиӓлтшӹ шигол. Кытшы 2.4 м лин кердеш, шӹренжок 1.18 см якте веле. Нелӹцшӹ 140 кг лин кердеш, шӹренжок 17 кг якте лин кердеш.
Кефальвлӓ.
Кефальвлӓ () — Кефаль ганьывлӓ (Mugiliformes) группыш пырышы тропический дӓ субтропический тангыжвлӓштӹ вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж колвлӓ. Цилӓжӹ 70-80 тӹрлӹ кефаль улы.
Нужголвлӓ.
Нужголвлӓ () — Нужгол ганьывлӓ (Esociformes) группыш пырышы Йыдпел полушарин Палеарктика дӓ Неарктика регионвлӓштӹ (Йыдпел Америкын, Евразӹн дӓ Африкын) вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы колвлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ нужгол улы. Нужголвлӓн сек изижӹ 40 см, сек когожы 1,80 м.
Поропанхакс.
Поропанхакс () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ поропанхакс улы. Поропанхаксвлӓн сек изижӹ 2 см, сек когожы 5 см.
Приапелла.
Приапелла () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы кечӹвӓлвел Мексикышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ приапелла улы. Приапеллавлӓн сек когожы 7 см.
Приапихтис.
Приапихтис () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Коста-Рика, Панама дӓ Колумбиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ приапихтис улы.
Прокатопус.
Покатопус () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы покшал дӓ вадывел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ покатопус улы.
Псевдопецили.
Псевдопецили () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Колумби, Эквадор дӓ Перушты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ псевдопецили улы. Псевдопециливлӓн сек изижӹ 2 см, сек когожы 4,5 см.
Кинтана.
мини
Кинтана () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Кубышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш кинтана веле улы. Кинтанавлӓн озыжы 2–2,5 см, ӓвӓжӹ 4 см.
Рексипанхакс.
Рексипанхакс () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы вадывел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ рексипанхакс улы.
Сколихтис.
Сколихтис () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы вадывел Гватемалышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ сколихтис улы. Сколихтисвлӓн сек изижӹ 3,5 см, сек когожы 5 см.
Томеурус.
Томеурус () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш томеурус веле улы. Томеурусвлӓн сек когожы 7 (озыжы) 8 (ӓвӓжӹ) см лин кердеш, шӹренжок 3,5 см якте веле.
Ксенодекси.
Ксенодекси () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Гватемалышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш ксенодекси веле улы. Ксенодексивлӓн озыжын сек изижӹ 2,8 см, сек когожы 4,8 см, ӓвӓжӹн сек изижӹ 6 см, сек когожы 9 см.
Ксенофаллус.
Ксенофаллус () — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Никарагуа дӓ Коста-Рикышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш ксенофаллус веле улы. Ксенофаллусвлӓн озыжын сек когожы 4 см, ӓвӓжӹн сек когожы 6 см.
Брамохаракс.
Брамохаракс () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ брамохаракс улы.
Британихтис.
Британихтис () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ британихтис улы. Кытшы 5.5 см лин кердеш.
Брикон.
Брикон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Мексика, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 43 тӹрлӹ брикон улы. Бриконвлӓн сек изижӹ 12см, сек когожы 80 см.
Lepisosteidae.
Леписостеусвлӓ () — Леписостеус йиш (Lepisosteiformes) группыш пырышы Йыдпел дӓ Покшал Америкышты дон Антил ошмаотывлӓштӹ вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы (южгынам тангыж) колвлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ леписостеус улы. Леписостеусвлӓн сек изижӹ 88 см, сек когожы 3 м.
Ами.
Ами () — амивлӓн (Amiidae) йиш группыш пырышы Йыдпел Америкышты (Америкын Ушымы Штатвлӓжӹ дӓ Канадышты) вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы кол. Амивлӓн озыжын сек изижӹ 50 см, сек когожы 65 см, ӓвӓжӹн сек изижӹ 65 см, сек когожы 70 см. Кытшы 109 см лин кердеш, шӹренжок 50 см якте веле. Нелӹцшӹ 9.75 кг якте лин кердеш.
Gadidae.
Трескавлӓ () — Треска йиш (Gadiformes) группыш пырышы Йыдпел полушарин (ик йыхшы Кечӹвӓлвел полушарин) вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж колвлӓ. Цилӓжӹ 21 - 23 тӹрлӹ треска улы. Трескавлӓн сек изижӹ 15 см, сек когожы 2 м.
Тангыж нужгол.
Тангыж нужгол () — трескавлӓн йиш группыш пырышы ирвел Атланти океанышты (южгынам Ньюфаундленд) дон Мӱлӓндӹ лоштыш тангыжышты вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Тангыж нужголвлӓн кытышты 2 м лин кердеш, шӹренжок 1,8 м якте веле. Нелӹцшӹ 40 кг якте лин кердеш.
Бриконациднус.
Бриконациднус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ бриконациднус улы.
Бриконаденос.
Бриконаденос () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ бриконаденос улы.
Бриконамерикус.
Бриконамерикус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 78 тӹрлӹ бриконамерикус улы. Бриконамерикусвлӓн сек изижӹ 12см, сек когожы 80 см.
Бриконелла.
Бриконелла () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш бриконелла веле улы. Бриконеллавлӓн озыжы 2.3 см, ӓвӓжӹ 3.5 см.
Бриконексодон.
Бриконексодон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ бриконексодон улы.
Бриконопс.
Бриконопс () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 20 тӹрлӹ бриконопс улы. Бриконопсвлӓн сек изижӹ 3 см, сек когожы 12 см.
Каяпобрикон.
Каяпобрикон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш каяпобрикон веле улы. Кытшы 4.5 см лин кердеш.
Карлана.
Карлана () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Никарагуа, Коста-Рика дӓ Панамышты вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш карлана веле улы. Кытшы 5.4 см лин кердеш.
Цератобранхи.
Цератобранхи () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ цератобранхи улы.
Халцеус.
Халцеус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ халцеус улы. Халцеусвлӓн сек изижӹ 20 см, сек когожы 25 см.
Харакс.
Харакс () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 16 тӹрлӹ харакс улы. Хараксвлӓн сек изижӹ 3,5 см, сек когожы 12,8 см.
Хейродон.
Хейродон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ хейродон улы.
Хейродонтопс.
Хейродонтопс () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Венесуэлӹшӹ вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш хейродонтопс веле улы. Кытшы 4 см лин кердеш
Хилобрикон.
Хилобрикон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Перушты вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш хилобрикон веле улы. Кытшы 10.8 см лин кердеш
Хрисобрисон.
Хрисобрисон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Перушты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ хрисобрисон улы.
Компсура.
Компсура () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Панамышты дӓ Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ компсура улы.
Коптобрисон.
Коптобрисон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш коптобрисон веле улы. Кытшы 4.1 см лин кердеш
Коринопома.
Коринопома () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Колумбиштӹ, Тринидад дӓ Тобагышты дӓ Венесуэлышты вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш коринопома веле улы. Кытшы 4.1 см лин кердеш
Креагрутус.
Креагрутус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Панамышты дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 70 тӹрлӹ креагрутус улы.
Ктенобрикон.
Ктенобрикон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ ктенобрикон улы. Ктенобриконвлӓн сек изижӹ 8 см, сек когожы 10 см.
Ктенохейродон.
Ктенохейродон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш ктенохейродон веле улы.
Цианохаракс.
Цианохаракс () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ цианохаракс улы.
Цианогастер.
Цианогастер () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш цианогастер веле улы.
Цинопотамус.
Цинопотамус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 12 тӹрлӹ цинопотамус улы.
Мӱнхаузи.
Мӱнхаузи () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 76 тӹрлӹ мӱнхаузи улы. Мӱнхаузивлӓн сек изижӹ 3,4 см, сек когожы 10 см.
Лӹмжӹм зоолог Виллиам Й. Мӱнхауз (William J. Moenkhaus, 1871-1947) лӹмеш пумы.
Anabantoidei.
Лабиринтанвлӓ () — Алангы ганьывлӓ (Perciformes) группыш пырышы Азин дон Африкын вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кол йиш. Лабиринтанвлӓ йӓр-йогы дӓ аквариум кол ылыт. Лабиринтанвлӓн сек когожы 70 см (кого гурами, "Osphronemus goramy").
Гурамивлӓ.
Гурамивлӓ () — Алангы ганьывлӓ (Perciformes) группын Лабиринтанвлӓ (Anabantoidei) лӹвӓл группыш пырышы Азин вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кол йиш. Гурамивлӓ йӓр-йогы дӓ аквариум кол ылыт. Цилӓжӹ 90-130 тӹрлӹ гурами кол улы. Гурамивлӓн сек изижӹ 2 см, сек когожы 70 см (кого гурами, "Osphronemus goramy").
Шиндлери.
Шиндлери () — Алангы ганьывлӓ группыш шиндлеривлӓн йиш группыш пырышы Шӹпӓн океанышты дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ шиндлери улы.
Шиндлеривлӓн сек когожы 2.5 см. Мӱлӓндӹн сек изирӓк кокшы колжы "Schindleria brevipinguis" йыхын кытышты 8.4 мм лин кердеш.
Лӹмжӹм немӹц зоолог Отто Шиндлер (Otto Schindler, 1906–1959) лӹмеш пумы.
Gobiidae.
Бычоквлӓ () — Алангы ганьывлӓ (Perciformes) группыш пырышы Атланти, Инди дон Шӹпӓн океанвлӓн вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ колвлӓ. Бычоквлӓ тангыж дӓ аквариум кол ылыт. Цилӓжӹ 2 000 тӹрлӹ Gobiidae улы.
Gobiidae-влӓн сек изижӹ 1 см ("Trimmatom nanus" дон "Pandaka pygmaea"), сек когожы 30 см ("Gobioides" дон "Periophthalmodon").
Систематика.
Gobiidae йишин ("family") лӹвӓл йишвлӓжӹ ("subfamily") кудыт улы: Amblyopinae, Benthophilinae, Gobiinae, Gobionellinae, Oxudercinae, Sicydiinae.
Помацентрусвлӓ.
Помацентрусвлӓ () — Алангы ганьывлӓ (Perciformes) группыш пырышы Атланти, Инди дон Шӹпӓн океанвлӓн дон Мӱлӓндӹ лоштыш дӓ Шим тангыжвлӓштӹ вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ колвлӓ. Помацентрусвлӓ тангыж дӓ аквариум кол ылыт. Цилӓжӹ 360 тӹрлӹ помацентрусвлӓ улы. Кытшы 35 см якте лин кердеш.
Кол йишӹн лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «poma» (cover) дон «kentron» (харт) шамаквлӓ гӹц лин.
Дектобрикон.
Дектобрикон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Перушты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш дектобрикон веле улы.
Дёутеродон.
Дёутеродон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ дёутеродон улы.
Диапома.
Диапома () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ диапома улы.
Эктрепоптерус.
Эктрепоптерус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Уругвайышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш эктрепоптерус веле улы. Кытшы 4.7 см лин кердеш.
Эритрохаракс.
Эритрохаракс () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш эритрохаракс веле улы. Кытшы 2.62 см лин кердеш.
Эксодон.
Эксодон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш эксодон веле улы. Кытшы 12 см лин кердеш.
Галеохаракс.
Галеохаракс () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ галеохаракс улы.
Генихаракс.
Генихаракс () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Колумбиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш генихаракс веле улы.
Гефирохаракс.
Гефирохаракс () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты дӓ Панамышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 13 тӹрлӹ гефирохаракс улы.
Гландулокауда.
Гландулокауда () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ гландулокауда улы.
Gymnotiformes.
Кечӹвӓлвел Америка кӹзӹ колвлӓ () — Actinopterygii группыш пырышы Неарктика регионышты (Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкын) вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы колвлӓ. Цилӓжӹ 150 тӹрлӹ кӹзӹ кол улы. Кӹзӹ колвлӓн сек когожы 2,30 м ("Electrophorus electricus").
Clupeidae.
Пӧрдшӹголвлӓ () — Пӧрдшӹгол йиш (Clupeiformes) группыш пырышы Шӹпӓн, Инди дон Атланти океанвлӓн вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж колвлӓ. Цилӓжӹ 188 тӹрлӹ пӧрдшӹгол улы. Пӧрдшӹголвлӓн сек изижӹ 2 см, сек когожы 75 см.
Engraulidae.
Хамсавлӓ тенгеок Анчоусвлӓ () — Хамса йиш (Clupeiformes) группыш пырышы Шӹпӓн, Инди дон Атланти океанвлӓн дон Мӱлӓндӹ лоштыш дӓ Шим тангыжвлӓштӹ вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж колвлӓ. Цилӓжӹ 140 тӹрлӹ хамса тенгеок анчоус улы. Хамсавлӓн сек изижӹ 2 см, сек когожы 41 см.
Атеринавлӓ.
Атеринавлӓ () — Атерина йиш группыш пырышы Шӹпӓн, Инди дӓ Атланти океанвлӓн дон Шим тангыжышты вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж колвлӓ. Цилӓжӹ 74 тӹрлӹ атерина улы. Атеринавлӓн сек изижӹ 5 см, сек когожы 44 см.
Атеринопсвлӓ.
Атеринопсвлӓ () — Атерина йиш группыш пырышы Америкышты дон Шӹпӓн дӓ Атланти океанвлӓн вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ йӓр-йогы колвлӓ. Цилӓжӹ 104 тӹрлӹ атеринопс улы. Атеринопсвлӓн сек изижӹ 4,2 см ("Menidia colei"), сек когожы 52 см ("Odontesthes bonariensis").
Бедоцивлӓ.
Бедоцивлӓ () — Атерина йиш группыш пырышы Мадагаскарышты вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы колвлӓ. Цилӓжӹ 13 тӹрлӹ бедоци улы.
Гнатохаракс.
Гнатохаракс () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш гнатохаракс веле улы. Гнатохараксвлӓн сек изижӹ 5 см, сек когожы 6 см. Кол лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «gnatho» (онгылаш) дон «charax» ('Spitze') шамаквлӓ гӹц лин.
Грундулус.
Грундулус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Колумбиштӹ дон Эквадорышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ грундулус улы.
Гимнохарацинус.
Гимнохарацинус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Аргентинышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш гимнохарацинус веле улы.
Гимнокоримбус.
Гимнокоримбус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ гимнокоримбус улы. Гимнокоримбусвлӓн сек изижӹ 5 см, сек когожы 7,5 см.
Гимнотихтис.
Гимнотихтис () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Венесуэлышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш гимнотихтис веле улы. Кытшы 7 см лин кердеш.
Гетерохаракс.
Гетерохаракс () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ гетерохаракс улы.
Гетерохейродон.
Гетерохейродон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ гетерохейродон улы.
Голландихтис.
Голландихтис () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ (южгынам Уругвайышты) вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ голландихтис улы. Кытшы 9.6 см лин кердеш.
Хасемани.
Хасемани () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ хасемани улы. Хасеманивлӓн сек изижӹ 2,7 см, сек когожы 6,7 см.
Лӹмжӹм Carnegie музейин коллекторжы J. D. Haseman лӹмеш пумы.
Хемибрикон.
Хемибрикон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 33 тӹрлӹ хемибрикон улы.
Хемиграммус.
Хемиграммус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 57 тӹрлӹ хемиграммус улы. Хемиграммусвлӓн кытышты 10 см лин кердеш
Хенохилус.
Хенохилус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш хенохилус веле улы. Кытшы 41.3 см лин кердеш.
Хоплохаракс.
Хоплохаракс () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш хоплохаракс веле улы. Кытшы 3 см лин кердеш.
Хифессобрикон.
Хифессобрикон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 138 тӹрлӹ хифессобрикон улы. Хифессобриконвлӓн кытышты 2–7 см лин кердеш
Хипобрикон.
Хипобрикон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ хипобрикон улы.
Хистеронотус.
Хистеронотус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш хистеронотус веле улы. Кытшы 4.2 см лин кердеш.
Туканоихтис.
Туканоихтис () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш туканоихтис веле улы.
Триссобрикон.
Триссобрикон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш триссобрикон веле улы.
Стигихтис.
Стигихтис () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш стигихтис веле улы. Кытшы 23,6 мм лин кердеш.
Серрабрикон.
Серрабрикон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Венесуэлаышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш серрабрикон веле улы.
Скиссор.
Скиссор () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Суринамышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш скиссор веле улы.
Шультзитес.
Шультзитес () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Колумбиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш шультзитес веле улы.
Пселограммус.
Пселограммус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Аргентинышты, Бразилишӹ дӓ Парагвайышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш пселограммус веле улы.
Фенагониатес.
Фенагониатес () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Колумбиштӹ, Панамышты дӓ Венесуэлаышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш фенагониатес веле улы.
Фаллобрикон.
Фаллобрикон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш фаллобрикон веле улы.
Петителла.
Петителла () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ дӓ Перушты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш петителла веле улы.
Олигобрикон.
Олигобрикон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш олигобрикон веле улы.
Миксиопс.
Миксиопс () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш миксиопс веле улы.
Миксобрикон.
Миксобрикон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Парагвайышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш миксобрикон веле улы.
Трохилохаракс.
Трохилохаракс () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Перушты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш трохилохаракс веле улы.
Ринобрикон.
Ринобрикон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш ринобрикон веле улы.
Птихохаракс.
Птихохаракс () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Венесуэлаышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш птихохаракс веле улы.
Фенакобрикон.
Фенакобрикон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Эквадорышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш фенакобрикон веле улы.
Отонохейродус.
Отонохейродус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Перушты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш отонохейродус веле улы.
Одонтостоехус.
Одонтостоехус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш одонтостоехус веле улы.
Нантис.
Нантис () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Аргентинышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш нантис веле улы.
Лофиобрикон.
Лофиобрикон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш лофиобрикон веле улы.
Ландони.
Ландони () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Эквадорышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш ландони веле улы.
Йотабрикон.
Йотабрикон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Эквадорышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш йотабрикон веле улы.
Нанохейродон.
Нанохейродон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Колумбиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш нанохейродон веле улы.
Ортоспинус.
Ортоспинус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш ортоспинус веле улы.
Нематохаракс.
Нематохаракс () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш нематохаракс веле улы. Кытшы 5.1 (озы) 3.5 (ӓвӓ) см лин кердеш
Парекбасис.
Парекбасис () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Боливишӹ, Бразилишӹ дӓ Перушты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш парекбасис веле улы.
Оксибрикон.
Оксибрикон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Перушты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш оксибрикон веле улы.
Сальминус.
Сальминус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ сальминус улы. Сальминусвлӓн кытышты 1 м лин кердеш
Лептобрикон.
Лептобрикон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш лептобрикон веле улы.
Лонхогенис.
Лонхогенис () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ дӓ Колумбиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш лонхогенис веле улы.
Ксенагониатес.
Ксенагониатес () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Колумбиштӹ дӓ Венесуэлаышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш ксенагониатес веле улы.
Парагониатес.
Парагониатес () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ дӓ Перушты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш парагониатес веле улы.
Инпаихтис.
Инпаихтис () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш инпаихтис веле улы.
Игуанодектес.
Игуанодектес () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ игуанодектес улы. Игуанодектесвлӓн сек изижӹ 4,6 см, сек когожы 10,3 см.
Юпиаба.
Юпиаба () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 27 тӹрлӹ юпиаба улы.
Кнодус.
Кнодус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 24 тӹрлӹ кнодус улы.
Колпотохейродон.
Колпотохейродон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ колпотохейродон улы.
Нематобрикон.
Нематобрикон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Колумбиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ нематобрикон улы. Кытшы 4.2 см лин кердеш.
Лепидохаракс.
Лепидохаракс () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ лепидохаракс улы.
Лептагониатес.
Лептагониатес () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ лептагониатес улы.
Макропсобрикон.
Макропсобрикон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ макропсобрикон улы.
Маркиана.
Маркиана () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ маркиана улы.
Микрогенис.
Микрогенис () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ микрогенис улы.
Микрошемобрикон.
Микрошемобрикон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ микрошемобрикон улы.
Мимагониатес.
Мимагониатес () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ мимагониатес улы. Кытшы 6.1 см лин кердеш.
Монотохейродон.
Монотохейродон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ монотохейродон улы.
Одонтостильбе.
Одонтостильбе () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 17 тӹрлӹ одонтостильбе улы.
Олигосаркус.
Олигосаркус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Аргентинышты, Парагвайышты, Уругвайышты дӓ Боливишӹ
вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 20 тӹрлӹ олигосаркус улы. Олигосаркусвлӓн сек изижӹ 7,7 см, сек когожы 28 см.
Парахейродон.
Парахейродон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ парахейродон улы. Парахейродонвлӓн сек изижӹ 3,5 см, сек когожы 5 см.
Парапристелла.
Парапристелла () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ парапристелла улы.
Парастремма.
Парастремма () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Колумбиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ парастремма улы.
Фенакогастер.
Фенакогастер () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 20 тӹрлӹ фенакогастер улы.
Пиабархус.
Пиабархус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ пиабархус улы.
Пиабина.
Пиабина () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ пиабина улы.
Пиабукус.
Пиабукус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ пиабукус улы.
Планалтина.
Планалтина () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ планалтина улы.
Поптелла.
Поптелла () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ поптелла улы.
Псевдокоринопома.
Псевдокоринопома () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ псевдокоринопома улы.
Приохаракс.
Приохаракс () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ приохаракс улы.
Прионобрама.
Прионобрама () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ прионобрама улы.
Пристелла.
Пристелла () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш пристелла веле улы. Пристеллавлӓн озыжы 3,5 см, ӓвӓжӹ 4,5 см.
Проболодус.
Проболодус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ проболодус улы.
Продонтохаракс.
Продонтохаракс () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ продонтохаракс улы.
Псевдохальцеус.
Псевдохальцеус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы вадывел Эквадорышты дӓ вадывел Колумбиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ псевдохальцеус улы.
Псевдохейродон.
Псевдохейродон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ псевдохейродон улы.
Птеробрикон.
Птеробрикон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Колумбиштӹ дӓ Коста-Рикышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ птеробрикон улы.
Раховискус.
Раховискус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ раховискус улы.
Ринопетити.
Ринопетити () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ ринопетити улы.
Роадси.
Роадси () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Эквадорышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ роадси улы.
Роебоексодон.
Роебоексодон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ роебоексодон улы.
Роебоидес.
Роебоидес () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 21 тӹрлӹ роебоидес улы.
Ксенуробрикон.
Ксенуробрикон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ ксенуробрикон улы.
Сакодерма.
Сакодерма () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Колумбиштӹ дӓ Венесуэлаышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ сакодерма улы.
Скопахаракс.
Скопахаракс () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Перушты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ скопахаракс улы.
Серрапинус.
Серрапинус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 14 тӹрлӹ серрапинус улы.
Спинтероболус.
Спинтероболус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ спинтероболус улы.
Стетхаприон.
Стетхаприон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ стетхаприон улы.
Стихонодон.
Стихонодон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш стихонодон веле улы.
Титтохаракс.
Титтохаракс () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ титтохаракс улы.
Титтобрикон.
Титтобрикон () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ титтобрикон улы.
Тетрагоноптерус.
Тетрагоноптерус () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ тетрагоноптерус улы.
Тайери.
Тайери () — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ тайери улы.
Серрасалмусвлӓ.
Серрасалмусвлӓ () — Харацин йиш (Characiformes) группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ колвлӓ. Серрасалмусвлӓ йӓр-йогы дӓ южгынам аквариум кол ылыт. Цилӓжӹ 90 тӹрлӹ серрасалмус улы. Серрасалмусвлӓн сек когожы 1,08 м (кӹрӓн паку тенгеок шим паку, "Colossoma macropomum").
Пиранья серрасалмусвлӓн йыхвлӓ логӹц сек яратымыжы.
Кӹрӓн паку.
Кӹрӓн паку тенгеок колоссома () — серрасалмусвлӓ группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын Амазонка дӓ Ориноко йогывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ каян качкыш кол. Цилӓжӓт ик йиш колоссома веле улы. Кытшы 1 м, нелӹцшӹ 40 кг якте лин кердеш.
Якшар паку.
Якшар паку () — серрасалмусвлӓ группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын Амазонка дӓ Ориноко йогывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ качкыш пиарактус кол. Кытшы 80-90 см, нелӹцшӹ 24,95 кг якте лин кердеш.
Пиарактус.
Пиарактус () — серрасалмусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын Амазонка дӓ Ориноко йогывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ качкыш йогы кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ пиарактус улы.
Паку.
Паку () — серрасалмусвлӓ группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын Парагвай дӓ Парана йогывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ качкыш пиарактус кол. Кытшы 40-50 см, нелӹцшӹ 10,21 кг якте лин кердеш.
Акнодон.
Акнодон () — серрасалмусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йогы кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ акнодон улы. Акнодонвлӓн кытышты 13.5-20 см лин кердеш.
Катоприон.
Вымпельная пиранья тенгеок катоприон () — серрасалмусвлӓ группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын Амазонка, Ориноко, Эссекибо дӓ Парагвай йогывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кол. Цилӓжӓт ик йиш катоприон веле улы. Кытшы 15 см лин кердеш.
Метиннис.
Ши окса тенгеок метиннис () — серрасалмусвлӓ группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 14 тӹрлӹ метиннис улы. Кытшы 12-16 см лин кердеш.
Милесинус.
Милесинус () — серрасалмусвлӓ группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын ирвел Амазонка, Эссекибо дӓ Ориноко йогывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йогы кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ милесинус улы.
Милеус.
Милеус () — серрасалмусвлӓ группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын Амазонка, Ориноко, Сан-Франсиску, Парагвай дӓ Парана йогывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кол. Цилӓжӹ 15 тӹрлӹ милеус улы. Кытшы 15-16 см лин кердеш.
Милоплюс.
Милоплюс () — серрасалмусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йогы кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ милоплюс улы. Милоплюсвлӓн кытышты 39 см лин кердеш.
Милоссома.
Милоссома () — серрасалмусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йогы кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ милоссома улы. Милоссомавлӓн кытышты 20 см лин кердеш.
Оссубтус.
Оссубтус () — серрасалмусвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ Шингу йогышты вӓшлиӓлтшӹ кол. Цилӓжӓт ик йиш оссубтус веле улы. Оссубтусвлӓн кытышты 17.6 см лин кердеш.
Пристобрисон.
Пристобрисон () — серрасалмусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын Ориноко дӓ южгынам Гвиана йогывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йогы кол. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ пристобрисон улы. Пристобрисонвлӓн кытышты 30 см лин кердеш.
Пигоцентрус.
Пигоцентрус () — серрасалмусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йогы кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ пигоцентрус улы. Пигоцентрусвлӓн кытышты 33 см, нелӹцшӹ 3.5 кг якте лин кердеш.
Пигопристис.
Пигопристис () — серрасалмусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын Ориноко дӓ южгынам Гвиана йогывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йогы кол. Цилӓжӓт ик йиш пигопристис веле улы. Пигопристисвлӓн кытышты 20.0 см лин кердеш.
Серрасалмус.
Серрасалмус () — серрасалмусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йогы кол. Цилӓжӹ 31 тӹрлӹ серрасалмус улы. Серрасалмусвлӓн сек изижӹ 11,4 см ("S. sanchezi"), сек когожы 41,5 см ("S. rhombeus").
Тометес.
Тометес () — серрасалмусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йогы кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ тометес улы.
Утиаритихтис.
Утиаритихтис () — серрасалмусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын Амазонка дӓ Ориноко йогывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йогы кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ утиаритихтис улы.
Алестесвлӓ.
"Phenacogrammus interruptus" (шалахайышты) дӓ "Alestopetersius caudalis" (вургымлашты)
Алестесвлӓ тенгеок Африка харацинвлӓ () — Харацин йиш (Characiformes) группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ колвлӓ. Алестесвлӓ йӓр-йогы дӓ аквариум кол ылыт. Цилӓжӹ 110 тӹрлӹ алестес йиш улы. Алестесвлӓн сек изижӹ 3,2 см, сек когожы 1,50 м.
Алестес.
Алестес () — алестесвлӓн йиш группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы качкыш дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ алестес улы. Алестесвлӓн сек изижӹ 6,3 см, сек когожы 60 см.
Алестопетерсиус.
Алестопетерсиус () — алестесвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Африкышты (Демократик Конго Республик) вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы качкыш дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ алестопетерсиус улы. Алестопетерсиусвлӓн озыжын кытышты 7 см лин кердеш.
Арнольдихтис.
Арнольдихтис () — алестесвлӓн йиш группыш пырышы Нигериштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш арнольдихтис веле улы. Арнольдихтисвлӓн озыжын кытышты 9.6 см лин кердеш.
Батиэфиопс.
Батиэфиопс () — алестесвлӓн йиш группыш пырышы пырышы Африкышты (Демократик Конго Республик) вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ батиэфиопс улы. Батиэфиопсвлӓн кытышты 8 см лин кердеш.
Брахипетерсиус.
Брахипетерсиус () — алестесвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы качкыш дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ брахипетерсиус улы.
Брицинус.
Брицинус () — алестесвлӓн йиш группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 35 тӹрлӹ брицинус улы. Брицинусвлӓн сек изижӹ 6,3 см, сек когожы 30 см.
Бриконэфиопс.
Бриконэфиопс () — алестесвлӓн йиш группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ бриконэфиопс улы. Бриконэфиопсвлӓн сек изижӹ 7,2 см, сек когожы 25 см.
Клупеохаракс.
Клупеохаракс () — алестесвлӓн йиш группыш пырышы Африкышты (Демократик Конго Республик) вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш клупеохаракс веле улы. Клупеохараксвлӓн озыжын кытышты 25 см лин кердеш.
Дюбуаалестес.
Дюбуаалестес () — алестесвлӓн йиш группыш пырышы Африкышты (Конго Демократи Республика дӓ Конго Республика) вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ дюбуаалестес улы.
Хемиграммопетерсиус.
Хемиграммопетерсиус () — алестесвлӓн йиш группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ хемиграммопетерсиус улы.
Хидроцинус.
Хидроцинус () — алестесвлӓн йиш группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ хидроцинус улы. Хидроцинусвлӓн сек изижӹ 25 см, сек когожы 133 см. Нелӹцшӹ 50 кг якте лин кердеш.
Кол лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «ὕδωρ» (вӹд) дон «κύων» (пи) шамаквлӓ гӹц лин.
Ладигези.
Ладигези () — алестесвлӓн йиш группыш пырышы Сьерра-Леонышты дӓ Либериштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш ладигези веле улы.
Лепидархус.
Лепидархус () — алестесвлӓн йиш группыш пырышы Ганышты, Сьерра-Леонышты дӓ Кот-д’Ивуарышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш лепидархус веле улы. Лепидархусвлӓн кытышты 2 см лин кердеш.
Микралестес.
Микралестес () — алестесвлӓн йиш группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 17 тӹрлӹ микралестес улы.
Наннопетерсиус.
Наннопетерсиус () — алестесвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ наннопетерсиус улы.
Петерсиус.
Петерсиус () — алестесвлӓн йиш группыш пырышы Танзаништӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш петерсиус веле улы.
Фенакограммус.
Фенакограммус () — алестесвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 12 тӹрлӹ фенакограммус улы. Фенакограммусвлӓн озыжы 8.5 см, ӓвӓжӹ 6 см якте шот.
Рабдалестес.
Рабдалестес () — алестесвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ рабдалестес улы.
Трикуспидалестес.
Трикуспидалестес () — алестесвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Африкышты (Конго Демократи Республика) вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш трикуспидалестес веле улы. Трикуспидалестесвлӓн озыжы 8.5 см, ӓвӓжӹ 6 см якте шот.
Аностомусвлӓ.
Аностомусвлӓ () — Харацин йиш (Characiformes) группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ колвлӓ. Аностомусвлӓ йӓр-йогы качкыш дӓ аквариум кол ылыт. Цилӓжӹ 140 тӹрлӹ аностомус йиш улы. Аностомусвлӓн сек изижӹ 15 см, сек когожы 60 см.
Кол лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «ἄνω» (кӱшӹл) дон «στόμᾶ» (ышма) шамаквлӓ гӹц лин.
Абрамитес.
Абрамитес () — аностомусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ качкыш йогы кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ абрамитес улы. Кытшы 14-15 см лин кердеш.
Аностомоидес.
Аностомоидес () — аностомусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ качкыш йогы кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ аностомоидес улы.
Аностомус.
Аностомус () — аностомусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын Амазонка дӓ Ориноко йогывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ качкыш кол. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ аностомус улы. Кытшы 20 см лин кердеш.
Гнатодолус.
Гнатодолус () — аностомусвлӓн йиш группыш пырышы Венесуэлаышты Ориноко дӓ Касикьяре йогывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кол. Цилӓжӓт ик йиш гнатодолус веле улы.
Гипомастикус.
Гипомастикус () — аностомусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йогы кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ гипомастикус улы.
Лэмолита.
Лэмолита () — аностомусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын Ориноко дӓ Амазонка йогывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кол. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ лэмолита улы.
Лепореллус.
Лепореллус () — аностомусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын Сан-Франсиску, Парагвай дӓ Парана йогывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ лепореллус улы.
Лепоринус.
Лепоринус () — аностомусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ качкыш йогы кол. Цилӓжӹ 92 тӹрлӹ лепоринус улы.
Тапа (Эстони).
Тапа церкӹ
Та́па () — хала Эстоништӹ, Тапа велӹн административ покшалжы. Кӹртнигорны ялштыш. Ӹлӹзӹ шот — 5693 эдем. (2014 шӹ и). Халан кымдецшӹ 16 км².
Петуланос.
Петуланос () — аностомусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын Шингу, Никери дӓ Эссекибо йогывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ петуланос улы.
Ритиодус.
Ритиодус () — аностомусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ качкыш йогы кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ ритиодус улы.
Псеуданос.
Псеуданос () — аностомусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын Ориноко дӓ Амазонка йогывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ качкыш йогы кол. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ псеуданос улы.
Сартор.
Сартор () — аностомусвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ ирвел Амазонка йогышты вӓшлиӓлтшӹ кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ сартор улы.
Шизодон.
Шизодон () — аностомусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын Парана, Парагвай дӓ Уругвай йогывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кол. Цилӓжӹ 16 тӹрлӹ шизодон улы.
Синатполемус.
Синатполемус () — аностомусвлӓн йиш группыш пырышы Ориноко, Касикьяре дӓ Амазонка йогывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ качкыш йогы кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ синатполемус улы.
Хилодусвлӓ.
Хилодусвлӓ () — Харацин йиш (Characiformes) группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ колвлӓ. Хилодусвлӓ йӓр-йогы дӓ аквариум кол ылыт. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ хилодус йиш улы. Хилодусвлӓн сек изижӹ 6,5 см, сек когожы 16 см якте шот.
Кол лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «cheilos» (тӹрвӹ) дон «odous» (пӱ) шамаквлӓ гӹц лин.
Ценоторопус.
Ценоторопус () — хилодусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын Ориноко, Парнаиба, Амазонка дӓ Гвиана йогывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ ценоторопус улы.
Хилодус.
Хилодус () — хилодусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын Ориноко, Амазонка дӓ Гвиана йогывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ хилодус улы. Кытшы 14-15 см лин кердеш.
Цитаринусвлӓ.
Цитаринусвлӓ () — Харацин йиш (Characiformes) группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ колвлӓ. Цитаринусвлӓ йӓр-йогы дӓ аквариум кол ылыт. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ Цитаринус йиш улы. Кытшы 84 см, нелӹцшӹ 18 кг якте лин кердеш.
Пылва.
Пылва — () — хала Эстоништӹ, Пылвамаа уездӹн административ покшалжы. Ӹлӹзӹ шот — 5661 эдем. (2014 шӹ и). Халан кымдецшӹ 5,5 км².
Айзпуте.
А́йзпуте (,) — вадывел Латвиштӹ хала, центр Айзпуте кымдемӹн администртив покшалжы, Курземе регион.
Ӹлӹзӹ шот 4633 эдем. (2016).
Сирем капшангы.
Сирем капшангы () — Scarabaeidae йиш группыш пырышы Палеарктика регионвлӓштӹ (Словени, Хорвати, Франци, Греци, Итали, Испани, кечӹвӓл Россий дӓ Кого Британи) вӓшлиӓлтшӹ капшангы. Сирем капшангывлӓн сек изижӹ 14 мм, сек когожы 18-20 мм якте шот.
Май капшангы.
Вадывел Май капшангы ("M. melolontha")
Ирвел Май капшангы ("M. hippocastani")
Май капшангы () — Scarabaeidae йиш группыш пырышы Палеарктика регионвлӓштӹ (Европа дӓ Ази) вӓшлиӓлтшӹ капшангы.
Цитаридиум.
Цитаридиум () — цитаринусвлӓн йиш группыш пырышы Нигериштӹ Нигер йогышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы качкыш кол. Цилӓжӓт ик йиш цитаридиум веле улы. Кытшы 58.6 см, нелӹцшӹ 9.1 кг якте лин кердеш.
Цитаринопс.
Цитаринопс () — цитаринусвлӓн йиш группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы качкыш кол. Цилӓжӓт ик йиш цитаринопс веле улы.
Цитаринус.
Цитаринус () — цитаринусвлӓн йиш группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ цитаринус улы.
Кренухусвлӓ.
Кренухусвлӓ () — Харацин йиш (Characiformes) группыш пырышы ирвел Панамын дӓ Кечӹвӓлвел Америкын вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ колвлӓ. Кренухусвлӓ йӓр-йогы дӓ южгынам аквариум кол ылыт. Цилӓжӹ 74 тӹрлӹ кренухус улы. Кренухусвлӓн сек когожы 10 см.
Кренухус.
Кренухус () — кренухусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын Амазонка дӓ Ориноко йогывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш кренухус веле улы. Кренухусвлӓн озыжы 6 см якте шот. Ӓвӓ колвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк.
Герихтис.
Герихтис () — кренухусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын Перушты Амазонка йогышты вӓшлиӓлтшӹ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш герихтис веле улы.
Скиотохаракс.
Скиотохаракс () — кренухусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын Гайанышты Мазарини дӓ Бербис йогывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш скиотохаракс веле улы.
Одонтохарацидиум.
Одонтохарацидиум () — кренухусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын Бразилишӹ, Колумбиштӹ, Перушты дӓ Венесуэлышты Амазонка йогышты вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш одонтохарацидиум веле улы.
Лептохарацидиум.
Лептохарацидиум () — кренухусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын Венесуэлышты Ориноко йогышты вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш лептохарацидиум веле улы.
Клаусвици.
Клаусвици () — кренухусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын Перушты дӓ Бразилиштӹ йогывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш клаусвици веле улы.
Пецилохаракс.
Пецилохаракс () — кренухусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын Амазонка, Ориноко дӓ Потаро йогывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ пецилохаракс улы.
Аммокриптохаракс.
Аммокриптохаракс () — кренухусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ аммокриптохаракс улы.
Харацидиум.
Харацидиум () — кренухусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 58 тӹрлӹ харацидиум улы.
Элахохаракс.
Элахохаракс () — кренухусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын Амазонка дӓ Ориноко йогывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ элахохаракс улы.
Меланохарацидиум.
Меланохарацидиум () — кренухусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ меланохарацидиум улы.
Микрохарацидиум.
Микрохарацидиум () — кренухусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ микрохарацидиум улы.
Харацин ганьывлӓ.
Харацин ганьывлӓ () — Ostariophysi группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкын дон Африкын вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ колвлӓ. Харацин колвлӓ йӓр-йогы качкыш дӓ аквариум кол ылыт. Цилӓжӹ 1 900 тӹрлӹ харацин улы. Харацин йишӹн сек изижӹ 13-17 мм (ксенуробрикон "Xenurobrycon polyancistrus"), сек когожы 1,40 м (хидроцинус "Hydrocynus goliath") якте шот.
Алангы ганьывлӓ.
"Chromis multilineata" (кӱшӹл) "Apogon americanus" (покшал) "Stegastes variabilis" (лӹвӓл)
"Acanthurus bahianus" (кӱшӹл) "Pterophyllum scalare" (покшал) "Holacanthus ciliaris" (лӹвӓл)
Алангы йиш () — Acanthopterygii группыш пырышы тангыж, йогы дӓ йӓр вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ колвлӓ. Алангы колвлӓ тангыж дон йӓр-йогы качкыш дӓ аквариум кол ылыт. Цилӓжӹ 10 000 тӹрлӹ алангы кол улы. Тупӹрдӓнвлӓн сек кого отряджы. парафилетический алангы йишӹн сек изижӹ 7 мм (шиндлери "Schindleria brevipinguis "), сек когожы 5 м (Атланти симсӹ марлин "Makaira nigricans") якте шот.
Калифорни кондор.
Калифорни кондор () — вӓрӓш йиш кеквлӓн (Accipitrimorphae дӓ Accipitriformes) тенгеок цӓрлӓнгӹ йиш кеквлӓн (Ciconiiformes) американ грифвлӓн (Cathartidae) йыхыш пырышы кого хир кондор кек. Америкын Ушымы Штатвлӓжӹштӹ ареалжӹ Калифорни, Аризона, Юта дон Мексика якте шоэш. Кӓпшӹ 109-140 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2.49-3 м. Нелӹцшӹ 7-14.1 кг якте лин кердеш. Ӓвӓ Калифорни кондорвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «γυμνος» (йӓрӓ) дон «γυψ» (гриф) шамаквлӓ гӹц лин.
Анд кондор.
Анд кондор () — вӓрӓш йиш кеквлӓн (Accipitrimorphae дӓ Accipitriformes) тенгеок цӓрлӓнгӹ йиш кеквлӓн (Ciconiiformes) американ грифвлӓн (Cathartidae) йыхыш пырышы кого хир кондор кек. Кечӹвӓлвел Америкышты Андвлӓ кырыквлӓштӹ ӹлӓ. Кӓпшӹ 270–320 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 75.7–85.2 см. Нелӹцшӹ 11.3 кг якте лин кердеш. Ӓвӓ Анд кондорвла, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Попугай.
Попугай ганьывлӓ тенгеок попугайвлӓ гань ылшывлӓ () — попугай дон оравивлӓ (Psittacopasserae) йыхыш пырышы тропиквлӓ дон субтропиквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ яргата цӹреӓн кеквлӓ. Попугайвлӓ яратымы четлык (клетке) кек ылыт.
Цилӓжӹ 372 тӹрлӹ попугай улы. Попугайвлӓн сек изижӹ 8 см ("Micropsitta pusio"), сек когожы 1 м (гиацинт ара "Anodorhynchus hyacinthinus") якте шот. Нелӹцшӹ 10 г ("Micropsitta pusio"), 4.0 кг (какапо "Strigops habroptilus") якте лин кердеш.
Какадувлӓ.
Какадувлӓ () — Попугай йиш йыхыш пырышы Австралазиштӹ (Австрали, Соломон ошмаотывлӓ, Папуа-У Гвиней, Индонези дӓ Филиппинвлӓ) вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Какадувлӓ покшал дон кого кӱкшӹц яратымы четлык (клетке) кек ылыт. Цилӓжӹ 21 тӹрлӹ какаду улы. Какаду йишӹн сек изижӹ 30 см, сек когожы 60 см якте шот. Нелӹцшӹ 300–1,200 г якте лин кердеш.
Лӹмжӹ.
Какаду лӹмӹн этимологижӹ индонезлӓ «kaka» (попугай) дон «tuwah» (ӹлӓлшӹ шӱмбел) ӓльӹ «kakak» (ӹлӓлшӹ шӱмбел) дон «tua» (ӹлӓлшӹ) шамаквлӓ гӹц лин.
Шимӓкӓ какаду.
Шим какадун ("C. banksii") озыжы (шалахайышты) дон ӓвӓжӹ (вургымлашты)
Шимӓкӓ какаду () — какадувлӓн йиш группын шимӓкӓ какадувлӓ лӹвӓл йыхыш пырышы какаду. Австрали дон Тасмани ошмаотывлӓштӹ ӹлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ шим какаду улы.
Шим какадувлӓн сек изижӹ 46–50 см, сек когожы 55–65 см якте шот. Нелӹцӹштӹ 670–920 (озывлӓ), 615–870 (ӓвӓвлӓ) г якте лин кердеш.
Лӹмжӹ.
Какаду лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «καλυπτο» (леведмӓн) дон «ρυγχος» (нер) шамаквлӓ гӹц лин.
Sarcoramphus papa.
Кугижӓ гриф тенгеок саркорамфус () — американ грифвлӓн (Cathartidae) йыхыш пырышы кого хир кек. Цилӓжӓт ик йиш саркорамфус веле улы. Мексика дон Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты якте шоэш. Кӓпшӹ 67–81 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 1.2–2 м. Нелӹцшӹ 2.7–4.5 кг якте лин кердеш. Ӓвӓ кугижӓ грифвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «σάρξ / σαρκο-» (шӹл) дон «ῥάμφος» (crooked beak of bird of prey) шамаквлӓ гӹц лин.
Кондор.
Кондор () — американ грифвлӓн (Cathartidae) йыхыш пырышы кого хир кек йых. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ кондор улы. Америкын Ушымы Штатвлӓжӹ дон Мексика дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты якте шоэш.
Лӹмӹн этимологижӹ кечуала «kuntur» шамак гӹц лин.
Симсӓлгӹ-сарикӓ ара.
Симсӓлгӹ-сарикӓ ара () — попугайвлӓн йиш группыш пырышы ара попугай дӓ яратымы четлык (клетке) кек. Кечӹвӓлвел Америкын тропиквлӓштӹ, Венесуэлышты, йыдпел Перушты, Бразилишӹ, Боливишӹ дӓ Парагвайышты ӹлӓ. Симсӓлгӹ-сарикӓ аран сек изижӹ 76 см, сек когожы 86 см якте шот. Нелӹцшӹ 900–1500 г якте лин кердеш.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тупилӓ «arara» (попугай) дон «una» (шим, шимӓкӓ) шамаквлӓ гӹц лин.
Якшарикӓ ара.
Якшарикӓ ара () — попугайвлӓн йиш группыш пырышы ара попугай дӓ яратымы четлык (клетке) кек. Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкын тропиквлӓштӹ, кечӹвӓл-ирвел Мексикышты дон Перушты, Боливишӹ, Венесуэлышты дӓ Бразилишӹ ӹлӓ. Якшарикӓ аран сек изижӹ 81 см, сек когожы 90 см якте шот. Нелӹцшӹ 1 кг якте лин кердеш.
Пальма какаду.
Пальма какаду () — какадувлӓн йиш группын шим шылдыран какадувлӓ (Microglossinae) лӹвӓл йыхыш пырышы какаду. йыд-ирвел Австрали дон Папуа-У Гвиней ошмаотывлӓштӹ ӹлӓ. Цилӓжӓт ик йиш пальма какаду дон шим шылдыран какаду веле улы.
Пальма какадувлӓн сек изижӹ 55 см, сек когожы 60 см якте шот. Нелӹцшӹ 882–1040 (озыжы), 710–765 (ӓвӓжӹ) г якте лин кердеш.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ латинлӓ «proboscis» (long thin nose) дон «-ger» (carry) дӓ «ater» (шим) шамаквлӓ гӹц лин.
Корелла.
Корелла () — какадувлӓн йиш группын кореллавлӓ (Nymphicinae) лӹвӓл йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ какаду. Цилӓжӓт ик йиш корелла веле улы. Кытшы 32 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 73–102 г якте лин кердеш.
Лӹмжӹ.
Какаду лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «νύμφη» (нимф) шамак гӹц лин.
Шлемӓн какаду.
Шлемӓн какадун озыжы (шалахайышты) дон ӓвӓжӹ (вургымлашты)
Шлемӓн какаду () — какадувлӓн йиш группын ошикӓ какадувлӓ лӹвӓл йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ какаду. Цилӓжӓт ик йиш шлемӓн какаду веле улы. Кытшы 35 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 210–340 г якте лин кердеш.
Ошикӓ какадувлӓ.
Ошикӓ какадувлӓ () — какадувлӓн йиш группын "лачокла какадувлӓ" (Cacatuinae) лӹвӓл йыхыш пырышы Австралазиштӹ (Австрали, Соломон ошмаотывлӓ, Папуа-У Гвиней, Индонези дӓ Филиппинвлӓ) вӓшлиӓлтшӹ какадувлӓ. Цилӓжӹ 14 тӹрлӹ ошикӓ какаду улы.
Ошалгы-якшарикӓ какаду.
Ошалгы-якшарикӓ какаду () — какадувлӓн йиш группын ошикӓ какадувлӓ лӹвӓл йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ какаду. Цилӓжӓт ик йиш ошалгы-якшарикӓ какаду веле улы. Кытшы 35 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 270–350 г якте лин кердеш.
Какаду-инка.
Какаду-инка () — какадувлӓн йиш группын ошикӓ какадувлӓ лӹвӓл йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ покшал кӱкшӹц какаду. Цилӓжӓт ик йиш какаду-инка веле улы. Кытшы 35 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 270–350 г якте лин кердеш.
Лӹмжӹм британ натуралист Benjamin Leadbeater (1760–1837) лӹмеш пумы.
Ошикӓ какаду.
Ошикӓ какаду () — какадувлӓн йиш группын ошикӓ какадувлӓ лӹвӓл йыхыш пырышы Австралазиштӹ (Австрали, Соломон ошмаотывлӓ, Папуа-У Гвиней, Индонези дӓ Филиппинвлӓ) вӓшлиӓлтшӹ какадувлӓ. Цилӓжӹ 11 тӹрлӹ ошикӓ какаду улы.
Кого попугайвлӓ.
Кого попугайвлӓ тенгеок лачокла попугайвлӓ () — Попугайвлӓ йыхыш пырышы Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Попугайвлӓ яратымы четлык (клетке) кек ылыт. Цилӓжӹ 158 тӹрлӹ попугай улы.
Несторвлӓ.
Несторвлӓ () — У Зеланди попугайвлӓ йыхыш пырышы У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ нестор улы.
Нестор.
Нестор () — несторвлӓн йиш группыш пырышы У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ нестор улы.
Нелепситтакус.
Нелепситтакус () — несторвлӓн йиш группыш пырышы У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ (яраш) попугайвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ елепситтакус улы.
Тымана попугай.
Тымана попугай тенгеок какапо () — У Зеланди попугайвлӓ йиш группын тымана попугайвлӓ (Strigopidae) лӹвӓл йыхыш пырышы У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йыд попугайвлӓ. Цилӓжӓт ик йиш тымана попугай веле улы. Кытшы 58–64 см лин кердеш. Попугайвлӓн сек нелӹц. Нелӹцшӹ 0.95–4 кг якте лин кердеш.
Лӹмжӹ.
Какапо лӹмӹн этимологижӹ маорилӓ «kākā» (попугай) дон «pō» (йыд) шамаквлӓ гӹц лин.
У Зеланди попугайвлӓ.
У Зеланди попугайвлӓ () — Попугай йиш йыхыш пырышы У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ У Зеланди попугайвлӓ улы.
Попугайвлӓ.
Попугайвлӓ () — попугай ганьывлӓн йыхыш пырышы Америкышты, Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 350 тӹрлӹ попугай улы.
Жако.
Жако тенгеок луды попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Покшал Африкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ жако улы. Кытшы 33 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 46–52 см. Нелӹцшӹ 400 г якте лин кердеш.
Якшар пачан жако.
Якшар пачан жако () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Покшал Африкышты вӓшлиӓлтшӹ жако попугай. Кытшы 33 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 46–52 см, пачшы 8 см. Нелӹцшӹ 400 г якте шоэш.
Кӱрен пачан жако.
Кӱрен пачан жако () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы вадывел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ жако попугай. Кытшы 28–33 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 275–375 г якте лин кердеш.
Фиджи лори.
Фиджи лори тенгеок Фигис () — Psittaculidae йиш группыш пырышы вадывел Фиджиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӓт ик йиш фигис веле улы. Кытшы 20 см лин кердеш.
Йӹлгӹжикӓ лори.
Йӹлгӹжикӓ лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы вадывел Папуа-У Гвинейиштӹ дон Соломон ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ йӹлгӹжикӓ лори улы. Кытшы 31–32 см лин кердеш.
Лорикет.
Лорикет () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралазиштӹ (Австрали, Соломон ошмаотывлӓ, Папуа-У Гвиней, Индонези дӓ Филиппинвлӓ), Уоллеси, Микронези дӓ Меланези ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ лорикет улы.
Гиацинт ара.
Гиацинт ара () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразилишӹ, Боливишӹ дӓ Парагвайышты) вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Кытшы 100 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 120-140 см, нелӹцшӹ 1.2–1.7 кг якте лин кердеш.
Анд кырык попугай.
Анд кырык попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумбиштӹ, Эквадорышты дӓ Перушты) вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Кытшы 35 см лин кердеш.
Якшар пачан попугай.
Якшар пачан попугай ("P. cruentata")
Якшар пачан попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Цилӓжӹ 24 тӹрлӹ якшар пачан попугай улы. Кытшы 22–30 см лин кердеш.
Кӹжгӹ нерӓн ара.
Кӹжгӹ нерӓн ара () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Мексикышты вӓшлиӓлтшӹ ринхопситта ара попугай. Кытшы 38 см лин кердеш.
Ринхопситта.
Кӹжгӹ нерӓн ара ("Rh. pachyrhyncha")
Ринхопситта () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Мексикышты вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ ринхопситта улы. Кытшы 38–45 см лин кердеш.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «rhynchos» (нер) дон «psitta» (попугай) шамаквлӓ гӹц лин.
Сарикӓ пӹлӹшӓн попугай.
Сарикӓ пӹлӹшӓн попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумбиштӹ дӓ Эквадорышты) вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Цилӓжӓт ик йиш сарикӓ пӹлӹшӓн попугай веле улы. Кытшы 42 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 285 г якте лин кердеш.
Симсӹ ара.
Симсӹ ара () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Цилӓжӓт ик йиш симсӹ ара веле улы. Кытшы 56 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 288 г якте лин кердеш.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «kuanos» (симсӹ) дон «psitta» (попугай) шамаквлӓ гӹц лин.
Якшар мӹшкӹрӓн ара.
Якшар мӹшкӹрӓн ара () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Цилӓжӓт ик йиш якшар мӹшкӹрӓн ара веле улы. Кытшы 46 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 300 г якте лин кердеш.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «orthos» (прямо) дон «psitta» (попугай) шамаквлӓ гӹц лин.
Кӹтӹкӹн пачан папугай.
Кӹтӹкӹн пачан папугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумбиштӹ, Боливишӹ, Эквадорышты дӓ Перушты) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӓт ик йиш кӹтӹкӹн пачан папугай веле улы. Кытшы 24 см лин кердеш.
Симсӹ мӹшкӹрӓн попугай.
Симсӹ мӹшкӹрӓн попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Бразилишӹ дон Аргентинышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӓт ик йиш симсӹ мӹшкӹрӓн попугай веле улы. Кытшы 28 см лин кердеш.
Каролин попугай.
Каролин попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Йыдпел Америкышты (Америкын Ушымы Штатвлӓжӹ) вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Цилӓжӓт ик йиш каролин попугай веле улы. Кытшы 32 см лин кердеш.
Якшар ӹнгӹжӓӓн ара.
Якшар ӹнгӹжӓӓн ара () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Венесуэлышты, Гайанышты, Боливишӹ дӓ Бразилишӹ) вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Цилӓжӓт ик йиш карлик ара веле улы. Кытшы 30–35 см лин кердеш.
Гваруба.
Гваруба () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Цилӓжӓт ик йиш карлик ара веле улы. Кытшы 34 см лин кердеш.
Патагони попугай.
Патагони попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Аргентинышты вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Цилӓжӓт ик йиш Патагони попугай веле улы. Кытшы 45 см лин кердеш.
Шим вуян аратинга.
Шим вуян попугай тенгеок шим вуян аратинга () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Боливишӹ, Бразилишӹ, Парагвайышты дӓ Аргентинышты) вӓшлиӓлтшӹ аратинга попугай. Цилӓжӓт ик йиш "Nandayus" веле улы. Кытшы 32–37 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 140 г якте лин кердеш.
Сарикӓ мӹшкӹрӓн амазон.
Сарикӓ мӹшкӹрӓн амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Боливишӹ дӓ Бразилишӹ) вӓшлиӓлтшӹ амазон попугай. Цилӓжӓт ик йиш сарикӓ мӹшкӹрӓн амазон веле улы. Кытшы 27 см лин кердеш.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «xanthos» (сар) дон «ops» (цӹре) шамаквлӓ гӹц лин.
Сӹлнештӓрӹмӹ попугай.
Сӹлнештӓрӹмӹ попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразилишӹ, Аргентинышты дӓ Парагвайышты) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӓт ик йиш сӹлнештӓрӹмӹ попугай веле улы. Кытшы 22 см лин кердеш.
Ошикӓ мӹшкӹрӓн попугай.
Ошикӓ мӹшкӹрӓн попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан ара попугай. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ ошикӓ мӹшкӹрӓн попугай улы. Кытшы 23 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 150–170 г якте лин кердеш.
Кужы шылдыран попугайвлӓ.
Кужы шылдыран попугайвлӓ () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ кужы шылдыран попугай улы. Кытшы 22 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 120 г якте лин кердеш.
Амазон.
Амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 31 тӹрлӹ амазон улы. Кытшы 25–45 см лин кердеш.
Амазонка.
Амазонка (испанла дон португалла Amazonas) — Кечӹвӓлвел Америкын йогыжы. Кужыцшы 6,437 км уштыш. Йыл вӹлнӹ техень сӓндӓлӹквлӓ вӓрлӓнӓт: Бразили, Колумби, Перу.
Ошикӓ-якшарикӓ изи попугай.
Ошикӓ-якшарикӓ изи попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӓт ик йиш ошикӓ-якшарикӓ изи попугай веле улы. Кытшы 19 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 45 г якте лин кердеш.
Шуды изи попугай.
Шуды изи попугай ("Neophema pulchella")
Шуды изи попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ шуды изи попугай улы. Кытшы 20–22 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 40–60 г якте лин кердеш.
Рок попугай.
Рок попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ рок попугай улы. Кытшы 25–30 см лин кердеш.
Барнард попугай.
Барнард попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӓт ик йиш Барнард попугай веле улы. Кытшы 33–37 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 121–126 г якте лин кердеш.
Тӹргештӹлшӹ попугай.
Тӹргештӹлшӹ попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 12 тӹрлӹ тӹргештӹлшӹ попугай улы.
Шуран попугай.
Шуран попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы У Каледоништӹ дон Луайоте ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ шуран попугай улы. Кытшы 32 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 100–150 г якте лин кердеш.
Цӹгӓк статян попугай.
Цӹгӓк статян попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Тасмаништӹ дон Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӓт ик йиш цӹгӓк статян попугай веле улы. Кытшы 25 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 46–76 г якте лин кердеш.
Лӹмжӹм британ орнитолог Джон Лэтэм (John Latham, 1740 — 1837) лӹмеш пумы.
Якшар мӹшкӹрӓн кымда пачан попугай.
Якшар мӹшкӹрӓн кымда пачан попугай ("N. haematogaster")
Якшар мӹшкӹрӓн кымда пачан попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ якшар мышкырӓн кымда пачан попугай улы. Кытшы 28–35 (озыжы) 26–32 (ӓвӓжӹ) см лин кердеш. Нелӹцшӹ 70–100 г якте лин кердеш.
Лӹмжӹм австрал орнитолог Альфред Джон Норт (Alfred John North, 1855 – 1917) лӹмеш пумы.
Тьолгыжшы попугай.
Тьолгыжшы попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Фиджиштӹ дон Тонгышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ тьолгыжшы попугай улы. Кытшы 45 см лин кердеш.
Кымда пачан попугай.
Кымда пачан попугай ("P. haematonotus")
Кымда пачан попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ кымда пачан попугай улы. Кытшы 26–30 см лин кердеш.
Якшар калпакан попугай.
Якшар калпакан попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӓт ик йиш якшар калпакан попугай веле улы. Кытшы 34–38 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 105–125 г якте лин кердеш.
Волаан попугай.
Якшар Волаан попугай ("P. brehmii")
Волаан попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ волаан попугай улы. Кытшы 14–24 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 34–120 г якте лин кердеш.
Якшарикӓ лоривлӓ.
Якшарикӓ лоривлӓ () — Psittaculidae йиш группыш пырышы ирвел Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ якшарикӓ лори улы. Кытшы 24–31 см лин кердеш.
Якшарикӓ лори.
Якшарикӓ лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 31 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 30–300 г якте лин кердеш.
Ош тупан лори.
Ош тупан лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ дон Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӓт ик йиш ош тупан лори веле улы. Кытшы 25 см лин кердеш.
Ишкӹ пачан лорикетвлӓ.
Ишкӹ пачан лорикетвлӓ () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралазиштӹ (Австрали, Папуа-У Гвиней дӓ Индонези) вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ ишкӹ пачан лорикет улы. Кытшы 19–22 см лин кердеш.
Кымда пачан лори.
Кымда пачан лори ("L. garrulus")
Кымда пачан лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонези, Папуа-У Гвиней дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ кымда пачан лори улы. Кытшы 26–31 см лин кердеш.
Ӹдӹр лори.
Ӹдӹр лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Фиджиштӹ, Самоышты дӓ Француз Полинезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ ӹдӹр лори улы.
Мускус лорикетвлӓ.
Мускус лорикетвлӓ тенгеок глоссопситта () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ мускус лорикет улы. Кытшы 15–22 см лин кердеш.
Мускус лорикет.
Мускус лорикет () — Psittaculidae йиш группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Мускус лорикетвлӓн сек когожы улы. Кытшы 22 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 60–90 г якте лин кердеш.
Изи мускус лорикет.
Изи мускус лорикет () — Psittaculidae йиш группыш пырышы ирвел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Мускус лорикетвлӓн сек изижӹ улы. Кытшы 15 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 30–53 г якте лин кердеш.
Косир лори.
Косир лори () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы У Гебридвлӓ, У Британи, У Ирланди, Папуа-У Гвиней, У Каледони, Соломон, Индонези дӓ Фиджи ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӹ 14 тӹрлӹ косир лори улы.
У Гвиней кырык лори.
У Гвиней кырык лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы У Гвиней ошмаотын кырыквлӓштӹ, Индонези дон Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӓт ик йиш У Гвиней кырык лори веле улы. Кытшы 15 см лин кердеш.
Лори-гуа.
Лори-гуа () — Psittaculidae йиш группыш пырышы У Гвиней ошмаотштыш, Индонези дон Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ лори-гуа улы.
Коэлӓ пынан попугайчик.
Коэлӓ пынан попугайчик () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӓт ик йиш коэлӓ пынан попугайчик веле улы. Кытшы 18 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 30–40 г якте лин кердеш.
Айырлаш лидӹмӹ попугай.
Айырлаш лидӹмӹ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Африкышты дон Мадагаскарышты вӓшлиӓлтшӹ, кӹтӹк пачан изи яратымы четлык (клетке) попугай. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ айырлаш лидӹмӹ попугай улы. Кытшы 13–17 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 40–60 г якте лин кердеш.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «αγάπη» (яратымаш) дон «όρνις» (кек) шамаквлӓ гӹц лин.
Кечӹшӹ попугай.
Кечӹшӹ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Инди, Шри-Ланка, Филиппинвлӓ, Индонези дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 13 тӹрлӹ кечӹшӹ попугай улы. Кытшы 10–16 см лин кердеш.
Филиппин кӹжгӹ нерӓн попугай.
Филиппин кӹжгӹ нерӓн попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӓт ик йиш Филиппин кӹжгӹ нерӓн попугай веле улы. Кытшы 15 см лин кердеш.
Кугижӓ попугай.
Озы кугижӓ попугай ("A. scapularis")
Кугижӓ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы ирвел Австралиштӹ, Папуа-У Гвиней дӓ Индонези ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ кугижӓ попугай улы. Кытшы 35–43 см лин кердеш.
Австрали кугижӓ попугай.
Австрали кугижӓ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы ирвел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кугижӓ попугай. Кытшы 43–43 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 195–285 г якте лин кердеш.
Папуа кугижӓ попугай.
Папуа кугижӓ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Вадывел У Гвинейиштӹ дон Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кугижӓ попугай. Кытшы 36 см лин кердеш.
Малуку кугижӓ попугай.
Малуку кугижӓ попугай тенгеок Амбоин кугижӓ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезин Вадывел У Гвинейиштӹ дон Малуку ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кугижӓ попугай. Кытшы 35–40 см лин кердеш.
Якшар шылдыран попугайвлӓ.
Якшар шылдыран попугайвлӓ () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонези, Папуа-У Гвиней дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ якшар шылдыран попугай улы. Кытшы 32 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 120–210 г якте лин кердеш.
Якшар шылдыран попугай.
Озы (вургымлашты) дон ӓвӓ (шалахайышты) якшар шылдыран попугай
Якшар шылдыран попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ дон Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 32 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 120–210 г якте лин кердеш.
Тимор якшар шылдыран попугай.
Тимор якшар шылдыран попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ дон Ирвел Тиморышты вӓшлиӓлтшӹ попугай.
Паян попугай.
Паян попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ паян попугай улы. Кытшы 34–46 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 110–120 г якте лин кердеш.
Ракет пачан попугай.
Ракет пачан попугай ("P. discurus")
Ракет пачан попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Филиппинвлӓ дон Индонезиштӹ ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ ракет пачан попугай улы.
Шиштӹ изи попугай.
Шиштӹ изи попугай ("M. pusio")
Шиштӹ изи попугай () — Psittaculidae йиш группын Шиштӹ изи попугайвлӓ лӹвӓл йиш группыш пырышы Индонези дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ шиштӹ изи попугай улы. Кытшы 8–10 см лин кердеш.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «mikros» (изи) дон «psitta» (попугай) шамаквлӓ гӹц лин.
Симсӹ вуян ара.
Симсӹ вуян ара () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Перушты, Боливишӹ дӓ Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 40–42 см лин кердеш.
Аратинга.
Аратинга () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Цилӓжӹ 24 тӹрлӹ шиштӹ изи попугай улы.
Орави попугайвлӓ.
Орави попугайвлӓ () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ орави попугай улы. Кытшы 10–15 см лин кердеш.
Кырык попугайвлӓ.
Кырык попугайвлӓ () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ кырык попугай улы. Кытшы 18–20 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 45 г якте лин кердеш.
Кырык попугай.
Кырык попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Аргентинышты, Боливишӹ, Чилишӹ дӓ Перушты) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 18 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 45 г якте лин кердеш.
Кӹрӓн калпакан кырык попугай.
Кӹрӓн калпакан кырык попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Аргентинышты, Боливишӹ дӓ Чилишӹ) вӓшлиӓлтшӹ кырык попугай. Кытшы 20 см лин кердеш.
Пион попугай.
Пион попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ кырык попугай улы.
Ыжар орави попугай.
Ыжар орави попугай ("N. panychlora")
Ыжар орави попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ ыжар орави попугай улы.
Вӓрӓш вуян попугай.
Вӓрӓш вуян попугай тенгеок Веерный попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӓт ик йиш вӓрӓш вуян попугайвеле улы. Кытшы 33 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 190–280 г якте лин кердеш.
Кӹжгӹ нерӓн попугайвлӓ.
Кӹжгӹ нерӓн попугайвлӓ () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ кӹжгӹ нерӓн попугай улы. Кытшы 16–18 см, нелӹцшӹ 50–60 г якте лин кердеш.
Кучкыж попугайвлӓ.
Кучкыж попугайвлӓ () — Попугайвлӓ йыхыш пырышы У Гвиней дӓ Инди океан ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ кучкыж попугай улы.
Цуштыривуян попугай.
Цуштыривуян попугай () — кучкыж попугайвлӓ йиш группыш пырышы У Гвиней ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӓт ик йиш цуштыривуян попугай веле улы. Кытшы 46 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 680–800 г якте лин кердеш.
Ваза попугай.
Ваза попугай () — кучкыж попугайвлӓ йиш группыш пырышы Мадагаскар дон вадывел Инди океан ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ ваза попугай улы. Кытшы 35–50 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 480 г якте лин кердеш.
Кеа.
Кеа () — У Зеланди попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ хир нестор попугай. Кытшы 48 см, нелӹцшӹ 0.8–1 кг якте лин кердеш.
Лӹмӹн этимологижӹ маорилӓ «kea» шамак гӹц лин.
Нестор-кака.
Нестор-кака тенгеок У Зеланди кака () — У Зеланди попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Йыдпел У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ нестор попугай. Кытшы 45 см, нелӹцшӹ 390–560 г якте лин кердеш.
Лӹмӹн этимологижӹ маорилӓ «kākā» (попугай) шамак гӹц лин.
Норфолк кака.
Норфолк кака () — У Зеланди попугайвлӓ йиш группыш пырышы Норфолк ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ потухший нестор попугай. Кытшы 40 см якте лин кердеш.
Чатем кака.
Чатем кака () — У Зеланди попугайвлӓ йиш группыш пырышы Чатем ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ потухший нестор попугай.
Йыд попугай.
Йыд попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ рок попугай. Кытшы 22–25 см якте лин кердеш.
Ирвел рок попугай.
Ирвел рок попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ рок попугай. Кытшы 29–32 см, нелӹцшӹ 68–83 г якте лин кердеш.
Вадывел рок попугай.
Вадывел рок попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ рок попугай.
У Каледони шуран попугай.
У Каледони шуран попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы У Каледоништӹ вӓшлиӓлтшӹ шуран попугай. Кытшы 32 см, нелӹцшӹ 100–150 г якте лин кердеш.
Луайоте шуран попугай.
Луайоте шуран попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Луайоте ошмаотывлӓштӹ (Увеа) вӓшлиӓлтшӹ шуран попугай.
Розелла.
Розелла () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ розелла попугай улы. Кытшы 26–37 см лин кердеш.
Розеллывлӓ.
Розеллывлӓ () — Попугайвлӓ йишӹн Psittaculidae йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 41 тӹрлӹ попугай улы.
Ара (кек).
"Ara ararauna" (шалахайышты) дон "Ara chloropterus" (вургымлашты)
Ара () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ ара улы. Арывлӓн сек изижӹ 46–51 см, сек когожы 90–95 см якте шот. Нелӹцшӹ 285–1708 г якте лин кердеш.
Шуды изи попугайвлӓ.
Шуды изи попугайвлӓ () — Попугайвлӓ йишӹн розеллывлӓ йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ попугай улы.
Лачокла розеллывлӓ.
"Лачокла розеллывлӓ' () — Попугайвлӓ йишӹн розеллывлӓ йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 35–40 тӹрлӹ попугай улы.
Лори попугайвлӓ.
Лори попугайвлӓ () — Попугайвлӓ йишӹн Psittaculidae йыхыш пырышы Австралазиштӹ (Австрали, Соломон ошмаотывлӓ, Папуа-У Гвиней, Индонези дӓ Филиппинвлӓ) вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 67 тӹрлӹ попугай улы.
Лори (попугай).
Лоривлӓ () — Попугайвлӓ йишӹн Psittaculidae йыхыш пырышы Австралазиштӹ (Австрали, Соломон ошмаотывлӓ, Папуа-У Гвиней, Индонези дӓ Филиппинвлӓ) вӓшлиӓлтшӹ лори попугай кеквлӓ. Цилӓжӹ 61 тӹрлӹ попугай улы.
Орави ганьывлӓ.
Орави ганьывлӓ тенгеок оравивлӓ гань ылшывлӓ () — попугай дон оравивлӓ (Psittacopasserae) йыхыш пырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 5 000 тӹрлӹ оравивлӓ гань ылшы кек улы.
Орави ганьывлӓн сек изижӹ 6.5 см ("Myiornis ecaudatus"), сек когожы 64 см "Corvus crassirostris" (пачан 120 см райская птица) якте шот. Нелӹцшӹ 4.2 г ("M. ecaudatus"), 1.5 кг ("C. crassirostris") якте лин кердеш.
Классификаци.
├─ Acanthisitti — У Зеланди крапивник
├─ Tyranni — Тиран ганьывлӓ
└─ Passeri — Мырышы кеквлӓ
Попугай дон оравивлӓ.
Попугай дон оравивлӓ () — Eufalconimorphae йыхыш пырышы кеквлӓ.
Классификаци.
├─ Falconiformes (= Falconidae, калявӓрӓш)
├─ Psittaciformes — Попугай ганьывлӓ
└─ Passeriformes — Орави ганьывлӓ
Ур.
Лачокла ур
Ур () — Ньымыштшывлӓ йыхын урвлӓ йишвлӓш пырышы Европышты дӓ йыдпел Азиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ изи йӓн. Кытшы 19–23 см, пачшы 15–20 см, нелӹцшӹ 250–340 кг лин кердеш.
Лый йишвлӓ.
Лый йишвлӓ () — лый ганьывлӓ (Musteloidea) группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ покшал дӓ изи йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 59 тӹрлӹ йӓн улы. Лый йишвлӓн сек изижӹ 11 см (каляиӓш), сек когожы 1.7 см (Бразили ама).
Классификацижӹ.
Лый йишвлӓн кокты лӹвӓл йишжы улы: Mustelinae (Подсемейство Куньи) дон Lutrinae (Подсемейство Выдровые).
Лый ганьывлӓ.
Лый ганьывлӓ тенгеок лый гань йӓнвлӓ () — пи ганьывлӓ группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ покшал дӓ изи йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 86 тӹрлӹ йӓн улы.
Пи ганьывлӓ.
Пи ганьывлӓ тенгеок пи гань йӓнвлӓ () — шӹл качшывлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого, покшал дӓ изи йӓнвлӓ.
Мӧскӓ ганьывлӓ.
Мӧскӓ ганьывлӓ тенгеок мӧскӓ гань йӓнвлӓ () — пи ганьывлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого, покшал дӓ изи йӓнвлӓ.
Шӹл качшывлӓ.
Шӹл качшывлӓ тенгеок шӹл качшы йӓнвлӓ () — Mammalia группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого, покшал дӓ изи йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 280 тӹрлӹ шӹл качшы йӓн улы. Шӹл качшывлӓн сек изижӹ 11 см (каляиӓш), сек когожы 6,5 м (южный морской слон).
Лӹмӹн этимологижӹ латинлӓ «caro» (шӹл) дон «vorare» (пожирать, проглатывать) шамаквлӓ гӹц лин.
Классификацижӹ.
├─ Feliformia — Коти ганьывлӓ
├─ †Nimravidae — Нимравиды, псевдо-саблезубые кошки
├─ Feloidea — Лачокла коти ганьывлӓ
└─ Felidae — Коти йишвлӓ
└─ Viverroidea — Виверра ганьывлӓ
└─ Herpestoidea — Мангуст ганьывлӓ
└─ Herpestidae — Мангуст йишвлӓ
└─ Caniformia — Пи ганьывлӓ
├─ Canidae — Пи йишвлӓ
└─ Arctoidea — Мӧскӓ ганьывлӓ
├─ Ursoidea — Лачокла мӧскӓ ганьывлӓ
└─ Ursidae — Мӧскӓ йишвлӓ
├─ Musteloidea — Лый ганьывлӓ
├─ Ailuridae — Изи панда йишвлӓ
├─ Mephitidae — Скунс йишвлӓ
├─ Mustelidae — Лый йишвлӓ
└─ Procyonidae — Енот йишвлӓ
├─ †Enaliarctidae — Эналиаркт йишвлӓ
├─ Odobenidae — Морж йишвлӓ
Цӓрӓгек.
Изи тенгеок капшангы качшы цӓрӓгек ("Corynorhinus townsendii")
Кого тенгеок ӓзӓлык качшы цӓрӓгек ("Acerodon jubatus")
Цӓрӓгеквлӓ тенгеок цӓрӓгалявлӓ () — Mammalia группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы (70%) дӓ ӓзӓлык (30%) качшы чонгештӹлмӓш изи йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 1 240 тӹрлӹ цӓрӓгек улы.
Цӓрӓгеквлӓн сек изижӹн ("Craseonycteris thonglongyai") кытышты 29–34 мм, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 15 см, нелӹцӹштӹ 2–2.6 г; сек когожын ("Acerodon jubatus") кытышты 29 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 1.5–1.7 м, нелӹцӹштӹ 0.7–1.2 кг.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «χείρ» (кид) дон «πτερόν» (шылдыр) шамаквлӓ гӹц лин.
Классификация.
├─ Megachiroptera — Кого цӓрӓгеквлӓ тенгеок ӓзӓлык качшы цӓрӓгеквлӓ
└─ Microchiroptera — Изи цӓрӓгеквлӓ тенгеок капшангы качшы цӓрӓгеквлӓ
Черепаха.
Черепахывлӓ () — Reptilia (Пресмыкающиеся) группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 327 тӹрлӹ черепаха улы.
Черепахывлӓн сек изижӹн ("Homopus signatus") кытышты 8 см, нелӹцӹштӹ 140 г; сек когожын ("Dermochelys coriacea") кытышты 200 см, нелӹцӹштӹ 900 кг.
Крокодилвлӓ.
Крокодилвлӓ () — Reptilia (Пресмыкающиеся) группыш пырышы тропиквлӓштӹ (Африкышты, Азиштӹ, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты) вӓшлиӓлтшӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 327 тӹрлӹ крокодил улы.
Крокодилвлӓн сек изижӹн ("Paleosuchus palpebrosus") кытышты 1.2–1.4 м, нелӹцӹштӹ 6–7 кг; сек когожын ("Crocodylus porosus") кытышты 6.7 м, нелӹцӹштӹ 2 000 кг.
Той шӓкшӓльӹ.
Той шӓкшӓльӹ (; алыкмарла "тойшыҥшале") — той шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Европышты дон Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 45–57,5 см лин кердеш.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ латинлӓ «anguis» (кӹшкӹ) дон «fragilis» (хрупкий) шамаквлӓ гӹц лин.
Шӓкшӓльӹ.
Шӓкшӓльӹвлӓ () — Squamata (Чешуйчатые) группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 5907 тӹрлӹ шӓкшӓльӹ улы.
Шӓкшӓльӹвлӓн сек изижӹн ("Sphaerodactylus ariasae") кытышты 16–18 мм, сек когожын (Комодо варан "Varanus komodoensis") кытышты 3 м, нелӹцӹштӹ 70 кг.
Классификацижӹ.
├─ Dibamidae – Слӧпӧй шӓкшӓльӹ йишвлӓ
└─ Gekkota – Геккон ганьывлӓ
├─ Scincomorpha – Сцинк ганьывлӓ
├─ Lacertoidea – Лачокла шӓкшӓльӹ ганьывлӓ
├─ Iguania – Игуана ганьывлӓ
└─ Anguimorpha – Той шӓкшӓльӹ ганьывлӓ
├─ Anguidae – Той шӓкшӓльӹ йишвлӓ
├─ Shinisauria – Шинизавр ганьывлӓ
└─ Varanoidea – Варан ганьывлӓ
├─ Mosasauroidea † – Мозазавр йишвлӓ
├─ Helodermatidae – Ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ йишвлӓ
├─ Lanthanotidae – Пӹлӹшдӹмӹ варан йишвлӓ
└─ Varanidae – Варан йишвлӓ
└─ Ophidia / Serpentes – Кӹшкӹвлӓ
Squamata.
Сӱмӓнвлӓ () — Reptilia (Пресмыкающиеся) группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ сӱмӓн йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 9000 тӹрлӹ сӱмӓн йӓн улы.
Сӱмӓнвлӓн сек изижӹн (геккон "Sphaerodactylus ariasae") кытышты 16–18 мм, сек когожын (анаконда "Eunectes murinus") кытышты 5.21 м якте веле.
Reptilia.
Пресмыкающиеся () — нӹл яланвлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 10000 тӹрлӹ Reptilia улы.
Рептиливлӓн сек изижӹн (геккон "Sphaerodactylus ariasae") кытышты 16–18 мм, сек когожын ("Crocodylus porosus") кытышты 6.7 м, нелӹцӹштӹ 2 000 кг.
Покшал Австрали пандашан агама.
Покшал Австрали пандашан агаман вӓрлӓнӹмӹжӹ
Покшал Австрали пандашан агама () — агамавлӓ йиш группыш пырышы покшал Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ пандашан агама шӓкшӓльӹ. Пандашан агаман кытышты 250 мм, пачшы 300 мм лин кердеш.
Агама.
Агама йишвлӓ () — Iguania группыш пырышы Африкышты, Азиштӹ, Австралиштӹ дӓ кечӹвӓл Европышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ йиш. Цилӓжӹ 300 (тенгеок 418) тӹрлӹ агама улы. Агамавлӓн сек изижӹ ("Phrynocephalus") 8 см, сек когожы ("Hydrosaurus") 1 м.
Пандашан агама.
Пандашан агама () — агамавлӓ йиш группыш пырышы покшал Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ агама шӓкшӓльӹ. Цилӓжӹ 7-8 тӹрлӹ пандашан агама улы. Пандашан агамавлӓн озыжы 40–60 см, ӓвӓжӹ 30–51 см якте шот.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «pogon» (пандаш) дӓ латинлӓ «vittatus» (полосатый) дон «cephalus» (вуй) шамаквлӓ гӹц лин.
Ирвел Австрали пандашан агама.
Ирвел Австрали пандашан агаман вӓрлӓнӹмӹжӹ
Ирвел Австрали пандашан агама () — агамавлӓ йиш группыш пырышы ирвел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ пандашан агама шӓкшӓльӹ. Пандашан агаман озыжы 60 см, ӓвӓжӹ 50 см якте шот.
Ранкин пандашан агама.
Ранкин пандашан агама () — агамавлӓ йиш группыш пырышы йыд-ирвел Австралиштӹ (Квинсленд) вӓшлиӓлтшӹ пандашан агама шӓкшӓльӹ. Пандашан агаман кытышты 30 см лин кердеш.
Лӹмжӹм австрали натуралист Генри Лоусон (Henry Lawson, 1867 – 1922) лӹмеш пумы.
Вадывел Австрали пандашан агама.
Вадывел Австрали пандашан агама () — агамавлӓ йиш группыш пырышы вадывел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ пандашан агама шӓкшӓльӹ. Пандашан агаман кытышты 38 см лин кердеш.
Комбы ганьывлӓ.
Комбы ганьывлӓ тенгеок комбывлӓ гань ылшывлӓ () — цӹвӹ дон комбывлӓ (Galloanserae) йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ вӹд кеквлӓ. Цилӓжӹ 150 тӹрлӹ комбывлӓ гань ылшы кек (комбы, лыды, йӱксӹ) улы. Комбы ганьывлӓн сек изижӹн нелӹцшӹ 200–300 г (аргек), сек когожы 13 кг (эхелян йӱксӹ) якте лин кердеш.
Классификаци.
└─ Anatidae — Лыды йишвлӓ
Гульд амадина.
Гульд амадина () — Estrildidae йиш группыш пырышы йыдпел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай амадина мырышы кек. Кытшы 130–140 мм лин кердеш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Британ натуралист Джон Гульдын вӓтӹжӹ Элизабет Гульд лӹмеш пумы.
Попугай амадина.
Попугай амадина () — Estrildidae йиш группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ, У Гвиней ошмаотывлӓштӹ дӓ йыдпел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 12–13 тӹрлӹ попугай амадина улы.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «ερυθρός» (якшар) дон «ουρά» (пач) шамаквлӓ гӹц лин.
Фиджи попугай амадина.
Фиджи попугай амадина () — Estrildidae йиш группыш пырышы йыдпел Фиджиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай амадина мырышы кек. Кытшы 10 см, нелӹцшӹ 9–11,5 г якте лин кердеш.
Якшар вуян попугай амадина.
Якшар вуян попугай амадина () — Estrildidae йиш группыш пырышы йыдпел У Каледоништӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай амадина мырышы кек. Кытшы 12 см якте лин кердеш.
Кугижӓ попугай амадина.
Кугижӓ попугай амадина () — Estrildidae йиш группыш пырышы йыдпел Вануату ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай амадина мырышы кек. Кытшы 11 см якте лин кердеш.
Амадина.
Амадина () — Estrildidae йиш группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ амадина улы. Кытшы 12–14 см якте лин кердеш.
Якшар вуян амадина.
Якшар вуян амадина () — Estrildidae йиш группыш пырышы кечӹвӓл Африкышты вӓшлиӓлтшӹ мырышы кеквлӓ. Кытшы 14 см якте лин кердеш.
Астрильд.
Астрильд () — Estrildidae йиш группыш пырышы Африкышты дӓ Азиштӹ (Сауд Арави дон Йемен) вӓшлиӓлтшӹ мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 17 тӹрлӹ астрильд улы. Кытшы 10–12 см якте лин кердеш.
Арави астрильд.
Арави астрильд () — Estrildidae йиш группыш пырышы Азиштӹ (Сауд Арави дон Йемен) вӓшлиӓлтшӹ астрильд мырышы кек. Кытшы 10 см лин кердеш.
Шим калпакан астрильд.
Шим калпакан астрильд () — Estrildidae йиш группыш пырышы Африкышты (Ангола, Бурунди, Камерун, Конго, Конго Демократи Республика, Экваториаль Гвиней, Габон, Кени, Руанда дӓ Уганда) вӓшлиӓлтшӹ астрильд мырышы кек. Кытшы 10,5 см лин кердеш.
Сарикӓ мӹшкӹрӓн астрильд.
Сарикӓ мӹшкӹрӓн астрильд () — Estrildidae йиш группыш пырышы Африкышты (Ангола, Кечӹвӓлвел Африка Республика, Зимбабве, Лесото дӓ Мозамбик) вӓшлиӓлтшӹ астрильд мырышы кек. Кытшы 9–10 см лин кердеш.
Кандт астрильд.
Кандт астрильд () — Estrildidae йиш группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ астрильд мырышы кек.
Якшар пачан астрильд.
Якшар пачан астрильд () — Estrildidae йиш группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ астрильд мырышы кек. Кытшы 10 см лин кердеш.
Луды астрильд.
Луды астрильд () — Estrildidae йиш группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ астрильд мырышы кек. Кытшы 9–10 см лин кердеш.
Шим пачан астрильд.
Шим пачан астрильд () — Estrildidae йиш группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ астрильд мырышы кек. Кытшы 11 см лин кердеш.
Тымана.
Тымана ганьывлӓ тенгеок тыманавлӓ гань ылшывлӓ () — Afroaves йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йыд кеквлӓ. Цилӓжӹ 200 тӹрлӹ тыманавлӓ гань ылшы кек улы.
Тымана ганьывлӓн сек изи кекӹн ("Micrathene whitneyi") кытышты 13.5 см, нелӹцшӹ 31 г, сек когожы ("Strix nebulosa") 70–84 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 142 (ӓвӓ) —140 (озы) см, 1,290–1,900 кг якте шот. Сек кого ӱнгӹн ("Bubo bubo" дон "Bubo blakistoni") шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2 м якте шоэш. Озы тыманавлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Классификацижӹ.
└─ Strigidae — Тымана йишвлӓ
Шӱшкӓн тымана.
Шӱшкӓн тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йыд тымана. Тыманын кӱкшӹцшӹ 19–21 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 47–54 см, нелӹцшӹ 64–135 г якте шоэш.
Шӱшкӓн тыманавлӓ.
Шӱшкӓн тыманавлӓ () — тыманавлӓн йиш группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тымана йых. Цилӓжӹ 50 тӹрлӹ шӱшкӓн тымана улы. Сек когожын кытышты 28 см, нелӹцшӹ 50–300 г якте шоэш. Озы тыманавлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Якшар пӹлӹшӓн шӱшкӓн тымана.
Якшар пӹлӹшӓн шӱшкӓн тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы Филиппин ошмаотывлӓштӹ (Минданао, Самар, Динагат дӓ Сиаргао) вӓшлиӓлтшӹ йыд тымана. Тыманын кӱкшӹцшӹ 30–35 см, шылдыр кӱкшӹцшӹ 274 (ӓвӓ) 217–242 (озы) мм якте шоэш.
Афцели.
Афцели () — пырса йиш пырышы Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ пушӓнгӹ. Цилӓжӹ 10-14 тӹрлӹ афцели улы.
Лӹмжӹм швеци натуралист Адам Афцелиус (Adam Afzelius, 1750 - 1837) лӹмеш пумы.
Ош лепкӓн шӱшкӓн тымана.
Ош лепкӓн шӱшкӓн тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йыд тымана.
Сарикӓ нерӓн шӱшкӓн тымана.
Сарикӓ нерӓн шӱшкӓн тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йыд тымана.
Кени шӱшкӓн тымана.
Кени шӱшкӓн тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы Кеништӹ дон Танзаништӹ вӓшлиӓлтшӹ йыд тымана. Кытшы 16–17 см, нелӹцшӹ 64–57 г якте шоэш.
Андаман шӱшкӓн тымана.
Андаман шӱшкӓн тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы Андаман ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йыд тымана.
Лӹмжӹм ирланди натуралист Валентайн Болл (Valentine Ball, 1843 – 1894) лӹмеш пумы.
Якшарикӓ шӱшкӓн тымана.
Якшарикӓ шӱшкӓн тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йыд тымана.
Флорес шӱшкӓн тымана.
Флорес шӱшкӓн тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы Индонезин Флорес ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ йыд тымана. Кытшы 19–21 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 137–160 мм, пачшы 78 мм якте шоэш.
Лӹмжӹм британ натуралист Альфред Харт Эверетт (Alfred Hart Everett, 1848 – 1898) лӹмеш пумы.
Кырык шӱшкӓн тымана.
Кырык шӱшкӓн тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы кечӹвӓл Азиштӹ (Бутан, Непал, Инди, Малайзи, Тайвань дӓ Таиланд) вӓшлиӓлтшӹ йыд тымана.
Малай шӱшкӓн тымана.
Малай шӱшкӓн тымана тенгеок Раджа шӱшкӓн тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы Борнео дӓ Суматра ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йыд тымана. Кытшы 19–21 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 137–160 мм, пачшы 78 мм якте шоэш.
Лӹмжӹм Саравак кугижӓ кымдемӹн раджажы Джеймс Брук (James Brooke, 1848 – 1898) лӹмеш пумы.
Ява шӱшкӓн тымана.
Ява шӱшкӓн тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы Индонезин Ява ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ йыд тымана.
Ментавай шӱшкӓн тымана.
Ментавай шӱшкӓн тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы Индонезин Ментавай ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йыд тымана.
Шӱӓн шӱшкӓн тымана.
Шӱӓн шӱшкӓн тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йыд тымана. Кытшы 23–25 см якте шоэш.
Лӹмӹн этимологижӹ сингалала «බකමූණ bakamaūṇa» (кӹрӓн коллоэц ӱнгӹ) шамак гӹц лин.
Таракан пырса.
Таракан пырса () — пырса йиш группыш пырышы качкыш кушкыш. Пырсын кӱкшӹцшӹ 0.5–1.8 м якте шоэш.
Каля пырса.
Каля пырса () — пырса йиш группыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кушкыш. Пырсын кӱкшӹцшӹ 150 см якте шоэш.
Пырса йишвлӓ.
Пырса йишвлӓ () — Fabales группыш пырышы пеледӹшӓн шуды, тӹшкӓ, дӓ пушӓнгӹ кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 18860 нӓрӹ йиш пырса кушкыш улы, кыдывлӓ 630 йыхеш пайылалтыт.
Mimosoideae.
Mimosoideae: 80 йых дӓ 3200 йиш
Caesalpinioideae.
Caesalpinioideae: 170 йых дӓ 2000 йиш
Faboideae.
Faboideae (Papilionoideae): 470 йых дӓ 14000 йиш
Акациелла.
Акациелла () — пырса йиш пырышы Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ пушӓнгӹ. Цилӓжӹ 15 тӹрлӹ акациелла улы.
Мимоза.
Мимоза () — пырса йиш йыхыш пырышы неотропиквлӓштӹ Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ пушӓнгӹ. Цилӓжӹ 400 тӹрлӹ акациелла улы.
Альбици.
Альбици () — пырса йиш йыхыш пырышы субтропиквлӓ дон тропиквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ пушӓнгӹ. Цилӓжӹ 150 тӹрлӹ альбици улы.
Лӹмжӹм итальян паян Филиппо Альбицци (Filippo degli Albizzi) лӹмеш пумы.
Кек.
Кеквлӓ () — нӹл яланвлӓн группыш пырышы пынан, шылдыран, кокты ялан, шокшы вӹрӓн, мынан, тупӹрдӓн йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 10 560 тӹрлӹ кек улы.
Кеквлӓн сек изижӹн (колибри "Mellisuga helenae") кытышты 5 см, сек когожын (страус) кытышты 2.75 м якте шот.
Кеквлӓм шӹмлӹшӹ зоологи – орнитологи.
Пингвин.
Пингвин ганьывлӓ дон пингвин йишвлӓ (дон Spheniscidae) — Austrodyptornithes йыхыш пырышы Антарктидышты, кечӹвӓл Африкышты, кечӹвӓл Австралиштӹ дӓ кечӹвӓл Америкышты тӹрвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ коллоэц тангыж кеквлӓ. Цилӓжӹ 18–20 тӹрлӹ пингвин улы.
Пингвинвлӓн сек изижӹн ("Eudyptula minor") кытышты 40 см, нелӹцшӹ 1 кг; сек когожын ("Aptenodytes forsteri") кытышты 1.1 м, нелӹцшӹ 35 кг якте шот.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ уэльслӓ «pen» (вуй) дон «gwyn» (ош) шамаквлӓ гӹц лин: «pengwyn» (шылдырдымы гагарка "Pinguinus impennis").
Кӓдӹвлӓ.
Кӓдӹ ганьывлӓ дон кӓдӹ йишвлӓ (дон Columbidae) — Columbimorphae йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 300 тӹрлӹ кӓдӹ улы.
Кӓдӹвлӓн сек изижӹн ("Columbina") кытышты 50 см, нелӹцшӹ 22 г; сек когожын ("Goura") кытышты 70 см, нелӹцшӹ 2–4 кг якте шот.
Классификаци.
├─ Otidiphabinae — Фазан кӓдӹ йишвлӓ
├─ Ptilinopinae — Кӹцкӹ кӓдӹ йишвлӓ
├─ Treroninae — Ыжар кӓдӹ йишвлӓ
├─ Columbinae — Лачокла кӓдӹ йишвлӓ
Цӓрлӓнгӹ.
Цӓрлӓнгӹ ганьывлӓ дон Цӓрлӓнгӹ йишвлӓ (дон Ciconiidae) — Aequornithes йыхыш пырышы Африкышты, Азиштӹ, Европышты, Америкышты дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого куп кеквлӓ. Цилӓжӹ 19 тӹрлӹ цӓрлӓнгӹ тенгеок цӓрлӓн улы.
Цӓрлӓнгӹвлӓн сек изижӹн кытышты 75 см ("Ciconia abdimii"), нелӹцшӹ 1 кг ("Anastomus"); сек когожын кытышты 150 см ("Ephippiorhynchus" дон "Leptoptilos"), нелӹцшӹ 9 кг ("Leptoptilos") якте шот.
Шиштӹ ганьывлӓ.
Шиштӹ ганьывлӓ тенгеок шиштӹвлӓ гань ылшывлӓ () — шиштӹ дон ыжар караквлӓ (Picodynastornithes) йыхыш пырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 400 тӹрлӹ шиштӹвлӓ гань ылшы кек улы.
Классификацижӹ.
├─ Galbuli — Якамар ганьывлӓ
└─ Galbulidae — Якамар йишвлӓ
└─ Pici — Шиштӹ дон тукан ганьывлӓ
├─ Ramphastides — Тукан ганьывлӓ
├─ Megalaimidae — Ази шиштӹ йишвлӓ
├─ Semnornithidae — Тукан шиштӹ йишвлӓ
└─ Ramphastidae — Тукан йишвлӓ
└─ Picides — Лачокла шиштӹ ганьывлӓ
└─ Picidae — Шиштӹ йишвлӓ
Шырлачы ганьывлӓ.
Шырлачы ганьывлӓ тенгеок шырлачывлӓ гань ылшывлӓ () — Cypselomorphae йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы йыд кеквлӓ. Цилӓжӹ 128 тӹрлӹ шырлачывлӓ гань ылшы кек улы.
Классификаци.
└─ Caprimulgidae — Лачокла шырлачы йишвлӓ
Пеликан ганьывлӓ.
Пеликан ганьывлӓ тенгеок пеликанвлӓ гань ылшывлӓ () — Aequornithes йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого вӹд кеквлӓ. Цилӓжӹ 111 тӹрлӹ пеликанвлӓ гань ылшы кек улы.
Классификаци.
├─ Pelecanidae — Пеликан йишвлӓ
├─ Ardeidae — Мыгыльонг йишвлӓ
├─ Balaenicipitidae — Китоглавы (королевская цапля)
└─ Threskiornithidae — Ибис йишвлӓ
Лыды йишвлӓ.
Лыды йишвлӓ () — Комбы ганьывлӓ йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ вӹд кеквлӓ. Цилӓжӹ 300 тӹрлӹ лыды йиш (комбы, лыды, йӱксӹ) улы.
Лыдывлӓн сек изижӹн ("Nettapus coromandelianus") кытышты 26.5 см, нелӹцшӹ 164 г; сек когожын ("Cygnus buccinator") кытышты 183 см, нелӹцшӹ 17.2 кг якте шот.
Классификаци.
├─ Anserinae — Комбы йишвлӓ
├─ Tadorninae — Якшарлыды йишвлӓ
├─ Anatinae — Лачокла лыды йишвлӓ
Сарикӓ нерӓн аргек.
Сарикӓ нерӓн аргек () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ вӹд лыды. Аргекӹн кӱкшӹцшӹ 35–45 см, нелӹцшӹ 35 г якте шоэш.
Мадагаскар аргек.
Мадагаскар аргек () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы вадывел Мадагаскарышты вӓшлиӓлтшӹ вӹд лыды. Аргекӹн кӱкшӹцшӹ 40–45 см, нелӹцшӹ 320–405 г якте шоэш.
Ошаргек.
Ошаргек () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, вадывел Азиштӹ, Африкышты дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ вӹд лыды. Ошаргекӹн кӱкшӹцшӹ 37–41 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 18,2–19,6 (ӓвӓ) 18,7–21,1 (озы) см, нелӹцшӹ 550 (ӓвӓ) 600 (озы) г якте шоэш.
Ыжар шылдыран аргек.
Ыжар шылдыран аргек () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ вӹд лыды.
Пуна аргек.
Пуна аргек () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты Пуна экорегионышты (Перу, вадывел Боливи, йыдпел Чили дӓ Аргентина) вӓшлиӓлтшӹ кырык лыды. Аргекӹн кӱкшӹцшӹ 46 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 20,5–21,4 см, нелӹцшӹ 546–560 (озы) г якте шоэш.
Симсӹ пачан аргек.
Симсӹ пачан аргек () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ лыды. Аргекӹн кӱкшӹцшӹ 40 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 58 см, нелӹцшӹ 370 г якте шоэш.
Кап аргек.
Кап аргек () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Африкыштыш Сахарын ӱлжӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ лыды. Аргекӹн кӱкшӹцшӹ 44–46 см якте шоэш.
Окленд аргек.
Окленд аргек () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Окленд ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ лыды. Аргекӹн нелӹцшӹ 480 (ӓвӓ) 551 (озы) г якте шоэш.
Кӹрӓн аргек.
Кӹрӓн аргек () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лыды. Аргекӹн кӱкшӹцшӹ 48 см якте шоэш.
Кэмпбелл аргек.
Кэмпбелл аргек (шалахайыштыш кокты ӓвӓ, вургымлаштыш кокты озы)
Кэмпбелл аргек () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Кэмпбелл ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ лыды.
Шим лыды.
Шим лыды () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лыды. Лыдын кӱкшӹцшӹ 45–54 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 70–90 см, нелӹцшӹ 1.200–1.400 г якте шоэш.
Ошалгы-якшар вуян лыды.
Ошалгы-якшар вуян лыды (шалахайышты ӓвӓ, вургымлашты озы)
Ошалгы-якшар вуян лыды () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лыды. Аргекӹн кӱкшӹцшӹ 41-43 см якте шоэш.
Казуар ганьывлӓ.
Казуар ганьывлӓ тенгеок казуарвлӓ гань ылшывлӓ () — Palaeognathae йыхыш пырышы Австралиштӹ дон У Гвинейӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кеквлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ казуарвлӓ гань ылшы кек улы.
Классификаци.
├─ Casuariidae — Казуар йишвлӓ
└─ Dromaiidae — Эму йишвлӓ
Киви (кек).
Киви ганьывлӓ дон киви йишвлӓ (дон Apterygidae) — Palaeognathae йыхыш пырышы У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи кеквлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ киви улы. Кививлӓн кӱкшӹцшӹ 35–65 см якте шоэш
У Зеландин национальный кекешӹштӹ шотлалтеш.
Нанду.
Нанду ганьывлӓ дон нанду йишвлӓ (дон Rheidae) — Palaeognathae йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого кеквлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ нанду улы. Нандувлӓн нелӹцшӹ 15–25 кг якте шоэш
Страус ганьывлӓ.
Страус ганьывлӓ дон страус йишвлӓ (дон Struthionidae) — Palaeognathae йыхыш пырышы Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кеквлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ страус улы.
Тинаму.
Тинаму ганьывлӓ дон тинаму йишвлӓ (дон Tinamiformes) — Palaeognathae йыхыш пырышы Мексикышты, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи качкыш кеквлӓ. Цилӓжӹ 47 тӹрлӹ тинаму улы. Кытшы 14–49 см, нелӹцшӹ 43 г – 1,8 кг якте лин кердеш.
Классификаци.
├─ Nothurinae (Rhynchotinae) — Степные тинаму
Кыргельӹ.
Кыргельӹ () — вӓрӓш йиш кеквлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи хир кек. Кыргельӹн кӱкшӹцшӹ 29—36 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 74—84 см, нелӹцшӹ 175—285 г якте шоэш.
Аярлӹпӹ.
Аярлӹпӹ
Аярлӹпӹ тенгеок Выри-вырвыр () — аярлӹпӹвлӓн йиш группыш дӓ шӱшкӓн тыманавлӓ йыхыш пырышы Палеарктикышты, Европышты, Азиштӹ дӓ йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы. Аярлӹпӹн кӱкшӹцшӹ 5,2–8 мм лин кердеш.
Андыж.
Андыж () — Asteraceae йыхыш пырышы покшал дон кечӹвӓл Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ пеледшӹ шуды. Андыжын кӱкшӹцшӹ 90–150 см лин кердеш
Амыж.
Амыж () — Cyperaceae йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кушкыш. Амыжын кӱкшӹцшӹ 30–200 см лин кердеш. Цилӓжӹ 52 тӹрлӹ амыж улы.
Урвач.
Урвач () — Equisetopsida классыш дӓ Equisetales порядокыш дон урвач йишвлӓн пырышы кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 15-20 тӹрлӹ урвач улы.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ латинлӓ «equus» (имни) дон «seta» (шу) шамаквлӓ гӹц лин.
Цӓгӓн.
Цӓгӓн шуды дон вуй ("T. latifolia")
Цӓгӓн () — цӓгӓн йишвлӓн пырышы кушкышвлӓ. Азиштӹ, Европышты, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтӹт. Цилӓжӹ 30 тӹрлӹ цӓгӓн улы.
Упшан кӹсиӓ.
Упшан кӹсиӓ () — кӹсиӓвлӓн йыхыш пырышы Европышты вӓшлиӓлтшӹ изи кек. Упшан кӹсиӓн кӱкшӹцшӹ 11—14 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 17—21 см, нелӹцшӹ 10,8 (ӓвӓ) 11,5 (озы) г якте шоэш.
Кӹсиӓвлӓ.
Кӹсиӓвлӓ ӓль кӹсиӓ йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Йыдпел Америкышты дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи кеквлӓ. Цилӓжӹ 51 тӹрлӹ кӹсиӓ улы. Кӹсиӓвлӓн кӱкшӹцшӹ 10–22 см, нелӹцшӹ 7–29 г якте шоэш.
Эхелян йӱксӹ.
Эхелян йӱксӹ () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӱксӹ. Йӱксӹн кӱкшӹцшӹ 150–160 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 200–240 см, кого кекӹн нелӹцшӹ 14.3 кг якте шоэш. Озы эхелян йӱксӹвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Данин национальный кекешӹштӹ шотлалтеш.
Шим шӱӓн йӱксӹ.
Шим шӱӓн йӱксӹ () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӱксӹ. Йӱксӹн кӱкшӹцшӹ 102–124 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 135–177 см, нелӹцшӹ 3.5–6.7 кг якте шоэш.
Мырышы йӱксӹ.
Мырышы йӱксӹ () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӱксӹ. Йӱксӹн кӱкшӹцшӹ 140–165 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 205–275 см, нелӹцшӹ 7.4–14 кг якте шоэш.
Изи йӱксӹ.
Изи йӱксӹ () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изирӓк йӱксӹ. Йӱксӹн кӱкшӹцшӹ 115–150 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 168–211 см, нелӹцшӹ 3.4–9.6 кг якте шоэш.
Шим йӱксӹ.
Шим йӱксӹ () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ когорак йӱксӹ. Йӱксӹн кӱкшӹцшӹ 110–142 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 1.6–2 м, нелӹцшӹ 3.7–9 кг якте шоэш.
Коскороба.
Коскороба () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изирӓк йӱксӹ. Цилӓжӓт ик йиш коскороба веле улы. Коскоробан кӱкшӹцшӹ 87.5–115 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 155–160 см, нелӹцшӹ 3.8–5.4 (озы) 3.2–4.5 (ӓвӓ) кг якте шоэш. Озы коскоробавлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Комбывлӓ.
Комбывлӓ () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Голарктикышты, Европышты, Азиштӹ, дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого вӹд кеквлӓ. Цилӓжӹ 11 йиш комбы улы. Комбывлӓн сек изижӹн ("Anser rossii") нелӹцшӹ 1.2–1.6 кг, сек когожы ("Anser anser") 2.5–4.1 кг якте лин кердеш. Озы комбывлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Комбы.
Комбывлӓ () — лыды йишвлӓн йишӹн комбывлӓ йыхыш пырышы пӧрт кек.
Кек комбы.
Кек комбы () — лыды йишвлӓн йишӹн комбывлӓ йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ кого кек. Кек комбын кӱкшӹцшӹ 70–90 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 147–180 см, нелӹцшӹ 2,1–4,5 кг якте шоэш.
Ош комбы.
Ош комбы () — лыды йишвлӓн йишӹн комбывлӓ йыхыш пырышы Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изирӓк комбы. Ош комбын кӱкшӹцшӹ 64–79 (Изи) 79 (Кого) см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 135–165 см, нелӹцшӹ 2.05–2.7 (Изи) 3.2–4.5 (Кого) кг якте шоэш.
Ош шӱӓн комбы.
Ош шӱӓн комбы () — лыды йишвлӓн йишӹн комбывлӓ йыхыш пырышы Аляскышты дӓ Сибирьӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ комбы. Ош шӱӓн комбын кӱкшӹцшӹ 66 см, нелӹцшӹ 2,8 кг якте шоэш.
Росс комбы.
Росс комбы () — лыды йишвлӓн йишӹн комбывлӓ йыхыш пырышы Аляскышты дӓ Канадышты вӓшлиӓлтшӹ изирӓк комбы. Росс комбын кӱкшӹцшӹ 53–66 см, нелӹцшӹ 1,2–1,6 кг якте шоэш.
Кырык комбы.
Кырык комбы () — лыды йишвлӓн йишӹн комбывлӓ йыхыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ комбы. Кырык комбын кӱкшӹцшӹ 71–76 см, нелӹцшӹ 1.87–3.2 кг якте шоэш.
Симсӹ шылдыран комбы.
Симсӹ шылдыран комбы () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Эфиопиштӹ вӓшлиӓлтшӹ комбы. Симсӹ шылдыран комбын кӱкшӹцшӹ 60–70 см якте шоэш.
Ош шылдыран лыды.
Ош шылдыран лыды () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ когорак лыды. Ош шылдыран лыдын кӱкшӹцшӹ 66–81 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 116–153 см, нелӹцшӹ 2.94–3.9 (озы) 1.95–3.05 (ӓвӓ) кг якте шоэш.
Хартлауб лыды.
Хартлауб лыды () — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы вадывел дӓ покшал Африкышты вӓшлиӓлтшӹ лыды. Хартлауб лыдын кӱкшӹцшӹ 56–58 см, нелӹцшӹ 800 г (ӓвӓ) 1 кг (озы) якте шоэш.
Тыкты ганьывлӓ.
Тыкты ганьывлӓ тенгеок тыктывлӓ гань ылшывлӓ () — Aequornithes йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ вӹд кеквлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ тыкты улы.
Классификаци.
├─ †Colymboididae — Колимбоидес йишвлӓ
└─ Gaviidae — Тыкты йишвлӓ
Тыкты.
Тыкты йишвлӓ тенгеок Тыктывлӓ () — тыкты ганьывлӓ йыхыш пырышы Америкышты, Европышты, Азиштӹ дӓ южгынам Африкышты вӓшлиӓлтшӹ вӹд кеквлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ тыкты улы. Тыктывлӓн кӱкшӹцшӹ 53–91 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 106–152 см, нелӹцшӹ 1–6.4 кг якте шоэш.
Якшар шӱӓн тыкты.
Якшар шӱӓн тыкты () — тыкты йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изирӓк тыкты. Якшар шӱӓн тыктын кӱкшӹцшӹ 53–69 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 91–120 см, нелӹцшӹ 1–2.7 1 кг якте шоэш.
Ош шӱӓн тыкты.
Ош шӱӓн тыкты () — тыкты йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ тыкты. Ош шӱӓн тыктын кӱкшӹцшӹ 58–74 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 110–128 см, нелӹцшӹ 1–2.5 1 кг якте шоэш.
Шим нерӓн тыкты.
Шим нерӓн тыкты () — тыкты йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тыкты. Шим нерӓн тыктын кӱкшӹцшӹ 61–100 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 122–152 см, нелӹцшӹ 1.6–8 kg кг якте шоэш.
Ош нерӓн тыкты.
Ош нерӓн тыкты () — тыкты йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тыкты. Ош нерӓн тыктын кӱкшӹцшӹ 76–97 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 135–160 см, нелӹцшӹ 4–6.4 кг якте шоэш.
Тыртня ганьывлӓ.
Тыртня ганьывлӓ тенгеок тыртнявлӓ гань ылшывлӓ () — тыртня дон вӹтельӹвлӓ (Gruimorphae) йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Австралиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ.
Луды тыртня.
Тыртня ӓль тырня () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ йыд-ирвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Ош нерӓн тыктын кӱкшӹцшӹ 100–130 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 180–240 см, нелӹцшӹ 3–6.1 кг якте шоэш.
Ош тыртня.
Ош тыртня () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Ош тыртнян кӱкшӹцшӹ 140 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 210–230 см, нелӹцшӹ 4.9–8.6 кг якте шоэш. Озы тыртнявлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Япони тыртня.
Япони тыртня () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ (Россий, Китай, Корей, Япони) вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Япони тыртнян кӱкшӹцшӹ 150–158 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 220–250 см, нелӹцшӹ 7–10.5 кг якте шоэш.
Даури тыртня.
Даури тыртня () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Российӹштӹ (Даури, Амур), йыд-ирвел Монголиштӹ дӓ йыд-ирвел Китайиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Даури тыртнян кӱкшӹцшӹ 130–140 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 200–210 см, нелӹцшӹ 5,6 кг якте шоэш.
Австрали тыртня.
Австрали тыртня () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ дӓ У Гвинейӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Австрали тыртнян кӱкшӹцшӹ 161 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 180 см, нелӹцшӹ 6 кг якте шоэш.
Шим шӱӓн тыртня.
Шим шӱӓн тыртня () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы Китаыштӹ (Тибет) дӓ Индиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Шим шӱӓн тыртнян кӱкшӹцшӹ 139 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 235 см, нелӹцшӹ 5.5 кг якте шоэш.
Шим тыртня.
Шим тыртня () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Российӹштӹ (Амур) дӓ йыдпел Китайиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Шим тыртнян кӱкшӹцшӹ 1 м, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 1.87 см, нелӹцшӹ 3.7 кг якте шоэш.
Инди тыртня.
Инди тыртня () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы Индиштӹ, йыд-ирвел Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Инди тыртнян кӱкшӹцшӹ 176 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 240 см, нелӹцшӹ 6,35 кг якте шоэш.
Америка тыртня.
Америка тыртня () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы покшал Канадышты, кечӹвӓл Америкын Ушымы Штатвлӓжӹштӹ дӓ йыдпел Мексикышты вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Америка тыртнян кӱкшӹцшӹ 150 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 210—240 см, нелӹцшӹ 7,3 кг якте шоэш.
Канада тыртня.
Канада тыртня () — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты дӓ Сибирьӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Канада тыртнян кӱкшӹцшӹ 80—150 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 150—180 см, нелӹцшӹ 3—6,5 кг кг якте шоэш.
Руш Федерациштӹш кеквлӓн спискӹштӹ.
Руш Федерациштӹш кеквлӓн спискӹштӹ — Руш Федерациштӹ вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓн спискӹштӹ. Кӹзӹт цилӓжӹ 780 тӹрлӹ кек йиш пӓлӹ.
Gaviiformes: Gaviidae: Тыкты.
Order: Тыкты ганьывлӓ Family: Тыкты йишвлӓ
Podicipediformes: Podicipedidae: Вишкӹр.
Order: Вишкӹр ганьывлӓ Family: Вишкӹр йишвлӓ
Procellariiformes: Diomedeidae: Альбатрос.
Order: [Буревестникообразные] Family: Альбатрос йишвлӓ
Pelecaniformes: Pelecanidae: Пеликан.
Order: Пеликан ганьывлӓ Family: Пеликан йишвлӓ
Pelecaniformes: Sulidae.
Order: Пеликан ганьывлӓ Family: [Олушевые]
Pelecaniformes: Phalacrocoracidae.
Order: Пеликан ганьывлӓ Family: [Баклановые]
Pelecaniformes: Fregatidae: Фрегат.
Order: Пеликан ганьывлӓ Family: Фрегат йишвлӓ
Pelecaniformes: Ardeidae: Мыгыльонг.
Order: Пеликан ганьывлӓ Family: Мыгыльонг йишвлӓ
Pelecaniformes: Threskiornithidae: Ибис.
Order: Пеликан ганьывлӓ Family: Ибис йишвлӓ
Ciconiiformes: Ciconiidae: Цӓрлӓнгӹ.
Order: Цӓрлӓнгӹ ганьывлӓ Family: Цӓрлӓнгӹ йишвлӓ
Phoenicopteriformes: Phoenicopteridae: Фламинго.
Order: Фламинго ганьывлӓ Family: Фламинго йишвлӓ
Anseriformes: Anatidae: Лыды, Комбы, Йӱксӹ.
Order: Комбы ганьывлӓ Family: Лыды йишвлӓ
Falconiformes: Pandionidae: Сексӹ.
Order: Вӓрӓш ганьывлӓ Family: Сексӹ йишвлӓ
Falconiformes: Accipitridae: Вӓрӓш, Ӓмӹрт, Кучкыж, Кыльы, Шӓлӓнгӹ.
Order: Вӓрӓш ганьывлӓ Family: Вӓрӓш йишвлӓ
Falconiformes: Falconidae: Кыргельӹ.
Order: Вӓрӓш ганьывлӓ Family: Кыргельӹ йишвлӓ
Galliformes: Tetraonidae: Кӹдӹр, Сузы, Ош мызы.
Order: Цӹвӹ ганьывлӓ Family: Кӹдӹр йишвлӓ
Galliformes: Phasianidae: Фазан, Мызы, Выльдырцан.
Order: Цӹвӹ ганьывлӓ Family: Фазан йишвлӓ
Gruiformes: Gruidae: Тыртня.
Order: Тыртня ганьывлӓ Family: Тыртня йишвлӓ
Gruiformes: Rallidae: Кӓрш, Вӹдцӹвӹ, Куп цӹвӹ.
Order: Тыртня ганьывлӓ Family: Rallidae
Gruiformes: Otididae:.
Order: Тыртня ганьывлӓ Family: [Дрофиные]
Charadriiformes: Jacanidae: Якана.
Order: [Ржанкообразные] Family: Якана йишвлӓ
Charadriiformes: Haematopodidae: Алавӹтельӹ.
Order: [Ржанкообразные] Family: Алавӹтельӹ йишвлӓ
Charadriiformes: Scolopacidae: Курмызак, Йымынтӓгӓ, Йӱрлӹквӹтельӹ.
Order: [Ржанкообразные] Family: Курмызак йишвлӓ
Charadriiformes: Laridae: Колшӹре.
Order: [Ржанкообразные] Family: Колшӹре йишвлӓ
Columbiformes: Columbidae: Кӓдӹ.
Order: Кӓдӹ ганьывлӓ Family: Кӓдӹ йишвлӓ
Cuculiformes: Cuculidae: Куку.
Order: Куку ганьывлӓ Family: Куку йишвлӓ
Strigiformes: Tytonidae.
Order: Тымана ганьывлӓ Family: [Сипуховые]
Strigiformes: Strigidae: Тымана.
Order: Тымана ганьывлӓ Family: Тымана йишвлӓ
Caprimulgiformes: Caprimulgidae: Шырлачы.
Order: Шырлачы ганьывлӓ Family: Лачокла шырлачы йишвлӓ
Apodiformes: Apodidae: Вӹрзи.
Order: Вӹрзи ганьывлӓ Family: Вӹрзи йишвлӓ
Trochiliformes: Trochilidae: Колибри.
Order: Колибри ганьывлӓ Family: Колибри йишвлӓ
Trogoniformes: Trogonidae: Трогон.
Order: Трогон ганьывлӓ Family: Трогон йишвлӓ
Coraciiformes: Alcedinidae: Коллоэц кек.
Order: Ыжар карак ганьывлӓ Family: [Коллоэц кек йишвлӓ]
Coraciiformes: Meropidae: Мӱкшкек.
Order: Ыжар карак ганьывлӓ Family: Мӱкшкек йишвлӓ
Coraciiformes: Coraciidae: Ыжар карак.
Order: Ыжар карак ганьывлӓ Family: Ыжар карак йишвлӓ
Coraciiformes: Upupidae.
Order: Ыжар карак ганьывлӓ Family: [Удодовые]
Piciformes: Picidae: Шиштӹ.
Order: Шиштӹ ганьывлӓ Family: Шиштӹ йишвлӓ
Passeriformes: Alaudidae: Тьыри.
Order: Орави ганьывлӓ Family: Тьыри йишвлӓ
Passeriformes: Hirundinidae: Цӹгӓк.
Order: Орави ганьывлӓ Family: Цӹгӓк йишвлӓ
Passeriformes: Motacillidae: Вӹтлӓнгӹ.
Order: Орави ганьывлӓ Family: Вӹтлӓнгӹ йишвлӓ
Passeriformes: Campephagidae.
Order: Орави ганьывлӓ Family: [Личинкоедовые]
Passeriformes: Pycnonotidae: Бӱльбӱль.
Order: Орави ганьывлӓ Family: Бӱльбӱль йишвлӓ
Passeriformes: Regulidae: Кож кӓзӓля.
Order: Орави ганьывлӓ Family: Кож кӓзӓля йишвлӓ
Passeriformes: Bombycillidae: Цӹлдӹр.
Order: Орави ганьывлӓ Family: Цӹлдӹр йишвлӓ
Passeriformes: Cinclidae: Куплагы, Вӹдлагы.
Order: Орави ганьывлӓ Family: Куплагы йишвлӓ
Passeriformes: Troglodytidae.
Order: Орави ганьывлӓ Family: [Крапивниковые]
Passeriformes: Prunellidae.
Order: Орави ганьывлӓ Family: [Завирушковые]
Passeriformes: Turdidae: Лагы.
Order: Орави ганьывлӓ Family: Лагы йишвлӓ
Passeriformes: Muscicapidae: Арашӹнгӓлоэц, Шӹжвӹк, Тылгек, Сиргек, Ӱдӹмгек.
Order: Орави ганьывлӓ Family: Арашӹнгӓлоэц йишвлӓ
Passeriformes: Sylviidae: Амыжгек, Амашкек, Ӓпшӓткек, Цӹрцӹккек.
Order: Орави ганьывлӓ Family: [Славковые]
Passeriformes: Monarchidae.
Order: Орави ганьывлӓ Family: [Веерохвостки]
Passeriformes: Paradoxornithidae: Пандашан кӹсиӓ.
Order: Орави ганьывлӓ Family: Пандашан кӹсиӓ йишвлӓ
Passeriformes: Aegithalidae: Кужы пачан кӹсиӓ.
Order: Орави ганьывлӓ Family: Кужы пачан кӹсиӓ йишвлӓ
Passeriformes: Paridae: Кӹсиӓ.
Order: Орави ганьывлӓ Family: Кӹсиӓ йишвлӓ
Passeriformes: Sittidae: Цуня.
Order: Орави ганьывлӓ Family: Цуня йишвлӓ
Passeriformes: Tichodromidae.
Order: Орави ганьывлӓ Family: [Tichodromidae]
Passeriformes: Certhiidae: Вуйжырнер.
Order: Орави ганьывлӓ Family: Вуйжырнер йишвлӓ
Passeriformes: Remizidae.
Order: Орави ганьывлӓ Family: [Ремезовые]
Passeriformes: Zosteropidae: Ошсӹнзӓ.
Order: Орави ганьывлӓ Family: Ошсӹнзӓ йишвлӓ
Passeriformes: Oriolidae: Царамак.
Order: Орави ганьывлӓ Family: Царамак йишвлӓ
Passeriformes: Laniidae: Шапренгӹ.
Order: Орави ганьывлӓ Family: Шапренгӹ йишвлӓ
Passeriformes: Dicruridae: Дронго.
Order: Орави ганьывлӓ Family: Дронго йишвлӓ
Passeriformes: Corvidae: Карак, Цӓнгӓ, Курныгучкыж, Шагыртем.
Order: Орави ганьывлӓ Family: Карак йишвлӓ
Passeriformes: Sturnidae: Шӹнгӹртӹш.
Order: Орави ганьывлӓ Family: Шӹнгӹртӹш йишвлӓ
Passeriformes: Parulidae.
Order: Орави ганьывлӓ Family: [Лесные певуны]
Passeriformes: Emberizidae: Алык орави, Шурнывач, Изигек, Поран кек.
Order: Орави ганьывлӓ Family: Алык орави йишвлӓ
Passeriformes: Icteridae.
Order: Орави ганьывлӓ Family: [Кассиковые]
Passeriformes: Fringillidae: Алавирӹк, Ыжарвирӹк, Пимба, Важыкнер, Цӓцӓля, Кӓзӓля, Имниӧрш, Кӹжгӹнер.
Order: Орави ганьывлӓ Family: Алавирӹк йишвлӓ
Passeriformes: Passeridae: Орави.
Order: Орави ганьывлӓ Family: Орави йишвлӓ
Ош лепкӓн комбы.
Ош лепкӓн комбы () — лыды йишвлӓн комбывлӓ йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты кого кек. Ош лепкӓн комбын кӱкшӹцшӹ 64–81 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 130–165 см, нелӹцшӹ 1.93–3.31 кг якте шоэш.
Ош тымана.
Ош тымана () — тыманавлӓн йиш группыш дӓ ӱнгӹвлӓ йыхыш пырышы йыдпел Европышты, йыдпел Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ сарикӓ сӹнзӓӓн, шим нерӓн, ошикӓ-ала пынан йыд тымана. Ош тыманан кӱкшӹцшӹ 52–71 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 125–150 см, нелӹцшӹ 1.6–3 кг якте шоэш.
Йыгева.
Йы́гева (,) — Ирвел Эстоништӹ хала, Педья йогын вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Йыгевамаа уездӹн административ покшалжы. Ӹлӹзӹ шот: 6 тӹжем эдем нӓрӹ. Пӹтӓриш гӓнӓ полак хроникышты1599 шы ин Ягива лӹм доно пӓлдӹртӹмӹ.
Поэтесса Бетти Альвер шӹжӹ йӹде «Шӹдӹран жеп» поэзи фестиваль эртаралтеш.
Вуйжырнер.
Вуйжырнер (; алыкмарла "вӱржнер") — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 12–13 см, нелӹцшӹ 7.0–12.9 кг якте шоэш.
Чӓкчем.
Чӓкчем (; алыкмарла "чечкемыш") — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, вадывел Сибирьӹштӹ дӓ йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 12.5–14.0 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 20–22 см, нелӹцшӹ 16–22 кг якте шоэш.
Шӹжвӹквлӓ.
Шӹжвӹк () — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Цилӓжӹ 11 тӹрлӹ шӹжвӹк улы. Кытшы 13–16 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 18 см, нелӹцшӹ 16–22 кг якте шоэш.
Кечӹгек.
Кечӹгек (; алыкмарла "кечыгайык") — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн дон шӹжвӹквлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Аляскышты дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 13–14 см, нелӹцшӹ 16–18 кг якте шоэш.
Якшар шӱӓн шӹжвӹк.
Якшар шӱӓн шӹжвӹк () — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн дон шӹжвӹквлӓн йыхыш пырышы Сибирьӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Телӹм Сибирьӹштӹ дон Таиланд, Инди дӓ Индонезиштӹ эртӓрӓ. Кытшы 14,5–16 см якте шоэш.
Инди шӹжвӹк.
Инди шӹжвӹк () — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн дон шӹжвӹквлӓн йыхыш пырышы Непал, Инди дӓ Мьянмышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Телӹм кечӹвӓлвел Инди дон Шри-Ланкышты эртӓрӓ. Кытшы 14,5–16 см якте шоэш. Кытшы 15 см якте шоэш.
Якшар вуян шӹжвӹк.
Якшар вуян шӹжвӹк () — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн дон шӹжвӹквлӓн йыхыш пырышы Китайышты дӓ Малайзиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 15 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 79–81 см якте шоэш.
Шим логерӓн шӹжвӹк.
Шим логерӓн шӹжвӹк () — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн дон шӹжвӹквлӓн йыхыш пырышы Китайышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 12,5–14,5 см якте шоэш.
Симсӹ шӹжвӹк.
Симсӹ шӹжвӹк () — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн дон шӹжвӹквлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Телӹм ирвел Ази дон Япоништӹ эртӓрӓ. Кытшы 14 см, нелӹцшӹ 15 г якте шоэш.
Поран кек.
Поран кек () — алык орави йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 15–18 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 32–38 см, нелӹцшӹ 26–50 г якте шоэш.
Ыжарвирӹк.
Озы (кӱшӹл) дон ӓвӓ (ӱл) ыжарвирӹк
Ыжарвирӹк () — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, йыдпел Африкышты дӓ кечӹвӓл-вадывел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 15 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 24.5–27.5 см якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 3-6 мыны якте лин кердеш.
Китай ыжарвирӹк.
Китай ыжарвирӹк () — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы ыжарвирӹк. Кытшы 14 см якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 3-5 мыны якте лин кердеш.
Кӹжгӹнер.
Кӹжгӹнер () — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 16.5–18 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 29–33 см, нелӹцшӹ 48–62 г якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 5 мыны якте лин кердеш.
Кужы пачан имниӧрш.
Кужы пачан имниӧрш () — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 16–19 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 20–23 см, нелӹцшӹ 14–20 г якте шоэш.
Куги кӓзӓля.
Куги кӓзӓля (; алыкмарла "куэ казыля, куэгазыля") — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 12–15 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 19–23 см, нелӹцшӹ 10–15 г якте шоэш.
Ош шылдыран важыкнер.
Ош шылдыран важыкнер () — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты дӓ Йыдпел Скандинавиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы важыкнер. Кытшы 14–16 см якте шоэш.
Кӓзӓля.
Кӓзӓля (; алыкмарла "казыля") — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 11–12.5 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 20–23 см, нелӹцшӹ 10–18 г якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 2–6 мыны якте лин кердеш.
Национальный йӓнвлӓн спискӹжӹ.
Мӱлӓндӹштӹш сӓндӓлӹквлӓн национальный йӓнвлӓн спискӹжӹ.
Монголи имниӧрш.
Монголи имниӧрш () — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы Турци, Иран дӓ Покшал Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы имниӧрш. Кытшы 11,5–13 см якте шоэш.
Лӹпӹ.
Лӹпӹвлӓ (; алыкмарла "лыве-влак") — капшангывлӓ йыхыш пырышы сӱмӓн нӹл шылдыран капшангывлӓ. Цилӓжӹ 180000 тӹрлӹ лӹпӹ (160000 когершӹ) улы.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «λεπίδος» (сӱм) дон «πτερόν» (шылдыр) шамаквлӓ гӹц лин.
Шим лӹпӹ.
Шим лӹпӹ (; алыкмарла "шемлыве") — Nymphalidae йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ лӹпӹ. Кытшы 30–40,5 мм, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 70–90 мм якте шоэш. Шим лӹпӹвлӓ 1 и нӓрӹ ӹлӓт.
Монтана штатын национальный капшангешӹжӹ шотлалтеш.
Шӹштӹ когершӹ.
Шӹштӹ когершӹ (; алыкмарла "шыште когарш") — лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы когершӹ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ шӹштӹ когершӹ улы.
Когершӹ.
Когершӹвлӓ (; алыкмарла "когарш-влак") — лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы изи лӹпӹвлӓ. Цилӓжӹ 160000 тӹрлӹ когершӹ улы.
Кого шӹштӹ когершӹ.
Кого шӹштӹ когершӹ () — лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Йыдпел Америкышты дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӹштӹ когершӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 30–41 мм якте шоэш.
Изи шӹштӹ когершӹ.
Изи шӹштӹ когершӹ () — лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Африкышты, Европышты, Азиштӹ, Америкышты дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӹштӹ когершӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 16-24 мм якте шоэш.
Кыткы.
Кыткывлӓ (; алыкмарла "кутко-влак") — Hymenoptera йыхыш пырышы капшангывлӓ. Цилӓжӹ 22 000 тӹрлӹ кыткы улы.
Ти.
Тивлӓ (; алыкмарла "тий-влак") — капшангывлӓ йыхыш пырышы шылдырдымы капшангывлӓ. Цилӓжӹ 3900 тӹрлӹ ти улы. Кытшы 1–6 мм якте шоэш. Тивлӓн сек когожы 11 мм лин кердеш.
Важынкапшангы.
Важынкапшангывлӓ (; алыкмарла "вожынкопшаҥге-влак, вожынпоч-влак") — капшангывлӓ йыхыш пырышы капшангывлӓ. Цилӓжӹ 2000 тӹрлӹ важынкапшангы улы. Кытшы 3,5–50 мм якте шоэш. Важынкапшангывлӓн сек когожы "(Titanolabis colossa)" 50 мм лин кердеш.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «derma» (кавашты) дон «πτερόν» (шылдыр) шамаквлӓ гӹц лин.
Коговуйванды.
Коговуйвандывлӓ (; алыкмарла "имывор, вӱдшырчык, вӱдагытан, ӱпкӱршӧ, пелтевуй, кужувоч") — капшангывлӓ йыхыш пырышы нӹл шылдыран кого капшангывлӓ. Цилӓжӹ 5700 тӹрлӹ коговуйванды улы.
Кытшы 20–110 мм якте шоэш. Коговуйвандывлӓн сек когожы "(Megaloprepus coerulatus)" 190 мм лин кердеш.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «οδόντoς» (пӱ) шамак гӹц лин.
Цӹрцӹккек.
Цӹрцӹккек (; алыкмарла "шырчыккайык, шӱвырчыгайык") — Sylviidae йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 14,5–16 см якте шоэш. Телӹм ирвел Африкышты эртӓрӓ.
Кымдапач.
Кымдапач () — Sylviidae йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 13–14 см якте шоэш.
Кытшы 11,5–13 см якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 3–5 мыны якте лин кердеш.
Лӹмжӹм итали натуралист Франческо Четти (Francesco Cetti, 1726 – 1778) лӹмеш пумы.
Турако.
Турако ганьывлӓ дон турако йишвлӓ (дон Musophagidae) — Otidimorphae йыхыш пырышы Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ куку гань когорак кеквлӓ.
Цилӓжӹ 18–20 тӹрлӹ турако улы. Кытшы 36–75 см якте шоэш. Тураковлӓн сек когожы ("Corythaeola cristata") 70–75 см якте шот. Пӹжӓшӹштӹ 2–3 мыны якте лин кердеш.
Кого симсӹ турако.
Кого симсӹ турако () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы Конго Демократи Республикышты вӓшлиӓлтшӹ симсӹ пынан кого кек. Кытшы 70–76 см, нелӹцшӹ 800–1,231 г якте шоэш.
Рувензори турако.
Рувензори турако () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы Покшал Африкыштыш Рувензори кырыквлӓштӹ (Уганда, Конго Демократи Республика, Бурунди дӓ Руанда) вӓшлиӓлтшӹ кушкыш (ӹлӹштӓш дон ӓзӓлык) качшы кого кек. Кытшы 70–76 см, нелӹцшӹ 800–1,231 г якте шоэш.
Кужы упшан турако.
Кужы упшан турако () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Африкышты (Бурунди, кечӹвӓл Танзани, ирвел дӓ кечӹвӓл Малави, ирвел Зимбабве, Мозамбик дӓ Кечӹвӓлвел Африка Республика) вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 45 см, нелӹцшӹ 262–380 г якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм шотланди миссионер Давид Ливингстонын шӱмбелжӹ Чарлз Ливингстон (Charles Livingstone, 1821–1873) лӹмеш пумы.
Шим нерӓн турако.
Шим нерӓн турако () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк (Конго Демократи Республика, Уганда, вадывел Кени, Бурунди, Руанда дӓ Кечӹвӓлвел Судан) вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 40 см, нелӹцшӹ 199–272 г якте шоэш.
Ош упшан турако.
Ош упшан турако () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк (Нигери, Камерун, Покшал Африка Республика, Конго Демократи Республика, Уганда, Судан, Кечӹвӓлвел Судан дӓ вадывел Кени) вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 40 см лин кердеш. Озывлӓн нелӹцӹштӹ 200–225 г, ӓвӓвлӓн 198–226 г якте шоэш.
Якшар упшан турако.
Якшар упшан турако () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты (вадывел Ангола) вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 40 см лин кердеш.
Анголан национальный кекешӹштӹ шотлалтеш.
Ош пӹлӹшӓн турако.
Ош пӹлӹшӓн турако () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел Африкышты (Эритрей, Эфиопи дӓ Кечӹвӓлвел Судан) вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 43 см, нелӹцшӹ 200–315 г якте шоэш.
Симсӹ упшан турако.
Симсӹ упшан турако () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел Африкышты (Кени, Танзани дӓ Уганда) вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 40–45 см, нелӹцшӹ 200–300 г якте шоэш.
Лӹмжӹм немӹц врач дӓ зоолог Карл Иоганн Густав Хартлауб (Gustav Hartlaub, 1814 – 1900) лӹмеш пумы.
Эфиопи турако.
Эфиопи турако () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл Эфиопиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 40 см, нелӹцшӹ 200–290 г якте шоэш.
Баннерман турако.
Баннерман турако () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-вадывел Камерунышты вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 40–45 см, нелӹцшӹ 200–250 г якте шоэш.
Фишер турако.
Фишер турако () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы Сомали, Кени, дӓ Танзаништӹ вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 40 см, нелӹцшӹ 230–269 г якте шоэш.
Гвиней турако.
Гвиней турако () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы вадывел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кек. Кытшы 40–43 см, нелӹцшӹ 230–290 г якте шоэш.
Лачокла тураковлӓ.
Лачокла тураковлӓ () — турако йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кушкыш качшы кого кеквлӓ. Цилӓжӹ 14 тӹрлӹ лачокла турако улы. Кытшы 35–45 см якте шоэш.
Конго Демократи Республика.
Конго Демократи Республика (французла République démocratique du Congo) — Покшал Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Конго Республика, Покшал Африка Республика дӓ Кечӹвӓлвел Судан ирвелнӹ Уганда, Руанда, Бурунди дӓ Танзани, кечӹвӓлвелнӹ Замби дӓ Ангола, вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2014-шӹ ин тӹштӹ 77 433 744 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 2 345 410 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Киншаса.
Конго Республика.
Конго Республика (французла République du Congo) — Покшал Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Покшал Африка Республика дӓ Камерун, вадывелнӹ Габон дӓ Атланти океан, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Конго Демократи Республика доно пӹсмӓным кыча. 2014-шӹ ин тӹштӹ 4 662 446 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 342 000 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Браззавиль.
Колибри.
Колибри ганьывлӓ дон колибри йишвлӓ (дон Trochilidae) — Cypselomorphae йыхыш пырышы Йыдпел, Покшал, дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи кеквлӓ.
Цилӓжӹ 330 тӹрлӹ колибри улы. Кытшы 7.5–13 см, нелӹцшӹ 1,6–20 г якте шоэш. Колибривлӓн сек сек изижӹ ("Mellisuga helenae") 5 см якте шот.
Вӓрӓш нерӓн колибри.
Якшар пачан вӓрӓш нерӓн колибри ("E. condamini")
Вӓрӓш нерӓн колибри () — колибри йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи кек. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ вӓрӓш нерӓн колибри улы. Кытшы 12–13 см якте шоэш.
Пандашан колибри.
Якшар пачан вӓрӓш нерӓн колибри ("Th. ruckeri")
Пандашан колибри () — колибри йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи кек. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ пандашан колибри улы. Кытшы 10.2–11 см, нелӹцшӹ 5-5.8 кг якте шоэш.
Кол.
Колвлӓ () — онгылашлуанвлӓ группыш пырышы тупӹрдӓн, шылдыран, сӱмӓн вӹд йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 32 834 тӹрлӹ кол улы.
Колвлӓн сек изижӹн ("Paedocypris progenetica") кытышты 7,9 мм, сек когожын (китовая акула "Rhincodon typus") кытышты 20 м якте шот.
Колвлӓм шӹмлӹшӹ зоологи – ихтиологи.
Луан колвлӓ.
Actinopterygii группыш пырышы луан кол ("Caranx crysos")
Sarcopterygii группыш пырышы луан кол ("Latimeria chalumnae")
Луан колвлӓ () — колвлӓн группыш пырышы вӹд йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 28 000 тӹрлӹ луан кол улы.
Луан колвлӓн сек изижӹн ("Paedocypris progenetica") кытышты 7,9 мм, сек когожын ("Regalecus glesne") кытышты 17 м, сек нелӹцшӹ ("Mola mola") 2,3 тонна якте шоэш.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «οστέινος» (лу) дон «ιχθύς» (кол) шамаквлӓ гӹц лин.
Лачокла луан колвлӓ.
Лачокла луан колвлӓ () — У шылдыран колвлӓн (Neopterygii) группыш пырышы тангыж дӓ йӓр-йогы луан колвлӓ. Цилӓжӹ 26 840 тӹрлӹ лачокла луан кол улы.
Лачокла луан колвлӓн сек изижӹн ("Paedocypris progenetica") кытышты 7,9 мм, сек когожын ("Regalecus glesne") кытышты 17 м, сек нелӹцшӹ ("Mola mola") 2,3 тонна якте шоэш.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «τέλεος» (тӹрӹс, циц) дон «ὀστέον» (лу) шамаквлӓ гӹц лин.
Пачдымывлӓ.
Пачдымывлӓ тенгеок жававлӓ дон мынивлӓ () — нӹл яланвлӓн группыш пырышы тупӹрдӓн вӹдӹштӹ дӓ мӱлӓндӹштӹ ӹлӹшӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 4 800 тӹрлӹ пачдымы мыни улы.
Пачдымывлӓн сек изижӹн ("Brachycephalus didactylus, Eleutherodactylus iberia, Stumpffia pygmaea, Sechellophryne gardineri") кытышты 1 см, сек когожын ("Conraua goliath") кытышты 35–40 см якте шот.
Лӹмӹн этимологижӹ у латин «an-» (-дымы/-дӹмӹ) дон тошты грек «οὐρά» (пач) шамаквлӓ гӹц лин.
Тритон.
Тритонвлӓ () — пачанвлӓн группыш лачокла саламандра йишвлӓн йыхыш пырышы вӹдӹштӹ дӓ мӱлӓндӹштӹ ӹлӹшӹ шӓкшӓльӹ гань мынивлӓ. Йыдпел Америкышты, Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтеш.
Кырык тритонвлӓ.
Кырык тритонвлӓ () — лачокла саламандра йишвлӓн йыхыш пырышы Ирвел Мӱлӓндӹ лоштыш тангыжыштыш Корсика дӓ Сардини ошмаотывлӓштӹ кырыквлӓн ӓнгӹрвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тритон (шӓкшӓльӹ гань мыни). Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ кырык тритон улы. Кытшы 10–15 см якте шоэш.
Корсика тритон.
Корсика тритон () — лачокла саламандра йишвлӓн йыхыш пырышы Францин Корсика ошмаотышты кырыквлӓн ӓнгӹрвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кырык тритон. Кытшы 10–13 см якте шоэш.
Сардини тритон.
Сардини тритон () — лачокла саламандра йишвлӓн йыхыш пырышы Италин Сардини ошмаотышты кырыквлӓн ӓнгӹрвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кырык тритон. Кытшы 15 см якте шоэш.
Arthropoda.
Ежӹнгӓн яланвлӓ () — Ecdysozoa группыш пырышы ялвлӓштӹ ежӹнгӓн икманяр кого, шукы изи тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 1 170 000 тӹрлӹ ежӹнгӓн ялан улы.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ἄρθρον» (ежӹнг) дон «ποδός» (ял) шамаквлӓ гӹц лин.
Ӓнгӹремшӹ ганьывлӓ.
Ӓнгӹремшӹ ганьывлӓ () — ӓнгӹремшӹвлӓ дон трилобитвлӓвлӓн (Arachnomorpha) группыш пырышы ежӹнгӓн ялан изи тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 100 000 тӹрлӹ ӓнгӹремшӹ гань ежӹнгӓн ялан улы.
Ӓнгӹремшӹ ганьывлӓм (пыйивлӓ агыл) шӹмлӹшӹ зоологи – арахнологи.
Пыйи.
Озы пыйи (кытшы 2 мм)
Пыйивлӓ () — ӓнгӹремшӹ ганьывлӓн группыш пырышы ежӹнгӓн ялан изи тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 50 000 тӹрлӹ пыйи улы. Пыйивлӓн сек изивлӓн кытышты 0.08–1.00 мм, сек когожы 10–20 мм якте шот.
Пыйивлӓм шӹмлӹшӹ зоологи – акарологи.
Мамык пыйи.
Мамык пыйи (; алыкмарла "мамыкпудий") — акариформвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи пыйи. Мамык пыйивлӓн ӓвӓжӹ 0,4–0,6 мм, озыжы 0,3–0,45 мм якте шот.
Пи пыйи.
Пи пыйи () — иксодвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Йыдпел Африкышты дӓ Покшал Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ пи, ышкал, шарык, имни дӓ эдем пыйи. Пи пыйивлӓн ӓвӓжӹ 3.0–3.6 мм, озыжы 2.4–2.8 мм якте шот.
Тайга пыйи.
Тайга пыйи () — иксодвлӓн йыхыш пырышы Покшал дӓ Йыдпел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шарык, ышкал, имни, пи дӓ эдем пыйи. Тайга пыйивлӓн ӓвӓжӹ 3.0–3.6 мм якте шот.
Шим ялан пыйи.
Шим ялан пыйи () — иксодвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ пучы пыйи. Кытшы 3 мм якте шоэш.
Шӱлӹ пыйи.
Шӱлӹ пыйи () — иксодвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Йыдпел Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӱлӹ, лый, каляиӓш, шимпач дӓ рӹвӹж пыйи. Кытшы 3,5–4,5 мм якте шоэш.
Еврази шӱлӹвлӓ.
Еврази шӱлӹвлӓ () — шӱлӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Евразиштӹ вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы изи йыд йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ шӱлӹ улы. Кытшы 14–30 см, нелӹцшӹ 0,4–1,1 г якте шоэш.
Вадывел Европа шӱлӹ.
Вадывел Европа шӱлӹ () — Еврази шӱлӹвлӓн йыхыш пырышы Вадывел дӓ Йыдпел Европышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы изи йыд йӓн. Кытшы 20–30 см, пачыжы 3 см, нелӹцшӹ 700–800 г якте шоэш.
Шӱлӹ.
Ирвел Европа шӱлӹвлӓн ареалжы (симсӹ)
Шӱлӹ тенгеок Ирвел Европа шӱлӹ (; алыкмарла "шоҥшо") — Еврази шӱлӹвлӓн йыхыш пырышы Ирвел Европышты дӓ Мары Элышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы изи йыд йӓн. Кытшы 17–28 см якте шоэш.
Изи Ази шӱлӹ.
Изи Ази шӱлӹвлӓн ареалжы (якшар)
Изи Ази шӱлӹ () — Еврази шӱлӹвлӓн йыхыш пырышы Изи Ази (Турци) дон Кавказ (Грузи, Армени, Азербайджан), Иран, Сири дӓ Израиль мӱлӓндӹвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы изи йыд йӓн. Кытшы 22–30 3 см, нелӹцшӹ 1000 г якте шоэш.
Амур шӱлӹ.
Амур шӱлӹ () — Еврази шӱлӹвлӓн йыхыш пырышы Россий (Амур дӓ Приморье крайвлӓ), Китай (Маньчжури) дӓ Корейӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы изи йыд йӓн. Кытшы 18–26 см, пачыжы 16–28 мм, нелӹцшӹ 600–1000 г якте шоэш.
Шӱлӹвлӓ.
Шӱлӹ ганьывлӓ дон шӱлӹ йишвлӓ (дон Erinaceidae) — Laurasiatheria йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы изи йыд йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 43 тӹрлӹ шӱлӹ улы.
Шӱлӹ ганьывлӓн сек изижӹн ("Hylomys suillus") кытышты 10–15 см, нелӹцшӹ 40-60 г, сек когожын ("Echinosorex gymnura") кытышты 26–45 см, нелӹцшӹ 1-1.4 кг якте лин кердеш.
Цымыни ганьывлӓ.
Цымыни ганьывлӓ () — Laurasiatheria йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӹл, капшангы качшы изи йыд йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 476 тӹрлӹ цымыни гань йӓн улы.
Цымыни ганьывлӓн сек изижӹн ("Suncus etruscus") кытышты 3.5 см, нелӹцшӹ 2 г, сек когожын ("Solenodon cubanus") кытышты 32 см, нелӹцшӹ 1 кг якте лин кердеш.
Цымыни.
Цымыни йишвлӓ (; алыкмарла "чывыни") — цымыни ганьывлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӹл, капшангы качшы изи йыд йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 385 тӹрлӹ цымыни улы.
Цымынивлӓн сек изижӹн ("Suncus etruscus") кытышты 3.5 см, нелӹцшӹ 2 г, сек когожын ("Suncus murinus") кытышты 15 см, нелӹцшӹ 100 г якте лин кердеш.
Вӹдкаля.
Вӹдкаля (; алыкмарла "вӱдколя") — цымыни йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ выд йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 3 вӹдкаля цымыни улы. Кытшы 7–10 см, пачыжы 4,5–8 см, нелӹцшӹ 12–18 г якте шоэш.
Шӱлӹ-кол.
Шӱлӹ-кол йишвлӓ () — Tetraodontiformes группыш пырышы тропикивлӓ дон субтропиквлӓштӹ вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӱлӹ гань тангыж колвлӓ. Цилӓжӹ 20 тӹрлӹ шӱлӹ-кол улы.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «di-» (кокты) дон «odont-» (пӱ) шамаквлӓ гӹц лин.
Шукы яланвлӓ.
Шукы яланвлӓ () — ежӹнгӓн яланвлӓн йыхыш пырышы йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 13 000 тӹрлӹ шукы ялан улы. Шукы яланвлӓн сек изижӹ 2 мм, сек когожы 35 см якте шот.
Рӓк ганьывлӓ.
Рӓк ганьывлӓ () — ежӹнгӓн яланвлӓн йыхыш пырышы тангыж дӓ йӓр-йогы вӹдӹштӹ (южгынам мӱлӓндӹштӹ) вӓшлиӓлтшӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 67 000 тӹрлӹ рӓк улы. Шукы яланвлӓн сек изижӹ ("Stygotantulus stocki") 0.1 мм, сек когожын ("Macrocheira kaempferi") кытышты 3.8 м, нелӹцшӹ 20 кг якте лин кердеш.
Рӓк ганьывлӓм шӹмлӹшӹ зоологи – карцинологи.
Шапыгапшангы ганьывлӓ.
Шапыгапшангы, Цӓрӓгапшангы ӓль Мокрицӓ ("Armadillidium vulgare")
Шапыгапшангы ганьывлӓ () — ежӹнгӓн яланвлӓн йыхыш пырышы тангыж дӓ йӓр-йогы вӹдӹштӹ дон мӱлӓндӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 10 000 тӹрлӹ шапыгапшангы (цӓрӓгапшангы ӓль мокрицӓ) гань йӓн улы. Шапыгапшангы ганьывлӓн сек изижӹ 0,6 см, сек когожын ("Bathynomus giganteus") кытышты 45 см, нелӹцшӹ 1,7 кг якте лин кердеш.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ἴσος» (тӧр) дон «πούς» (ял) шамаквлӓ гӹц лин.
Ыжар капшангы.
Ыжар капшангы (; алыкмарла "ужаргопшаҥге") — Scarabaeidae йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ капшангы. Кытшы 14–20 мм лин кердеш.
Тылшукш.
Ӓвӓ тылшукш тенгеок калядыл
Тылшукш тенгеок калядыл (; алыкмарла "тулшукш, колятул, понаран шукш") — Lampyridae йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ капшангы. Кытшы 10–12 мм лин кердеш.
Шуран капшангы.
Озы шуран капшангы
Шуран капшангы (; алыкмарла "тӱканкопшаҥге") — Scarabaeidae йыхыш пырышы Палеарктика регионвлӓштӹ (Европа Йыдпел Африка дӓ Ази) вӓшлиӓлтшӹ капшангы. Кытшы 20–40 мм лин кердеш, шӹренжок 47 мм якте веле.
Колорадо капшангы.
Колорадо капшангы () — Chrysomelidae йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты, Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ тури качшы капшангы. Кытшы 7–10 мм лин кердеш, шӹренжок 15 мм якте веле.
Лӹмжӹм АУШ штатшы Колорадо лӹмеш пумы.
Адмирал (лӹпӹ).
Адмирал () — Nymphalidae йыхыш пырышы Йыдпел Африкышты, Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лӹпӹ. Шылдыржы 45–50 мм, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 50–65 мм якте шоэш. Адмирал лӹпӹвлӓ 1 и нӓрӹ ӹлӓт.
Ази шуран капшангы.
Ази шуран капшангы
Ази шуран капшангы () — Scarabaeidae йыхыш пырышы Азиштӹ (Бангладеш, Камбоджа, Китай, Индонези, Лаос, Малайзи, Мьянма, Пакистан, Филиппинвлӓ, Шри-Ланка, Тайвань, Таиланд дӓ Вьетнам) вӓшлиӓлтшӹ кого капшангы. Кытшы 30–50 мм лин кердеш.
Япони шуран капшангы.
Озы Япони шуран капшангы
Япони шуран капшангы () — Scarabaeidae йыхыш пырышы Азиштӹ (Ирвел Китай, Корей, Япони, Филиппинвлӓ) вӓшлиӓлтшӹ кого капшангы. Озыжы 82 мм, ӓвӓжӹ 39–47 мм якте шот.
Австрали шуран капшангы.
Австрали шуран капшангы
Австрали шуран капшангы () — Scarabaeidae йыхыш пырышы Бисмарк архипелаг дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого шим капшангы. Кытшы 35–60 мм лин кердеш.
Атлас капшангы.
Озы Атлас капшангы
Атлас капшангы () — Scarabaeidae йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ дӓ Малайзиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого шуран капшангы. Кытшы 40–110 мм лин кердеш.
Слон капшангы.
Слон капшангы
Слон капшангы () — Scarabaeidae йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Мексикышты, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого шуран капшангы. Кытшы 7–12 см лин кердеш.
Геркулес капшангы.
Геркулес капшангын озыжы
Геркулес капшангын ӓвӓжӹ
Шукш
Геркулес капшангы () — Scarabaeidae йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Мексикышты, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты дон Изи Антил ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого шуран капшангы. Озыжы 171 мм, ӓвӓжӹ 80 мм якте шот. Озыжын кытышты шӹренжок 125–145 мм якте веле.
Табак капшангы.
Табак капшангы
Табак капшангы () — Anobiidae йыхыш пырышы пантропиквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ табак качшы изи капшангы. Кытшы 2–3 мм лин кердеш.
Тымана лӹпӹ.
Тымана лӹпӹвлӓ () — лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ лӹпӹвлӓ. Цилӓжӹ 35 000 тӹрлӹ тымана лӹпӹ улы. Лӹпӹвлӓн сек изижӹн шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 25–45 мм, сек когожы 80–130 мм якте шот.
Кавшта тымана лӹпӹ.
Кавшта тымана лӹпӹ () — тымана лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кавшта качшы изи лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 34–50 мм якте шоэш.
Тури тымана лӹпӹ.
Тури тымана лӹпӹ () — тымана лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ тури качшы изи лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 28–45 мм якте шоэш.
Йӓктӹ тымана лӹпӹ.
Йӓктӹ тымана лӹпӹ () — тымана лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ миян йӓктӹ качшы изи лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 30–35 мм якте шоэш.
Фисташка тымана лӹпӹ.
Фисташка тымана лӹпӹ () — тымана лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионын тропикивлӓ дон субтропиквлӓштӹ, Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ фисташка ("Pistacia lentiscus" дон "Pistacia terebinthus") качшы лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 50–80 мм якте шоэш.
Луды пӹрцӹ тымана лӹпӹ.
Луды пӹрцӹ тымана лӹпӹ () — тымана лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ метелцӓ дӓ пӹсмӓн шуды качшы лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 35–40 мм якте шоэш.
Лачокла пӹрцӹ тымана лӹпӹ.
Лачокла пӹрцӹ тымана лӹпӹ () — тымана лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓдӓнгӹ, ыржа, шож, шӹльӹ дӓ кукуруза качшы лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 36–42 мм якте шоэш.
Азым лӹпӹ.
Азым лӹпӹ (; алыкмарла "озым лыве") — тымана лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ сакырушман, кечӹвуй, кукуруза дӓ прос качшы лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 32–42 мм якте шоэш.
Махаон.
Махаон () — Papilionidae йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты, Азиштӹ, Йыдпел Африкышты дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ Зонтичные качшы лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 65–86 (озы) 74–95 (ӓвӓ) мм якте шоэш.
Качкышвлӓжӹ.
Махаонын лӹпӹшукшын качкышвлӓжӹ: палдыран ("Heraclium"), морко ("Daucus"), укроп ("Anethum"), петрушка ("Petroselinum"), шӹмӓвыч ("Angelica"), бутень ("Chaerophyllum"), горичник ("Peucedanum"), прангос ("Prangos"), фенхель ("Foeniculum"), порезник ("Libanotis"), гирча ("Selinum"), гирчовница ("Thyselium"), сельдерей ("Apium"), цӓнгӓвыч ("Carum"), бедренец ("Pimpinella"), резак ("Falcaria").
Белорусси.
Белорусси тенгеок Ош Руш эл (ош рушла Беларусь; официал лӹмжӹ — Белорусси Республика [ош рушла Рэспубліка Беларусь]) — Ирвел Европыштыш кугижӓнӹш. Йыд-ирвелнӹ Россий, кечӹвӓлвелнӹ Украина, вадывелнӹ Польша, йыд-вадывелнӹ Литва дӓ Латви доно пӹсмӓным кыча. 2015-шӹ ин тӹштӹ 9 481,1 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 207 595 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Минск.
Танагра.
Танагравлӓ ӓль танагра йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Америкышты вӓшлиӓлтшӹ яргата цӹреӓн изи мырышы кеквлӓ.
Танагравлӓн сек изижӹн ("Conirostrum leucogenys") кытышты 9 см, нелӹцшӹ 7 г; сек когожын ("Conirostrum leucogenys") кытышты 28 см, нелӹцшӹ 76 г ("Sericossypha albocristata" 114 г); якте лин кердеш.
Ыжар логерӓн танагра.
Ыжар логерӓн танагра () — танагра йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Боливи, Эквадор дӓ Перу) вӓшлиӓлтшӹ танагра.
Ыжар вуян танагра.
Ыжар вуян танагра () — танагра йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили, Перу дӓ Аргентина) вӓшлиӓлтшӹ танагра. Кытшы 11,5–13 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 13.5 см якте шоэш.
Ыжар танагра.
Ыжар танагра () — танагра йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты (Коста-Рика, Панама, Эквадор, Боливи, Бразили дӓ Тринидад дӓ Тобаго) вӓшлиӓлтшӹ танагра. Кытшы 14 см, нелӹцшӹ 19.5 г якте шоэш.
Симсӹ дакнис.
Симсӹ дакнис () — танагра йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ дакнис. Кытшы 12.7 см, нелӹцшӹ 13 г якте шоэш.
Якшар калпакан танагра.
Якшар калпакан танагра () — танагра йишвлӓн йыхыш пырышы Изи Антил ошмаотывлӓштӹш Сент-Винсент дӓ Гренадинвлӓ ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ танагра. Кытшы 15 см якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 2 мыны якте лин кердеш.
Симсӹ калпакан танагра.
Симсӹ калпакан танагра () — танагра йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (ирвел Бразили, йыд-ирвел Аргентина дӓ ирвел Парагвай) вӓшлиӓлтшӹ танагра. Кытшы 13 см якте шоэш.
Дакнис.
Дакнисвлӓ () — танагра йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ яргата цӹреӓн изи кеквлӓ. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ дакнис улы.
Кошыгек.
Кошыгеквлӓ ӓль кошыгек йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ нӱшмӹ качшы изи мырышы кӹтӧ мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 119 тӹрлӹ кошыгек улы.
Кошыгеквлӓн сек изижӹ 8 см, сек когожы 24 см якте шот.
Орави йишвлӓ.
Оравивлӓ ӓль орави йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ нӱшмӹ качшы изи мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 48 тӹрлӹ кошыгек улы. Кытшы 10–20 см лин кердеш.
Царамак йишвлӓ.
Царамаквлӓ ӓль царамак йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ, Австралиштӹ, Африкышты дӓ Европышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы ("Oriolus") дӓ фрукт ("Sphecotheres") качшы ыжаралгы-сар цӹреӓн мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 28 тӹрлӹ царамак улы. Кытшы 10–20 см лин кердеш.
Лагы йишвлӓ.
Лагывлӓ ӓль лагы йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӹл, капшангы дӓ фрукт качшы мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 150 тӹрлӹ лагы улы. Лагывлӓн сек когожын ("Turdus fuscater") кытышты 33 см, нелӹцшӹ 178 г якте лин кердеш.
Фукси.
Фукси ("Fuchsia" 'Land van Beveren')
Фукси () — войтун йишвлӓн йыхыш пырышы тропиквлӓ дон субтропиквлӓштӹ, Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты дон У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ декоративный пеледӹшӓн тӹшкӓ форман кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 110 тӹрлӹ фукси улы.
Кӱкшӹцшӹ 0.2–4 м лин кердеш, шӹренжок ("Fuchsia excorticata") 12–15 м якте веле.
Пеледӹшвлӓжӹ сергӓ форман, кок цӹрӓан ылыт, кытышты доно 4-5 см якте лин кердӹт.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц ботаник Леонарт Фукс (Leonhart Fuchs, 1501–1566) лӹмеш пумы.
Войтун йишвлӓ.
Войтун йишвлӓ () — Миртоцветные йыхыш пырышы шуды, тӹшкӓ дӓ изи пушӓнгӹ форман кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 650 тӹрлӹ войтун улы.
Той кӹшкӹ.
Той кӹшкӹ (; алыкмарла "тойгишке") — Colubridae йиш группыш пырышы Европышты дон вадывел Азиштӹ (Турци, Азербайджан, Армени дӓ Иран) вӓшлиӓлтшӹ эксӹкдӹмӹ кӹшкӹ. Кытшы 60–75 см лин кердеш, шӹренжок 83–92 см якте веле.
Шим кӹшкӹ.
Шим кӹшкӹн зигзагдымы меланист дон зигзаган формавлӓжӹ
Шим кӹшкӹ (; алыкмарла "шемгишке") — шим кӹшкӹ йишвлӓн йиш группыш пырышы Европышты Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ эксӹкӹм кандышы кӹшкӹ. Кытшы 60–90 см, нелӹцшӹ 50–180 г якте лин кердеш.
Вӹд кымыжвуй.
Вӹд кымыжвуй () — Colubridae йиш группыш кымыжвуй йыхыш пырышы кечӹвӓл Европышты дӓ вадывел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кол дӓ пачдымывлӓ (жава, мыни дӓ ӱшвуй) качшы эксӹкдӹмӹ вӹд кӹшкӹ. Кытшы 1.0–1.3 см лин кердеш. Ӓвӓ вӹд кымыжвуйвла, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Кого вуян кымыжвуй.
Кого вуян кымыжвуй () — Colubridae йиш группыш кымыжвуй йыхыш пырышы Турци, Грузи, Азербайджан дӓ Российиштӹ (Кавказиштӹ) вӓшлиӓлтшӹ тритон, пачдымывлӓ (жава, мыни дӓ ӱшвуй), кол дӓ каля качшы эксӹкдӹмӹ вӹд кӹшкӹ. Кытшы 90–120 см лин кердеш.
Тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ.
Тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ () — тупӹрдӹ уке йӓнвлӓ.
Питон.
Питон йишвлӓ () — Alethinophidia группыш пырышы Африкышты, кечӹвӓл дон кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹвлӓ. Цилӓжӹ 26 тӹрлӹ питон улы.
Питонвлӓн сек изижӹн ("Antaresia perthensis") кытышты 70–90 см, сек когожы ("Python reticulatus") 6.95 м якте лин кердеш.
Йыхвлӓжӹ.
"*) Номинальный лӹвӓл йишвлӓ хӓлӓ уке."
T) Типовой йых.
Кого вӹд питон.
Кого вӹд питон () — питонвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дон Папуа-У Гвиней) вӓшлиӓлтшӹ йыд кӹшкӹ. Кытшы 5 м, нелӹцшӹ 22.5 кг якте лин кердеш.
Шӓргӓшӓн питон.
Шӓргӓшӓн питон () — питонвлӓн йыхыш пырышы Папуа — У Гвинейӹн Бисмарк Архипелагышты вӓшлиӓлтшӹ йыд кӹшкӹ. Кытшы 152–183 см якте лин кердеш.
Ош тӹрвӓн питон.
Ош тӹрвӓн питон () — питонвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дон Папуа-У Гвиней) вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 213–300 см якте лин кердеш.
Лӹмжӹм итальян естествоиспытатель дӓ орнитолог Луиджи Мария Д’Альбертис (Luigi D'Albertis, 1841 – 1901) лӹмеш пумы.
У Гвиней вӹд питон.
У Гвиней вӹд питон () — питонвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дон Папуа-У Гвиней) вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 2,75 (озы) 2,8 (ӓвӓ) м якте лин кердеш, шӹренжок 3,3 м якте веле.
Лӹмжӹм голландец коллектор K. W. J. Boelen лӹмеш пумы.
Ала питонвлӓ.
Ала питонвлӓ () — питонвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ ала питон улы. Ала питонвлӓн сек изижӹ ("A. perthensis") 40 см, сек когожы ("A. maculosa") 100–140 см якте шот.
Чилдрен ала питон.
Чилдрен ала питон () — питонвлӓн йыхыш пырышы йыдпел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 80–100 см якте шоэш.
Лӹмжӹм британи химик, минералог дӓ зоолог Джон Джордж Чилдрен (John George Children, 1777 – 1852) лӹмеш пумы.
Ала питон.
Ала питон () — питонвлӓн йыхыш пырышы йыдпел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 100–140 см якте шоэш.
Стимсон ала питон.
Стимсон ала питон () — питонвлӓн йыхыш пырышы вадывел дӓ покшал Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 70-80 см якте шоэш.
Лӹмжӹм Британи музейӹн директоржӹ A. F. Stimson лӹмеш пумы.
Изи ала питон.
Изи ала питон () — питонвлӓн йыхыш пырышы вадывел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 40-70 см, нелӹцшӹ 210 г якте шоэш.
Кӹрӓн вӹд питон.
Кӹрӓн вӹд питон () — питонвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дон Папуа-У Гвиней) дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 1.5–2 м лин кердеш, шӹренжок 3 м якте веле.
Шим вуян питонвлӓ.
Шим вуян питонвлӓ () — питонвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ шим вуян питон улы. Кытшы 1.5–2 м якте шот.
Шим вуян питон.
Шим вуян питон () — питонвлӓн йыхыш пырышы йыдпел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 1.5–2 м лин кердеш, шӹренжок 3.5 см якте веле.
Рамсей питон.
Рамсей питон тенгеок вома () — питонвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йыд кӹшкӹ. Кытшы 1.5 м лин кердеш, шӹренжок 2,7 м якте веле.
Лӹмжӹм австрали орнитолог Эдвард Пирсон Рамсей (Edward Pierson Ramsay, 1842 – 1916) лӹмеш пумы.
Morelia.
Morelia () — питонвлӓн йыхыш пырышы Индонези, Папуа-У Гвиней дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹвлӓ. Цилӓжӹ 4–13 тӹрлӹ вӹд питон улы.
Вӹд питонвлӓ.
Вӹд питонвлӓ () — питонвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дон Папуа-У Гвиней) дӓ йыдпел дон вадывел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ вӹд питон улы. Кытшы 1.5–4 м якте шот.
Индонези вӹд питон.
Индонези вӹд питон () — питонвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 1.5 м лин кердеш, шӹренжок 2,7 м якте веле.
Лӹмжӹм немӹц натуралист дӓ зоолог Генрих Кристиан Маклот (Heinrich Christian Macklot, 1799 – 1832) лӹмеш пумы.
Ыжарикӓ вӹд питон.
Ыжарикӓ вӹд питон () — питонвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 2 м лин кердеш, шӹренжок 4 м якте веле.
Ыжар питон.
Ыжар питон () — питонвлӓн йыхыш пырышы Индонези, Папуа-У Гвиней дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 150–180 см якте лин кердеш, ӓвӓвлӓжӹ шӹренжок 200 см якте веле. Ӓвӓжӹн нелӹцшӹ 1600 г, шӹренжок 2200 г якте лин кердеш.
Покшал Ази кобра.
Покшал Ази кобра () — аспидвлӓн йыхыш пырышы Покшал Азиштӹ (Туркменистан, Таджикистан, Узбекистан, Кыргызстан, Афганистан, Пакистан, йыд-ирвел Иран дӓ йыд-вадывел Инди) вӓшлиӓлтшӹ эксӹкӹм кандышы агрессивный кобра кӹшкӹ. Кытшы 1 м лин кердеш, шӹренжок 1.5 м якте веле.
Якшар кыткы.
Якшар кыткы () — кыткывлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты ӹлӹшӹ кыткы. Палеарктика регионышты шӹренок вӓшлиӓлтшӹ кыткы. Кытшы 5 мм якте шоэш.
Йӓнгӓр кыткы.
Йӓнгӓр кыткы (; алыкмарла "яҥгаргутко") — — кыткывлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Сибирь якте йыдпел Азиштӹ ӹлӹшӹ кыткы. Кытшы 6–14 мм лин кердеш, шӹренжок 9–12 мм якте веле.
Шим кыткы.
Шим кыткы (; алыкмарла "шемгутко") — — кыткывлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ ӹлӹшӹ кыткы. Кытшы 3–4,5 (пӓшӓзӹ), 4–5,5 (озы), 7,5–10 (ӓвӓ) мм якте веле. Шим кыткы ӓвӓвлӓ 15 и нӓрӹ ӹлӓт.
Лӧчкӓванды.
Лӧчкӓванды () — лӧчкӓ йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ, Европышты, Йыдпел Африкышты дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ декоративный пеледӹшӓн тӹшкӓ форман кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 100–250 тӹрлӹ лӧчкӓ улы.
Питта йишвлӓ.
Питта йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ, Австралиштӹ дӓ покшал Африкышты вӓшлиӓлтшӹ, тупӹрдӹдӹмӹ качшы, яргата цӹреӓн, кӹтӹк пачан, мырышы кеквлӓ.
Цилӓжӹ 34 тӹрлӹ питта улы. Питтавлӓн сек изижӹн (якшар вуян питта) кытышты 15 см, нелӹцшӹ 42 г; сек когожын (кого питта) кытышты 29 см, нелӹцшӹ 210 г якте лин кердеш.
Пӹлӹшӓн питта.
Пӹлӹшӓн питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Бангладеш, Вьетнам, Камбоджа, Китай, Лаос, Мьянма, Таиланд) вӓшлиӓлтшӹ мырышы кек.
Непал питта.
Непал питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Бангладеш, Бутан, Китай, Инди, Лаос, Мьянма, Непал, дӓ Вьетнам) вӓшлиӓлтшӹ мырышы кек. Кытшы 25 см якте шоэш.
Кӹрӓн вуян питта.
Кӹрӓн вуян питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Китай, Лаос, Малайзи, Мьянма, Таиланд дӓ Вьетнам) вӓшлиӓлтшӹ мырышы кек.
Кого питта.
Кого питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Мьянма, Таиланд, Малайзи, Бруней дӓ Индонези) вӓшлиӓлтшӹ мырышы кек. Кытшы 29 см якте шоэш.
Симсӹ питта.
Симсӹ питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Бангладеш, Бутан, Камбоджа, Китай, Инди, Лаос, Мьянма, Таиланд дӓ Вьетнам) вӓшлиӓлтшӹ мырышы кек.
Симсӹ пачан питта.
Симсӹ пачан питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ (Ява дӓ Бали) вӓшлиӓлтшӹ мырышы кек. Кытшы 20–30 см якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 3-4 мыны якте лин кердеш.
Лусон питта.
Лусон питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Филиппинвлӓн Лусон ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ мырышы кек. Кытшы 21 см, нелӹцшӹ 116 г якте шоэш.
Якшар мӹшкӹрӓн питта.
Якшар мӹшкӹрӓн питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓ, Индонези, Папуа-У Гвиней дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ мырышы кек.
Якшар вуян питта.
мини
Якшар вуян питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы Малайзи, Бруней дӓ Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ мырышы кек.
Шим калпакан питта.
Шим калпакан питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Малайзин Борнео ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ мырышы кек. Кытшы 13–15.5 см, нелӹцшӹ 50–64 г якте шоэш.
Шим вуян питта.
Якшар вуян питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ, капшангы шукш качшы, мырышы кек. Кытшы 16–19 см, нелӹцшӹ 42–70 г якте шоэш.
Симсӹ мӹшкӹрӓн питта.
Симсӹ мӹшкӹрӓн питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ (Минданао, Бохоль, Лейте) вӓшлиӓлтшӹ мырышы кек.
Симсӹ шылдыран питта.
Симсӹ? шылдыран питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ, капшангы шукш качшы, мырышы кек. Кытшы 15–20 см якте шоэш.
Африка питта.
Африка питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы Африкыштыш вӓшлиӓлтшӹ, капшангы шукш качшы, мырышы кек. Кытшы 17–22 см, нелӹцшӹ 45–98 г якте шоэш.
Малуку питта.
Малуку питта тенгеок изи симсӹ шылдыран питта () — питта йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Бруней, Вьетнам, Гонконг, Инди, Индонези, Камбоджа, Китай, Лаос, Малайзи, Мьянма, Сингапур, Таиланд) дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ, капшангы шукш качшы, мырышы кек. Кытшы 18–20 см якте шоэш.
Кымданер йишвлӓ.
Кымданер йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ, тупӹрдӹдӹмӹ дӓ шӓкшӓльӹ качшы, цолга цӹреӓн, кымда нерӓн, мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 15 тӹрлӹ кымданер улы. Кытшы 14–28 см якте шоэш.
Африка ыжар кымданер.
Африка ыжар кымданер тенгеок Грауер кымданер () — кымданер йишвлӓн йыхыш пырышы Покшал Африкышты (Конго Демократи Республика дӓ Уганда) вӓшлиӓлтшӹ, мырышы кек. Кытшы 10–15,6 см якте шоэш.
Лӹмжӹм немӹц зоолог Рудольф Грауэр (Rudolf Grauer, 1870–1927) лӹмеш пумы.
Луды онган кымданер.
Луды онган кымданер () — кымданер йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Бангладеш, Бутан, Камбоджа, Китай, Инди, Индонези, Лаос, Малайзи, Мьянма, Непал, Таиланд, and Вьетнам) вӓшлиӓлтшӹ мырышы кек. Кытшы 16–17 см, нелӹцшӹ 25–35 г якте шоэш.
Имӓн каваштанвлӓ.
Имӓн каваштанвлӓ () — Deuterostomia группыш пырышы каваштывлӓштӹ имӓн тупӹрдӹдӹмӹ тангыж йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 6300–7000 тӹрлӹ имӓн каваштан улы.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ἐχῖνος» (шӱлӹ) дон «δέρμα» (кавашты) шамаквлӓ гӹц лин.
Мызыргышывлӓ.
Мызыргышывлӓ () — Tactopoda группыш пырышы тангыж дӓ йӓр-йогы вӹдвлӓштӹ доно начкы мӱлӓндӹвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ, кӓндӓкшӹ ялан тупӹрдӹдӹмӹ изирӓк йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 1150 тӹрлӹ мызыргышы улы.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ латин «tardus» (олен) дон «gradus» (ашкыл) шамаквлӓ гӹц лин.
Тангыж шӹдӹр.
Тангыж шӹдӹрвлӓ () — Asterozoa группыш пырышы имӓн каваштан тупӹрдӹдӹмӹ, шӹдӹр кӓпӓн, тангыж йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 1500–1600 тӹрлӹ тангыж шӹдӹр улы.
Тангыж шӱлӹ.
Тангыж шӱлӹвлӓ ("Tripneustes ventricosus" дон "Echinometra viridis")
Тангыж шӱлӹвлӓ () — Echinozoa группыш пырышы имӓн каваштан тупӹрдӹдӹмӹ шӱлӹ кӓпӓн тангыж йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 950 тӹрлӹ тангыж шӱлӹ улы.
Кужы пачан кымданер.
Кужы пачан кымданер () — кымданер йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы мырышы кек. Кытшы 28 см, нелӹцшӹ 50–60 г якте шоэш.
Лӹмжӹм шотланди 9-шӹ Дальхузи графжы Джордж Рамсейин (George Ramsay, 9th Earl of Dalhousie, 1786–1839) вӓтӹжӹн (Christina Broun, Графиня Далхаузи) лӹмеш пумы.
Висай кымданер.
Висай кымданер () — кымданер йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓн Висай ошмаотывлӓштӹ (Самар, Лейте дӓ Бохоль) вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы мырышы кек. Кытшы 14,5–15 см, нелӹцшӹ 50–33,5–41,5 г якте шоэш.
Ява кымданер.
Ява кымданер () — кымданер йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Бруней, Камбоджа, Индонези, Лаос, Малайзи, Мьянма, Сингапур, Таиланд дӓ Вьетнам) вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы мырышы кек.
Якшар мӹшкӹрӓн кымданер.
Якшар мӹшкӹрӓн кымданер () — кымданер йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Борнео, Таиланд, Лаос, Dél-Вьетнам, Малайзи дӓ Суматра) вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы мырышы кек.
Кӹрӓн кымданер.
Кӹрӓн кымданер () — кымданер йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Бруней, Камбоджа, Индонези, Лаос, Малайзи, Мьянма, Сингапур, Таиланд дӓ Вьетнам) вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы мырышы кек.
Изи ыжар кымданер.
Изи ыжар кымданер () — кымданер йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Таиланд гӹц Малайзи, Борнео дӓ Суматра якте) вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы мырышы кек. Кытшы 17–20 см якте шоэш.
Кого ыжар кымданер.
Кого ыжар кымданер () — кымданер йишвлӓн йыхыш пырышы йыдпел Борнео ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы мырышы кек.
Лӹмжӹм британи шӹмлӹзӹ Джон Уайтхед (John Whitehead, 1860–1899) лӹмеш пумы.
Симсӹ мӹшкӹрӓн ыжар кымданер.
Симсӹ мӹшкӹрӓн ыжар кымданер () — кымданер йишвлӓн йыхыш пырышы йыдпел Борнео ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы мырышы кек. Кытшы 19–20 см, нелӹцшӹ 102–115 г якте шоэш.
Лӹмжӹм британи зоолог дӓ этнограф Чарльз Хосе (Charles Hose, 1863–1929) лӹмеш пумы.
Африка кымданер.
Африка кымданер тенгеок Грауер кымданер () — кымданер йишвлӓн йыхыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Африкышты (Ангола, Ботсвана, Камерун, Покшал Африка Республика, Конго Республика, Конго Демократи Республика, Кот-д’Ивуар, Габон, Гана, Кени, Либери, Малави, Мозамбик, Намиби, Нигери, Руанда, Сьерра-Леоне, Кечӹвӓлвел Африка Республика, Свазиленд, Танзани, Уганда, Замби, дӓ Зимбабве) вӓшлиӓлтшӹ, мырышы кек. Кытшы 12–14 см, нелӹцшӹ 20–31 г якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 2–3 мыны якте лин кердеш.
Амур тангыж шӹдӹр.
Амур тангыж шӹдӹр () — тангыж шӹдӹрвлӓн йыхыш пырышы йыдпел Китай, Корей, Россий дӓ Япони сирвлӓштӹ, южгынам Тасмани, кечӹвӓл Австрали, Аляска, Алеут ошмаотывлӓ, дӓ Европа дӓ Мэн сирвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж шӹдӹр. Диаметржӹ 30 см лин кердеш.
Имӓн корона (тангыж шӹдӹр).
Имӓн корона () — тангыж шӹдӹрвлӓн йыхыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж шӹдӹр. Диаметржӹ 50 см лин кердеш.
Ыжар тангыж шӱлӹ.
Ыжар тангыж шӱлӹ () — тангыж шӱлӹвлӓн йыхыш пырышы йыдпел Шӹпӓн дон йыдпел Атланти океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж шӱлӹ. Диаметржӹ 50 мм лин кердеш, шӹренжок 87 мм якте веле.
Луды тангыж шӱлӹ.
Луды тангыж шӱлӹ () — тангыж шӱлӹвлӓн йыхыш пырышы йыдпел Шӹпӓн океанышты, Охотск тангыж дон Япони тангыжвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж шӱлӹ. Диаметржӹ 30–35 мм лин кердеш.
Фиалкы цӹреӓн тангыж шӱлӹ.
Фиалкы цӹреӓн тангыж шӱлӹвлӓн ареалжы
Фиалкы цӹреӓн тангыж шӱлӹ () — тангыж шӱлӹвлӓн йыхыш пырышы йыдпел Шӹпӓн океанышты Йыдпел Америкышты Аляска гӹц Мексика якте вӓшлиӓлтшӹ сӹрт пеледӹш (фиалкы, фиалка) цӹреӓн тангыж шӱлӹ. Диаметржӹ 5–10 см лин кердеш. Фиалкы цӹреӓн тангыж шӱлӹвлӓ 70 и нӓрӹ ӹлӓт.
Якшар тангыж шӱлӹ.
Якшар тангыж шӱлӹ () — тангыж шӱлӹвлӓн йыхыш пырышы йыдпел Шӹпӓн океанышты Йыдпел Америкышты Аляска гӹц Мексика (Кӱшӹл Калифорни) якте вӓшлиӓлтшӹ якшар цӹреӓн тангыж шӱлӹ. Диаметржӹ шӹренжок 19 см якте веле. Имӓнвлӓн кытышты 8 см лин кердеш.
Антарктида тангыж шӱлӹ.
Антарктида тангыж шӱлӹ () — тангыж шӱлӹвлӓн йыхыш пырышы Антарктида сирвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ якшарикӓ дӓ ошалгы-якшар цӹреӓн тангыж шӱлӹ. Диаметржӹ шӹренжок 5 см якте шот.
Тангыж лили.
Тангыж лиливлӓ () — Crinozoa группыш пырышы имӓн каваштан тупӹрдӹдӹмӹ лили кӓпӓн тангыж йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 620 тӹрлӹ тангыж лили улы.
Шӓргӓшӓн шукшвлӓ.
Шӓргӓшӓн шукшвлӓ () — Lophotrochozoa группыш пырышы тангыж дӓ йӓр-йогы вӹдвлӓштӹ доно начкы мӱлӓндӹвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓргӓш-шӓргӓш кӓпӓн тупӹрдӹдӹмӹ изирӓк йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 18 000 тӹрлӹ шӓргӓшӓн шукш (йӹл, цӹвӹтӓн) улы.
Шӓргӓшӓн шукшвлӓн сек изижӹ ("Dinophilus gyrociliatus") 50 мкм, сек когожы ("Megascolides australis") 3 м якте шот.
Лӹмӹн этимологижӹ латин «anellus» (изи шӓргӓш) шамак гӹц лин.
Йӹл.
Йӹлвлӓ () — шӓргӓшӓн шукшвлӓн группыш пырышы мӱлӓндӹвлӓштӹ (южгынам вӹдвлӓштӹ) вӓшлиӓлтшӹ тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 6000 (Мӱлӓндӹштӹ шӹренок 150) тӹрлӹ йӹл улы.
Йӹлвлӓн сек изижӹ 10 мкм, сек когожы ("Megascolides australis") 3 м якте шот.
Цӹвӹтӓн.
Цӹвӹтӓнвлӓ (; алыкмарла "чывытан-влак") — шӓргӓшӓн шукшвлӓн группыш пырышы йӓр-йогы дон тангыж вӹдвлӓштӹ дӓ мӱлӓндӹвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 700 тӹрлӹ цӹвӹтӓн улы: йӓр-йогы (510 йиш), тангыж (100 йиш), мӱлӓндӹ (90 йиш).
Имни цӹвӹтӓн.
Имни цӹвӹтӓн () — цӹвӹтӓнвлӓн йыхыш пырышы цӹвӹтӓн. Кытшы 6–10 см лин кердеш.
Медицин цӹвӹтӓн.
Медицин цӹвӹтӓн () — цӹвӹтӓнвлӓн йыхыш пырышы цӹвӹтӓн. Кытшы 15 см лин кердеш.
Ангола цӹгӓк.
Ангола цӹгӓк () — цӹгӓк йиш кеквлӓн йыхыш пырышы Африкышты (Ангола, Бурунди, Габон, Кени, Замби, Конго Демократи Республика, Малави, Намиби, Руанда, Танзани, Уганда) вӓшлиӓлтшӹ цӹгӓк.
Ош пачан цӹгӓк.
Ош пачан цӹгӓк () — цӹгӓк йиш кеквлӓн йыхыш пырышы Эфиопиштӹ вӓшлиӓлтшӹ цӹгӓк. Кытшы 13 см, нелӹцшӹ 11 г якте шоэш.
Симсӹ цӹгӓк.
Симсӹ цӹгӓк () — цӹгӓк йиш кеквлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ цӹгӓк. Телӹм Уганда дӓ Кеништӹ эртӓрӓ. Кытшы 18–25 см якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 3 мыны якте лин кердеш.
Ыжар вуян царамак.
Ыжар вуян царамак
Ыжар вуян царамак () — царамак йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты (Кени, Малави, Мозамбик дӓ Танзани) вӓшлиӓлтшӹ царамак.
Шим шылдыран царамак.
Шим шылдыран царамак
Шим шылдыран царамак () — царамак йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты (Ангола, Бенин, Габон, Гана, Гвиней, Гвиней-Бисау, Камерун, Кечӹвӓлвел Судан, Конго Демократи Республика, Конго Республика, Кот-д’Ивуар, Либери, Нигери, Покшал Африка Республика, Сьерра-Леоне, Того, Уганда дӓ Экваториаль Гвиней) вӓшлиӓлтшӹ царамак.
Шим царамак.
Шим царамак
Шим царамак () — царамак йишвлӓн йыхыш пырышы Борнео ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ царамак.
Лӹмжӹм британи зоолог дӓ этнограф Чарльз Хосе (Charles Hose, 1863–1929) лӹмеш пумы.
Симсӹ шылдыран царамак.
Симсӹ шылдыран царамак
Симсӹ шылдыран царамак () — царамак йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты (Ангола, Бенин, Габон, Гана, Гвиней, Гвиней-Бисау, Камерун, Кени, Конго Демократи Республика, Конго Республика, Кот-д’Ивуар, Либери, Нигери, Покшал Африка Республика, Судан, Сьерра-Леоне, Танзани, Того, Уганда дӓ Экваториаль Гвиней) вӓшлиӓлтшӹ царамак.
Ош лепкӓн цӹгӓк.
Ош лепкӓн цӹгӓк () — цӹгӓк йиш кеквлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы кек. Телӹм Кечӹвӓлвел Америкышты эртӓрӓ. Кытшы 130–150 мм, пачыжы 47–51 мм, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 340 мм, нелӹцшӹ 21 г якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 3–6 мыны якте лин кердеш.
Сола цӹгӓк.
Сола цӹгӓк () — цӹгӓк йиш кеквлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы кек. Телӹм Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америка, Ази дӓ Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк эртӓрӓ.
Кытшы 14,6–19,9 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 31,8–34,3 см, нелӹцшӹ 17–20 г якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 4–5 (южгынам 7) мыны якте лин кердеш.
Изи ляркӓ.
Изи ляркӓ () — цӹгӓк йиш кеквлӓн йыхыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ ляркӓ. Кытшы 12 см якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 2-6 мыны якте лин кердеш.
Шим вуян царамак.
Шим вуян царамак
Шим вуян царамак () — царамак йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азин тропиквлӓштӹ Инди дон Шри-Ланка гӹц Индонези якте вӓшлиӓлтшӹ царамак. Пӹжӓшӹштӹ 2 мыны якте лин кердеш.
Сакыр шуды.
Сакыр шуды (; алыкмарла "сакыршудо") — Poaceae йыхыш пырышы тропикивлӓ дон субтропиквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шукиӓш кушкыш. Туан мӱлӓндӹжӹ кечӹвӓл-ирвел Ази.
Сакыр шуды 3–6 м кӱкшӹцӓн дӓ диаметржӹ доно 20–45 мм кӹжгӹцӓн лин кердеш. Пеледӹшвлӓжӹн кытышты доно 40-60 см якте лин кердӹт.
Шукиӓш.
Шукиӓш (алыкмарла "шукияш") — кок и гӹц шук ӹлӹшӹ кушкышвлӓ.
Йора.
Йора йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Индиштӹ дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ йора улы. Кытшы 11.5–15.5 см якте шоэш. Озы йоравлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Тьыри йишвлӓ.
Тьыри йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Йыдпел Америкышты (ик йиш) дон Австралиштӹ (ик йиш) вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 92 тӹрлӹ тьыри улы. Кытшы 10–25 см, нелӹцшӹ 15–80 г якте шоэш.
Нӱшмӹ дон шукшвлӓм, капшангывлӓм, ӓнгӹремшӹвлӓм, йӹлвлӓм качкын ӹлӓт.
Пӹжӓшвлӓштӹм рок вӹлнӓт вӓк, лач мыжырынат дӓ кого партьыштат оптат. Пӹжӓшӹштӹ 2-8 мыны якте лин кердеш.
Куплагы йишвлӓ.
Куплагывлӓ ӓль куплагы йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Йыдпел Африкышты (Марокко) дӓ Америкышты кырыквлӓштӹш сирӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ куплагы улы. Кытшы 14–22 см, нелӹцшӹ 40–90 г якте шоэш. Озы куплагывлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Мадагаскар питта йишвлӓ.
Мадагаскар питта йишвлӓ Филепитта йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Мадагаскарышты вӓшлиӓлтшӹ, фрукт дӓ нектар качшы, яргата цӹреӓн, мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ питта улы. Кытшы 9–16,5 см якте шоэш.
Топаколо йишвлӓ.
Топаколо йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ, фрукт дӓ нектар качшы, яргата цӹреӓн, мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 55 тӹрлӹ питта улы. Кытшы 10–24 см якте шоэш.
Шим шӓдӓнгӹ йишвлӓ.
Шим шӓдӓнгӹ йишвлӓ () — Caryophyllales-влӓн йыхыш пырышы шукиӓш шуды форман кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 1200 тӹрлӹ шим шӓдӓнгӹ йиш улы.
Сек кого йыхвлӓжӹ: "Eriogonum" (240 йиш), "Rumex" (200 йиш), "Coccoloba" (120 йиш), "Persicaria" (100 йиш) дӓ "Calligonum" (80 йиш).
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «poly» (шукы) дон «goni» (пылвуй) шамаквлӓ гӹц лин.
Шӹшерӓн писӓн.
Шӹшерӓн писӓн тенгеок шурнывисӓн (; алыкмарла "шӧрпелчан") — Asteraceae йыхыш пырышы Азиштӹ дӓ Европышты кушкеш шукиӓш шудыла кушкыш. Кӱкшӹцшӹ 50–150 см лин кердеш.
Яргавшта.
Яргавшта (; алыкмарла "папашудо, вӱдлопшудо, вакалойшудо, изватышудо, мандашудо") — Asteraceae йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ, сар пеледӹшӓн, монотипан, шукиӓш шудыла кушкыш. Кӱкшӹцшӹ 10–30 см лин кердеш.
Пӧчӹж.
Пӧчӹж (; алыкмарла "пӧчыж") — Ericaceae йыхыш пырышы Йыдпел полушариштӹ вӓшлиӓлтшӹ, шукиӓш тӹшкӓ форман кӹцкӹӓн кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 450–500 тӹрлӹ пӧчӹж улы. Кӱкшӹцшӹ 10–30 см лин кердеш.
Шим шӓдӓнгӹ.
Шим шӓдӓнгӹ (; алыкмарла "шемшыдаҥ") — шим шӓдӓнгӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ дӓ Европышты вӓшлиӓлтшӹ, нӱшмӹжӹ шӓдӓнгӹ гань икиӓш кушкыш. Кӱкшӹцшӹ 20–60 см лин кердеш.
Ородышуды.
Ородышуды тенгеок тыманалӹпӹшуды (; алыкмарла "орадышудо, пӱйшудо, пӱйшукшшудо, шукшшудо") — Solanaceae йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кокиӓш шудыла кушкыш. Кӱкшӹцшӹ 20–115 см лин кердеш.
Онгылашлудымывлӓ.
Онгылашлудымывлӓ тенгеок онгылашлудымы колвлӓ (; алыкмарла "оҥылашлудымо-влак") — тупӹрдӓн группыш пырышы, онгылашлудымы, кол гань сӱмӓн вӹд йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 120 тӹрлӹ онгылашлудымы кол улы.
Онгылашлудымывлӓм шӹмлӹшӹ зоологи – ихтиологи.
Шӹм ыражан кол.
Шӹм ыражан кол (; алыкмарла "шымрожангол") — шӹм ыражан колвлӓн йиш группыш пырышы Европышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы онгылашлудымы кол. Кытшы 12–14 см лин кердеш.
Шӹм ыражан колвлӓ.
Шӹм ыражан кол йишвлӓ () — шӹм ыражан кол ганьывлӓн группыш пырышы йӓр-йогы дӓ тангыж вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ колвлӓ.
Куплагы.
Куплагы тенгеок Вӹдлагы (; алыкмарла "куплого, вӱдлого, вӱдсарси") — куплагы йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ, тупӹрдӹдӹмӹ качшы, ош логерӓн, мырышы вӹд кек.
Куплагывлӓ, шӹнгӹртӹш гӹц изирӓк ылыт. Кытшы 17–20 см, озыжын шылдыржы 9,2–10,1, ӓвӓжӹн шылдыржы 8,2–9,1 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 25–30 см, нелӹцшӹ 50–85 г якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 3-6 мыны якте лин
Кӹрӓн куплагы.
Кӹрӓн куплагы () — куплагы йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл дӓ покшал Азин кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ, тупӹрдӹдӹмӹ качшы, кӹрӓн пынан, мырышы вӹд кек.
Кӹрӓн куплагывлӓ, лачокла куплагывлӓ гӹц когорак ылыт. Кытшы 21–23 см, нелӹцшӹ 87 г якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 4-6 мыны якте лин
Лӹмжӹм немӹц дӓ руш зоолог, ботаник Петер Симон Паллас (Peter Simon Pallas, 1741–1811) лӹмеш пумы.
Америка куплагы.
Америка куплагы () — куплагы йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел дӓ Покшал Америкын кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ, тупӹрдӹдӹмӹ качшы, мырышы вӹд кек.
Кытшы 16.5 см, нелӹцшӹ 46 г якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 2-4 ош мыны якте лин.
Ош вуян куплагы.
Ош вуян куплагы () — куплагы йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты Боливи, Колумби, Эквадор, Перу дӓ Венесуэлын кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ, тупӹрдӹдӹмӹ качшы, мырышы вӹд кек.
Сӧрӓн логерӓн куплагы.
Сӧрӓн логерӓн куплагы () — куплагы йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты Боливи дӓ Аргентинын кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ, тупӹрдӹдӹмӹ качшы, мырышы вӹд кек.
Вуйжырнер йишвлӓ.
Вуйжырнер йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы йыдпелвел полушариштӹ дӓ Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ, вуйжыр нерӓн, изи пушӓнгӹ мырышы мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 11 тӹрлӹ вуйжырнер улы.
Пӹжӓшӹштӹ 3-9 ("Certhia") ӓль 2-3 ("Salpornis") мыны якте лин кердеш.
Ходжсон вуйжырнер.
Ходжсон вуйжырнер () — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек.
Лӹмжӹм англи этнолог дӓ натуралист Брайан Хьютон Ходжсон (Brian Houghton Hodgson, 1801–1894) лӹмеш пумы.
Америка вуйжырнер.
Америка вуйжырнер () — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек.
Пӹжӓшӹштӹ 3–7 мыны якте лин кердеш.
Кӹтӹк парнян вуйжырнер.
Кӹтӹк парнян вуйжырнер () — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Йыдпел Африкышты дӓ Турциштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 12.5 см, нелӹцшӹ 7.5–11 г якте шоэш.
Гималай вуйжырнер.
Гималай вуйжырнер () — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Азиштӹ (Афганистан, Китай, Инди, Казахстан, Кыргызстан, Мьянма, Непал, Пакистан, Таджикистан, Туркменистан дӓ Узбекистанышты) вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек.
Сечуан вуйжырнер.
Сечуан вуйжырнер () — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш пырышы Китайышты (вадывел Сечуан) вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 12 см г якте шоэш.
Непал вуйжырнер.
Непал вуйжырнер () — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ (Бутан, Китай, Инди, Мьянма дӓ Непал) вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек.
Юм вуйжырнер.
Юм вуйжырнер () — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ (Инди, Мьянма дӓ Лаос) вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек.
Лӹмжӹм англи орнитолог Аллан Октавиан Юм (Allan Octavian Hume, 1829 – 1912) лӹмеш пумы.
Кӹрӓн логерӓн вуйжырнер.
Кӹрӓн логерӓн вуйжырнер () — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ (Бутан, Китай, Инди, Лаос, Мьянма, Непал дӓ Вьетнам) вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек.
Лачокла вуйжырнервлӓ.
Лачокла вуйжырнервлӓ (дӓ "Certhia") — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш пырышы йыдпелвел полушариштӹ вӓшлиӓлтшӹ, вуйжыр нерӓн, изи мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ вуйжырнер улы.
Пӹжӓшӹштӹ 3-9, шӹренок 5-6 мыны якте лин кердеш.
Ала вуйжырнервлӓ.
Ала вуйжырнервлӓ (дӓ "Salpornis") — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш Инди дӓ Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ, вуйжыр нерӓн, изи мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ ала вуйжырнер улы.
Пӹжӓшӹштӹ 2-3 мыны якте лин кердеш.
Инди ала вуйжырнер.
Инди ала вуйжырнер () — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш пырышы Индиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 13–15 см, нелӹцшӹ 16 г якте шоэш.
Африка ала вуйжырнер.
Африка ала вуйжырнер () — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш пырышы Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 13–15 см, нелӹцшӹ 16 г якте шоэш.
Цӹлдӹр йишвлӓ.
Цӹлдӹр йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ, изи мырышы мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ цӹлдӹр улы.
Пӹжӓшӹштӹ 3–7 мыны якте лин кердеш.
Амур цӹлдӹр.
Амур цӹлдӹр () — цӹлдӹр йишвлӓн йыхыш пырышы йыд-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Амур цӹлдӹрвлӓ, лачокла цӹлдӹрвлӓ гӹц изирӓк ылыт. Кытшы 16–18 см якте шоэш.
Америка цӹлдӹр.
Америка цӹлдӹр () — цӹлдӹр йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 15–18 см, нелӹцшӹ 30 г якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 5–6 мыны якте лин кердеш.
Вӹцкӹж нерӓн попугайвлӓ.
Вӹцкӹж нерӓн попугай ("B. tirica")
Вӹцкӹж нерӓн попугайвлӓ () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ вӹцкӹж нерӓн попугай улы.
Ала пачан попугайвлӓ.
Ала пачан попугай ("T. melanonotus")
Ала пачан попугайвлӓ () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ ала пачан попугай улы.
Виола Реджио Калабри.
Viola Reggio Calabria — Италиштӹ Реджо-ди-Калабри халыштыш профессиональный озы баскетбол команда. Цӹревлӓжӹ шим дон нарынзалгы. Президентжӹ Гиусва Бранка.
Бранка, Гиусва.
Джузеппе Валерио Бранка тенгеок Гиусва Бранка (итал. Giuseppe Valerio Branca, Giusva; 10-шы январь 1967-шӹ и) — итальян журналист, блоггер дӓ спорт менеджер. Кӹзӹт Виола Реджио Калабри баскетбол командажын президентжӹ
Шим вуян ошикӓ мӹшкӹрӓн попугай.
Шим вуян ошикӓ мӹшкӹрӓн попугай
Шим вуян ошикӓ мӹшкӹрӓн попугайвлӓн ареалжы
Шим вуян ошикӓ мӹшкӹрӓн попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили, Боливи, Колумби, Эквадор, Франци Гвиана, Гайана, Перу, Суринам дӓ Венесуэла) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай.
Кытшы 24 см, нелӹцшӹ 130–170 г якте шоэш.
Шим вуян ошикӓ мӹшкӹрӓн попугайвлӓ 40 и нӓрӹ ӹлӓт.
Сӧрӓн вуян ошикӓ мӹшкӹрӓн попугай.
Сӧрӓн вуян ошикӓ мӹшкӹрӓн попугай
Сӧрӓн вуян ошикӓ мӹшкӹрӓн попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай.
Шим ялан ошикӓ мӹшкӹрӓн попугай.
Шим ялан ошикӓ мӹшкӹрӓн попугай
Шим ялан ошикӓ мӹшкӹрӓн попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай.
Сарикӓ пачан ошикӓ мӹшкӹрӓн попугай.
Сарикӓ пачан ошикӓ мӹшкӹрӓн попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай.
Орави попугай.
Орави попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумби, Венесуэла, Тринидад дӓ Тобаго, Франци Гвиана, Гайана дӓ Бразили) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай.
Кытшы 12 см, нелӹцшӹ 23 г якте шоэш.
Мексика орави попугай.
Мексика орави попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы вадывел Мексикышты вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай.
Кытшы 13 см, нелӹцшӹ 30 г якте шоэш.
Симсӹ шылдыран орави попугай.
Симсӹ шылдыран орави попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили, Боливи, Колумби, Эквадор, Перу, Аргентина дӓ Парагвай) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай.
Сӹнзӓлыкан орави попугай.
Сӹнзӓлыкан орави попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумби, Панама дӓ Венесуэла) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай.
Кытшы 12–13 см, нелӹцшӹ 30 г якте шоэш.
Шим нерӓн орави попугай.
Шим нерӓн орави попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили, Боливи, Колумби, Эквадор, Гайана дӓ Перу) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай.
Лессон орави попугай.
Лессон орави попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Эквадор дӓ Перу) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай.
Сарикӓ цӹреӓн орави попугай.
Сарикӓ цӹреӓн орави попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Перу) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай.
Кытшы 14–15 см, нелӹцшӹ 35 г якте шоэш.
Анд кӹжгӹ нерӓн попугай.
Анд кӹжгӹ нерӓн попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Боливи дӓ Перу) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай.
Катерина кӹжгӹ нерӓн попугай.
Катерина кӹжгӹ нерӓн попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты (Боливи дӓ Перу) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай.
Кытшы 16 см, нелӹцшӹ 42–52 г якте шоэш.
Якшар лепкӓн кӹжгӹ нерӓн попугай.
Якшар лепкӓн кӹжгӹ нерӓн попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумби) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай.
Симсӹ лепкӓн амазон.
Симсӹ лепкӓн амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай.
Ямайка шим нерӓн амазон.
Ямайка шим нерӓн амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Ямайкышты вӓшлиӓлтшӹ амазон попугай. Кытшы 25 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Ямайка сарикӓ нерӓн амазон.
Ямайка сарикӓ нерӓн амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Ямайкышты вӓшлиӓлтшӹ амазон попугай. Кытшы 28 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Ош лепкӓн амазон.
Ош лепкӓн амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Мексикышты да Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ амазон попугай. Кытшы 25 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Венесуэла амазон.
Венесуэла амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты Колумби, Тринидад дӓ Тобаго гӹц кечӹвӓл Перу, Боливи дӓ покшал Бразили якте вӓшлиӓлтшӹ кого амазон попугай. Кытшы 33 см, нелӹцшӹ 340 г якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Якшар логерӓн амазон.
Якшар логерӓн амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Доминикышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 40 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Сарикӓ шӱӓн амазон.
Сарикӓ шӱӓн амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 35–38 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Якшар лепкӓн амазон.
Якшар лепкӓн амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Мексика, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 32–35 см, нелӹцшӹ 310–480 г якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Сарикӓ ӹнгӹжӓӓн амазон.
Сарикӓ ӹнгӹжӓӓн амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы йыдпел Венесуэлышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 33 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Якшар пачан амазон.
Якшар пачан амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Бразилиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 35 см, нелӹцшӹ 425 г якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Симсӹ шӹргӓн амазон.
Симсӹ шӹргӓн амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Венесуэла, Гайана дӓ Франци Гвиана) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 34 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Лӹмжӹм француз орнитолог дӓ таксидермист Луи Дюфрен (Louis Dufresne, 1752 – 1832) лӹмеш пумы.
Лашашан амазон.
Лашашан амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 38–41 см, нелӹцшӹ 540-700 г якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Айо амазон.
Айо амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили, Колумби, Эквадор, Боливи, Гайана, Перу дӓ Венесуэла) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 35 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Симсӹ вуян амазон.
Симсӹ вуян амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Сент-Люси ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 43 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Ыжар шӹргӓн амазон.
Ыжар шӹргӓн амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Мексикышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 31–35 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Симсӹ калпакан амазон.
Симсӹ калпакан амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Мексикышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 30–35 см, нелӹцшӹ 220–330 г якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Кугижӓ амазон.
Кугижӓ амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Сент-Винсент ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шукы цӹреӓн кого амазон попугай. Кытшы 40 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Сент-Винсент дӓ Гренадинвлӓн национальный кекешӹштӹ шотлалтеш.
Император амазон.
Император амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Доминикышты вӓшлиӓлтшӹ кого амазон попугай. Кытшы 48 см, нелӹцшӹ 900 (озыжы), 650 (ӓвӓжӹ) г якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Кавалл амазон.
Кавалл амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Бразилиштӹ вӓшлиӓлтшӹ амазон попугай. Кытшы 35–37 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Куба амазон.
Куба амазон тенгеок Ош калпакан амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Куба, Багамвлӓ, Кого Кайман дӓ Изи Кайман ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ амазон попугай. Кытшы 30–35 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Мартиника амазон.
Мартиника амазон (†) — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Мартиника ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ амазон попугай.
Пуэрто-Рико амазон.
Пуэрто-Рико амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Пуэрто-Рико ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ амазон попугай. Кытшы 28–30 см, нелӹцшӹ 250–300 г якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Салтак амазон.
Салтак амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Боливи, Колумби, Эквадор, Перу дӓ Венесуэла) вӓшлиӓлтшӹ амазон попугай. Кытшы 34 см, нелӹцшӹ 340 г якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Сарикӓ лепкӓн амазон.
Сарикӓ лепкӓн амазон тенгеок Суринам амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Панама дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ амазон попугай. Кытшы 33–38 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Сарикӓ вуян амазон.
Сарикӓ вуян амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Мексика дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ амазон попугай. Кытшы 38–43 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Якшар сӹнзӓхалан амазон.
Якшар сӹнзӓхалан амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Бразилиштӹ вӓшлиӓлтшӹ амазон попугай. Кытшы 35 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Тукуман амазон.
Тукуман амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Аргентина дӓ Боливииштӹ вӓшлиӓлтшӹ амазон попугай. Кытшы 31 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Шим пӹлӹшӓн амазон.
Шим пӹлӹшӓн амазон () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Доминика Республикышты вӓшлиӓлтшӹ амазон попугай. Кытшы 28 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Симсӹ лепкӓн аратинга.
Симсӹ лепкӓн аратинга () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ аратинга попугай. Кытшы 35–37 см, нелӹцшӹ 140–190 г якте шоэш.
Ош сӹнзӓӓн аратинга.
Ош сӹнзӓӓн аратинга () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ аратинга попугай. Кытшы 30–34 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 37–40 см, нелӹцшӹ 100–218 г якте шоэш.
Нарынзы лепкӓн аратинга.
Нарынзы лепкӓн аратинга () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Мексика гӹц Коста-Рика якте вӓшлиӓлтшӹ аратинга попугай. Кытшы 22.5 см, нелӹцшӹ 80 г якте шоэш.
Шӧртньӹ лепкӓн аратинга.
Шӧртньӹ лепкӓн аратинга () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили, Боливи, Парагвай, Аргентина дӓ Суринам) вӓшлиӓлтшӹ аратинга попугай. Кытшы 26 см якте шоэш.
Шӧртньӹ калпакан аратинга.
Шӧртньӹ калпакан аратинга () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили дӓ Парагвай) вӓшлиӓлтшӹ аратинга попугай. Кытшы 30 см якте шоэш.
Кечӹ аратинга.
Кечӹ аратинга () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ аратинга попугай. Кытшы 30 см, нелӹцшӹ 110 г якте шоэш.
Сарикӓ онган аратинга.
Сарикӓ онган аратинга () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили дӓ Суринам) вӓшлиӓлтшӹ аратинга попугай. Кытшы 30 см, нелӹцшӹ 110 г якте шоэш.
Ендайя.
Ендайя () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили) вӓшлиӓлтшӹ аратинга попугай. Кытшы 30 см якте шоэш.
Кӹрӓн вуян аратинга.
Кӹрӓн вуян аратинга () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ аратинга попугай. Кытшы 28 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 140–150 см, нелӹцшӹ 95–115 г якте шоэш.
Кактус аратинга.
Кактус аратинга () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили) вӓшлиӓлтшӹ аратинга попугай. Кытшы 25 см, нелӹцшӹ 75–90 г якте шоэш.
Ямайка аратинга.
Ямайка аратинга () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Мексика, Покшал Америкышты дӓ Антил ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ аратинга попугай. Кытшы 23–30.50 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 60 см, нелӹцшӹ 80–87 г якте шоэш.
Кӹрӓн шӹргӓн аратинга.
Кӹрӓн шӹргӓн аратинга () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ аратинга попугай. Кытшы 25 см якте шоэш.
Сокорро аратинга.
Сокорро аратинга () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Мексикышты Сокорро ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ аратинга попугай.
Гаити аратинга.
Гаити аратинга () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Гаити дӓ Пуэрто-Рико ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ аратинга попугай. Кытшы 32 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 167–185 см, нелӹцшӹ 150 г якте шоэш.
Якшар вуян аратинга.
Якшар вуян аратинга () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (кечӹвӓл-вадывел Эквадор дӓ йыд-вадывел Перу) вӓшлиӓлтшӹ аратинга попугай. Кытшы 33 см якте шоэш.
Ажаккек йишвлӓ.
Ажаккек йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ, пӹжӓш паразит изи мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 20 тӹрлӹ ажаккек улы.
Шӓргӓшӓн попугайвлӓ.
Шӓргӓшӓн попугайвлӓ () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 15–16 тӹрлӹ шӓргӓшӓн попугай улы.
Куба аратинга.
Куба аратинга () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кубышты вӓшлиӓлтшӹ аратинга попугай. Кытшы 26 см, нелӹцшӹ 90 г якте шоэш.
Финш аратинга.
Финш аратинга () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Покшал Америкышты (Гватемала, Сальвадор, Никарагуа, Коста-Рика дӓ Панама) вӓшлиӓлтшӹ аратинга попугай. Кытшы 28 см, нелӹцшӹ 90 г якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц орнитолог Отто Финш (Friedrich Hermann Otto Finsch, 1839–1917) лӹмеш пумы.
Ыжар аратинга.
Ыжар аратинга тенгеок Мексика аратинга () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Покшал Америкышты (Мексика, Гватемала, Сальвадор, Никарагуа, Коста-Рика, Гондурас дӓ Панама) вӓшлиӓлтшӹ аратинга попугай. Кытшы 27-31 см, пачшы 14 см якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 3-4 мыны якте лин кердеш.
Гваделупа аратинга.
Гваделупа аратинга (†) — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Покшал Америкышты (Гваделупа) вӓшлиӓлтшӹ вымерший аратинга попугай.
Лӹмжӹм немӹц орнитолог Жан-Батист Лаба (Jean-Baptiste Labat, 1663 – 1738) лӹмеш пумы.
Якшар шӹргӓн аратинга.
Якшар шӹргӓн аратинга () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Венесуэлы, Эквадор, Перу дӓ Колумби) вӓшлиӓлтшӹ аратинга попугай. Кытшы 34–38 см якте шоэш.
Гватемала аратинга.
Гватемала аратинга () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Покшал Америкышты (Гватемала, Сальвадор, Никарагуа дӓ Гондурас) вӓшлиӓлтшӹ аратинга попугай.
Никарагуа аратинга.
Никарагуа аратинга () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Никарагуышты вӓшлиӓлтшӹ аратинга попугай.
Колумби аратинга.
Колумби аратинга () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Венесуэла, Эквадор, Перу дӓ Колумби) вӓшлиӓлтшӹ аратинга попугай.
Салтак ара.
Салтак ара () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты (Никарагуа, Гондурас, Коста-Рика, Панама, Колумби дӓ Эквадор) вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Кытшы 85–90 см, нелӹцшӹ 1.3 кг якте шоэш.
Ыжар шылдыран ара.
Ыжар шылдыран ара () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Панама дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумби, Венесуэла, Бразили дӓ Аргентина) вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Кытшы 90–95 см, пачшы 31–47 см, нелӹцшӹ 950–1700 г якте шоэш.
Симсӹ логерӓн ара.
Симсӹ логерӓн ара () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Боливиштӹ вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Кытшы 85 см, нелӹцшӹ 900 г якте шоэш.
Изи салтак ара.
Изи салтак ара () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Кытшы 70–80 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 99–110 см, нелӹцшӹ 900–1,100 г якте шоэш.
Якшар пӹлӹшӓн ара.
Якшар пӹлӹшӓн ара () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Боливиштӹ вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Кытшы 55–60 см якте шоэш.
Куба ара.
Куба ара (†) — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кубышты вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Кытшы 45–50 см якте шоэш.
Сальвадор шиштӹ изи попугай.
Сальвадор шиштӹ изи попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонези дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 9,5 см, нелӹцшӹ 10–12 г якте шоэш.
Шлегел шиштӹ изи попугай.
Шлегел шиштӹ изи попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ Биак дӓ Нумфор ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 9 см, нелӹцшӹ 13–17 г якте шоэш.
Склэтер шиштӹ изи попугай.
Склэтер шиштӹ изи попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонези дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Мӱлӓндӹ вӹлнӹ сек изи попугайеш Склэтер шиштӹ изи попугай шотлалтеш. Кытшы 8.6 см, нелӹцшӹ 11.5 г якте шоэш.
Меек шиштӹ изи попугай.
Меек шиштӹ изи попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ (Бисмарк ошмаотывлӓ) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 10 см якте шоэш.
Лӹмжӹм англи натуралист Алберт Стьюарт Мик (Albert Stewart Meek, 1871–1943) лӹмеш пумы.
Финш шиштӹ изи попугай.
Финш шиштӹ изи попугайвлӓн ареалжы
Финш шиштӹ изи попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ, Соломон дӓ Бисмарк ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 9.5 см, нелӹцшӹ 12 г якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц орнитолог Отто Финш (Friedrich Hermann Otto Finsch, 1839–1917) лӹмеш пумы.
Бруин шиштӹ изи попугай.
Бруин шиштӹ изи попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ, Папуа-У Гвинейиштӹ дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 8–9 см, нелӹцшӹ 12–16 г якте шоэш.
Лӹмжӹм англи натуралист Антон Аугустус Брёйн (Antonie Augustus Bruijn, 1842—1890) лӹмеш пумы.
Кого нерӓн попугайвлӓ.
Шим ӹнгӹжӓӓн кого нерӓн попугай
Кого нерӓн попугайвлӓ () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Филиппинвлӓ дон Индонезиштӹ ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ кого нерӓн попугай улы.
Шим ӹнгӹжӓӓн кого нерӓн попугай.
Шим ӹнгӹжӓӓн кого нерӓн попугай
Шим ӹнгӹжӓӓн кого нерӓн попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 44 см якте шоэш.
Симсӹ калпакан кого нерӓн попугай.
Симсӹ калпакан кого нерӓн попугай
Симсӹ калпакан кого нерӓн попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Филиппинштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 31 см якте шоэш.
Мӱллер кого нерӓн попугай.
Мӱллер кого нерӓн попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Филиппинвлӓ дӓ Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 32 см якте шоэш.
Шим лепкӓн кого нерӓн попугай.
мини
Шим лепкӓн кого нерӓн попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ Буру ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 40 см якте шоэш.
Якшар ӹнгӹжӓӓн попугай.
Якшар ӹнгӹжӓӓн попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 18 см якте шоэш.
Жоффруа попугайвлӓ.
Жоффруа попугайвлӓ () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонези, Папуа-У Гвиней, Соломон ошмаотывлӓ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ кого нерӓн попугай улы.
Симсӹ шӓргӓшӓн мырызы попугай.
Симсӹ шӓргӓшӓн мырызы попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 23–25 см, нелӹцшӹ 155 г якте шоэш.
Мырызы попугай.
Мырызы попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 25 см, нелӹцшӹ 160–195 г якте шоэш.
Жоффруа попугай.
Жоффруа попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ, Папуа-У Гвинейиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 22 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 135–155 мм, нелӹцшӹ 130–180 г якте шоэш.
Кымда нерӓн попугай.
Кымда нерӓн попугай (†) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Маврикий ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 55–65 (озы) 45–55 (ӓвӓ) см якте шоэш.
Маскарен попугай.
Маскарен попугай (†) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Маскарен ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 35 см якте шоэш.
Родригес шӓргӓшӓн попугай.
Родригес шӓргӓшӓн попугай (†) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Маскарен ошмаотывлӓштӹш Родригес ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 40 см якте шоэш.
Сейшел шӓргӓшӓн попугай.
Сейшел шӓргӓшӓн попугай (†) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Сейшелвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 41 см якте шоэш.
Маскарен шӓргӓшӓн попугай.
Маскарен шӓргӓшӓн попугай (†) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Маскарен ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай.
Реюньон шӓргӓшӓн попугай.
Реюньон шӓргӓшӓн попугай (†) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Реюньон ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ попугай.
Маврикий шӓргӓшӓн попугай.
Маврикий шӓргӓшӓн попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Маврикий ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 36–42 см, нелӹцшӹ 167–193 г якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 2–3 мыны якте лин кердеш.
Шӓргӓшӓн попугай.
Инди шӓргӓшӓн попугайын ("P. k. manillensis") ӓвӓжӹ (шалахайышты) дон озыжы (вургымлашты)
Шӓргӓшӓн попугай тенгеок Лачокла шӓргӓшӓн попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы кечӹвӓл Азиштӹ дӓ Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 40–42 см, нелӹцшӹ 115–140 г якте шоэш.
Лӹмжӹм немец натуралист Вильгельм Крамер (Wilhelm Heinrich Kramer, ? – 1765) лӹмеш пумы.
Александр шӓргӓшӓн попугай.
Александр шӓргӓшӓн попугайын озыжы (шалахайышты) дон ӓвӓжӹ (вургымлашты)
Александр шӓргӓшӓн попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы кечӹвӓл дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 45–58 см, нелӹцшӹ 200–300 г якте шоэш.
Лӹмжӹм тошты македони кугижӓ Македон Александр (356 – 323) лӹмеш пумы.
Якшар вуян шӓргӓшӓн попугай.
Якшар вуян шӓргӓшӓн попугайын озыжы (шалахайышты) дон ӓвӓжӹ (вургымлашты)
Якшар вуян шӓргӓшӓн попугайвлӓн ареалжы
Якшар вуян шӓргӓшӓн попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы кечӹвӓл Азиштӹ (Шри-Ланка дӓ Инди гӹц вадывел Пакистан, кечӹвӓл Непал дӓ кечӹвӓл Бутан якте) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 33–37 см, нелӹцшӹ 60 г якте шоэш.
Ошалгы-якшар вуян шӓргӓшӓн попугай.
Ошалгы-якшар вуян шӓргӓшӓн попугайын ӓвӓжӹ (шалахайышты) дон озыжы (вургымлашты)
Ошалгы-якшар вуян шӓргӓшӓн попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (йыд-ирвел Инди гӹц кечӹвӓл-ирвел Ази якте) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 30–35 см якте шоэш.
Гималай шӓргӓшӓн попугай.
Гималай шӓргӓшӓн попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (йыдпел Инди гӹц Вьетнам якте) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 40 см якте шоэш.
Финш шӓргӓшӓн попугай.
Гималай шӓргӓшӓн попугайын озыжы (кӱшӹл шалахайышты) дон ӓвӓжӹ (ӱл вургымлашты)
Гималай шӓргӓшӓн попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Ассам, Мьянма, Таиланд, Лаос гӹц Вьетнам якте) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 30–40 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц орнитолог Отто Финш (Friedrich Hermann Otto Finsch, 1839–1917) лӹмеш пумы.
Малабар шӓргӓшӓн попугай.
Малабар шӓргӓшӓн попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы кечӹвӓл Индиштӹ (Вадывел Гатвлӓ) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 36 см, пачыжы 24 см якте шоэш.
Изумруд шӓргӓшӓн попугай.
Изумруд шӓргӓшӓн попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Шри-Ланкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 30 см, пачыжы 13 см якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 3–4 ош мыны якте лин кердеш.
Лӹмжӹм британи натуралист Эдгар Леопольд Лэйардын (Edgar Leopold Layard, 1824 – 1900) пӹтӓришӹ вӓтӹжӹ Барбара Энн Кэлтроп (Barbara Anne Calthrop) лӹмеш пумы.
Китай шӓргӓшӓн попугай.
Китай шӓргӓшӓн попугайын озыжы (шалахайышты) дон ӓвӓжӹ (вургымлашты)
Китай шӓргӓшӓн попугай тенгеок Тибет шӓргӓшӓн попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы кечӹвӓл-вадывел Китайышты дон кечӹвӓл-ирвел Тибет (дӓ южгынам йыдпел Индиштӹ) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 40–50 см, пачыжы 28 см якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 2–4 мыны якте лин кердеш.
Лӹмжӹм британи политик, натуралист дӓ коллекционер Дерби 13-шы граф Эдвард Смит-Стенли (Edward Smith-Stanley, 13th Earl of Derby, 1775 – 1851) лӹмеш пумы.
Ошалгы-якшар онган шӓргӓшӓн попугай.
Ошалгы-якшар онган шӓргӓшӓн попугайын ӓвӓжӹ (шалахайышты) дон озыжы (вургымлашты)
Ошалгы-якшар онган шӓргӓшӓн попугай тенгеок ӧршан шӓргӓшӓн попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 33–35 см, пачыжы 22 см якте шоэш.
Лӹмжӹм тошты македони кугижӓ Македон Александр (356 – 323) лӹмеш пумы.
Кужы пачан шӓргӓшӓн попугай.
Кужы пачан шӓргӓшӓн попугайын ӓвӓжӹ (шалахайышты) дон озыжы (вургымлашты)
Кужы пачан шӓргӓшӓн попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Малайзи, Сингапур, Индонези гӹц Никобар дӓ Андаман ошмаотывлӓ якте вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 40 см, пачыжы 25 см, нелӹцшӹ 125 г якте шоэш.
Луды вуян шӓргӓшӓн попугай.
Луды вуян шӓргӓшӓн попугайын ӓвӓжӹ (шалахайышты) дон озыжы (вургымлашты)
Луды вуян шӓргӓшӓн попугай тенгеок Никобар шӓргӓшӓн попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Никобар ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 56–60 см якте шоэш.
Жаковлӓ.
Жаковлӓ () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 11 тӹрлӹ жако гань попугай улы.
Кырык ракет пачан попугай.
Кырык ракет пачан попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Лусон ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ эндемик попугай. Кытшы 30 см, нелӹцшӹ 100–140 г якте шоэш.
Лусон ракет пачан попугай.
Лусон ракет пачан попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Лусон дон Мариндуке ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ эндемик попугай. Кытшы 29 см якте шоэш.
Минданао ракет пачан попугай.
Минданао ракет пачан попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Минданао ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ эндемик попугай.
Симсӹ вуян ракет пачан попугай.
Симсӹ вуян ракет пачан попугай
Симсӹ вуян ракет пачан попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Палаван ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ эндемик попугай. Кытшы 27–28 см якте шоэш.
Миндоро ракет пачан попугай.
Миндоро ракет пачан попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Миндоро ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ эндемик попугай.
Симсӹ калпакан ракет пачан попугай.
Симсӹ калпакан ракет пачан попугай
Симсӹ калпакан ракет пачан попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ эндемик попугай. Кытшы 27 см, нелӹцшӹ 140–160 г якте шоэш.
Симсӹ шылдыран ракет пачан попугай.
Симсӹ шылдыран ракет пачан попугай
Симсӹ шылдыран ракет пачан попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Тави-Тави ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ эндемик попугай. Кытшы 35 см якте шоэш.
Якшар калпакан пачан попугай.
Якшар калпакан пачан попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ йыдпел Сулавеси дон Тогиан ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ эндемик попугай. Кытшы 37 см якте шоэш.
Буру ракет пачан попугай.
Буру ракет пачан попугай (озыжы)
Буру ракет пачан попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ йыдпел Буру ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ эндемик попугай. Кытшы 32 см якте шоэш.
Сарикӓ шӱӓн ракет пачан попугай.
Сарикӓ шӱӓн ракет пачан попугай
Сарикӓ шӱӓн ракет пачан попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ эндемик попугай. Кытшы 28 см, нелӹцшӹ 220 г якте шоэш.
Шим вуян айырлаш лидӹмӹ попугай.
Шим вуян айырлаш лидӹмӹ попугай
Шим вуян айырлаш лидӹмӹ попугайвлӓн ареалжы
Шим вуян айырлаш лидӹмӹ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы йыд-ирвел Танзаништӹ дӓ кечӹвӓл-вадывел Кеништӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан изи попугай. Кытшы 15 см, пачыжы 4 см якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 4–6 (южгынам 8–9) мыны якте лин кердеш.
Шим шӹргӓн айырлаш лидӹмӹ попугай.
Шим шӹргӓн айырлаш лидӹмӹ попугай
Шим шӹргӓн айырлаш лидӹмӹ попугайвлӓн ареалжы
Шим шӹргӓн айырлаш лидӹмӹ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы кечӹвӓл-вадывел Замбиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан изи попугай. Кытшы 14 см якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 3–5 мыны якте лин кердеш.
Лилиан айырлаш лидӹмӹ попугай.
Лилиан айырлаш лидӹмӹ попугай тенгеок Ньяса айырлаш лидӹмӹ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Малави, Мозамбик, Замби, Зимбабве дӓ Танзаништӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан изи попугай. Кытшы 12–13 см, нелӹцшӹ 28–37 г якте шоэш.
Фишер айырлаш лидӹмӹ попугай.
Фишер айырлаш лидӹмӹ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Танзаништӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан изи попугай. Кытшы 14 см, пачыжы 4 см, нелӹцшӹ 49 (озыжы) 53 (ӓвӓжӹ) г якте шоэш.
Лӹмжӹм немӹц путешественник Густав Адольф Фишер (Gustav Adolf Fischer, 1848 – 1886) лӹмеш пумы.
Ошалгы-якшар шӹргӓн айырлаш лидӹмӹ попугай.
Ошалгы-якшар шӹргӓн айырлаш лидӹмӹ попугай
Ошалгы-якшар шӹргӓн айырлаш лидӹмӹ попугайвлӓн ареалжы
Ошалгы-якшар шӹргӓн айырлаш лидӹмӹ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы кечӹвӓл-вадывел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан изи попугай. Кытшы 17–18 см, нелӹцшӹ 50 г якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 4–6 мыны якте лин кердеш.
Якшар шӹргӓн айырлаш лидӹмӹ попугай.
Якшар шӹргӓн айырлаш лидӹмӹ попугайын ӓвӓжӹ (шалахайышты) дон озыжы (вургымлашты)
Якшар шӹргӓн айырлаш лидӹмӹ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк (Ангола, Бурунди, Габон, Гана, Гвиней, Камерун, Кени, Кечӹвӓлвел Судан, Конго Демократи Республика, Мали, Нигер, Нигери, Руанда, Сьерра-Леоне, Танзани, Того, Уганда, Чад, Экваториаль Гвиней дӓ Эфиопи) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан изи попугай. Кытшы 14–15 см, нелӹцшӹ 38–43 г якте шоэш.
Шим шылдыран айырлаш лидӹмӹ попугай.
Шим шылдыран айырлаш лидӹмӹ попугай
Шим шылдыран айырлаш лидӹмӹ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы кечӹвӓл Эритрей гӹц кечӹвӓл-вадывел Эфиопи якте вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан изи попугай дӓ айырлаш лидӹмӹ попугайвлӓн сек когожы. Кытшы 16–16.5 см, нелӹцшӹ 53 г якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 3–4 ош мыны якте лин кердеш.
Шим шылдыран айырлаш лидӹмӹ попугайвлӓ 10–15 и нӓрӹ ӹлӓт.
Луды вуян айырлаш лидӹмӹ попугай.
Луды вуян айырлаш лидӹмӹ попугайын ӓвӓжӹ (шалахайышты) дон озыжы (вургымлашты)
Луды вуян айырлаш лидӹмӹ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан изи попугай. Кытшы 13 см, нелӹцшӹ 30–36 г якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 2–5 мыны якте лин кердеш.
Шӓргӓшӓн айырлаш лидӹмӹ попугай.
Шӓргӓшӓн айырлаш лидӹмӹ попугайвлӓн ареалжы
Шӓргӓшӓн айырлаш лидӹмӹ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан изи попугай. Кытшы 13–15 см, нелӹцшӹ 39–41 г якте шоэш.
Малуку ошмаотывлӓ.
Малуку ошмаотывлӓ тенгеок Молукка ошмаотывлӓ (индон. Kepulauan Maluku) — Индонезиштӹ Малуку (Maluku) дӓ Йыдпел Малуку (Maluku Utara) провинцивлӓштӹ ошмаотывлӓ. Территорижӹ 74 505 км². 2010-шы ин тӹштӹ 2 500 000 эдем ӹлен.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ араб «جزر» (ошмаотывлӓ) дон «الملوك» (кугижӓвлӓ) шамаквлӓ гӹц лин: «جزر الملوك» (кугижӓвлӓн ошмаотывлӓжӹ)
Малуку кечӹшӹ попугай.
Малуку кечӹшӹ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ Йыдпел Малуку ошмаотывлӓштӹ (Хальмахера, Бачан дӓ Моротай) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан изи попугай. Кытшы 11 см якте шоэш.
Шӧртньӹ лепкӓн кечӹшӹ попугай.
Шӧртньӹ лепкӓн кечӹшӹ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан изи попугай.
Шри-Ланка кечӹшӹ попугай.
Шри-Ланка кечӹшӹ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Шри-Ланкышты вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан изи попугай. Кытшы 13 см якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 2–3 ош мыны якте лин кердеш.
Камигин кечӹшӹ попугай.
Камигин кечӹшӹ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Камигин ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан изи попугай. Кытшы 93–103 мм якте шоэш.
Сангихе кечӹшӹ попугай.
Сангихе кечӹшӹ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ Сангихе ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан изи попугай. Кытшы 12–13,5 см якте шоэш.
Флорес кечӹшӹ попугай.
Флорес кечӹшӹ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ Флорес ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан изи попугай. Кытшы 11–12 см якте шоэш.
Серендак.
Серендак () — Psittaculidae йиш группыш пырышы кечӹвӓл Мьянма, Таиланд, Малайзи, Сингапур дӓ Индонезиштӹ Суматра, Ява дӓ Борнео ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан изи попугай. Кытшы 13 см якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 3–4 мыны якте лин кердеш.
Сулавеси ыжар кечӹшӹ попугай.
Сулавеси ыжар кечӹшӹ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ Сулавеси ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан изи попугай. Кытшы 10,5 см якте шоэш.
Сулавеси якшар калпакан кечӹшӹ попугай.
Сулавеси якшар калпакан кечӹшӹ попугай
Сулавеси якшар калпакан кечӹшӹ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ Сулавеси, Бутунг, Муна дӓ Тогиан ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан изи попугай. Кытшы 15 см якте шоэш.
Сарикӓ логерӓн кечӹшӹ попугай.
Сарикӓ логерӓн кечӹшӹ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ Ява дӓ Бали ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан изи попугай. Кытшы 12 см, нелӹцшӹ 25–30 г якте шоэш.
Филиппин кечӹшӹ попугай.
Филиппин кечӹшӹ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан изи попугай. Кытшы 14 см, нелӹцшӹ 32–40 г якте шоэш.
Себу кечӹшӹ попугай.
Себу кечӹшӹ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Себу ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан изи попугай дӓ Филиппин кечӹшӹ попугайын лӹвӓл йишжӹ. Кытшы 14 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 18 см якте шоэш.
Шошымшы кечӹшӹ попугай.
Шошымшы кечӹшӹ попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Инди дӓ кечӹвӓл Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан изи попугай. Кытшы 14 см якте шоэш.
Инжир попугайвлӓ.
Инжир попугайвлӓ () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонези, Папуа-У Гвиней дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ инжир попугай улы.
Изи инжир попугайвлӓ.
Изи инжир попугайвлӓ () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонези, Папуа-У Гвиней дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ изи инжир попугай улы.
Кого инжир попугайвлӓ.
Кого инжир попугайвлӓ () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонези дӓ Папуа-У Гвиней вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ кого инжир попугай улы.
Кого инжир попугай.
Кого инжир попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Папуа-У Гвиней дӓ Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи попугай. Кытшы 18 см, нелӹцшӹ 108–126 г якте шоэш.
Эдвардс инжир попугай.
Эдвардс инжир попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Папуа-У Гвиней дӓ Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи попугай. Кытшы 18 см, нелӹцшӹ 105 г якте шоэш.
Лӹмжӹм француз орнитолог Альфонс Мильн-Эдвардс (Alphonse Milne-Edwards, 1835 – 1900) лӹмеш пумы.
Сальвадори инжир попугай.
Сальвадори инжир попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ (Папуа) эндемик вӓшлиӓлтшӹ изи попугай. Кытшы 19 см, нелӹцшӹ 118 г якте шоэш.
Лӹмжӹм итальян орнитолог Томмазо Сальвадори (Tommaso Salvadori, 1835 – 1923) лӹмеш пумы.
Нарынзы онган инжир попугай.
Нарынзы онган инжир попугайын озыжы (шалахайышты) дон ӓвӓжӹ (вургымлашты)
Нарынзы онган инжир попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Папуа-У Гвиней дӓ Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи попугай. Кытшы 13 см, нелӹцшӹ 28–35 г якте шоэш.
Шӧртньӹ ӧрдӹжӓн инжир попугай.
Шӧртньӹ ӧрдӹжӓн инжир попугай () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ, Папуа-У Гвиней дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи попугай. Кытшы 13–16 см, нелӹцшӹ 42–55 г якте шоэш.
Голди лорикет.
Голди лорикет () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Папуа-У Гвиней дӓ Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 19 см, нелӹцшӹ 45–60 г якте шоэш.
Лӹмжӹм шотланди коллекционер Эндрю Голди (Andrew Goldie) лӹмеш пумы.
Симсӹ пӹлӹшӓн лорикет.
Симсӹ пӹлӹшӓн лорикет () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ дӓ Ирвел Тиморышты вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 20 см якте шоэш.
Ишкӹ пачан лорикет.
Ишкӹ пачан лорикет () — Psittaculidae йиш группыш пырышы йыдпел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 19 см г якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 2–4 ош мыны якте лин кердеш.
Шим йӹлгӹжикӓ лори.
Шим йӹлгӹжикӓ лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 32 см якте шоэш.
Кардинал йӹлгӹжикӓ лори.
Кардинал йӹлгӹжикӓ лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Соломон ошмаотывлӓштӹ дон Папуа-У Гвинейиштӹ (Табар, Лихир, Танга, Фени) вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 31 см, нелӹцшӹ 220–250 г якте шоэш.
Кӱрен йӹлгӹжикӓ лори.
Кӱрен йӹлгӹжикӓ лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 31 см, нелӹцшӹ 130 г якте шоэш.
Якшар лепкӓн йӹлгӹжикӓ лори.
Якшар лепкӓн йӹлгӹжикӓ лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ (Ару) дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 31 см якте шоэш.
Покшал Африка Республика.
Покшал Африка Республика (французла République centrafricaine; санго Ködörösêse tî Bêafrîka) — Покшал Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Чад, йыд-ирвелнӹ Судан, ирвелнӹ Кечӹвӓлвел Судан, кечӹвӓлвелнӹ Конго Демократи Республика дӓ Конго Республика, вадывелнӹ Камерун доно пӹсмӓным кыча. 2014-шӹ ин тӹштӹ 4 709 000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 622 984 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Банги.
Манак попугай.
Манак попугай () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 29 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 48 см, нелӹцшӹ 100 г якте шоэш.
Родригес попугай.
Родригес попугай (†) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Родригес ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 50 см якте шоэш.
Эклектус.
Эклектусн озыжы (шалахайышты) дон ӓвӓжӹ (вургымлашты)
Эклектус () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Соломон ошмаотывлӓштӹ, Индонезиштӹ (Сумба дон Кечӹвӓлвел Малуку ошмаотывлӓштӹ), Папуа-У Гвинейиштӹ дӓ Австралиштӹ (Кейп-Йорк) вӓшлиӓлтшӹ кого попугай. Кытшы 35–40 см, нелӹцшӹ 440–620 г якте шоэш.
Озывлӓжӹ ыжар пынан, ӓвӓвлӓжӹ якшар пынан ылыт. Кӹцкӹвлӓм качкын ӹлӓт. Пӹжӓшӹштӹ 2 ош мыны якте лин кердеш.
Неотропика попугайвлӓ.
Неотропика регион дӓ Неотропика попугайвлӓн ареалжы
Неотропика попугайвлӓ тенгеок Америка попугайвлӓ () — лачокла попугайвлӓ йыхыш пырышы Неотропика регионышты (Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты) вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 150 тӹрлӹ Неотропика попугай улы.
Изи попугайвлӓ.
Изи попугайвлӓ () — Попугайвлӓ йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ, Австралиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 186 тӹрлӹ изи попугай улы.
Ара попугайвлӓ.
Ара попугайвлӓ () — лачокла попугайвлӓ йыхыш пырышы Неотропика регионышты (Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты) вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ.
Амазон попугайвлӓ.
Амазон попугайвлӓ () — лачокла попугайвлӓ йыхыш пырышы Неотропика регионышты (Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты) вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ.
Пирили.
Пирили () — лачокла попугайвлӓ йыхыш пырышы Неотропика регионышты (Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹкӹн пачан попугайвлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ пирили попугай улы.
Изумруд попугайвлӓ.
Изумруд попугайвлӓ () — лачокла попугайвлӓ йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ изумруд попугай улы. Кытшы 37–40 см якте шоэш.
Изи амазонвлӓ.
Изи амазонвлӓ () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ изи амазон улы.
Симсӹ пӹлӹшӓн якшарикӓ лори.
Симсӹ пӹлӹшӓн якшарикӓ лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓштӹ (Серам) вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 24 см якте лин кердеш.
Симсӹ якшарикӓ лори.
Симсӹ якшарикӓ лори ("E. h. talautensis")
Симсӹ якшарикӓ лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ Талауд ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 31 см якте шоэш.
Симсӹ шӱӓн якшарикӓ лори.
Симсӹ шӱӓн якшарикӓ лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ Танимбар дон Бабар ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 31 см якте шоэш.
Шим шылдыран якшарикӓ лори.
Шим шылдыран якшарикӓ лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ Биак, Нумфор дӓ Миос Нум ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 30 см якте шоэш.
Сӱмӓн якшарикӓ лори.
Сӱмӓн якшарикӓ лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ Йыдпел Малуку дӓ Вадывел Папуа ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 27 см якте шоэш.
Сӱмӓн онган лорикет.
Сӱмӓн якшарикӓ лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы ирвел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 23 см якте шоэш.
Сарикӓ вуян лорикет.
Сарикӓ вуян лорикет () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ Тимор ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 24 см якте шоэш.
Саралгы-якшар лорикет.
Саралгы-якшар лорикет () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 20 см якте шоэш.
Шукы цӹреӓн лорикет.
Шукы цӹреӓн лорикет () — Psittaculidae йиш группыш пырышы ирвел Австралиштӹ дӓ Тасмаништӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 25–30 см, нелӹцшӹ 75–157 г якте шоэш.
Минданао лорикет.
Минданао лорикет тенгеок Джонстон лорикет () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Минданао ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 20 см, якте шоэш.
Тӹрлӹмӹ лорикет.
Тӹрлӹмӹ лорикет () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ Сулавеси ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 25 см якте шоэш.
Ош шӱӓн кымда пачан лори.
Ош шӱӓн кымда пачан лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ У Ирланди ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 26 см якте шоэш.
Ыжар пачан кымда пачан лори.
Ыжар пачан кымда пачан лори
Ыжар пачан кымда пачан лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Соломон ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 28 см якте шоэш.
Симсӹ калпакан ӹдӹр лори.
Симсӹ калпакан ӹдӹр лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Тонга, Футуна, Самоа дӓ Лау ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 19 см якте шоэш.
Киритимати.
Киритимати тенгеок Шартял ошмаоты (англла Kiritimati, Christmas Island) — Кирибатин сек кого иктӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 388.39 км². 2010-шы ин тӹштӹ 5 586 эдем ӹлен.
Рубин ӹдӹр лори.
Рубин ӹдӹр лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Риматара (Француз Полинези) дон Тераина, Табуаэран дӓ Киритимати (Кирибати) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 19 см якте шоэш.
Лӹмжӹм немӹц натуралист Куль Генрих (Heinrich Kuhl, 1797 - 1821) лӹмеш пумы.
Симсӹ ӹдӹр лори.
Симсӹ ӹдӹр лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Француз Полинезиштӹ Туамоту дӓ Кука (Перу агыл!) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 18 см якте шоэш.
Синото ӹдӹр лори.
Синото ӹдӹр лори (†) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Француз Полинезиштӹ Маркиз ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай.
Лӹмжӹм япон-американ антрополог Йосихико Х. Синото (Yosihiko H. Sinoto, 1924 –) лӹмеш пумы.
Хендерсон ӹдӹр лори.
Хендерсон ӹдӹр лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Питкэрн (Хендерсон) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 18 см, нелӹцшӹ 42–55 г якте шоэш.
Жозефина косир лори.
Жозефина косир лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 23–25 см, нелӹцшӹ 68 г якте шоэш.
Маргарита косир лори.
Маргарита косир лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Папуа-У Гвиней (Бугенвиль) дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 18–20 см, нелӹцшӹ 40–60 г якте шоэш.
Меек косир лори.
Меек косир лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Папуа-У Гвиней (Бугенвиль) дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 16 см, нелӹцшӹ 23–32 г якте шоэш.
Лӹмжӹм англи натуралист Алберт Стьюарт Мик (Albert Stewart Meek, 1871–1943) лӹмеш пумы.
Шукы корнан косир лори.
Шукы корнан косир лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) эндемик эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 18 см, нелӹцшӹ 40 г якте шоэш.
Пальма косир лори.
Пальма косир лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Соломон дӓ Вануату ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 17 см якте шоэш.
Папуа косир лори.
Папуа косир лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 17 см якте шоэш.
Якшар ӧрдӹжӓн косир лори.
Якшар ӧрдӹжӓн косир лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ, Папуа-У Гвиней дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 17 см, нелӹцшӹ 38–48 г якте шоэш.
Шӧртньӹ корнан косир лори.
Шӧртньӹ корнан косир лори () — Psittaculidae йиш группыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 18 см, нелӹцшӹ 24–34 г якте шоэш.
У Гвиней.
У Гвиней тенгеок Папуа (индонезилӓ Pulau Papua, Pulau Irian; англла New Guinea; ток-писинлӓ Niugini) — вадывел Шӹпӓн океанышты Индонези дон Папуа-У Гвиней кугижӓнӹшвлӓн ошмаотыжы. Мӱлӓндӹ вӹлнӹ сек кого кокты ошмаотеш У Гвиней шотлалтеш. Территорижӹ 786 000 км². 2010-шы ин тӹштӹ 9 500 000 эдем ӹлен.
Якшар пандашан косир лори.
Якшар пандашан косир лори () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы У Британи, У Ирланди, У Ганновер дӓ Папуа-У Гвинейин Каркар ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 17 см, нелӹцшӹ 33–40 г якте шоэш.
Якшар лепкӓн косир лори.
Якшар лепкӓн косир лори () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) дӓ Биак ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 17 см, нелӹцшӹ 30–35 г якте шоэш.
Вильгельмина косир лори.
Вильгельмина косир лори () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 13 см, нелӹцшӹ 20 г якте шоэш.
У Каледони косир лори.
У Каледони косир лори () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы У Каледоништӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 18–19 см якте шоэш.
Якшар логерӓн косир лори.
Якшар логерӓн косир лори () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Фиджиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 18 см якте шоэш.
Буру косир лори.
Буру косир лори () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Буру ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 16 см якте шоэш.
Мусшенбрук лори-гуа.
Мусшенбрук лори-гуа () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 23 см, нелӹцшӹ 43–55 г якте шоэш.
Лӹмжӹм голланди физик, создатель Питер ван Мушенбрук (Pieter van Musschenbroek, 1692 – 1761) лӹмеш пумы.
Хартерт лори-гуа.
Хартерт лори-гуа () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 18 см, нелӹцшӹ 28–40 г якте шоэш.
Лӹмжӹм немӹц орнитолог Эрнст Иоганн Отто Хартерт (Ernst Johann Otto Hartert, 1859 – 1933) лӹмеш пумы.
Мадарас волаан попугай.
Мадарас волаан попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 14 см, нелӹцшӹ 34–44 г якте шоэш.
Лӹмжӹм венгр орнитолог Дьюла Мадарас (Madarász Gyula, 1858 – 1931) лӹмеш пумы.
Кӹрӓн волаан попугай.
Кӹрӓн волаан попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 14 см, нелӹцшӹ 42 г якте шоэш.
Цӹреӓн волаан попугай.
Цӹреӓн волаан попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 19 см, нелӹцшӹ 48–60 г якте шоэш.
Брем волаан попугай.
Брем волаан попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 24 см, нелӹцшӹ 94–120 г якте шоэш.
Лӹмжӹм немӹц зоолог Альфред Эдмунд Брем (Alfred Edmund Brehm, 1829 – 1884) лӹмеш пумы.
Мырызы кымда пачан попугай.
Мырызы кымда пачан попугайын озыжы (шалахайышты) дон ӓвӓжӹ (вургымлашты)
Мырызы кымда пачан попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 27–28 см, нелӹцшӹ 55–85 г якте шоэш.
Чиӓӓн кымда пачан попугай.
Чиӓӓн кымда пачан попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы покшал кечӹвӓл Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 28 см, нелӹцшӹ 50–70 г якте шоэш.
Шим калпакан кымда пачан попугай.
Шим калпакан кымда пачан попугайын озыжы (шалахайышты) дон ӓвӓжӹ (вургымлашты)
Шим калпакан кымда пачан попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ (Йыдпел территори) эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 26 см, нелӹцшӹ 50–60 г якте шоэш.
Шӧртньӹ ӹнгӹжӓӓн кымда пачан попугай.
Шӧртньӹ ӹнгӹжӓӓн кымда пачан попугайын озыжы (кӱшӹл шалахайышты) дон ӓвӓжӹ (ӱл вургымлашты)
Шӧртньӹ ӹнгӹжӓӓн кымда пачан попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ (Квинсленд дӓ У Кечӹвӓлвел Уэльс) эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 28 см, нелӹцшӹ 56 г якте шоэш.
Бэнкс шимӓкӓ какаду.
Бэнкс шимӓкӓ какадун озыжы (шалахайышты) дон ӓвӓжӹ (вургымлашты)
Бэнкс шимӓкӓ какаду () — какадувлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ какаду попугай.
Кытшы 50–61 см, нелӹцшӹ 610–870 (ӓвӓжӹ) 670–910 (озыжы) г якте шоэш.
Кӹрӓн вуян шимӓкӓ какаду.
Кӹрӓн вуян шимӓкӓ какадувлӓн ареалжы
Кӹрӓн вуян шимӓкӓ какаду () — какадувлӓн йыхыш пырышы ирвел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ какаду попугай. Кытшы 48–50 см, нелӹцшӹ 400–500 г якте шоэш.
Сарикӓ пачан шимӓкӓ какаду.
Сарикӓ пачан шимӓкӓ какаду (озыжы)
Сарикӓ пачан шимӓкӓ какаду тенгеок Трауран какаду () — какадувлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ какаду попугай. Кытшы 55–65 см, нелӹцшӹ 750–900 г якте шоэш.
Ош пачан шимӓкӓ какаду.
Ош пачан шимӓкӓ какадун ӓвӓжӹ (шалахайышты чонгештӹшӹ) дон озыжы (вургымлашты)
Ош пачан шимӓкӓ какадувлӓн ареалжы
Ош пачан шимӓкӓ какаду () — какадувлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-вадывел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ какаду попугай. Кытшы 53–58 см, нелӹцшӹ 730 г якте шоэш.
Ош пӹлӹшӓн шимӓкӓ какаду.
Ош пӹлӹшӓн шимӓкӓ какаду (ӓвӓжӹ)
Ош пӹлӹшӓн шимӓкӓ какадувлӓн ареалжы
Ош пӹлӹшӓн шимӓкӓ какаду () — какадувлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-вадывел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ какаду попугай. Кытшы 48 см, нелӹцшӹ 400–500 г якте шоэш.
Лӹмжӹм француз путешественник Николя-Тома Боден (Nicolas-Thomas Baudin, 1754 – 1803) лӹмеш пумы.
Кого ошикӓ упшан какаду.
Кого ошикӓ упшан какаду () — какадувлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Йыдпел Малуку (Тидоре, Бачан, Тернате, Оби дӓ Хальмахера) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ какаду попугай. Кытшы 46 см, нелӹцӹштӹ 400 (ӓвӓвлӓ), 800 (озывлӓ) г якте шоэш. Озы какадувлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Кого сарикӓ упшан какаду.
Кого сарикӓ упшан какадувлӓн ареалжы
Кого сарикӓ упшан какаду () — какадувлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ, Папуа-У Гвинейиштӹ дӓ Индонезиштӹ Вадывел Папуа дон Кечӹвӓлвел Малуку (Ару) ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ какаду попугай.
Кытшы 45–55 см, нелӹцшӹ 815–975 г якте шоэш. Австрали лӹвӓл йыхвлӓжӹ, У Гвиней лӹвӓл йыхвлӓ гӹц когорак ылыт.
Изи сарикӓ упшан какаду.
Изи сарикӓ упшан какаду () — какадувлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ дӓ Ирвел Тиморышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ какаду попугай. Кытшы 33–35 см, пачшы 11 см, нелӹцшӹ 500 г якте шоэш.
Сӹнзӓлыкан какаду.
Сӹнзӓлыкан какаду тенгеок Симсӹ сӹнзӓӓн какаду () — какадувлӓн йыхыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ (У Британи) дӓ Бисмарк архипелагышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ какаду попугай. Кытшы 50 см, нелӹцшӹ 500–570 г якте шоэш.
Малуку какаду.
Малуку какаду () — какадувлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Кечӹвӓлвел Малуку ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ какаду попугай. Кытшы 46-52 см, нелӹцшӹ 775–935 г якте шоэш.
Кужы нерӓн какаду.
Кужы нерӓн какаду () — какадувлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ монотипан какаду попугай. Кытшы 38–41 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 80–90 см, нелӹцшӹ 567 г якте шоэш.
Вӹцкӹж нерӓн какаду.
Вӹцкӹж нерӓн какаду () — какадувлӓн йыхыш пырышы Вадывел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ какаду попугай. Кытшы 43–48 см, нелӹцшӹ 700–860 г якте шоэш.
Мьюир вӹцкӹж нерӓн какаду.
Мьюир вӹцкӹж нерӓн какаду () — какадувлӓн йыхыш пырышы Вадывел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ какаду попугай. Кытшы 43–48 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 90 см, нелӹцшӹ 560–815 г якте шоэш.
Батлер вӹцкӹж нерӓн какаду.
Батлер вӹцкӹж нерӓн какаду () — какадувлӓн йыхыш пырышы Вадывел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ какаду попугай. Кытшы 40–48 см, нелӹцшӹ 600–750 г якте шоэш. Батлер вӹцкӹж нерӓн какадувлӓ, Мьюир вӹцкӹж нерӓн какадувлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Цӓрӓ сӹнзӓӓн какаду.
Цӓрӓ сӹнзӓӓн какаду () — какадувлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ дӓ кечӹвӓлвел Папуа-У Гвинейиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ какаду попугай. Кытшы 35–41 см, нелӹцшӹ 370–630 г якте шоэш.
Танимбар какаду.
Танимбар какаду тенгеок Гоффин какаду () — какадувлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Кечӹвӓлвел Малуку ошмаотывлӓштӹ (Танимбар) эндемик вӓшлиӓлтшӹ какаду попугай.
Кытшы 31 см, нелӹцӹштӹ 250 (ӓвӓжӹ), 300 (озыжы) г якте лин кердеш.
Танимбар какадувлӓ 26 и нӓрӹ ӹлӓт.
Лӹмжӹм голланди офицер дӓ орнитолог Андреас Леопольд Гоффин (Andreas Leopold Goffin, 1837 – 1863) лӹмеш пумы.
Соломон какаду.
Соломон какаду () — какадувлӓн йыхыш пырышы Соломон ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ какаду попугай. Кытшы 31 см, нелӹцшӹ 290–415 г якте лин кердеш. Соломон какадувлӓ, Танимбар какадувлӓ гӹц когорак ылыт.
Филиппин какаду.
Филиппин какаду () — какадувлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ монотипан какаду попугай. Кытшы 31 см якте лин кердеш.
Кого ваза попугай.
Кого ваза попугай () — кучкыж попугайвлӓн йыхыш пырышы Мадагаскарышты дӓ Коморвлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 50 см, нелӹцшӹ 480 г якте шоэш.
Изи ваза попугай.
Изи ваза попугай () — кучкыж попугайвлӓн йыхыш пырышы Мадагаскар, Майотта дӓ Коморвлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 35 см, нелӹцшӹ 315 г якте шоэш.
Сейшел ваза попугай.
Сейшелвлӓ ваза попугай () — кучкыж попугайвлӓн йыхыш пырышы Сейшелвлӓштӹ Праслен ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ монотипан попугай. Кытшы 30 см, нелӹцшӹ 315 г якте шоэш. Сейшелвлӓ ваза попугайвлӓ, изи ваза попугайвлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Пӹжӓшӹштӹ 1–3 ош мыны якте лин кердеш.
Симсӹ шылдыран шуды изи попугай.
Симсӹ шылдыран шуды изи попугай
Симсӹ шылдыран шуды изи попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Тасмаништӹ дӓ кечӹвӓл-ирвел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 20 см, нелӹцшӹ 33–60 г якте шоэш.
Тӹрлӹмӹ шуды изи попугай.
Тӹрлӹмӹ шуды изи попугайвлӓн ареалжы
Тӹрлӹмӹ шуды изи попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-вадывел дӓ кечӹвӓлвел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 22 см, нелӹцшӹ 40–51 г якте шоэш.
Кӱ шуды изи попугай.
Кӱ шуды изи попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Вадывел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 22 см, нелӹцшӹ 44–67 г якте шоэш.
Шӧртньӹ мӹшкӹрӓн шуды изи попугай.
Шӧртньӹ мӹшкӹрӓн шуды изи попугай (озыжы)
Шӧртньӹ мӹшкӹрӓн шуды изи попугай (ӓвӓжӹ)
Шӧртньӹ мӹшкӹрӓн шуды изи попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-вадывел Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 20 см, нелӹцшӹ 41–51 г якте шоэш.
Симсӹ шуды изи попугай.
Симсӹ шуды изи попугай (ӓвӓжӹ)
Симсӹ шуды изи попугайвлӓн ареалжы
Симсӹ шуды изи попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 20 см, нелӹцшӹ 35–46 г якте шоэш.
Якшар онган шуды изи попугай.
Якшар онган шуды изи попугай
Якшар онган шуды изи попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Вадывел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 19 см, нелӹцшӹ 36–44 г якте шоэш.
Кермадек.
Кермадек (англла Kermadec Islands) — кечӹвӓл-вадывел Шӹпӓн океанышты У Зеланди кугижӓнӹшӹн ошмаотывлӓжӹ. Территорижӹ 33 км².
Якшар лепкӓн тӹргештӹлшӹ попугай.
Якшар лепкӓн тӹргештӹлшӹ попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы У Зеландиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 27 см, нелӹцшӹ 50–113 г якте шоэш.
Кермадек якшар лепкӓн тӹргештӹлшӹ попугай.
Кермадек якшар лепкӓн тӹргештӹлшӹ попугай
Кермадек якшар лепкӓн тӹргештӹлшӹ попугай () — якшар лепкӓн тӹргештӹлшӹ попугайвлӓн йыхыш пырышы У Зеландиштӹ Кермадек ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 29 см, нелӹцшӹ 80–90 г якте шоэш.
Антипод ошмаотывлӓ.
Антипод ошмаотывлӓ (англла Antipodes Islands) — кечӹвӓл-вадывел Шӹпӓн океанышты У Зеланди кугижӓнӹшӹн ошмаотывлӓжӹ. Территорижӹ 22 км².
Хохштеттер тӹргештӹлшӹ попугай.
Хохштеттер тӹргештӹлшӹ попугай тенгеок Райшек какарики () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы У Зеландиштӹ Антипод ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай.
Хохштеттер тӹргештӹлшӹ попугайвлӓ, Антипод тӹргештӹлшӹ попугайвлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Лӹмжӹм австри географ дӓ геолог Фердинанд фон Хохштеттер (Ferdinand von Hochstetter, 1829 – 1884) лӹмеш пумы.
Антипод тӹргештӹлшӹ попугай.
Антипод тӹргештӹлшӹ попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы У Зеландиштӹ Антипод ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай.
Кытшы 30 см якте шоэш. Антипод тӹргештӹлшӹ попугайвлӓ, Хохштеттер тӹргештӹлшӹ попугайвлӓ гӹц когорак ылыт.
Норфолк ошмаоты.
Норфолк ошмаоты (англла Norfolk Island; норфук питкэрнлӓ Norfuk Ailen) — кечӹвӓл-вадывел Шӹпӓн океанышты Австрали кугижӓнӹшӹн изи ошмаотыжы. Территорижӹ 34.6 км². 2011-шӹ ин тӹштӹ 2 302 эдем ӹлен.
Норфолк тӹргештӹлшӹ попугай.
Норфолк тӹргештӹлшӹ попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ Норфолк ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 25 см якте шоэш.
Чатем ошмаотывлӓ.
Чатем ошмаотывлӓ (англла Chatham Islands; мориорилӓ Rekohu; маорилӓ Wharekauri) — кечӹвӓл-вадывел Шӹпӓн океанышты У Зеланди кугижӓнӹшӹн ошмаотывлӓжӹ (архипелаг). Территорижӹ 966 км². 2013-шы ин тӹштӹ 600 эдем ӹлен.
Чатем тӹргештӹлшӹ попугай.
Чатем тӹргештӹлшӹ попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы У Зеландиштӹ Чатем ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 25 см якте шоэш.
Маккуори ошмаоты.
Маккуори ошмаоты (англла Macquarie Island) — кечӹвӓл-вадывел Шӹпӓн океанышты Австрали кугижӓнӹшӹн Тасмани штатжын ошмаотыжы. Территорижӹ 5 км².
Маккуори тӹргештӹлшӹ попугай.
Маккуори тӹргештӹлшӹ попугай (†) — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ Маккуори ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай.
Тасмани.
Тасмани (англла Tasmania) — Австрали кугижӓнӹшӹн штатжы дӓ ошмаотыжы. Территорижӹ 90 758 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 514 700 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Хобарт.
Малерб тӹргештӹлшӹ попугай.
Малерб тӹргештӹлшӹ попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы У Зеландиштӹ Кечӹвӓлвел ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 23 см якте шоэш.
Лӹмжӹм француз любитель натуралист Альфред Малерб (Alfred Malherbe, 1804 – 1865) лӹмеш пумы.
Сарикӓ лепкӓн тӹргештӹлшӹ попугай.
Сарикӓ лепкӓн тӹргештӹлшӹ попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы У Зеландиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 23 см г якте шоэш.
У Каледони тӹргештӹлшӹ попугай.
У Каледони тӹргештӹлшӹ попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы У Каледоништӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 26 см якте шоэш.
Таити тӹргештӹлшӹ попугай.
Таити тӹргештӹлшӹ попугай тенгеок Таити какарики (†) — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Таитиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 25 см якте шоэш.
Лорд-Хау.
Лорд-Хау (англла Lord Howe Island) — кечӹвӓл-вадывел Шӹпӓн океанышты Австрали кугижӓнӹшӹн ошмаотыжы. Территорижӹ 14.55 км². 2011-шы ин тӹштӹ 360 эдем ӹлен.
Лорд-Хау тӹргештӹлшӹ попугай.
Лорд-Хау тӹргештӹлшӹ попугай (†) — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ Лорд-Хау ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 27 см якте шоэш.
Раиатеа тӹргештӹлшӹ попугай.
Раиатеа тӹргештӹлшӹ попугай (†) — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Француз Полинезиштӹш Мер (Острова Общества) ошмаотывлӓштӹ (Раиатеа) эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 25 см якте шоэш.
Ыжар розелла.
Ыжар розелла () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ (Тасмаништӹ дӓ Бассов пролив ошмаотывлӓштӹ) эндемик вӓшлиӓлтшӹ розелла попугай. Кытшы 36 см, нелӹцшӹ 127–142 г якте шоэш.
Якшар розелла.
Якшар розелла () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы ирвел дӓ кечӹвӓл-ирвел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ розелла попугай. Кытшы 36 см, нелӹцшӹ 110–170 г якте шоэш.
Шим вуян розелла.
Шим вуян розелла () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ розелла попугай. Кытшы 28 см, нелӹцшӹ 85–100 г якте шоэш.
Шапка вуян розелла.
Шапка вуян розелла () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы йыд-ирвел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ розелла попугай. Кытшы 30 см, нелӹцшӹ 95–120 г якте шоэш.
Ирвел розелла.
Ирвел розелла () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Австралиштӹ дӓ Тасмаништӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ розелла попугай. Кытшы 36 см, нелӹцшӹ 95–120 г якте шоэш.
Сарикӓ шӹргӓн розелла.
Сарикӓ шӹргӓн розелла () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-вадывел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ розелла попугай. Кытшы 25–30 см, нелӹцшӹ 45–80 г якте шоэш.
Сарикӓ мӹшкӹрӓн тьолгыжшы попугай.
Сарикӓ мӹшкӹрӓн тьолгыжшы попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Фиджиштӹ Вити-Леву ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 47 см, нелӹцшӹ 322 г якте шоэш.
Ӹнгӹжӓлгӹ цӹреӓн тьолгыжшы попугай.
Ӹнгӹжӓлгӹ цӹреӓн тьолгыжшы попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Фиджиштӹ Кадаву дон Оно ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 45 см, нелӹцшӹ 280 г якте шоэш.
Лачокла тьолгыжшы попугай.
Лачокла тьолгыжшы попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Фиджиштӹ Вануа-Леву дон Тавеуни ошмаотывлӓштӹ дӓ Тонгышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 45 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 230–258 см, нелӹцшӹ 280 г якте шоэш.
Лачокла паян попугай.
Лачокла паян попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 40 см, нелӹцшӹ 133–157 г якте шоэш.
Кырык паян попугай.
Кырык паян попугайын ӓвӓжӹ (шалахайышты) дон озыжы (вургымлашты)
Кырык паян попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-вадывел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 40 см, нелӹцшӹ 153–206 г якте шоэш.
Александра паян попугай.
Александра паян попугай () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 34–46 см, нелӹцшӹ 110–120 г якте шоэш.
Лӹмжӹм датчан принцесса Датчан Александра (Alexandra af Danmark, 1844 – 1925) лӹмеш пумы.
Сенегал кужы шылдыран попугай.
Сенегал кужы шылдыран попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы вадывел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 23 см, нелӹцшӹ 120–170 г якте шоэш.
Сенегал кужы шылдыран попугайвлӓ 50 и нӓрӹ ӹлӓт.
Ниамниам кужы шылдыран попугай.
Ниамниам кужы шылдыран попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Африкышты (Покшал Африка Республика, Кечӹвӓлвел Судан, Конго Демократи Республика дӓ Чад) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 25 см якте шоэш.
Кӹрӓн вуян кужы шылдыран попугай.
Кӹрӓн вуян кужы шылдыран попугай
Кӹрӓн вуян кужы шылдыран попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 22 см, нелӹцшӹ 120–160 г якте шоэш.
Сарикӓ шӹргӓн кужы шылдыран попугай.
Сарикӓ шӹргӓн кужы шылдыран попугай
Сарикӓ шӹргӓн кужы шылдыран попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Эфиопиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 28 см якте шоэш.
Луды вуян кужы шылдыран попугай.
Луды вуян кужы шылдыран попугай
Луды вуян кужы шылдыран попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы вадывел, покшал дӓ кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай.
Конго кужы шылдыран попугай.
Конго кужы шылдыран попугайвлӓн ареалжы
Конго кужы шылдыран попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 26-28 см якте шоэш.
Мейер кужы шылдыран попугай.
Мейер кужы шылдыран попугайвлӓн ареалжы
Мейер кужы шылдыран попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 21 см, нелӹцшӹ 90–130 г якте шоэш.
Кап кужы шылдыран попугай.
Кап кужы шылдыран попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай.
Якшар онган кужы шылдыран попугай.
Якшар онган кужы шылдыран попугайын озыжы (шалахайышты) дон ӓвӓжӹ (вургымлашты)
Якшар онган кужы шылдыран попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы ирвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 23 см, нелӹцшӹ 140 г якте шоэш.
Рӱппель кужы шылдыран попугай.
Рӱппель кужы шылдыран попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-вадывел Африкышты покшал Намиби гӹц кечӹвӓл-вадывел Ангола якте вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 22–25 см, нелӹцшӹ 121–156г якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц зоолог дӓ ботаник Эдуард Рӱппель (Eduard Rüppell, 1794 – 1884) лӹмеш пумы.
Кужы нерӓн изумруд попугай.
Кужы нерӓн изумруд попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел Чилиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 40 см якте шоэш.
Изумруд попугай.
Изумруд попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Чилиштӹ дӓ Аргентинышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 35 см, нелӹцшӹ 121–156 г якте шоэш.
Ыжарикӓ аравлӓ.
Ыжарикӓ аравлӓ () — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ, ыжарикӓ пынан, кужы пачан ара попугай. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ ыжарикӓ ара улы.
Кытшы 38–41 см лин кердеш. Ыжарикӓ аравлӓ, лачокла аравлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Симсӹ шылдыран ара.
Симсӹ шылдыран ара () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел Бразилишӹ, ирвел Парагвай, йыд-ирвел Аргентина дӓ ирвел Боливишӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 36–43 см якте шоэш.
Симсӹ шылдыран аравлӓ 50–60 и нӓрӹ ӹлӓт.
Сарикӓ шӱӓн ара.
Сарикӓ шӱӓн ара () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 38 см якте шоэш.
Гиацинт аравлӓ.
Гиацинт аравлӓ () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ гиацинт ара улы. Кытшы 70–100 см лин кердеш.
Изи гиацинт ара.
Изи гиацинт ара () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Кытшы 70–75 см, нелӹцшӹ 950 г якте шоэш.
Изи гиацинт аравлӓ 30–50 и нӓрӹ ӹлӓт.
Тӱри.
Тӱри () — хала Эстоништӹ Йӓрвамаа уездӹштӹ. Пӓрну йогы сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Таллинн — Вильянди лиништӹш кӹртнигорны станци.
Айырлаш лидӹмӹ попугайвлӓ.
Айырлаш лидӹмӹ попугайвлӓ () — Попугайвлӓ йишӹн изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 23 тӹрлӹ попугай улы.
Лачокла изи попугайвлӓ.
Лачокла изи попугайвлӓ () — Попугайвлӓ йишӹн изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Африкышты, Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ.
Ош онган якшар пачан попугай.
Ош онган якшар пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл Эквадорышты дӓ Перушты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 24 см, нелӹцшӹ 83 г якте шоэш.
Симсӹ лепкӓн якшар пачан попугай.
Симсӹ лепкӓн якшар пачан попугай
Симсӹ лепкӓн якшар пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты дӓ Панамышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 20–22 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 104–130 см якте шоэш.
Паян якшар пачан попугай.
Паян якшар пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Колумбиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 22–23 см якте шоэш.
Боливи якшар пачан попугай.
Боливи якшар пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты Пантаналышты (Бразили, Боливи, Парагвай) вӓшлиӓлтшӹ попугай.
Якшар ӹнгӹжӓӓн якшар пачан попугай.
Якшар ӹнгӹжӓӓн якшар пачан попугай
Якшар ӹнгӹжӓӓн якшар пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Венесуэла, Гайана дӓ Бразилиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 26 см, нелӹцшӹ 75 г якте шоэш.
Кӹрӓн пӹлӹшӓн якшар пачан попугай.
Кӹрӓн пӹлӹшӓн якшар пачан попугай
Кӹрӓн пӹлӹшӓн якшар пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Бразилиштӹ, йыд-ирвел Аргентинышты, ирвел Парагвай дӓ Уругвайышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 25–28 см якте шоэш.
Якшар пӹлӹшӓн якшар пачан попугай.
Якшар пӹлӹшӓн якшар пачан попугай
Якшар пӹлӹшӓн якшар пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы йыдпел Венесуэлышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 25 см якте шоэш.
Сарикӓ шылдыран якшар пачан попугай.
Сарикӓ шылдыран якшар пачан попугай
Сарикӓ шылдыран якшар пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Коста-Рикышты дӓ вадывел Панамышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 23 см, нелӹцшӹ 75 г якте шоэш.
Сӱмӓн якшар пачан попугай.
Сӱмӓн якшар пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы ирвел Бразилиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай.
Симсӹ онган якшар пачан попугай.
Симсӹ онган якшар пачан попугай
Симсӹ онган якшар пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Бразилиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 30-35 см якте шоэш.
Ош пӹлӹшӓн якшар пачан попугай.
Ош пӹлӹшӓн якшар пачан попугай
Ош пӹлӹшӓн якшар пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Бразилиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 21-22 см якте шоэш.
Шим пачан попугай.
Шим пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Бразили, Колумби, Эквадор, Перу дӓ Венесуэлышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 23-26 см якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 2–4 мыны якте лин кердеш.
Ыжар шӹргӓн якшар пачан попугай.
Ыжар шӹргӓн якшар пачан попугай
Ыжар шӹргӓн якшар пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Бразили (кечӹвӓл Мату-Гросу), йыдпел дӓ ирвел Боливи, йыд-вадывел Аргентина дӓ вадывел Парагвайышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 26 см, нелӹцшӹ 60–80 г якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 4–6 ош мыны якте лин кердеш.
Лӹвӓл йишвлӓ.
Ыжар шӹргӓн якшар пачан попугайвлӓн ареалжы
Эль Оро якшар пачан попугай.
Эль Оро якшар пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Эквадорышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай.
Якшар мӹшкӹрӓн якшар пачан попугай.
Якшар мӹшкӹрӓн якшар пачан попугай
Якшар мӹшкӹрӓн якшар пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Бразилиштӹ дӓ Боливиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 24 см якте шоэш.
Ошалгы-якшар вуян якшар пачан попугай.
Ошалгы-якшар вуян якшар пачан попугай
Ошалгы-якшар вуян якшар пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы ирвел Перушты, кечӹвӓл-ирвел Эквадорышты, йыд-вадывел Боливиштӹ дӓ Бразилиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 22 см якте шоэш.
Пфример якшар пачан попугай.
Пфример якшар пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Бразилиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай.
Якшар вуян якшар пачан попугай.
Якшар вуян якшар пачан попугай
Пфример якшар пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Венесуэлышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай.
Кӱ якшар пачан попугай.
Кӱ якшар пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Перушты, Боливиштӹ дӓ Бразилиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 25 см якте шоэш.
Сантарен якшар пачан попугай.
Сантарен якшар пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Бразилиштӹ дӓ Боливиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 22 см якте шоэш.
Колумби якшар пачан попугай.
Колумби якшар пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Колумбиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 22 см якте шоэш.
Кӹрӓн калпакан попугай.
Кӹрӓн калпакан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты, кечӹвӓл-ирвел Мексика гӹц йыд-вадывел Колумби якте вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 21 см, нелӹцшӹ 165 г якте шоэш.
Шим калпакан попугай.
Шим калпакан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты, Бразилиштӹ, Франци Гвиана, Гайана Суринам дӓ Венесуэлышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 23 см якте шоэш.
Нарынзы шӹргӓн попугай.
Нарынзы шӹргӓн попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты, Боливиштӹ, Бразили, Колумби, Эквадор Перу дӓ Венесуэлышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 23 см якте шоэш.
Нарынзы вуян попугай.
Нарынзы вуян попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Бразилиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай.
Элва.
Элва () — кечӹвӓлвел Эстоништӹ Тартумаа уездӹштӹ хала. Эмайыги сирӹштӹ шыпшылт вазын. Халашты кок йӓр: Вереви дон Арби вӓрлӓнӓт.Тарту — Валга лиништӹ кӹртнигорны станци.
Симсӹ вуян пион попугай.
Симсӹ вуян пион попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 28 см, нелӹцшӹ 245 г якте шоэш.
Якшар нерӓн пион попугай.
Якшар нерӓн пион попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 28 см якте шоэш.
Якшар пачан пион попугай.
Якшар пачан пион попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 29 см якте шоэш.
Ош калпакан пион попугай.
Ош калпакан пион попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы ирвел Мексика гӹц вадывел Панама якте Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 24 см, нелӹцшӹ 220 г якте шоэш.
Ошалгы-якшар вуян пион попугай.
Ошалгы-якшар вуян пион попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 29 см якте шоэш.
Айнажи.
А́йнажи (,) — Латвин Салацгрив кымдемӹштӹжӹ хала. Рига иксӓн сирӹштӹжӹ Эстони лишнӹ вӓрлӓнӓ. «Виа Балтика» (Таллинн — Рига, Е67 шоссе вӹлнӹ киӓ). Рига якте 116 уштыш, Цесис якте 107 уштыш, Валмиера якте 85 уштыш, Пӓрну якте 65 уштыш.
Ӹлӹзӹ шот: 835 эдем (2016), нӹнӹ логӹц 92 % латышвлӓ, 3 % рушынвлӓ, 2 % эстонвлӓ. 1920-шы ивлӓн тӹнгӓлтӹшӹштӹ Айнажиштӹ эстонвлӓ вес халыквлӓ гӹц шукынрак ылыныт.
Луды вуян пион попугай.
Луды вуян пион попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 30 см якте шоэш.
Той шылдыран пион попугай.
Той шылдыран пион попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 28 см якте шоэш.
Лудалгы-шимӹ пион попугай.
Лудалгы-шимӹ пион попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 26 см якте шоэш.
Тепуи ыжар орави попугай.
Тепуи ыжар орави попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты, Бразилиштӹ, Гайана дӓ Венесуэлышты вӓшлиӓлтшӹ попугай.
Ману ыжар орави попугай.
Ману ыжар орави попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл Перу гӹц йыд-вадывел Боливи якте Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай.
Паян амазон.
Паян амазон () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Аргентина, Бразили дӓ Парагвай) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 32 см, нелӹцшӹ 300 г якте шоэш.
Акнисте.
А́книсте () — Латвин Акнист кымдемӹштӹжӹ хала.
Диенвидсусея йогы тӹрӹштӹ шыпшылт вазын. Рига якте 135 уштыш, Даугавпилс гӹц вадывекӹлӓ 69 уштыш. Ӹлӹзӹ шот: 1113 эдем (2016)
Симсӓкӓ ала пачан попугай.
Симсӓкӓ ала пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумби, Франци Гвиана, Гайана, Суринам, Тринидад дӓ Тобаго) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 14 см, нелӹцшӹ 58–72 г якте шоэш.
Якшар лепкӓн ала пачан попугай.
Якшар лепкӓн ала пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Коста-Рика гӹц Панама якте Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 15 см якте шоэш.
Симсӹ лепкӓн ала пачан попугай.
Симсӹ лепкӓн ала пачан попугай
Симсӹ лепкӓн ала пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы ирвел Панама гӹц Перу якте Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай.
Шим лепкӓн ала пачан попугай.
Шим лепкӓн ала пачан попугай
Шим лепкӓн ала пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Венесуэла, Колумби, Боливи, Бразили, Эквадор, Перу, Гайана, Тринидад дӓ Тобаго) вӓшлиӓлтшӹ попугай.
Шим тупан ала пачан попугай.
Шим тупан ала пачан попугай
Шим тупан ала пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Бразилиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай.
Кӹрӓн калпакан ала пачан попугай.
Кӹрӓн калпакан ала пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили, Колумби, Эквадор, Франци Гвиана, Гайана, Перу, Суринам дӓ Венесуэла) вӓшлиӓлтшӹ попугай.
Кӹрӓн ӹнгӹжӓӓн ала пачан попугай.
Кӹрӓн ӹнгӹжӓӓн ала пачан попугай
Кӹрӓн ӹнгӹжӓӓн ала пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумби, Эквадор дӓ Перу) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 17–18 см якте шоэш.
Сарикӓ ала пачан попугай.
Сарикӓ ала пачан попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы ирвел Бразилиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 16 см якте шоэш.
Якшар шылдыран изи амазон.
Якшар шылдыран изи амазон () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Колумбиштӹ, Венесуэлышты дӓ Эквадорышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 23 см якте шоэш.
Якшар шӹргӓн изи амазон.
Якшар шӹргӓн изи амазон () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Эквадорышты дӓ Перушты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 23 см якте шоэш.
Симсӹ шылдыран изи амазон.
Симсӹ шылдыран изи амазон () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Колумбиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 24 см якте шоэш.
Шим шылдыран изи амазон.
Шим шылдыран изи амазон () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Боливиштӹ дӓ Перушты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 22,5–24 см якте шоэш.
Тирика.
Тирика () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Бразилиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 23 см якте шоэш.
Ош шылдыран вӹцкӹж нерӓн попугай.
Ош шылдыран вӹцкӹж нерӓн попугай
Ош шылдыран вӹцкӹж нерӓн попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Колумбиштӹ дӓ Бразилиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 22 см якте шоэш.
Шӧртньӹ вуян вӹцкӹж нерӓн попугай.
Шӧртньӹ вуян вӹцкӹж нерӓн попугай
Шӧртньӹ вуян вӹцкӹж нерӓн попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Бразилиштӹ, Перу, Боливи, Эквадор дӓ Колумбиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 18 см якте шоэш.
Луды шӱӓн вӹцкӹж нерӓн попугай.
Луды шӱӓн вӹцкӹж нерӓн попугай
Луды шӱӓн вӹцкӹж нерӓн попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Эквадорышты дӓ Перушты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 20 см якте шоэш.
Нарынзы логерӓн вӹцкӹж нерӓн попугай.
Нарынзы логерӓн вӹцкӹж нерӓн попугай
Нарынзы логерӓн вӹцкӹж нерӓн попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты (Мексика, Гватемала, Коста-Рика, Сальвадор, Гондурас, Никарагуа, Панама, Колумби дӓ Венесуэла) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 17.5 см, нелӹцшӹ 53–65 г якте шоэш.
Симсӹ шылдыран вӹцкӹж нерӓн попугай.
Симсӹ шылдыран вӹцкӹж нерӓн попугай
Симсӹ шылдыран вӹцкӹж нерӓн попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Венесуэла, Колумби, Эквадор, Перу, Боливи дӓ Бразили) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 20 см якте шоэш.
Якшар шылдыран вӹцкӹж нерӓн попугай.
Якшар шылдыран вӹцкӹж нерӓн попугай
Якшар шылдыран вӹцкӹж нерӓн попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили, Венесуэла, Франци Гвиана, Гайана дӓ Суринам) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 16 см якте шоэш.
Сарикӓ шылдыран вӹцкӹж нерӓн попугай.
Сарикӓ шылдыран вӹцкӹж нерӓн попугай
Сарикӓ шылдыран вӹцкӹж нерӓн попугай () — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили, Боливи, Парагвай дӓ Аргентина) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 20–25 см якте шоэш.
Эклектус попугайвлӓ.
Эклектус попугайвлӓ () — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ, Австралиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ эклектус попугай улы.
Шӹпӓн океан эклектус.
Шӹпӓн океан эклектус (†) — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Океаништӹ Тонга, Вануату дӓ Фиджи ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай.
Тымана йишвлӓ.
Тымана йишвлӓ () — тымана ганьывлӓ йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йыд кеквлӓ. Цилӓжӹ 189 тӹрлӹ тымана улы.
Тыманавлӓн сек изи кекӹн ("Micrathene whitneyi") кытышты 13.5 см, нелӹцшӹ 31 г, сек когожы ("Strix nebulosa") 70–84 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹштӹ 142 (озыжы), 140 (ӓвӓжӹ) см якте шот. Озы тыманавлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Классификацижӹ.
├─ Striginae — Лачокла тымана йишвлӓ
├─ Asioninae — Пӹлӹшӓн тымана йишвлӓ
└─ Surniinae — Изи тымана йишвлӓ
Коллоэц ӱнгӹ.
Коллоэц ӱнгӹ () — тымана йишвлӓн йыхыш пырышы Ирвел Азиштӹ (Россий, Китай, Япони дӓ Корей) вӓшлиӓлтшӹ ӱнгӹ. Кытшы 60–72 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 180–190 см якте шоэш. Нелӹцӹштӹ 2.95–3.6 (озыжы), 2.95–4.6 (ӓвӓжӹ) г якте лин кердеш.
Сӧрӓн коллоэц тымана.
Сӧрӓн коллоэц тымана () — тымана йишвлӓн йыхыш пырышы Вадывел Африкышты (Кот-д’Ивуар, Гана, Гвиней, Либери дӓ Сьерра-Леоне) вӓшлиӓлтшӹ кол качшы тымана. Кытшы 46–51 см якте шоэш.
Коллоэц тыманавлӓ.
Коллоэц тыманавлӓ () — тымана йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кол качшы тыманавлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ коллоэц тымана улы.
Коллоэц ӱнгӹвлӓ.
Коллоэц ӱнгӹвлӓ () — тымана йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кол качшы ӱнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ коллоэц ӱнгӹ улы.
Paradisaeidae.
Рай кек йишвлӓ () — орави ганьывлӓ группыш пырышы Индонезиштӹ (Папуа дӓ Малуку ошмаотывлӓштӹ), Папуа-У Гвинейиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ яргата цӹреӓн кого мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 41 тӹрлӹ рай кек улы.
Кыткылоэц йишвлӓ.
Кыткылоэц йишвлӓ () — орави ганьывлӓ группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ, кыткы качшы изи кеквлӓ. Цилӓжӹ 12 тӹрлӹ кыткылоэц улы. Кытшы 10–20 см якте шоэш.
Корнан кыткылоэц йишвлӓ.
Корнан кыткылоэц йишвлӓ () — орави ганьывлӓ группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ, кыткы качшы изи кеквлӓ. Цилӓжӹ 200 тӹрлӹ корнан кыткылоэц улы.
Корнан кыткылоэцвлӓн сек изижӹн ("Myrmotherula brachyura") кытышты 8 см, нелӹцшӹ 7 г; сек когожын ("Batara cinerea") кытышты 45 см, нелӹцшӹ 150 г якте лин кердеш.
Шукшлоэц йишвлӓ.
Шукшлоэц йишвлӓ () — орави ганьывлӓ группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ, шукш качшы изи кеквлӓ. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ корнан кыткылоэц улы. Кытшы 12–19 см якте шоэш.
Титира йишвлӓ.
Титира йишвлӓ () — орави ганьывлӓ группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 30 тӹрлӹ титира улы.
Титиравлӓн сек изижӹн ("Iodopleura pipra") кытышты 9.5 см, нелӹцшӹ 10 г; сек когожын ("Tityra semifasciata") кытышты 22 см, нелӹцшӹ 88 г якте лин кердеш.
Манакин йишвлӓ.
Манакин йишвлӓ () — орави ганьывлӓ группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи кеквлӓ. Цилӓжӹ 60 тӹрлӹ титира улы.
Манакинвлӓн сек изижӹн кытышты 7 см, нелӹцшӹ 8 г; сек когожын кытышты 15 см, нелӹцшӹ 30 г якте лин кердеш.
Сакыр кек йишвлӓ.
Сакыр кек йишвлӓ () — орави ганьывлӓ группыш пырышы Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ сакыр кек улы.
Ванга йишвлӓ.
Ванга йишвлӓ () — орави ганьывлӓ группыш пырышы Мадагаскарышты дӓ Коморвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи кеквлӓ. Цилӓжӹ 22 тӹрлӹ ванга улы.
Виреон йишвлӓ.
Виреон йишвлӓ () — орави ганьывлӓ группыш пырышы Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи кеквлӓ. Цилӓжӹ 43 тӹрлӹ виреон улы.
Виреонвлӓн сек изижӹн кытышты 10 см, нелӹцшӹ 8 г; сек когожын кытышты 17 см, нелӹцшӹ 40 г якте лин кердеш.
Тиран ганьывлӓ.
Тиран ганьывлӓ () — орави ганьывлӓ группыш пырышы У дӓ Тошты Мӱлӓндӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 1 000 тӹрлӹ тиранвлӓ гань ылшы кек улы.
Мырышы кеквлӓ.
Мырышы кеквлӓ (, син. Oscines) — орави ганьывлӓ группыш пырышы Тошты дӓ У Мӱлӓндӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 4000 тӹрлӹ мырышы кек улы.
Мырышы кеквлӓн сек когожын (курныгучкыж "Corvus corax") кытышты 60–70 см, нелӹцшӹ 1147–1254 г якте лин кердеш.
Трупиал йишвлӓ.
Трупиал йишвлӓ тенгеок Америка царамаквлӓ () — орави ганьывлӓ группыш пырышы Америкышты вӓшлиӓлтшӹ царамак гань ылшы мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 98 тӹрлӹ трупиал улы.
Ӓвӓ трупиалвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт. Трупиалвлӓн сек изижӹн кытышты ("Dolichonyx oryzivorus") 18–20 см, сек когожы ("Psarocolius viridis") 42–45 см якте лин кердеш.
Тӹшкӓгек йишвлӓ.
Тӹшкӓгек йишвлӓ () — орави ганьывлӓ группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ тӹшкӓгек улы. Кытшы 20 см якте шоэш.
У Зеланди шӹнгӹртӹшвлӓ.
У Зеланди шӹнгӹртӹшвлӓ () — орави ганьывлӓ группыш пырышы У Зеландиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ У Зеланди шӹнгӹртӹш улы. Кытшы 26-38 см якте шоэш.
Шӹнгӹртӹш йишвлӓ.
Шӹнгӹртӹш йишвлӓ () — орави ганьывлӓ группыш пырышы Тошты Мӱлӓндӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 120 тӹрлӹ шӹнгӹртӹш улы.
Ош вуян колгучкыж.
Ош вуян колгучкыж () — вӓрӓш йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты, Канада, АУШ дӓ Мексикышты вӓшлиӓлтшӹ колгучкыж. Кытшы 70–102 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 1.8–2.3 см якте шоэш. Нелӹцӹштӹ 4.1 (озыжы), 5.6 (ӓвӓжӹ) кг якте лин кердеш.
Пӹжӓшӹштӹ 1–3 ош мыны якте лин кердеш.
Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн национальный кекешӹштӹ шотлалтеш.
Кужы пачан колгучкыж.
Кужы пачан колгучкыж () — вӓрӓш йишвлӓн йыхыш пырышы Покшал Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ колгучкыж. Кытшы 72–84 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 180–215 см якте шоэш. Нелӹцӹштӹ 2–3.3 (озыжы), 2.1–3.7 (ӓвӓжӹ) кг якте лин кердеш.
Колгучкыжвлӓ.
Колгучкыжвлӓ () — вӓрӓш йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Африкышты, Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтшӹ кол качшы хир кучкыжвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ колгучкыж улы.
Африка колгучкыж.
Африка колгучкыж () — вӓрӓш йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ колгучкыж. Кытшы 63–75 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2–2.4 м якте шоэш. Нелӹцӹштӹ 2–2.5 (озыжы), 3.2–3.6 (ӓвӓжӹ) кг якте лин кердеш.
Зимбабве, Замби дӓ Кечӹвӓлвел Судан кугижӓнӹшвлӓн национальный кекешӹштӹ шотлалтеш.
Мадагаскар колгучкыж.
Мадагаскар колгучкыж () — вӓрӓш йишвлӓн йыхыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ колгучкыж. Кытшы 60–66 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 165–180 см якте шоэш. Нелӹцӹштӹ 2.2–2.6 (озыжы), 2.8–3.5 (ӓвӓжӹ) кг якте лин кердеш.
Соломон колгучкыж.
Соломон колгучкыж () — вӓрӓш йишвлӓн йыхыш пырышы Соломон ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ колгучкыж. Кытшы 70–90 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 165–185 см, нелӹцшӹ 1.1–2.7 кг якте лин кердеш.
Пӹжӓшӹштӹ 2 мыны якте лин кердеш.
Ош мӹшкӹрӓн колгучкыж.
Ош мӹшкӹрӓн колгучкыж () — вӓрӓш йишвлӓн йыхыш пырышы Инди дон кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ колгучкыж. Кытышты 66–80 (озыжы), 80–90 (ӓвӓжӹ) см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 1.78–2.2 м якте шоэш. Озывлӓн нелӹцӹштӹ 1.8–3 кг, ӓвӓвлӓн 2.5–4.5 кг якте шоэш.
Ош ӹнгӹжӓӓн колгучкыж.
Ош ӹнгӹжӓӓн колгучкыж () — вӓрӓш йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ колгучкыж. Кытышты 89 (озыжы), 100 (ӓвӓжӹ) см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2.13 м якте шоэш. Озывлӓн нелӹцӹштӹ 4,900–6,800 г, ӓвӓвлӓн 6,195–9,500 г якте шоэш.
Лӹмжӹм немӹц натуралист Георг Вильгельм Стеллер (Georg Wilhelm Steller, 1709 – 1746) лӹмеш пумы.
Ош пачан колгучкыж.
Ош пачан колгучкыж тенгеок колгучкыж ӓль ошпач () — вӓрӓш йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ колгучкыж. Кытшы 66–94 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 1.78–2.45 м якте шоэш. Озывлӓн нелӹцӹштӹ 3.1–5.4 кг, ӓвӓвлӓн 4–6.9 кг, шӹренжок 7.5 кг якте шоэш.
Майна.
Майна () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи кеквлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ майна улы.
Лачокла майна.
Лачокла майна () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ майна. Кытшы 23–25 см якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 4–6 симсӓкӓ мыны якте лин кердеш.
Ява майна.
Ява майна () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы Ява ошмаотышты дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ майна. Кытшы 25 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 25 см якте шоэш.
Сир майна.
Сир майна () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ майна. Кытшы 25 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 25 см якте шоэш.
Кого майна.
Кого майна () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы пырышы Инди дон кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ майна. Кытшы 25 см якте шоэш.
Кӹрӓн майна.
Кӹрӓн майна () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы пырышы Инди дон кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ майна. Кытшы 23 см якте шоэш.
Упшан майна.
Упшан майна () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы пырышы Китай дон кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ майна. Кытшы 26 якте шоэш.
Луды майна.
Луды майна () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы Индонези дӓ Тимор ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ майна. Кытшы 26 якте шоэш.
Шӱӓшӓн майна.
Шӱӓшӓн майна () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш Китай, Инди дӓ Мьянмышты вӓшлиӓлтшӹ майна. Кытшы 25,5–26,5 якте шоэш.
Бали майна.
Бали майна () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш Индонезиштӹ Бали ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ монотипан кек. Кытшы 25 якте шоэш.
Аплонис.
Аплонис () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ, Австралиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтшӹ изи кеквлӓ. Цилӓжӹ 25 тӹрлӹ аплонис улы.
Самоа аплонис.
Самоа аплонис () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш Америка Самоа дӓ Самоа ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ аплонис.
Яргата цӹреӓн аплонис.
Яргата цӹреӓн аплонис () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш У Гвиней (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) дон ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ аплонис.
Япони мушмула.
Япони мушмула () — Rosaceae йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Азиштӹ дӓ Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж Кугижӓнӹвлӓштӹ шӹренок вӓшлиӓлтшӹ шукиӓш изи пушӓнгӹ дон кӹцкӹ.
Сарикӓ сӹнзӓӓн аплонис.
Сарикӓ сӹнзӓӓн аплонис () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) эндемик вӓшлиӓлтшӹ аплонис.
Мырышы аплонис.
Мырышы аплонис () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш Бисмарк, Адмиралти дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ аплонис. Кытшы 20 якте шоэш.
Бисмарк ошмаотывлӓ.
Бисмарк ошмаотывлӓ (англла Bismarck Archipelago) — вадывел Шӹпӓн океанышты Папуа-У Гвиней кугижӓнӹшӹн ошмаотывлӓжӹ. Территорижӹ 49 700 км².
Адмиралти ошмаотывлӓ.
Адмиралти ошмаотывлӓ (англла Admiralty Islands) — вадывел Шӹпӓн океанышты Папуа-У Гвиней кугижӓнӹшӹн Бисмарк ошмаотывлӓштӹш ошмаотывлӓжӹ. Территорижӹ 2170 км².
Танимбар аплонис.
Танимбар аплонис () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш Малуку (Танимбар) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ аплонис.
Атолл аплонис.
Атолл аплонис () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш Папуа-У Гвинейиштӹ дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ аплонис.
Реннелл аплонис.
Реннелл аплонис () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш Соломон ошмаотывлӓштӹ (Реннелл дӓ Беллона) эндемик вӓшлиӓлтшӹ аплонис.
Биак ошмаотывлӓ.
Биак ошмаотывлӓ (индон. Kepulauan Biak; англла Schouten Islands, Biak Islands, Geelvink Islands) — Индонезиштӹ Папуа ошмаотыштыш Чендравасих пел ошмаотын ирвелнӹштӹ ошмаотывлӓ. Кечӹвӓлвелнӹ Япен доно пӹсмӓным кыча.
Биак ошмаоты.
Биак ошмаоты (индон. Pulau Biak) — Индонезиштӹ Биак ошмаотывлӓн ошмаотыжы. Территорижӹ 1746 км².
Нумфор.
Нумфор (индон. Pulau Numfor) — Индонезиштӹ Биак ошмаотывлӓн ошмаотыжы. Территорижӹ 335 км². 2010-шы ин тӹштӹ 9 336 эдем ӹлен.
Супиори.
Супиори (индон. Pulau Supiori) — Индонезиштӹ Биак ошмаотывлӓн ошмаотыжы. Территорижӹ 659 км².
Япен.
Япен (индон. Pulau Yapen; тошты лӹмжӹ: Japen, Jobi) — Индонезиштӹ Папуа ошмаотыштыш Чендравасих пел ошмаотын ирвелнӹштӹ ошмаоты. Йыдпелнӹ Биак ошмаотывлӓ (Биак, Супиори дӓ Нумфор) доно пӹсмӓным кыча. Территорижӹ 2278 км².
Миос Нум.
Миос Нум (индон. Pulau Mios Num) — Индонезиштӹ ошмаоты.
Кужы пачан аплонис.
Кужы пачан аплонис () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш Индонезиштӹ Биак ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ аплонис. Кытшы 28–41 якте шоэш.
Ош сӹнзӓӓн аплонис.
Ош сӹнзӓӓн аплонис () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш Папуа-У Гвинейиштӹ Соломон ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ аплонис.
Соломон ошмаотывлӓ.
Соломон ошмаотывлӓ (англла Solomon Islands) — вадывел Шӹпӓн океанышты Соломон ошмаотывлӓштӹ кугижӓнӹш. Ирвелӹ Папуа-У Гвиней доно пӹсмӓным кыча. 2014-шӹ ин тӹштӹ 523 000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 28 400 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Хониара.
Кӹрӓн шылдыран аплонис.
Кӹрӓн шылдыран аплонис () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш Соломон ошмаотывлӓштӹ дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ аплонис.
Макира.
Макира (англла Makira; тошты лӹмжӹ Сан-Кристобаль, англла San Cristóbal) — Соломон ошмаотывлӓ кугижӓнӹшӹн Макира-Улава провинцин ошмаотыжы. Территорижӹ 3 190 км². 1999-шӹ ин тӹштӹ 10 000 эдем ӹлен. Ошмаотын сек кого халажы: Киракира.
Киракира.
Киракира (англла Kirakira) — Соломон ошмаотывлӓштӹ Макира-Улава провинцин вуйхалажы дӓ Макира ошмаотын сек кого халажы. 2013-шы ин тӹштӹ 2 461 эдем ӹлен.
Макира-Улава.
Макира-Улава (англла Makira-Ulawa Province) — Соломон ошмаотывлӓштӹ провинци. Территорижӹ 3 188 км². 1999-шӹ ин тӹштӹ 40 419 эдем ӹлен. Провинцин административный покшалжы дӓ сек кого халажы: Киракира.
Макира аплонис.
Макира аплонис () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш Соломон ошмаотывлӓштӹ (Макира) эндемик вӓшлиӓлтшӹ аплонис.
Сӧрӓн шылдыран аплонис.
Сӧрӓн шылдыран аплонис () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш Соломон дӓ Вануату ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ аплонис.
Корнан аплонис.
Корнан аплонис () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш У Каледоништӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ аплонис.
Тасман аплонис.
Тасман аплонис (†) — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш Австралиштӹ (Норфолк дӓ Лорд-Хау ошмаотывлӓштӹ) эндемик вӓшлиӓлтшӹ аплонис.
Норфолк аплонис.
Норфолк аплонис (†) — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш Австралиштӹ (Норфолк ошмаотыштӹ) эндемик вӓшлиӓлтшӹ аплонис. Кытшы 20 якте шоэш.
Лорд-Хау аплонис.
Лорд-Хау аплонис (†) — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш Австралиштӹ (Лорд-Хау ошмаотыштӹ) эндемик вӓшлиӓлтшӹ аплонис. Кытшы 18 якте шоэш.
Кырык аплонис.
Кырык аплонис () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш Вануатун Эспириту-Санто ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ аплонис.
Малай аплонис.
Малай аплонис () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш Инди дон кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ аплонис.
Малуку аплонис.
Малуку аплонис () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ аплонис.
Кӹтӹк пачан аплонис.
Кӹтӹк пачан аплонис () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш Индонезиштӹ дӓ Филиппинвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ аплонис.
Микронези аплонис.
Микронези аплонис () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш Микронезиштӹ, Йыдпел Мариана дӓ Палау ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ аплонис.
Понапе аплонис.
Понапе аплонис () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш Понпеи ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ аплонис. Кытшы 19 якте шоэш.
Полинези аплонис.
Полинези аплонис () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш Полинезиштӹ, Америка Самоа, Самоа, Фиджи, Ниуэ, Тонга, Санта-Крус дӓ Уоллис дӓ Футуна ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ аплонис.
Кусаие аплонис.
Кусаие аплонис (†) — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш Кусаие дӓ Каролин ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ аплонис. Кытшы 20–25.4 якте шоэш.
Мауке аплонис.
Мауке аплонис (†) — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш Кук ошмаотывлӓштӹ (Мауке) вӓшлиӓлтшӹ аплонис. Кытшы 19 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 32 см якте шоэш.
Раротонга аплонис.
Раротонга аплонис (†) — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш Кук ошмаотывлӓштӹ (Раротонга) вӓшлиӓлтшӹ аплонис.
Хуахине аплонис.
Хуахине аплонис (†) — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш Острова Общества ошмаотывлӓштӹ (Хуахине) вӓшлиӓлтшӹ аплонис.
Кого нерӓн царамак.
Кого нерӓн царамак () — царамак йишвлӓн йыхыш Сан-Томе дӓ Принсипи ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ царамак.
Цистикола йишвлӓ.
Цистикола йишвлӓ () — орави ганьывлӓ группыш пырышы Африкышты, Азиштӹ, Австралиштӹ, Океаништӹ дӓ Европышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 110 тӹрлӹ цистикола улы.
Ыргышы кек.
Ыргышы кеквлӓ () — цистикола йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 13 тӹрлӹ ыргышы кек улы.
Якшар лепкӓн ыргышы кек.
Якшар лепкӓн ыргышы кек тенгеок лачокла ыргышы кек () — цистикола йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы ыргышы кек. Кытшы 10–14 см, нелӹцшӹ 6–10 г якте шоэш.
Шим логерӓн ыргышы кек.
Шим логерӓн ыргышы кек () — цистикола йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы ыргышы кек. Кытшы 13 см якте шоэш.
Камбоджа ыргышы кек.
Камбоджа ыргышы кек () — цистикола йишвлӓн йыхыш пырышы Камбоджышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы ыргышы кек. Кытшы 8–9 см, нелӹцшӹ 7–8 г якте шоэш.
Лусон ыргышы кек.
Лусон ыргышы кек () — цистикола йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ ыргышы кек.
Якшар пачан ыргышы кек.
Якшар пачан ыргышы кек () — цистикола йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ ыргышы кек.
Якшар шӹргӓн ыргышы кек.
Якшар шӹргӓн ыргышы кек () — цистикола йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ ыргышы кек.
Ош пӹлӹшӓн ыргышы кек.
Ош пӹлӹшӓн ыргышы кек () — цистикола йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел Филиппинвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ ыргышы кек.
Сокорро ошмаоты.
Сокорро ошмаоты (испанилӓ Isla Socorro) — ирвел Шӹпӓн океанышты Мексика кугижӓнӹшӹн ошмаотыжы. Территорижӹ 132 км².
Сокорро тыргӓдӹ.
Сокорро тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Мексикышты Сокорро ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 26.5–34 см, нелӹцшӹ 190 г якте шоэш.
Америка тыргӓдӹвлӓ.
Америка тыргӓдӹвлӓ тенгеок Зенайда тыргӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ Америка тыргӓдӹ улы.
Ош нерӓн тыргӓдӹ.
Ош нерӓн тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Америкын Ушымы Штатвлӓжӹ, Мексикышты, Покшал Америкышты дӓ Антил ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ (Ази агыл) кӓдӹ. Кытшы 29 см якте шоэш.
Пӹлӹшӓн тыргӓдӹ.
Пӹлӹшӓн тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Колумби гӹц Аргентина дӓ Чили якте Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 24 см, нелӹцшӹ 112 г якте шоэш.
Антил тыргӓдӹ.
Антил тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Антил ошмаотывлӓ дӓ Юкатанышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 28–30 см якте шоэш.
Ангильян национальный кекешӹштӹ шотлалтеш.
Галапагос тыргӓдӹ.
Галапагос тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Эквадорышты Галапагос ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Америка тыргӓдӹ.
Америка тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 31 см, нелӹцшӹ 112–170 г якте шоэш.
Вадывел Перу тыргӓдӹ.
Вадывел Перу тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-вадывел Эквадорышты дӓ йыдпел Перушты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 33 см якте шоэш.
Лачокла рок тыргӓдӹвлӓ.
Лачокла рок тыргӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 7–9 тӹрлӹ лачокла рок тыргӓдӹ улы.
Рок тыргӓдӹвлӓ.
Рок тыргӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 17 тӹрлӹ рок тыргӓдӹ улы.
Рок тыргӓдӹвлӓн сек изижӹ (орави рок тыргӓдӹ) 16,5 см, сек когожы ("Claravis mondetoura") 22 см якте шот.
Кого рок тыргӓдӹвлӓ.
Кого рок тыргӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ, якшар сӹнзӓӓн, ошалгы-якшар ялан кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ кого рок тыргӓдӹ улы.
Кого рок тыргӓдӹвлӓн сек изижӹ (симсӓкӓ рок тыргӓдӹ) 21 см, сек когожы (кого рок тыргӓдӹ) 22 см якте шот.
Метропели рок тыргӓдӹвлӓ.
Метропели рок тыргӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ метропели рок тыргӓдӹ улы.
Кого рок тыргӓдӹвлӓн сек изижӹ (аймара рок тыргӓдӹ) 19 см, сек когожы (шим шылдыран рок тыргӓдӹ) 22 см якте шот.
Корнан шылдыран рок тыргӓдӹ.
Корнан шылдыран рок тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы south-eastern Бразилиштӹ, ирвел Парагвайышты дӓ йыд-ирвел Аргентинышты (Мисьонес провинци) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 23 см якте шоэш.
Кого рок тыргӓдӹ.
Кого рок тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты (Мексика, Гватемала, Коста-Рика, Сальвадор, Гондурас, Панама, Колумби, Венесуэла, Эквадор, Боливи дӓ Перу) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 23 см якте шоэш.
Симсӓкӓ рок тыргӓдӹ.
Симсӓкӓ рок тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Мексика гӹц Аргентина дӓ Тринидад дӓ Тобаго якте Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 20–21 см, нелӹцшӹ 65–72 г якте шоэш.
Эквадор рок тыргӓдӹ.
Эквадор рок тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Эквадорышты дӓ Перушты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 18 см якте шоэш.
Перу рок тыргӓдӹ.
Перу рок тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Чили, Эквадор дӓ Перушты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 15 см якте шоэш.
Симсӹ пӹлӹшӓн рок тыргӓдӹ.
Симсӹ пӹлӹшӓн рок тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Бразилиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 15,5–17 см якте шоэш.
Изи рок тыргӓдӹ.
Изи рок тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 14–16 см, нелӹцшӹ 24–26 г якте шоэш.
Орави рок тыргӓдӹ.
Орави рок тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 15–18 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 27 см, нелӹцшӹ 26–40 г якте шоэш.
Луды сӹнзӓӓн рок тыргӓдӹ.
Луды сӹнзӓӓн рок тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 18 см якте шоэш.
Кӹрӓн рок тыргӓдӹ.
Кӹрӓн рок тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Мексикышты, Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 17 см, нелӹцшӹ 47 г якте шоэш.
Инка рок тыргӓдӹ.
Инка рок тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 16.5–23 см, нелӹцшӹ 30–58 г якте шоэш.
Сӱмӓн рок тыргӓдӹ.
Сӱмӓн рок тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 22 см якте шоэш.
Кужы пачан рок тыргӓдӹ.
Кужы пачан рок тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Бразилиштӹ дӓ Боливиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 17 см якте шоэш.
Аймара рок тыргӓдӹ.
Аймара рок тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Аргентина, Боливи, Чили дӓ Перушты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 19 см якте шоэш.
Сӹнзӓлыкан рок тыргӓдӹ.
Сӹнзӓлыкан рок тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Аргентина, Боливи, Чили дӓ Перушты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 16–17 см якте шоэш.
Шим шылдыран рок тыргӓдӹ.
Шим шылдыран рок тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Аргентина, Боливи, Чили, Колумби, Эквадор дӓ Перушты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 22 см якте шоэш.
Морено рок тыргӓдӹ.
Морено рок тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Аргентинышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 20 см, нелӹцшӹ 30–58 г якте шоэш.
Упшан кӹжгӹ нерӓн кӓдӹ.
Упшан кӹжгӹ нерӓн кӓдӹ (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Соломон ошмаотывлӓштӹ (Шуазёль) эндемик вӓшлиӓлтшӹ монотипан кӓдӹ. Кытшы 31 см якте шоэш.
Лӹмжӹм англи натуралист Алберт Стьюарт Мик (Albert Stewart Meek, 1871–1943) лӹмеш пумы.
Валгыды Елена кӓдӹ.
Валгыды Елена кӓдӹ (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Валгыды Елена ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ монотипан кӓдӹ.
Ала ӧрдӹжӓн тыргӓдӹ.
Ала ӧрдӹжӓн тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ монотипан кӓдӹ. Кытшы 38–40 см якте шоэш.
Кап тыргӓдӹ.
Кап тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Африкын Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк дӓ Мадагаскарышты, южгынам Сауд Арави, Иордани, Израиль дӓ Турциштӹ вӓшлиӓлтшӹ монотипан кӓдӹ.
Кытшы 22 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 28–33 см, нелӹцшӹ 40 г якте шоэш.
Кӹцкӹ кӓдӹ йишвлӓ.
Кӹцкӹ кӓдӹ йишвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ, Австралиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 95 тӹрлӹ кӹцкӹ кӓдӹ улы.
Ыжар кӓдӹ йишвлӓ.
Ыжар кӓдӹ йишвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 34 тӹрлӹ кӹцкӹ кӓдӹ улы.
Лачокла кӓдӹ йишвлӓ.
Лачокла кӓдӹ йишвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы У дӓ Тошты Мӱлӓндӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ.
У Каледони ала кӓдӹ.
У Каледони ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы У Каледоништӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ монотипан кӹцкӹ кӓдӹ. Кытшы 28 см якте шоэш.
У Зеланди кӹцкӹ кӓдӹвлӓ.
У Зеланди кӹцкӹ кӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӹцкӹ кӓдӹ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ У Зеланди кӹцкӹ кӓдӹ улы.
У Зеланди кӹцкӹ кӓдӹ.
У Зеланди кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӹцкӹ кӓдӹ. Кытшы 51–55 см, нелӹцшӹ 550–850 г якте шоэш.
Норфолк кӹцкӹ кӓдӹ.
Норфолк кӹцкӹ кӓдӹ (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Австралин Норфолк ошмаотыштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӹцкӹ кӓдӹ.
Чатем кӹцкӹ кӓдӹ.
Чатем кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Чатем ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӹцкӹ кӓдӹ.
Кӹжгӹ нерӓн кӓдӹ.
Кӹжгӹ нерӓн кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) эндемик вӓшлиӓлтшӹ монотипан кӓдӹ. Кытшы 32–36 см якте шоэш.
Чендравасих.
Чендравасих (индонезилӓ Semenanjung Doberai, Semenanjung Kepala Burung) — Индонезиштӹ Папуа ошмаотын йыд-вадывелнӹштӹ кого пел ошмаоты. Территорижӹ 55 604 км².
Папуа пел ошмаоты.
Папуа пел ошмаоты (англла Papuan Peninsula) — Папуа-У Гвинейиштӹ У Гвиней ошмаотын кечӹвӓл-ирвелнӹштӹ пел ошмаоты.
Чукотка пел ошмаоты.
Чукотка пел ошмаоты () — Россий Федерациштӹш Чукотка автономи округын пел ошмаоты.
Камчатка.
Камчатка () — Россий Федерациштӹш Камчатка крайын пел ошмаоты.
Кола пел ошмаоты.
Кола пел ошмаоты () — Россий Федерациштӹш Мурманск областьын пел ошмаоты.
Ямал.
Ямал () — Россий Федерациштӹш Ямал-Ненец автономи йӹрвелӹн пел ошмаоты.
Таймыр.
Таймыр () — Россий Федерациштӹш Таймыр Долган-Ненец районын пел ошмаоты.
Фергуссон.
Фергуссон (англла Fergusson Island) — Соломон тангыжышты Папуа-У Гвиней кугижӓнӹшӹн Д'Антркасто ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 1436,7 км². 1971-шӹ ин тӹштӹ 13 000 эдем ӹлен.
Фазан кӓдӹ.
Фазан кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш (монотипан фазан кӓдӹвлӓ (Otidiphabinae) лӹвӓл йишвлӓн) пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 50 см якте шоэш.
Кого кӹцкӹ кӓдӹвлӓ.
Кӹцкӹ кӓдӹвлӓ тенгеок Кого кӹцкӹ кӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ, У Гвинейиштӹ, йыдпел Австралиштӹ дӓ Океани ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 34–36 тӹрлӹ кӹцкӹ кӓдӹ улы.
Филиппин кӹцкӹ кӓдӹ.
Филиппин кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 42 см, нелӹцшӹ 510–560 г якте шоэш.
Сулавеси кӹцкӹ кӓдӹ.
Сулавеси кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Сулавеси ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 42–52 см, нелӹцшӹ 500 г якте шоэш.
Миндоро кӹцкӹ кӓдӹ.
Миндоро кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Миндоро ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 47 см якте шоэш.
Корнан пачан кӹцкӹ кӓдӹ.
Корнан пачан кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Сулавеси ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 36–39 см, нелӹцшӹ 300 г якте шоэш.
Ала шылдыран кӹцкӹ кӓдӹ.
Ала шылдыран кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 33 см якте шоэш.
Симсӹ пачан кӹцкӹ кӓдӹ.
Симсӹ пачан кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Уоллеси биогеографи регионыштыш изи ошмаотывлӓштӹ дӓ Ару ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 43 см якте шоэш.
Уоллеси.
Уоллеси (индонезилӓ Wallacea) — Индонезиштӹ биогеографи регионжы. Территорижӹ 347,000 км².
Шӹпӓн океан кӹцкӹ кӓдӹ.
мини
Шӹпӓн океан кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Шӹпӓн океаныштыш ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 36–41 см, нелӹцшӹ 370–420 г якте шоэш.
Микронези кӹцкӹ кӓдӹ.
Микронези кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Микронезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 41–46 см, нелӹцшӹ 340–410 г якте шоэш.
Микронези.
Микронези (англла Micronesia) — Шӹпӓн океанын вадывелнӹштӹ изи ошмаотывлӓ дӓ Океани регионын лӹвӓл регионжы. Территорижӹ 2700 км².
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «μικρός» (изи) дон «νῆσος» (ошмаоты) шамаквлӓ гӹц лин.
Таити кӹцкӹ кӓдӹ.
Таити кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Француз Полинезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 51 см якте шоэш.
Маркиз кӹцкӹ кӓдӹ.
Маркиз кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Француз Полинезиштӹ Маркиз ошмаотывлӓштӹ (Нуку-Хива) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытышты 55 (озыжы), 50–53.5 (ӓвӓжӹ) 51 см, нелӹцшӹ 900 г якте шоэш.
Финш кӹцкӹ кӓдӹ.
Финш кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 36 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц орнитолог Отто Финш (Friedrich Hermann Otto Finsch, 1839–1917) лӹмеш пумы.
Малуку кӹцкӹ кӓдӹ.
Малуку кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 36–42 см якте шоэш.
Йӹлгӹжикӓ кӹцкӹ кӓдӹ.
Йӹлгӹжикӓ кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 37–39 см, нелӹцшӹ 615 г якте шоэш.
Луды кӹцкӹ кӓдӹ.
Луды кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Малайзи, Бруней, Индонези дӓ Филиппинвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 40 см якте шоэш.
Меланези кӹцкӹ кӓдӹ.
Меланези кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Меланезиштӹ Бисмарк дон Соломон ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 38–44 см, нелӹцшӹ 470–500 г якте шоэш.
Меланези.
Меланези (англла Melanesia) — Шӹпӓн океанын вадывелнӹштӹ ошмаотывлӓ дӓ Океани регионын лӹвӓл регионжы. Территорижӹ 940 000 км².
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «μέλας» (шим) дон «νῆσος» (ошмаоты) шамаквлӓ гӹц лин.
Вануату кӹцкӹ кӓдӹ.
Вануату кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Вануатун Банкс ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 30–40 см якте шоэш.
Фиджи кӹцкӹ кӓдӹ.
Фиджи кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Фиджиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 40–48 см якте шоэш.
У Каледони кӹцкӹ кӓдӹ.
У Каледони кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы У Каледоништӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 50–52 см, нелӹцшӹ 600–720 г якте шоэш.
Шим шӱӓн кӹцкӹ кӓдӹ.
Шим шӱӓн кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонези, Папуа-У Гвиней дӓ Австрали ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 38–41 см, нелӹцшӹ 540–650 г якте шоэш.
Шимӓкӓ кӹцкӹ кӓдӹ.
Шимӓкӓ кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Бисмарк ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 38 см, нелӹцшӹ 665 г якте шоэш.
Кырык кӹцкӹ кӓдӹ.
Кырык кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Инди гӹц Индонези якте кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 43–51 см, нелӹцшӹ 580–675 г якте шоэш.
Тимор кӹцкӹ кӓдӹ.
Тимор кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Тимор дӓ Малуку (Ветар) ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Ала кӹцкӹ кӓдӹ.
Ала кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Бисмарк ошмаотывлӓ гӹц Австралиштӹ якте вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 38–44 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 45 см якте шоэш.
Кырык кӓдӹвлӓ.
Кырык кӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел Индонезиштӹ дӓ Меланезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ кырык кӓдӹ улы.
Ала кӓдӹвлӓ.
Ала кӓдӹвлӓ тенгеок Изи кӹцкӹ кӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Ази гӹц Австрали дӓ Океани якте вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 50 тӹрлӹ ала кӓдӹ улы.
Ала кӓдӹвлӓн сек изижӹ ("Ptilinopus naina") 13–15 см, сек когожы ("Ptilinopus superbus") 28 см якте шот.
Папуа кырык кӓдӹ.
Папуа кырык кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 33–36 см г якте шоэш.
Йыпелвелнӹш (ошмаоты, У Зеланди).
Йыпелвелнӹш ошмаоты (англла North Island, маорилӓ Te Ika-a-Māui) — У Зеландин кок кого ошмаоты гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 113 729 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 3 450 800 эдем ӹлен.
Кечӹвӓлвелнӹш (ошмаоты, У Зеланди).
Кечӹвӓлвелнӹш ошмаоты (англла South Island, маорилӓ Te Waipounamu) — У Зеландин кок кого ошмаоты гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 150 437 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 1 058 500 эдем ӹлен.
Филиппинвлӓ.
Филиппинвлӓ (тагалогла Republika ng Pilipinas, англла Republic of the Philippines) — кечӹвӓл-ирвел Азиштӹш кугижӓнӹш. 2015-шӹ ин тӹштӹ 101 514 100 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 300 000 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Манила.
Кужы пачан кырык кӓдӹ.
Кужы пачан кырык кӓдӹ тенгеок Буру кырык кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓштӹ (Буру) эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 33–33–39 см якте шоэш.
Серам кырык кӓдӹ.
Серам кырык кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓштӹ (Серам) эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Пальгата кырык кӓдӹ.
Пальгата кырык кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Соломон ошмаотывлӓштӹ (Бугенвиль ошмаоты гӹц Гуадалканал дӓ Малаита ошмаоты якте) эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Шим шылдыран ала кӓдӹ.
Шим шылдыран ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 38–44 см, нелӹцшӹ 450-570 г якте шоэш.
Лети ошмаотывлӓ.
Лети ошмаотывлӓ (индонезилӓ Kepulauan Leti) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 750 км². 2010-шы ин тӹштӹ 16 664 эдем ӹлен.
Бачан.
Бачан ошмаотывлӓ (индонезилӓ Kesultanan Bacan) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 1,899.8 км². 2010-шы ин тӹштӹ 60,741 эдем ӹлен.
Тернате.
Тернате (индонезилӓ Ternate) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 111.39 км². 2010-шы ин тӹштӹ 185,705 эдем ӹлен.
Хальмахера.
Тернате (индонезилӓ Pulau Halmahera) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ дӓ сек кого ошмаотыжы.Территорижӹ 17,780 км². 2010-шы ин тӹштӹ 449 938 эдем ӹлен.
Моротай.
Моротай (индонезилӓ Pulau Morotai) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 1,800 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 119 063 эдем ӹлен.
Ару ошмаотывлӓ.
Моротай (индонезилӓ Kepulauan Aru) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 8563 км². 2010-шы ин тӹштӹ 84.138 эдем ӹлен.
Бабар ошмаотывлӓ.
Бабар ошмаотывлӓ (индонезилӓ Pulau-Pulau Babar, Kepulauan Babar) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 820 км². 2010-шы ин тӹштӹ 8.640 эдем ӹлен.
Тидоре.
Тидоре (индонезилӓ Pulau Tidore) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 9,564.7 км². 2010-шы ин тӹштӹ 98 025 эдем ӹлен.
Оби ошмаотывлӓ.
Оби ошмаотывлӓ (индонезилӓ Kepulauan Obi) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.
Сула ошмаотывлӓ.
Сула ошмаотывлӓ (индонезилӓ Kepulauan Sula) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 9,632.92 км². 2010-шы ин тӹштӹ 132 070 эдем ӹлен.
Амбон ошмаоты.
Амбон ошмаоты (индонезилӓ Pulau Ambon) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 775 км². 2010-шы ин тӹштӹ 441,000 эдем ӹлен.
Негрос ала кӓдӹ.
Негрос ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Негрос ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 16,5 см якте шоэш.
Шӧртньӹ лепкӓн ала кӓдӹ.
Шӧртньӹ лепкӓн ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ (Папуа, Ару ошмаотывлӓ, Япен) дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Кӹнӓ шуды.
Кӹнӓ шуды () — Balsaminaceae йыхыш пырышы йыдпелвел полушариштӹ вӓшлиӓлтшӹ икиӓш пеледӹшӓн кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 850–1000 тӹрлӹ кӹнӓ шуды улы.
Кӹнӓ онган ала кӓдӹ.
Кӹнӓ онган ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Йыдпел Малуку ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Макатеа ала кӓдӹ.
Макатеа ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Француз Полинезиштӹ Туамоту ошмаотывлӓштӹ (Макатеа) эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Туамоту ала кӓдӹ.
Атолл ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Француз Полинезиштӹ Туамоту ошмаотывлӓштӹ (Макатеа агыл) эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Ош калпакан ала кӓдӹ.
Ош калпакан ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Француз Полинезиштӹ Маркиз ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм француз тангыж офицер Абель Обэр Дӱпети Туар (Abel Aubert Dupetit Thouars, 1793 – 1864) лӹмеш пумы.
Ош вуян ала кӓдӹ.
Ош вуян ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Соломон ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Франци императрица Евгени (Eugénie de Montijo, 1826 – 1920) лӹмеш пумы.
Фишер ала кӓдӹ.
Фишер ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Сулавеси ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц путешественник Густав Адольф Фишер (Gustav Adolf Fischer, 1848 – 1886) лӹмеш пумы.
Грей ала кӓдӹ.
Грей ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Соломон, Санта-Крус, Банкс, У Каледони дӓ Пен ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Кужы нерӓн ала кӓдӹ.
Кужы нерӓн ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Француз Полинезиштӹ Рапа-Ити ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Луды вуян ала кӓдӹ.
Луды вуян ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Йыдпел Малуку ошмаотывлӓштӹ (Моротай, Хальмахера, Бачан, Тидоре дӓ Тернате) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Питкэрн ошмаотывлӓ.
Питкэрн ошмаотывлӓ (англла Pitcairn Islands; питкэрнлӓ Norfuk Ailen) — Шӹпӓн океанышты Кого Британи кугижӓнӹшӹн ошмаотывлӓжӹ дӓ заморские территорижӹ. Территорижӹ 47 км². 2013-шы ин тӹштӹ 56 эдем ӹлен.
Хендерсон ошмаоты.
Хендерсон ошмаоты (англла Henderson Island) — Питкэрн ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 37.3 км².
Хендерсон ала кӓдӹ.
Хендерсон ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Питкэрн (Хендерсон) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Хендерсон кӹцкӹ кӓдӹ.
Хендерсон ала кӓдӹ (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Питкэрн (Хендерсон) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Хендерсон тошты кӓдӹ.
Хендерсон тошты кӓдӹ (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Питкэрн (Хендерсон) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Хендерсон цӹвӹ кӓдӹ.
Хендерсон цӹвӹ кӓдӹ (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Питкэрн (Хендерсон) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Ошалгы-якшар вуян ала кӓдӹ.
Ошалгы-якшар вуян ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел Таиланд, Малайзи, Бруней дӓ Индонезиштӹ (Калимантан, Суматра дӓ Ява) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 23–27 см, нелӹцшӹ 42 г якте шоэш.
Сарикӓ вуян ала кӓдӹ.
Сарикӓ вуян ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Фиджиштӹ Кандаву дӓ Оно ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 20 см якте шоэш.
Шӧртньӹ ала кӓдӹ.
Шӧртньӹ ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Фиджиштӹ Вити-Леву, Овалау, Гау, Мбенга (Beqa) дӓ Вая ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 20 см якте шоэш.
Нарынзы ала кӓдӹ.
Нарынзы ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Фиджиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 20 см якте шоэш.
Шим логерӓн ала кӓдӹ.
Шим логерӓн ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Тайвань дӓ Филиппинвлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 27 см якте шоэш.
Кужы пачан ала кӓдӹ.
Кужы пачан ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 35–45 см якте шоэш.
Шим пӹлӹшӓн ала кӓдӹ.
Шим пӹлӹшӓн ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Лусон ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 40 см якте шоэш.
Якшар калпакан ала кӓдӹ.
Якшар калпакан ала кӓдӹ (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Француз Полинезиштӹ Маркиз ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 40 см якте шоэш.
Симсӹ калпакан ала кӓдӹ.
Симсӹ калпакан ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Йыдпел Малуку ошмаотывлӓштӹ (Хальмахера, Тернате дӓ Бачан) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Изи ала кӓдӹ.
Изи ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 13–15 см якте шоэш.
Сарикӓ онган ала кӓдӹ.
Сарикӓ онган ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 13–15 см якте шоэш.
Тӹрлӹмӹ ала кӓдӹ.
Тӹрлӹмӹ ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Палау ала кӓдӹ.
Палау ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Палау ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Палау ошмаотывлӓштӹн национальный кекешӹштӹ шотлалтеш.
Шукы цӹреӓн ала кӓдӹ.
Шукы цӹреӓн ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Самоа, Америка Самоа, Фиджи дӓ Тонга ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 23 см якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ ик ош мыны якте лин кердеш.
Якшар шӱӓн ала кӓдӹ.
Якшар шӱӓн ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ, Суматра, Ява дӓ Бали ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 28 см якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ ик (южгынам кок) ош мыны якте лин кердеш.
Раротонга ала кӓдӹ.
Раротонга ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Кук (Раротонга дӓ Атиу) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 20–24 см якте шоэш.
Кук ошмаотывлӓ.
Кук ошмаотывлӓ (англла Cook Islands; кук маорилӓ Kūki 'Āirani) — Шӹпӓн океанышты ошмаотывлӓ дӓ У Зеланди кугижӓнӹшӹн ассоциированный кугижӓншӹжӹ. Территорижӹ 240 км². 2011-шӹ ин тӹштӹ 14 974 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Аваруа.
Ошалгы-якшар калпакан ала кӓдӹ.
Ошалгы-якшар калпакан ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ дӓ Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 22 см якте шоэш.
Луизиада ошмаотывлӓ.
Луизиада ошмаотывлӓ (англла Louisiade Archipelago) — Папуа пел ошмаотын ирвелнӹштӹ Папуа-У Гвиней кугижӓнӹшӹн ошмаотывлӓжӹ. Территорижӹ 1790 км².
Ош логерӓн ала кӓдӹ.
Ош логерӓн ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 23,5–26 см якте шоэш.
Мариана ала кӓдӹ.
Мариана ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Мариана дӓ Гуам ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 24 см якте шоэш.
Сарикӓ логерӓн ала кӓдӹ.
Сарикӓ логерӓн ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ, Папуа-У Гвинейиштӹ дӓ
Соломон ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Якшар логерӓн ала кӓдӹ.
Якшар логерӓн ала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ, Папуа-У Гвинейиштӹ дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Цӹвӹ кӓдӹвлӓ.
Цӹвӹ кӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ, Индонезиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 23 тӹрлӹ цӹвӹ кӓдӹ улы.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ латин «gallus» (цӹвӹ) дон «columba» (кӓдӹ) шамаквлӓ гӹц лин.
Луды онган цӹвӹ кӓдӹ.
Луды онган цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ, Папуа-У Гвинейиштӹ дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Чендравасих иксӓ.
Чендравасих иксӓ (индонезилӓ Teluk Cenderawasih; тошты лӹмжӹ Геелвинк иксӓ Geelvink) — Индонезиштӹ Чендравасих пел ошмаотын ирвелнӹштӹ кого иксӓ.
Палау цӹвӹ кӓдӹ.
Палау цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Палау (Бабелтуап дӓ Ангаур) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Минданао цӹвӹ кӓдӹ.
Минданао цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 29 см, нелӹцшӹ 184–204 г якте шоэш.
Якшар шылдыран цӹвӹ кӓдӹ.
Якшар шылдыран цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Француз Полинезиштӹ Туамоту ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Кытшы 23.5–26 см, нелӹцшӹ 105–122 г якте шоэш.
Кӹзӹт цилӓжӹ 100–120 якшар шылдыран цӹвӹ кӓдӹ пӓлӹ.
Ветар цӹвӹ кӓдӹ.
Ветар цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ (Ветар) дӓ Ирвел Тиморышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Ветар.
Ветар (индонезилӓ Pulau Wetar) — Индонезиштӹ Барат-Дая дӓ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 3600 км². 2010-шы ин тӹштӹ 6127 эдем ӹлен.
Банда ошмаотывлӓ.
Банда ошмаотывлӓ (индонезилӓ Kepulauan Banda) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 180 км². 2010-шы ин тӹштӹ 15.000 эдем ӹлен.
Буру.
Буру (индонезилӓ Pulau Buru) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 9,505 км². 2010-шы ин тӹштӹ 161 828 эдем ӹлен.
Танимбар.
Танимбар ошмаотывлӓ (индонезилӓ Kepulauan Tanimbar) — Индонезиштӹ Изи Зонда дӓ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 5430 км². 2010-шы ин тӹштӹ 61 000 эдем ӹлен.
Сапаруа.
Сапаруа (индонезилӓ Pulau Saparua) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 161 км². 2010-шы ин тӹштӹ 32 475 эдем ӹлен.
Кей ошмаотывлӓ.
Кей ошмаотывлӓ (индонезилӓ Kepulauan Kei, Kepulauan Kai) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 1438 км².
Серам ошмаоты.
Серам ошмаоты (индонезилӓ Pulau Seram) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 17 100 км². 2010-шы ин тӹштӹ 434 113 эдем ӹлен.
Д'Антркасто ошмаотывлӓ.
Д'Антркасто ошмаотывлӓ (англла D'Entrecasteaux Islands) — вадывел Шӹпӓн океанышты Папуа-У Гвиней кугижӓнӹшӹн ошмаотывлӓжӹ. Территорижӹ 3100 км².
Ошмаотывлӓжӹ.
Санароа, Добу, Уагипа, Некумара, Куаиопе дӓ Амфлетт ошмаотывлӓ кого агыл.
Ош онган цӹвӹ кӓдӹ.
Ош онган цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ (Йапен), Папуа-У Гвинейиштӹ (Бисмарк) дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 25 см якте шоэш.
Негрос цӹвӹ кӓдӹ.
Негрос цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Негрос дӓ Панай ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 25 см якте шоэш.
Ош лепкӓн цӹвӹ кӓдӹ.
Ош лепкӓн цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Микронезиштӹ Понпеи дӓ Трук ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 26 см якте шоэш.
Лусон цӹвӹ кӓдӹ.
Лусон цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 28–30 см, нелӹцшӹ 200 г якте шоэш.
Сулу цӹвӹ кӓдӹ.
Сулу цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Сулу ошмаотывлӓштӹ (Тави-Тави) эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 30 см якте шоэш.
Миндоро цӹвӹ кӓдӹ.
Миндоро цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Миндоро ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 30 см якте шоэш.
Кӹзӹт цилӓжӹ 50–250 Миндоро цӹвӹ кӓдӹ пӓлӹ.
Маркиз цӹвӹ кӓдӹ.
Маркиз цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Француз Полинезиштӹ Маркиз ошмаотывлӓштӹ (Хатуту дӓ Фату-Хуку) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Кӹзӹт цилӓжӹ 1 500 Маркиз цӹвӹ кӓдӹ пӓлӹ.
Хьюон иксӓ.
Хьюон иксӓ (англла Huon Gulf) — Папуа-У Гвинейиштӹ Хьюон пел ошмаотыын кечӹвӓлвелнӹштӹ иксӓ.
Лӹмжӹм француз Шӹпӓн океанын мореплавателя дӓ исследователя Жан-Мишеля Юон (Хьюон) де Кермадек (Jean-Michel Huon de Kermadec, 1748 – 1793) лӹмеш пумы.
Хьюон пел ошмаоты.
Хьюон пел ошмаоты (англла Huon Peninsula) — Папуа-У Гвинейиштӹ Папуа ошмаотын ирвелнӹштӹ пел ошмаоты.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм француз Шӹпӓн океанын мореплавателя дӓ исследователя Жан-Мишеля Юон (Хьюон) де Кермадек (Jean-Michel Huon de Kermadec, 1748 – 1793) лӹмеш пумы.
Флай йогы.
Флай йогы (англла Fly River) — покшал У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) йогы. Кужыцшы 1050 км, бассейнжӹ 76 000 км² уштыш. Папуа-У Гвинейӹштӹ кого йогывлӓ логӹц 2-шы вӓрӹм нӓлеш.
Хьюон йогы.
Хьюон йогы (англла Huon River) — Тасмани ошмаотын кечӹвӓлвелнӹштӹ йогы. Кужыцшы 174 км уштыш. Тасмаништӹ кого йогывлӓ логӹц 4-шӹ вӓрӹм нӓлеш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм француз Шӹпӓн океанын мореплавателя дӓ исследователя Жан-Мишеля Юон (Хьюон) де Кермадек (Jean-Michel Huon de Kermadec, 1748 – 1793) лӹмеш пумы.
Сарикӓ онган цӹвӹ кӓдӹ.
Сарикӓ онган цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 22–24 см якте шоэш.
Санта-Крус цӹвӹ кӓдӹ.
Санта-Крус цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Соломон Санта-Крус ошмаотывлӓ (Тинакула дӓ Утупуа) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 23 см якте шоэш.
Самоа цӹвӹ кӓдӹ.
Самоа цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Уоллис дӓ Футуна, Фиджи, Тонга, Самоа дӓ Американ Самоа ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 30 см якте шоэш.
Сулавеси цӹвӹ кӓдӹ.
Сулавеси цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Сулавеси ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 35 см якте шоэш.
Ош логерӓн цӹвӹ кӓдӹ.
Ош логерӓн цӹвӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Мариана (Гуам, Рота, Агихан, Тиниан, Сайпан) дӓ Яп ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 26 см, нелӹцшӹ 58.5–140 г якте шоэш.
Танна цӹвӹ кӓдӹ.
Танна цӹвӹ кӓдӹ (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Вануатун Танна ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 27 см якте шоэш.
Кого нерӓн цӹвӹ кӓдӹ.
Кого нерӓн цӹвӹ кӓдӹ (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Соломон ошмаотывлӓштӹ (Макира) эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 26 см якте шоэш.
Кого цӹвӹ кӓдӹ.
Кого цӹвӹ кӓдӹ (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Кук (Мангаиа) дӓ Маркиз ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Норфолк цӹвӹ кӓдӹ.
Норфолк цӹвӹ кӓдӹ (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Норфолк ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 35 см, нелӹцшӹ 200 г якте шоэш.
У Каледони цӹвӹ кӓдӹ.
У Каледони цӹвӹ кӓдӹ (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы У Каледоништӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Зонда ошмаотывлӓ.
Зонда ошмаотывлӓ (индонезилӓ Kepulauan Sunda; сундала Kapuloan Sunda) — Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ Малайзи, Бруней, Индонези дӓ Ирвел Тимор кугижӓнӹшвлӓн ошмаотывлӓжӹ. Территорижӹ 1 700 000 км².
Кого Зонда ошмаотывлӓ.
Кого Зонда ошмаотывлӓ (индонезилӓ Kepulauan Sunda Besar; сундала Kapuloan Sunda Gedé) — кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ Малайзи, Бруней дӓ Индонези кугижӓнӹшвлӓн Зонда ошмаотывлӓжӹ. Территорижӹ 1 500 000 км².
Изи Зонда ошмаотывлӓ.
Изи Зонда ошмаотывлӓ (индонезилӓ Kepalauan Nusa Tenggara, Kepulauan Sunda Kecil; порт. Pequenas Ilhas da Sonda) — кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ Индонези дӓ Ирвел Тимор кугижӓнӹшвлӓн Зонда ошмаотывлӓжӹ. Территорижӹ 87 000 км². 2010-шы ин тӹштӹ 14 000 000 эдем ӹлен.
Суматра.
Суматра (индонезилӓ Sumatra; малай. Sumatera; ачех. Ruja, Sumatra) — Индонезиштӹ Кого Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Мӱлӓндӹн сек кого кудымшы ошмаотыжы. Территорижӹ 480,847.74 км². 2010-шы ин тӹштӹ 50 365 538 эдем ӹлен.
Ява.
Ява (индонезилӓ Jawa; явала Jawa) — Индонезиштӹ Кого Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Мӱлӓндӹн сек кого 13-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 138 794 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 143 000 000 эдем ӹлен.
Сулавеси.
Сулавеси (индонезилӓ Sulawesi; тошты лӹмжӹ Целебес Celebes) — Индонезиштӹ Сулавеси тангыжын кечӹвӓлвелнӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ Кого Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Мӱлӓндӹн сек кого 11-шӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 174 600 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 18 455 058 эдем ӹлен.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «sula» (ошмаоты) дон «besi» (кӹртни) шамаквлӓ гӹц лин.
Калимантан.
Калимантан (индонезилӓ Kalimantan) тенгеок Борнео (малайла Borneo) — Малайзи, Бруней дӓ Индонези кугижӓнӹшвлӓн Кого Зонда ошмаотыжы. Мӱлӓндӹн сек кого 3-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 743 330 км². 2010-шы ин тӹштӹ 19 804 064 эдем ӹлен.
Бали.
Бали (индонезилӓ Bali) — Индонезиштӹ Изи Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 5 780 06 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 4 225 384 эдем ӹлен.
Ломбок.
Ломбок (индонезилӓ Lombok) — Индонезиштӹ Изи Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 4,514.11 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 3 311 044 эдем ӹлен.
Сумбава.
Сумбава (индонезилӓ Sumbawa) — Индонезиштӹ Изи Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Мӱлӓндӹн сек кого 57-шӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 15,214.13 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 1 391 340 эдем ӹлен.
Сумба.
Сумба (индонезилӓ Pulau Sumba) — Индонезиштӹ Изи Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Мӱлӓндӹн сек кого 73-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 11,153 км². 2010-шы ин тӹштӹ 685,186 эдем ӹлен.
Флорес ошмаоты.
Флорес (индонезилӓ Pulau Flores) — Индонезиштӹ Изи Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Мӱлӓндӹн сек кого 60-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 13,540 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1 831 000 эдем ӹлен.
Барат-Дая.
Барат-Дая ошмаотывлӓ (индонезилӓ Kepulauan Barat Daya) — Индонезиштӹ Изи Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 4000 км².
Тимор.
Тимор (индонезилӓ Pulau Timor; тетум. Timor) — Азин кечӹвӓл-ирвелнӹштӹ Индонези дон Ирвел Тимор кугижӓнӹшвлӓн Зонда ошмаотыжы. Мӱлӓндӹн сек кого 44-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 30,777 км². 2011-шӹ ин тӹштӹ 3 182 693 эдем ӹлен.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ малай «тимур» (ирвел) шамак гӹц лин.
Ямдена.
Ямдена (индонезилӓ Yamdena) — Индонезиштӹ Танимбар ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 2981 км².
Оби ошмаоты.
Оби ошмаоты тенгеок Обира (индонезилӓ Pulau Obi, Obira) — Индонезиштӹ Оби ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Мӱлӓндӹн сек кого 44-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 2,542 км². 2010-шы ин тӹштӹ 29 642 эдем ӹлен.
Лусон.
Лусон (тагалогла Luzon, англла Luzon) — Филиппинвлӓн сек кого ошмаотыжы. Мӱлӓндӹн сек кого 15-шӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 109 965 км². 2015-шы ин тӹштӹ 53 336 134 эдем ӹлен.
Минданао.
Минданао (тагалогла Mindanao, англла Mindanao) — Филиппинвлӓн Сулавеси тангыжын йыдпелнӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ сек кого кокшы ошмаотыжы. Мӱлӓндӹн сек кого 19-шӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 104 530 км². 2010-шы ин тӹштӹ 21 968 174 эдем ӹлен.
Негрос.
Негрос (тагалогла Negros, англла Negros) — Филиппинвлӓн сек кого нӹлӹмшӹ ошмаотыжы. Мӱлӓндӹн сек кого 63-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 13,328.4 км². 2015-шы ин тӹштӹ 4 414 131 эдем ӹлен.
Самар.
Самар (таг., вар., англла Samar) — Филиппинвлӓн сек кого кымшы ошмаотыжы. Мӱлӓндӹн сек кого 63-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 13,079 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1 783 690 эдем ӹлен.
Палаван.
Палаван (таг., англла Palawan) — Филиппинвлӓн сек кого вӹзӹмшӹ ошмаотыжы. Мӱлӓндӹн сек кого 64-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 12,189 км². 2010-шы ин тӹштӹ 430 000 эдем ӹлен.
Панай.
Панай (таг., англла Panay) — Филиппинвлӓн сек кого кудымшы ошмаотыжы. Мӱлӓндӹн сек кого 65-шӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 12,011 км². 2015-шы ин тӹштӹ 4 477 247 эдем ӹлен.
Миндоро.
Миндоро (таг., англла Mindoro) — Филиппинвлӓн сек кого шӹмшӹ ошмаотыжы. Мӱлӓндӹн сек кого 74-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 10,571.8 км². 2015-шы ин тӹштӹ 1 331 473 эдем ӹлен.
Лейте.
Лейте (таг., англла Leyte) — Филиппинвлӓн сек кого кӓндӓкшӹмшӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 7,367.6 км². 2015-шы ин тӹштӹ 2 388 518 эдем ӹлен.
Себу.
Себу (таг., англла Cebu, себ. Sugbo) — Филиппинвлӓн сек кого ӹндекшӹмшӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 4468 км². 2015-шы ин тӹштӹ 4 632 359 эдем ӹлен.
Бохоль.
Бохоль (таг., англла Bohol) — Филиппинвлӓн сек кого лушы ошмаотыжы. Территорижӹ 3269 км². 2015-шы ин тӹштӹ 1 313 560 эдем ӹлен.
Масбате.
Масбате (таг., англла Masbate) — Филиппинвлӓн сек кого луатикшӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 3,268 км². 2010-шы ин тӹштӹ 555 573 эдем ӹлен.
Катандуанес.
Катандуанес (таг., англла Catanduanes) — Филиппинвлӓн сек кого луаткокшы ошмаотыжы. Территорижӹ 1,492.16 км². 2015-шы ин тӹштӹ 260 964 эдем ӹлен.
Басилан.
Басилан (таг., англла Basilan) — Филиппинвлӓн сек кого луаткымшы ошмаотыжы. Территорижӹ 1,145.29 км². 2010-шы ин тӹштӹ 293 322 эдем ӹлен.
Мариндуке.
Мариндуке (таг., англла Marinduque) — Филиппинвлӓн сек кого луатнӹлӹмшӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 952.58 км². 2015-шы ин тӹштӹ 234 521 эдем ӹлен.
Бусуанга.
Бусуанга (таг., англла Busuanga) — Филиппинвлӓн сек кого луатвӹзӹмшӹ ошмаотыжы дӓ Каламиан ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 890 км². 2015-шӹ ин тӹштӹ 73 849 эдем ӹлен.
Холо.
Холо (таг., англла Jolo) — Филиппинвлӓн сек кого луаткудымшы ошмаотыжы. Территорижӹ 869 км². 2010-шы ин тӹштӹ 447 700 эдем ӹлен.
Таблас.
Таблас (таг., англла Tablas) — Филиппинвлӓн сек кого луатшӹмшӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 839.156 км². 2015-шӹ ин тӹштӹ 164 012 эдем ӹлен.
Динагат ошмаоты.
Динагат ошмаоты (таг., англла Dinagat Island) — Филиппинвлӓн сек кого 18-шӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 802.12 км². 2000-шы ин тӹштӹ 106 951 эдем ӹлен.
Динагат ошмаотывлӓ.
Динагат ошмаотывлӓ (таг. Kapuluang Dinagat, англла Dinagat Islands) — Филиппинвлӓн ошмаотывлӓжӹ дӓ провинцижӹ. Территорижӹ 1,036.34 км². 2010-шы ин тӹштӹ 126,803эдем ӹлен.
Полильо.
Полильо (таг., англла Polillo) — Филиппинвлӓн сек кого 19-шӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 628.9 км². 2010-шы ин тӹштӹ 64,802 эдем ӹлен.
Тави-Тави.
Тави-Тави (таг., англла Tawi-Tawi) — Филиппинвлӓн сек кого 20-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 1,087.40 км². 2010-шы ин тӹштӹ 390 715 эдем ӹлен.
Сулу ошмаотывлӓ.
Сулу ошмаотывлӓ (англла Sulu Archipelago) — Филиппинвлӓн Сулавеси тангыжын йыдпелнӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ ошмаотывлӓжӹ. Территорижӹ 4,068 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1 378 162 эдем ӹлен.
Раджа-Ампат ошмаотывлӓ.
Раджа-Ампат ошмаотывлӓ (индон. Kepulauan Raja Ampat) — Индонезиштӹ Папуа ошмаотыштыш Чендравасих пел ошмаотын йыд-вадывелнӹштӹ ошмаотывлӓ. Территорижӹ 46.108 км².
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ малай «raja» (кугижӓ) дон «ampat» (нӹл) шамаквлӓ гӹц лин.
Мисоол.
Мисоол (индон. Pulau Misool) — Индонезиштӹ Раджа-Ампат ошмаотывлӓн нӹл кого ошмаоты гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 2034 км².
Салавати.
Салавати (индон. Pulau Salawati) — Индонезиштӹ Раджа-Ампат ошмаотывлӓн нӹл кого ошмаоты гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 1623 км².
Батанта.
Батанта (индон. Pulau Batanta) — Индонезиштӹ Раджа-Ампат ошмаотывлӓн нӹл кого ошмаоты гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 453 км². 2010-шы ин тӹштӹ 434 113 эдем ӹлен.
Вайгео.
Вайгео (индон. Pulau Waigeo) — Индонезиштӹ Раджа-Ампат ошмаотывлӓн нӹл кого ошмаоты гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 3155 км².
Симсӹ кӓдӹвлӓ.
Симсӹ кӓдӹвлӓ тенгеок Симсӹ кӹцкӹ кӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Мадагаскар дӓ Африкын Инди океаныштыш ошмаотывлӓштӹ (Комор ошмаотывлӓ, Сейшел ошмаотывлӓ, Маврикий) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 5–7 тӹрлӹ симсӹ кӓдӹ улы.
Маскарен ошмаотывлӓ.
Маскарен ошмаотывлӓ (англла Mascarene Islands, французла Mascareignes) — Мадагаскарын ирвелнӹштӹ Инди океаништӹ ошмаотывлӓ. Территорижӹ 4523 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 2 111 000 эдем ӹлен.
Маврикий.
Маврикий (англла Mauritius, французла Maurice; официал лӹмжӹ — Маврикий Республика Republic of Mauritius, République de Maurice) — Африкын ирвелнӹштӹ Инди океаништӹ ошмаоты кугижӓнӹш дӓ Маскарен ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. 2014-шӹ ин тӹштӹ 1 261 208 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 2,040 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Порт-Луи.
Родригес ошмаоты.
Родригес ошмаоты (англла Rodrigues Island, французла Île Rodrigues) — Африкын ирвелнӹштӹ Инди океаништӹ Маврикий дӓ Маскарен ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 108 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 41 669 эдем ӹлен.
Реюньон.
Реюньон (французла Île Rodrigues) — Мадагаскарын ирвелнӹштӹ Инди океаништӹ Маскарен ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ дӓ Францин тангыж шайылныш регионжы. Территорижӹ 2,511 км². 203-шы ин тӹштӹ 840 974 эдем ӹлен.
Сейшелвлӓ.
Сейшелвлӓ тенгеок Сейшел ошмаотывлӓ (французла Seychelles, англла Seychelles, сейш. Sesel; официал лӹмжӹ — Сейшел Республика République des Seychelles, Republic of Seychelles, Repiblik Sesel) — Африкын ирвелнӹштӹ Мадагаскарын йыдпелнӹштӹ Инди океаништӹ ошмаоты кугижӓнӹш. Территорижӹ 459 км². 2012-шы ин тӹштӹ 92 000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Виктори.
Ошмаотывлӓжӹ.
Анжалаш: Сейшел ошмаотывлӓ
Сейшел ошмаотывлӓ.
Сейшел ошмаотывлӓ — Инди океаништӹ Сейшелвлӓ кугижӓнӹшӹн ошмаотывлӓжӹ. Цилӓжӹ 155 ошмаоты дӓ атолл улы. Территорижӹ 459 км².
Мадагаскар симсӹ кӓдӹ.
Мадагаскар симсӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 25–28 см якте шоэш.
Комор симсӹ кӓдӹ.
Комор симсӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Комор дӓ Сейшел ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Сейшел симсӹ кӓдӹ.
Сейшел симсӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Сейшел (Праслен, Маэ, Фелисите дӓ Силуэт) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 25 см якте шоэш.
Маврикий симсӹ кӓдӹ.
Маврикий симсӹ кӓдӹ (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Маврикий ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 30 см якте шоэш.
Родригес симсӹ кӓдӹ.
Родригес симсӹ кӓдӹ (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Родригес ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Дюси.
Дюси (англла Ducie Island) — ӹлӹдӹмӹ Питкэрн ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 3.9 км².
Оэно.
Оэно (англла Oeno Island) — ӹлӹдӹмӹ Питкэрн ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 20 км².
Океани.
Океани (англла Oceania) — Ази континентӹн кечӹвӓл-ирвелнӹштӹ дӓ Шӹпӓн океанын вадывелнӹштӹ ошмаотывлӓ дӓ Мӱлӓндӹн географи дон геополитика регионжы. Территорижӹ 8,525,989 км². 2010-шы ин тӹштӹ 36 659 000 эдем ӹлен.
Океани регионын 3-4 лӹвӓл регионжы улы: тӹнг регионвлӓ (Меланези, Микронези дӓ Полинези) дон южгынам Австралази.
Полинези.
Полинези (англла Polynesia) — Шӹпӓн океанын вадывелнӹштӹ изи ошмаотывлӓ дӓ Океани регионын лӹвӓл регионжы. Территорижӹ 2700 км².
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «πολύς» (шукы) дон «νῆσος» (ошмаоты) шамаквлӓ гӹц лин.
Австралази.
Австралази (англла Australasia) — Шӹпӓн океанын кечӹвӓл-вадывелнӹштӹ ошмаотывлӓ дӓ Океани регионын лӹвӓл регионжы.
Шӹпӓн океан.
Шӹпӓн океан () — Мӱлӓндӹн сек кого океанжы. Шӹпӓн океан сирӹштӹ Америка, Ази дӓ Австрали континентвлӓ вӓрлӓнӓт. Кымдецшӹ 165.25 миллион км².
Инди океан.
Инди океан — Мӱлӓндӹн сек кого кымшы океанжы. Инди океан сирӹштӹ Африка, Ази дӓ Австрали континентвлӓ вӓрлӓнӓт. Кымдецшӹ 76,17 миллион км².
Атланти океан.
Атланти океан (англла Atlantic Ocean) — Мӱлӓндӹн сек кого кокшы океанжы. Атланти океан сирӹштӹ Европа, Африка дӓ Америка континентвлӓ вӓрлӓнӓт. Кымдецшӹ 91,6 миллион км².
Океан.
Океан (англла ocean) — континентвлӓ лошты вӓрлӓнӹшӹ Мӱлӓндӹн сек кого вӹд объектжы. Океанвлӓ тангыж гӹц когорак улы. Кӹзӹт цилӓжӹ вӹзӹт океан пӓлӹ. Мӱлӓндӹ вӹлнӹ сек кого океанеш Шӹпӓн океан шотлалтеш.
Континент.
Континент — океанвлӓ лошты вӓрлӓнӹшӹ Мӱлӓндӹн сек кого мӱлӓндӹ объектжы. Кӹзӹт цилӓжӹ 3-7 континент пӓлӹ. Мӱлӓндӹ вӹлнӹ сек кого континентеш Ази шотлалтеш.
Мӱлӓндӹ (планета).
Мӱлӓндӹ () — Кечӹ системын кымшы планетыжы. Кымдецшӹ цилӓжӹ 510 072 000 км²; вӹддӹмӹ кукшы вӓр 148 940 000 км², вӹдӓн вӓр 361 132 000 км².
Мӱлӓндӹ (кукшы вӓр).
Мӱлӓндӹ планетын вӹддӹмӹ кукшы мӱлӓндӹвлӓжӹ (ыжар дон сар) дӓ вӹдӓн вӓрвлӓжӹ (симсӹ)
Мӱлӓндӹ — Мӱлӓндӹн кукшы вӓржӹ, шӹренжок континент дон ошмаотывлӓжӹ. Кымдецшӹ 148 940 000 км².
Кӹрӓн кӹцкӹ кӓдӹвлӓ.
Кӹрӓн кӹцкӹ кӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ кӹрӓн кӹцкӹ кӓдӹ улы.
Ыжар кӓдӹвлӓ.
Ыжар кӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 29 тӹрлӹ ыжар кӓдӹ улы.
Ыжар кӓдӹвлӓн сек изижӹн (изи ыжар кӓдӹ) кытышты 22 см, сек когожын (кого ыжар кӓдӹ) кытышты 35 см якте лин кердеш.
Аметист кӹрӓн кӹцкӹ кӓдӹ.
Аметист кӹрӓн кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 27 см якте шоэш.
Минданао кӹрӓн кӹцкӹ кӓдӹ.
Минданао кӹрӓн кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Минданао дӓ Басилан ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Тави-Тави кӹрӓн кӹцкӹ кӓдӹ.
Тави-Тави кӹрӓн кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Сулу (Тави-Тави дӓ Санга-Санга) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 26 см якте шоэш.
Ош пӹлӹшӓн кӹрӓн кӹцкӹ кӓдӹ.
Ош пӹлӹшӓн кӹрӓн кӹцкӹ кӓдӹ
Ош пӹлӹшӓн кӹрӓн кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 25 см якте шоэш.
Малакка пел ошмаоты.
Малакка пел ошмаоты (малай. Tanah Melayu, тай. แหลมมลายู) тенгеок Малай пел ошмаоты (малай. Semenanjung Tanah Melayu, тай. คาบสมุทรมลายู) — кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ кого пел ошмаоты. Территорижӹ 190 000 км².
Кӹрӓн вуян ыжар кӓдӹ.
Кӹрӓн вуян ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 27 см якте шоэш.
Изи ыжар кӓдӹ.
Изи ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ, Малакка, Суматра дӓ Борнео ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 22 см якте шоэш.
Тукан.
Тукан йишвлӓ () — шиштӹ ганьывлӓн йыхыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӹцкӹ качшы кого нерӓн кеквлӓ. Цилӓжӹ 46 тӹрлӹ тукан улы.
Туканвлӓн сек изижӹн ("Pteroglossus inscriptus") кытышты 29 см, нелӹцшӹ 130 г; сек когожын ("Ramphastos toco") кытышты 63 см, нелӹцшӹ 680 г якте лин кердеш.
Тылан Мӱлӓндӹ (ошмаоты).
Тылан Мӱлӓндӹ тенгеок Исла-Гранде (исп. Isla Grande de Tierra del Fuego) — Атланти океанӹштӹ Чили дон Аргентина кугижӓнӹшвлӓн ошмаотыжы дӓ Тылан Мӱлӓндӹ ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 47 992 км². Тӹштӹ 133 902 эдем ӹлен.
Тылан кыткы.
Тылан кыткывлӓ () — кыткывлӓн йыхыш пырышы Америкышты дӓ Европышты ӹлӹшӹ вӓшлиӓлтшӹ кыткывлӓ. Цилӓжӹ 200 тӹрлӹ тылан кыткы улы.
Тылан кӓзӓля.
Тылан кӓзӓля () — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты, Колумби дӓ Венесуэла дон Тринидад ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ кӓзӓля. Кытшы 9,5 см, нелӹцшӹ 12 г якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 3 ыжарикӓ ош мыны якте лин кердеш.
Тылан барбус.
Тылан барбус () — карпвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Кытшы 6–8 см лин кердеш, шӹренжок 14 см якте веле.
Суматра барбус.
Суматра барбус () — карпвлӓн йыхыш пырышы Малакка пел ошмаоты, Суматра дӓ Борнео ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Кытшы 7–10 см лин кердеш, шӹренжок 13 см якте веле.
Шим барбус.
Шим барбус () — карпвлӓн йыхыш пырышы Шри-Ланкышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Кытшы 6–8 см лин кердеш.
Шӧртньӹ кол.
Шӧртньӹ кол () — карпвлӓн йыхыш пырышы ирвел Азиштӹ ӹлӹшӹ яратымы аквариум карас.
Шӧртньӹ карас.
Шӧртньӹ карас () — карпвлӓн йыхыш пырышы Европышты ӹлӹшӹ карас. Кытшы 15 см, нелӹцшӹ 1.5 кг якте шоэш.
Ши карас.
Ши карас () — карпвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ дӓ Европышты ӹлӹшӹ карас. Кытшы 10–35 см, нелӹцшӹ 2 кг якте шоэш.
Карас.
Карасвлӓ () — карпвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ дӓ Европышты ӹлӹшӹ колвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ карас улы.
Япони карас.
Япони карас () — карпвлӓн йыхыш пырышы Япоништӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ карас.
Хольмберг, Хенрик Йохан.
Хенрик Йохан Хольмберг (финнлӓ дон шведлӓ "Henrik Johan Holmberg", немӹцлӓ "Heinrich Johann Holmberg"; 3-шы январь 1818-шӹ и, Кӧӧкари – 23-шӹ декабрь 1864-шӹ и, Уусимаа) — финн натуралист, геолог (минералог) дӓ алютик дон тлингит дӓ вес Аляскын культурывлӓн этнографжы, Аваук пуштмын ("руш промышленниквлӓн алютиквлӓм пуштмыжы") пӹтӓришӹ рекордержӹ.
Ошалгы-якшар шӱӓн ыжар кӓдӹ.
Ошалгы-якшар шӱӓн ыжар кӓдӹн ареалжы
Ошалгы-якшар шӱӓн ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ, Мьянма, Таиланд, Сингапур, Вьетнам, Малайзи, Индонези дӓ Филиппинвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 30 см якте шоэш.
Корнан пачан ыжар кӓдӹ.
Корнан пачан ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Инди субконтинент дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 25,5–30 см, якте шоэш.
Шри-Ланка ыжар кӓдӹ.
Шри-Ланка ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Шри-Ланкышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Пармы.
Пармы йишвлӓ (; алыкмарла "пормо") — кок шылдыран шӹнгӓвлӓн группыш пырышы кого шӹнгӓвлӓ. Цилӓжӹ 4 500 тӹрлӹ пармы улы.
Ломыж пармы.
Ломыж пармы тенгеок ломыжвармы (; алыкмарла "ломыжпормо") — кок шылдыран шӹнгӓвлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ пармы. Кытшы 13.5–15 мм лин кердеш.
Кого пармы.
Кого пармы (; алыкмарла "кугу пормо") — кок шылдыран шӹнгӓвлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ пармы. Кытшы 10–24 мм лин кердеш.
Имни пармы.
Имни пармы (; алыкмарла "имне пормо") — кок шылдыран шӹнгӓвлӓн группыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ пармы.
Луды лепкӓн ыжар кӓдӹ.
Луды лепкӓн ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индиштӹ Вадывел Гатвлӓ кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Андаман ыжар кӓдӹ.
Андаман ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индиштӹ Андаман ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Ломыж вуян ыжар кӓдӹ.
Ломыж вуян ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Китай, Мьянма, Таиланд, Лаос дӓ Вьетнамышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Филиппин ыжар кӓдӹ.
Филиппин ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Буру ыжар кӓдӹ.
Буру ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ кечӹвӓлвел Малуку ошмаотывлӓштӹ (Буру) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Пӹжӓшӹштӹ 2 ош мыны якте лин кердеш.
Кӹжгӹ нерӓн ыжар кӓдӹ.
Кӹжгӹ нерӓн ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Инди субконтинент дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 26 см якте шоэш.
Лыды пачан ыжар кӓдӹ.
Лыды пачан ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Галапагос ошмаотывлӓ.
Галапагос ошмаотывлӓ (исп. "Islas Galápagos"; официал лӹмжӹ "Archipiélago de Colón") — Шӹпӓн ошмаотын ирвелнӹштӹ Эквадор кугижӓнӹшӹн ошмаотывлӓжӹ. Кымдецшӹ 8010 км². 2010-шы ин тӹштӹ 25 124 эдем ӹлен.
Исабела (ошмаоты).
Исабела ошмаоты (исп. "Isla Isabela") — Галапагос ошмаотывлӓ гӹц сек когожы. Кымдецшӹ 4588,12 км². 2010-шы ин тӹштӹ 2200 эдем ӹлен.
Санта-Крус (Галапагос ошмаотывлӓ).
Санта-Крус ошмаоты (исп. "Isla Santa Cruz") — Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 985,55 км². 2010-шы ин тӹштӹ 12 000 эдем ӹлен.
Сан-Сальвадор (Галапагос ошмаотывлӓ).
Сан-Сальвадор ошмаоты (исп. "Isla San Salvador/Santiago") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 584,65 км².
Фернандина.
Фернандина ошмаоты (исп. "Isla Fernandina") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 642,48 км².
Сан-Кристобаль (Галапагос ошмаотывлӓ).
Сан-Кристобаль ошмаоты (исп. "Isla San Cristóbal") — Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 730 км². 2010-шы ин тӹштӹ 8400 эдем ӹлен.
Флореана.
Флореана ошмаоты тенгеок Санта-Мари (исп. "Isla Floreana/Santa María") — Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 640 км².
Марчена (ошмаоты).
Марчена ошмаоты (исп. "Isla Marchena") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 129,96 км².
Эспаньола (Галапагос ошмаотывлӓ).
Эспаньола ошмаоты (исп. "Isla Española") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 60,48 км².
Пинта (ошмаоты).
Пинта ошмаоты (исп. "Isla Pinta") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 59,40 км².
Бальтра.
Бальтра ошмаоты (исп. "Isla Baltra") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 27 км².
Санта-Фе (ошмаоты).
Санта-Фе ошмаоты (исп. "Isla Santa Fe") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 24,13 км².
Пинсон.
Пинсон ошмаоты (исп. "Isla Pinzón") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 18,15 км².
Геновеса.
Геновеса ошмаоты (исп. "Isla Genovesa") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 14,10 км².
Рабида.
Рабида ошмаоты (исп. "Isla Rábida") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 4,99 км².
Сеймур-Норте.
Сеймур-Норте ошмаоты (исп. "Isla Seymour Norte") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1,9 км².
Вольф (Галапагос ошмаотывлӓ).
Вольф ошмаоты (исп. "Isla Wolf") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1,34 км².
Тортуга (Галапагос ошмаотывлӓ).
Тортуга ошмаоты (исп. "Isla Tortuga") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1,29 км².
Бартоломе (ошмаоты).
Бартоломе ошмаоты (исп. "Isla Bartolomé") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1,24 км².
Дарвин (ошмаоты).
Дарвин ошмаоты (исп. "Isla Darwin") — ӹлӹдӹмӹ Галапагос ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1,06 км².
Сумба ыжар кӓдӹ.
Сумба ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Сумба ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Талауд.
Талауд ошмаотывлӓ (индон. Kepulauan Talaud) — Индонезиштӹ ошмаотывлӓ. Кымдецшӹ 1025,76км². 2010-шы ин тӹштӹ 83 434 эдем ӹлен.
Сангихе.
Сангихе ошмаотывлӓ тенгеок Сангир ошмаотывлӓ (индон. Kepulauan Sangir, Kepulauan Sangihe) — Индонезиштӹ Сулавеси тангыжын ирвелнӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ ошмаотывлӓ. Кымдецшӹ 1056 км². 2010-шы ин тӹштӹ 189 676 эдем ӹлен.
Бангай.
Бангай ошмаотывлӓ (индон. Kepulauan Banggai) — Индонезиштӹ ошмаотывлӓ. Кымдецшӹ 3165 км². 2010-шы ин тӹштӹ 171 685 эдем ӹлен.
Муна ошмаоты.
Муна ошмаоты (индон. Pulau Muna) — Индонезиштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 2889 км². 2010-шы ин тӹштӹ 268 140 эдем ӹлен.
Бутон ошмаоты.
Бутон ошмаоты (индон. Pulau Buton) — Индонезиштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 4408 км². 2010-шы ин тӹштӹ 447 408 эдем ӹлен.
Кабаена.
Кабаена ошмаоты (индон. Pulau Kabaena) — Индонезиштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 873 км². 2010-шы ин тӹштӹ 26 535 эдем ӹлен.
Вавонии.
Вавонии ошмаоты (индон. Pulau Wawonii) — Индонезиштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 715 км². 2010-шы ин тӹштӹ 28 944 эдем ӹлен.
Мадура.
Мадура ошмаоты (индон. Pulau Madura) — Индонезиштӹ Кого Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 5,025.2 км². 2010-шы ин тӹштӹ 3 622 763 эдем ӹлен.
Алор.
Алор ошмаоты (индон. Pulau Alor) — Индонезиштӹ Изи Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1839 км². 2010-шы ин тӹштӹ 145 299 эдем ӹлен.
Сулавеси пӹцӓлгӹ кӓдӹ.
Сулавеси пӹцӓлгӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Сулавеси ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кого кӓдӹ. Кытшы 47 см якте шоэш.
Флорес ыжар кӓдӹ.
Флорес ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Изи Зонда (Ломбок, Сумбава, Флорес, Солор, Ломблен, Пантар дӓ Алор) ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Адонара.
Адонара ошмаоты (индон. Pulau Adonara) — Индонезиштӹ Солор ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 497 км².
Пантар.
Пантар ошмаоты (индон. Pulau Pantar) — Индонезиштӹ Алор ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 686,52 км². 2010-шы ин тӹштӹ 39 896 эдем ӹлен.
Солор ошмаотывлӓ.
Солор ошмаотывлӓ (индон. Kepulauan Solor) — Индонезиштӹ Изи Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1.226 км². 2010-шы ин тӹштӹ 106 312 эдем ӹлен.
Солор.
Солор ошмаоты (индон. Pulau Solor) — Индонезиштӹ Солор ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 222 км². 2010-шы ин тӹштӹ 27 058 эдем ӹлен.
Лембата.
Лембата тенгеок Ломблен (индон. Pulau Lembata, Pulau Lomblen) — Индонезиштӹ Солор ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1269,7 км².
Алор ошмаотывлӓ.
Алор ошмаотывлӓ (индон. Kepulauan Alor) — Индонезиштӹ Изи Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 2916 км². 2010-шы ин тӹштӹ 190 026 эдем ӹлен.
Буая.
Буая (индон. Pulau Buaya) — Индонезиштӹ Алор ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. 2010-шы ин тӹштӹ 1171 эдем ӹлен.
Пура ошмаоты.
Кепа (индон. Pulau Pura) — Индонезиштӹ Алор ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 27,53 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1945 эдем ӹлен.
Комодо.
Комодо ошмаоты (индон. Pulau Komodo) — Индонезиштӹ Изи Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 390 км². 2000-шы ин тӹштӹ 2000 эдем ӹлен.
Райджуа.
Райджуа ошмаоты (индон. Pulau Raijua) — Индонезиштӹ Изи Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 36 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 6000 эдем ӹлен.
Тимор попугай кӓдӹ.
Тимор попугай кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ дӓ Ирвел Тиморышты, Тимор, Атауро, Семау дӓ Роти ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 28 см якте шоэш.
Роти ошмаоты.
Роти ошмаоты (индон. Kepulauan Rote, Pulau Rote) — Индонезиштӹ Изи Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1226,5 км². 2010-шы ин тӹштӹ 119 711 эдем ӹлен.
Кого ыжар кӓдӹ.
Кого ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Малайзи, Таиланд, Мьянма, Бруней дӓ Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Сарикӓ ялан ыжар кӓдӹ.
Сарикӓ ялан ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 31–33 см, нелӹцшӹ 226–270 г якте шоэш.
Сарикӓ мӹшкӹрӓн ыжар кӓдӹ.
Сарикӓ мӹшкӹрӓн ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты Сахарын кечӹвӓлвелӹшӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 31–32 см якте шоэш.
Мадагаскар ыжар кӓдӹ.
Мадагаскар ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Комор ыжар кӓдӹ.
Комор ыжар кӓдӹ (тенгеок "Treron australis griveaudi") — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Комор ошмаотывлӓштӹ (Мохели) эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Африка ыжар кӓдӹ.
Африка ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты Сахарын кечӹвӓлвелӹшӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 30 см, якте шоэш.
Пемба ыжар кӓдӹ.
Пемба ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Танзаништӹ Пемба ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Пемба ошмаоты.
Пемба ошмаоты (англла Pemba Island, суахилилӓ Kisiwa cha Pemba) — Инди океанышты Танзаништӹ Занзибар ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 984 км². 2012-шы ин тӹштӹ 406 848 эдем ӹлен.
Занзибар ошмаоты.
Занзибар ошмаоты тенгеок Унгуджа (англла Unguja, Zanzibar Island, суахилилӓ Unguja) — Инди океанышты Танзаништӹ Занзибар ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1666 км². 2012-шы ин тӹштӹ 896 721 эдем ӹлен.
Мафи ошмаоты.
Мафи ошмаоты (англла Mafia Island, суахилилӓ Kisiwa cha Mafia) — Инди океанышты Танзаништӹ Занзибар ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 435 км². 2012-шы ин тӹштӹ 46 438 эдем ӹлен.
Занзибар.
Занзибар (англла Unguja, Zanzibar Island, суахилилӓ Unguja) — Инди океанышты Танзанин ошмаотывлӓжӹ. Кымдецшӹ 2654 км². 2012-шы ин тӹштӹ 1 303 569 эдем ӹлен.
Сан-Томе ыжар кӓдӹ.
Сан-Томе ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Сан-Томе да Принсипи ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Вуйжыр пачан ыжар кӓдӹ.
Вуйжыр пачан ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Суматра ыжар кӓдӹ.
Суматра ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Суматра дӓ Ява ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Ош мӹшкӹрӓн ыжар кӓдӹ.
Ош мӹшкӹрӓн ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Ишкӹ пачан ыжар кӓдӹ.
Ишкӹ пачан ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Инди субконтинент дӓ кечӹвӓлвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Япони ыжар кӓдӹ.
Япони ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Тайвань ыжар кӓдӹ.
Тайвань ыжар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Япони, Тайвань дӓ Филиппинвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Аржан кӓдӹвлӓ.
Аржан кӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Никобар, У Каледони дӓ Тонга ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӱжӹ аржан кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ аржан кӓдӹ улы.
Аржан кӓдӹ.
Аржан кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Никобар ошмаотывлӓ гӹц Филиппинвлӓ дӓ У Гвиней ошмаотывлӓ якте вӓшлиӓлтшӹ кого кӓдӹ. Кытшы 40 см якте шоэш. Ӓвӓ аржан кӓдӹвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Кого аржан кӓдӹ.
Кого аржан кӓдӹ (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы У Каледони дӓ Тонга ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Ала аржан кӓдӹ.
Ала аржан кӓдӹ (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Француз Полинези ошмаотывлӓштӹ (Таити) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 32см якте шоэш.
Лачокла кӓдӹвлӓ.
Лачокла кӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Тошты Мӱлӓндӹштӹ (Африка, Ази дӓ Европа) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 36 тӹрлӹ изи тыргӓдӹ улы.
Дронт.
Дронтвлӓ (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Маскарен ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ дронт улы.
Маврикий дронт.
Маврикий дронт тенгеок додо (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Маврикий ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кӱкшӹцшӹ 1 м, нелӹцшӹ 10.6–21.1 кг якте шоэш.
Родригес дронт.
Родригес дронт (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Родригес ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Озыжын кӱкшӹцшӹ 90 см, нелӹцшӹ 28 кг; ӓвӓжӹн кӱкшӹцшӹ 70 см, нелӹцшӹ 17 г якте лин кердеш.
Выльдырцан кӓдӹвлӓ.
Выльдырцан кӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Мексика дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ выльдырцан гань ылшы кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ выльдырцан кӓдӹ улы.
Рок кӓдӹвлӓ.
Рок кӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Мексика, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 12 тӹрлӹ рок кӓдӹ улы.
Той шылдыран кӓдӹвлӓ.
Той шылдыран кӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ той шылдыран кӓдӹ улы. Кытшы 33–35 см, нелӹцшӹ 300 г якте шоэш.
Папуа той шылдыран кӓдӹвлӓ.
Папуа той шылдыран кӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней дӓ У Британи ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ той шылдыран кӓдӹ улы. Кытшы 37–41 см якте шоэш.
Симсӹ вуян рок кӓдӹ.
Симсӹ вуян рок кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Куба ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 31 см, нелӹцшӹ 225 г якте шоэш.
Верагуа рок кӓдӹ.
Верагуа рок кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Коста-Рика гӹц Эквадор якте Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Упшан той шылдыран кӓдӹ.
Упшан той шылдыран кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 31–36 см, нелӹцшӹ 150–250 г якте шоэш.
Упшан кӹцкӹ кӓдӹ.
Упшан кӹцкӹ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кого кӓдӹ. Кытшы 40–46 см якте шоэш.
У Гвиней той шылдыран кӓдӹ.
У Гвиней той шылдыран кӓдӹ
У Гвиней той шылдыран кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 37–41 см якте шоэш.
У Британи той шылдыран кӓдӹ.
У Британи той шылдыран кӓдӹ
У Британи той шылдыран кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Бисмарк ошмаотывлӓштӹ (У Британи) эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 38 см якте шоэш.
У Британи.
У Британи (англла New Britain) — Папуа-У Гвинейиштӹ Бисмарк ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 35144,6 км². 2011-шӹ ин тӹштӹ 500 000 эдем ӹлен.
У Ирланди ошмаоты.
У Ирланди (англла New Ireland) — Папуа-У Гвинейиштӹ Бисмарк ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 7404,5 км². 2002-шы ин тӹштӹ 118 350 эдем ӹлен.
У Ганновер.
У Ганновер тенгеок Лавонгай (англла New Hanover Island, Lavongai) — Папуа-У Гвинейиштӹ Бисмарк ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 957 км². 2002-шы ин тӹштӹ 17 160 эдем ӹлен.
Табар ошмаотывлӓ.
Табар ошмаотывлӓ (англла Tabar Group) — Папуа-У Гвинейиштӹ Бисмарк ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 230 км². 2002-шы ин тӹштӹ 3920 эдем ӹлен.
Лихир ошмаотывлӓ.
Лихир ошмаотывлӓ (англла Lihir Islands) — Папуа-У Гвинейиштӹ Бисмарк ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 205 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 18 000 эдем ӹлен.
Лихир ошмаоты.
Лихир ошмаоты (англла Lihir Island, Niolam Island) — Папуа-У Гвинейиштӹ Лихир ошмаотывлӓ н гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 22 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 18 000 эдем ӹлен.
Манус ошмаоты.
Манус ошмаоты (англла Manus Island) — Папуа-У Гвинейиштӹ Адмиралти ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1940,2 км². 2000-шы ин тӹштӹ 32 713 эдем ӹлен.
Лачокла той шылдыран кӓдӹ.
Лачокла той шылдыран кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 33–35 см якте шоэш.
Тӹшкӓ той шылдыран кӓдӹ.
Тӹшкӓ той шылдыран кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 28 см якте шоэш.
Арлекин той шылдыран кӓдӹ.
Арлекин той шылдыран кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 28 см якте шоэш.
Ӱлдӹк кӓдӹ.
Ӱлдӹк кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Йыдпел Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Кытшы 32–34 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 63–70 см якте шоэш. Нелӹцӹштӹ 303–365 (озыжы), 286–290 (ӓвӓжӹ) г якте лин кердеш.
Кӹрӓн кӓдӹ.
Кӹрӓн кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Покшал Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ, сарикӓ сӹнзӓӓн кӓдӹ. Кытшы 26,5 см, нелӹцшӹ 200–250 г якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц натуралист, ботаник, зоолог дӓ энтомолог Эдуард Александрович Эверсман (Eduard Friedrich Eversmann, 1794 – 1860) лӹмеш пумы.
Тыргӓдӹ.
Тыргӓдӹдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Кытшы 24–29 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 47–55 см, нелӹцшӹ 85–170 г якте шоэш.
Якшар сӹнзӓӓн тыргӓдӹ.
Якшар сӹнзӓӓн тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 30 см якте шоэш.
Сент-Маттиас ошмаотывлӓ.
Сент-Маттиас ошмаотывлӓ (англла St Matthias Islands, Mussau Islands) — Папуа-У Гвинейиштӹ Бисмарк ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ.
Тогиан ошмаотывлӓ.
Тогиан ошмаотывлӓ (индонезилӓ Pulau Togian) — Индонезиштӹ Покшал Сулавеси ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 700 км². 2010-шы ин тӹштӹ 40 000 эдем ӹлен.
Каракелонг.
Каракелонг (индонезилӓ Pulau Karakelong) — Индонезиштӹ Талауд ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 846 км².
Миангас.
Миангас (индонезилӓ Pulau Miangas) — Индонезиштӹ Талауд ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 3,2 км². 2010-шы ин тӹштӹ 797 эдем ӹлен.
Сулавеси тангыж.
Сулавеси тангыж тенгеок Целебес тангыж (индон. Laut Sulawesi, таг. Dagat Selebes) — Шӹпӓн океанын вадывелнӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ изи тангыж. Йыдпелнӹ Филиппинвлӓн Минданао дӓ Сулу ошмаотывлӓ, ирвелнӹ Индонезин Сангихе ошмаотывлӓ, кечӹвӓлвелнӹ Сулавеси, вадывелнӹ Калимантан доно пӹсмӓным кыча. Кымдецшӹ 453 000 км².
Шартял ошмаоты (Австрали).
Шартял ошмаоты (англла Christmas Island) — Инди океанышты вӓрлӓнӹшӹ Австралин ошмаотыжы. Территорижӹ 135 км². 2011-шӹ ин тӹштӹ 2072 эдем ӹлен.
Ыжар шылдыран рок кӓдӹвлӓ.
Ыжар шылдыран рок кӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ ыжар шылдыран рок кӓдӹ улы. Кытшы 24–26 см, нелӹцшӹ 100 г якте шоэш.
Куку тыргӓдӹвлӓ.
Куку тыргӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ дӓ Филиппинвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 11 тӹрлӹ куку тыргӓдӹ улы. Кытшы 27–45 см якте шоэш.
Шӹргӹ тыргӓдӹвлӓ.
Шӹргӹ тыргӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 11 тӹрлӹ ыжар шылдыран рок кӓдӹ улы.
Шӹргӹ тыргӓдӹвлӓн сек изижӹ (той ала шӹргӹ тыргӓдӹ) 20 см, сек когожы (симсӹ вуян шӹргӹ тыргӓдӹ) 25 см якте шот.
Кужы пачан кӓдӹвлӓ.
Кужы пачан кӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ, Папуа-У Гвинейиштӹ дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ кужы пачан кӓдӹ улы. Кытшы 40–50 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц натуралист Каспар Георг Карл Рейнвардт (Kaspar Georg Karl Reinwardt, 1773 – 1854) лӹмеш пумы.
Америка лачокла кӓдӹвлӓ.
Америка лачокла кӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 17 тӹрлӹ Америка лачокла кӓдӹ улы. Кытшы 40–50 см, нелӹцшӹ 100 г якте шоэш.
Ошалгы-якшарикӓ тыргӓдӹвлӓ.
Ошалгы-якшарикӓ тыргӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Мадагаскарышты дӓ Маскарен ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ ошалгы-якшарикӓ тыргӓдӹ улы.
Тыргӓдӹвлӓ.
Тыргӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты, Азиштӹ дӓ Европышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Тыргӓдӹвлӓн туан мулӓндӹжӹ Африка ылеш. Цилӓжӹ 15 тӹрлӹ тыргӓдӹ улы.
Изи тыргӓдӹвлӓ.
Изи тыргӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ изи тыргӓдӹ улы.
Изи тыргӓдӹ.
Изи тыргӓдӹ ("Spilopelia senegalensis senegalensis")
Изи тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 26–28 см, нелӹцшӹ 100–120 г якте шоэш.
Ала тыргӓдӹ.
Ала тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Инди субконтинент дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 27,5 см, нелӹцшӹ 150 г якте шоэш.
Кӹтӹк пачан тыргӓдӹ.
Кӹтӹк пачан тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Инди субконтинентин тропиквлӓштӹ дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 20,5 см якте шоэш.
Кечӹвӓлвел Африка тыргӓдӹ.
Кечӹвӓлвел Африка тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел дӓ кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 25–26.5 см, нелӹцшӹ 92–188 г якте шоэш. Озы тыргӓдӹвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Африка тыргӓдӹ.
Африка тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел дӓ кечӹвӓлвел Африкышты Сахарын кечӹвӓлвелӹшӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 31 см якте шоэш.
Филиппин шӓргӓшӓн тыргӓдӹ.
Филиппин шӓргӓшӓн тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ, Йыдпел Мариана дӓ Гуам ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Кок шӓргӓшӓн тыргӓдӹ.
Кок шӓргӓшӓн тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Ява гӹц Тимор ошмаотывлӓ якте вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 30 см якте шоэш.
Адамава тыргӓдӹ.
Адамава тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Камерун дӓ Нигериштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 28 см якте шоэш.
Шимӓкӓ тыргӓдӹ.
Шимӓкӓ тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты (Малави, Руанда, Бурунди, Конго Демократи Республика, Замби, Кени, Танзани, Уганда, Кечӹвӓлвел Судан, Эритрей, Эфиопи, Сомали) дӓ Азиштӹ (Сауд Арави дӓ Йемен) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Кого тыргӓдӹ.
Кого тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ дӓ Европышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 30–35 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 54–62 см якте шоэш.
Шӓргӓшӓн тыргӓдӹ.
Шӓргӓшӓн тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ дӓ Европышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 32 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 47–55 см, нелӹцшӹ 125–240 г якте шоэш.
Когогӓды.
Когогӓды () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ, Европышты дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 38–43 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 68–77 см якте шоэш.
Азор когогӓды.
Азор когогӓды () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Азор ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Мадейра когогӓды.
Мадейра когогӓды (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Мадейра ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Эфиопи кӓдӹ.
Эфиопи кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Эритрей дӓ Эфиопиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 30–32 см якте шоэш.
Канар кӓдӹ.
Канар кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Канар (Пальма, Тенерифе, Гомера дӓ Иерро) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 35–37 см якте шоэш.
Лӹмжӹм немӹц натуралист Карл Август Болле (Carl August Bolle, 1821– 1909) лӹмеш пумы.
Ош онган кӓдӹ.
Ош онган кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ (Афганистан, Бутан, Китай, Инди, Казахстан, Мьянма, Непал, Пакистан, Россий, Таджикистан дӓ Туркменистан) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 35 см якте шоэш.
Гималай кӓдӹ.
Гималай кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ (Гималай, Пакистан, Инди, Китай) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 38 см якте шоэш.
Мадейра кӓдӹ.
Мадейра кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Мадейра ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 40–45 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 68–74 см якте шоэш.
Мадейра ошмаотывлӓ.
Мадейра ошмаотывлӓ (порт. Arquipélago da Madeira) — Португалин Атланти океанышты Мадейра автономный регионын ошмаотывлӓжӹ. Кымдецшӹ 795 км². 2011-шӹ ин тӹштӹ 267 785 эдем ӹлен.
Мадейра ошмаоты.
Мадейра ошмаоты (порт. Ilha da Madeira) — Португалиштӹ Мадейра ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 740,7 км². 2011-шӹ ин тӹштӹ 262 302 эдем ӹлен.
Мадейра.
Мадейра (порт. Região Autónoma da Madeira) — Португалиштӹ Мадейра ошмаотывлӓштӹ автономный регион. Кымдецшӹ 801 км². 2011-шӹ ин тӹштӹ 267 785 эдем ӹлен.
Кокако.
симсӹ ялаван "Callaeas cinereus cinereus" (кӱшӹл) дӓ нарынзалгы ялаван "Callaeas cinereus wilsoni" (ӱл)
Кокако тенгеок У Зеланди шӹнгӹртӹш () — У Зеланди шӹнгӹртӹшвлӓн йыхыш пырышы У Зеландиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ мырышы кек. Кытшы 38 см, нелӹцшӹ 230 г якте шоэш.
Тико.
Тико () — У Зеланди шӹнгӹртӹшвлӓн йыхыш пырышы У Зеландиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ, нарынзалгы ялаван мырышы кек. Кытшы 25 см, нелӹцшӹ 75 г якте шоэш.
Гуйя.
Гуйя (†) — У Зеланди шӹнгӹртӹшвлӓн йыхыш пырышы У Зеландиштӹ Йыпелвелнӹш ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ, нарынзалгы ялаван мырышы кек. Кытшы 55 см якте шоэш.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ἕτερος» (тӹрлӹ) дон «ἄλοχος» (вӓтӹ) шамаквлӓ гӹц лин.
Нилгири кӓдӹ.
Нилгири кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индиштӹ Вадывел Гатвлӓ дон Нилгири кырыквлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 42 см якте шоэш.
Шим кӓдӹ.
Шим кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Япоништӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 43 см, нелӹцшӹ 150–250 г якте шоэш.
Бонин кӓдӹ.
Бонин кӓдӹ (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Япоништӹ Бонин ошмаотывлӓштӹ (Огасавара) эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 45 см якте шоэш.
Лорд-Хау кӓдӹ.
Лорд-Хау кӓдӹ (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ Лорд-Хау ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ ош логерӓн кӓдӹ.
Ош логерӓн кӓдӹ.
Ош логерӓн кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ, Филиппинвлӓштӹ, Папуа-У Гвинейиштӹ, Соломон, Фиджи, У Каледони дӓ Самоа ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 37–42 см, нелӹцшӹ 270–500 г якте шоэш.
Каламиан ошмаотывлӓ.
Каламиан ошмаотывлӓ (англла Calamian Islands) — Филиппинвлӓштӹ ошмаотывлӓ. Кымдецшӹ 1753 км². 2010-шы ин тӹштӹ 98 022 эдем ӹлен.
Калауит.
Калауит (англла Calauit Island) — Филиппинвлӓштӹ Каламиан ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ.
Корон (Палаван).
Корон (англла Coron Island) — Филиппинвлӓштӹ Каламиан ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 71 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 2500 эдем ӹлен.
Кулион.
Кулион (англла Culion Island) — Филиппинвлӓштӹ Каламиан ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 499.59 км². 2015-шы ин тӹштӹ 20 139 эдем ӹлен.
Алабат.
Алабат (таг. Pulong Alabat, англла Alabat Island) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 192 км². 2010-шы ин тӹштӹ 41 822 эдем ӹлен.
Балабак.
Балабак (таг. Pulong Balabac, англла Balabac Island) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты.
Бантайан.
Бантайан (таг. Pulong Balabac, англла Bantayan Island) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 110.71 км². 2010-шы ин тӹштӹ 136 960 эдем ӹлен.
Билиран.
Билиран (англла Biliran Island) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 555.4 км². 2000-шы ин тӹштӹ 140 274 эдем ӹлен.
Бугсук.
Бугсук (англла Bugsuk Island) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 119 км².
Букас Гранде.
Букас Гранде (англла Bucas Grande) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 124,45 км². 2015-шы ин тӹштӹ 22 314 эдем ӹлен.
Буриас.
Буриас (англла Burias Island) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 417,4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 555 573 эдем ӹлен.
Гимарас.
Гимарас (англла Guimaras Island) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 604.57 км². 2015-шы ин тӹштӹ 174 613 эдем ӹлен.
Думаран.
Думаран (англла Dumaran Island) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 322 км². 2010-шы ин тӹштӹ 19 771 эдем ӹлен.
Камигин.
Камигин (англла Camiguin) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 237.95 км². 2015-шы ин тӹштӹ 88 478 эдем ӹлен.
Хомонхон.
Хомонхон (англла Homonhon Island) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты.
Олутанга.
Олутанга (англла Olutanga Island) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 194.1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 87 078 эдем ӹлен.
Панаон.
Панаон (англла Panaon Island) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты.
Тикао.
Тикао (англла Ticao Island) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 334 км². 2010-шы ин тӹштӹ 555 573 эдем ӹлен.
Самал.
Самал (англла Samal Island) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 301.3 км². 2015-шы ин тӹштӹ 104 123 эдем ӹлен.
Сиаргао.
Сиаргао (англла Siargao Island) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 416,1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 200 000 эдем ӹлен.
Сибуту.
Сибуту (англла Sibutu Island) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 144,4 км². 2015-шы ин тӹштӹ 30 387 эдем ӹлен.
Сибуян.
Сибуян (англла Sibuyan Island) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 445 км². 2015-шӹ ин тӹштӹ 59 274 эдем ӹлен.
Сикихор.
Сикихор (англла Siquijor Island) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 337.49 км². 2015-шы ин тӹштӹ 95 984 эдем ӹлен.
Конго кӓдӹ.
Конго кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы вадывел дӓ покшал Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 36 см якте шоэш.
Шри-Ланка кӓдӹ.
Шри-Ланка кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы вадывел дӓ покшал Шри-Ланкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 36 см якте шоэш.
Ломыж кӓдӹ.
Ломыж кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Инди, Непал, Бутан, Тибет, Мьянма, Таиланд, Лаос дӓ Тайваньышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 30–35 см якте шоэш.
Комор кӓдӹ.
Комор кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Коморвлӓ дӓ Майотта ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 35–40 см якте шоэш.
Лӹмжӹм нидерланди натуралист Франсуа Поллен (François Pollen, 1842 – 1886) лӹмеш пумы.
Андаман кӓдӹ.
Андаман кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индиштӹ Андаман ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 42 см якте шоэш.
Сарикӓ ялан кӓдӹ.
Сарикӓ ялан кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Бисмарк дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 36–38 см, нелӹцшӹ 460 г якте шоэш.
Сомали кӓдӹ.
Сомали кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Сомалиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Сан-Томе кӓдӹ.
Сан-Томе кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Экваториаль Гвиней дӓ кечӹвӓл-ирвел Сан-Томе да Принсипи ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 28 см якте шоэш.
Тонышы кӓдӹ.
Тонышы кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы У дӓ Тошты Мӱлӓндӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ тонышы кӓдӹ. Цилӓжӹ 800 тӹрлӹ тонышы кӓдӹ улы.
Хала кӓдӹ.
Хала кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы У дӓ Тошты Мӱлӓндӹштӹ халавлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ хир тонышы кӓдӹ. Кытшы 31–34 см якте шоэш.
Кӹрӓн калпакан рок кӓдӹ.
Кӹрӓн калпакан рок кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ, Папуа-У Гвинейиштӹ дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 24см якте шоэш.
Изумруд кӓдӹ.
Изумруд кӓдӹн ӓвӓжӹ (шалахайышты) дон озыжы (вургымлашты)
Изумруд кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ дон Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 23–28 см, нелӹцшӹ 80–100 г якте шоэш.
Шартял ошмаоты изумруд кӓдӹ.
Изумруд кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Шартял ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ изумруд кӓдӹ. Кытшы 23–26 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 43–46 см, нелӹцшӹ 80–135 г якте шоэш.
Бугенвиль ошмаоты.
Бугенвиль ошмаоты (англла Bougainville Island) — Папуа-У Гвинейиштӹ Соломон ошмаотывлӓн сек когожы. Территорижӹ 9,318 км². 2000-шы ин тӹштӹ 175 160 эдем ӹлен.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм француз мореплаватель Луи Антуан де Бугенвиль (Louis Antoine comte de Bougainville, 1729 – 1811) лӹмеш пумы.
Соломон ошмаотывлӓ (архипелаг).
Соломон ошмаотывлӓ (англла Solomon Islands) — вадывел Шӹпӓн океанышты Соломон дон Папуа-У Гвиней кугижӓнӹшвлӓн ошмаотывлӓжӹ. Территорижӹ 40,4 тӹжем км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 720 тӹжем эдем ӹлен.
Бука ошмаоты.
Бука ошмаоты (англла Buka Island) — Папуа-У Гвинейиштӹ Соломон ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 682,3 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 50 000 эдем ӹлен.
Шуазёль ошмаоты.
Шуазёль ошмаоты (англла Choiseul Island) — Соломон кугижӓнӹшӹн Соломон ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 2970,7 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 20 000 эдем ӹлен.
Малаита ошмаоты.
Малаита ошмаоты (англла Malaita Island) — Соломон кугижӓнӹшӹн Соломон ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 4307 км². 2006-шӹ ин тӹштӹ 140 000 эдем ӹлен.
Санта-Исабель ошмаоты.
Санта-Исабель ошмаоты (англла Santa Isabel Island) — Соломон кугижӓнӹшӹн Соломон ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 2999 км². 1999-шӹ ин тӹштӹ 20 000 эдем ӹлен.
Нью-Джорджи ошмаоты.
Нью-Джорджи ошмаоты (англла New Georgia Island) — Соломон кугижӓнӹшӹн Соломон ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 5200 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 70 000 эдем ӹлен.
Реннелл ошмаоты.
Реннелл ошмаоты (англла Rennell Island) — Соломон кугижӓнӹшӹн Соломон ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 660,1 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 2032 эдем ӹлен.
Гуадалканал.
Гуадалканал тенгеок Исатабу (англла Guadalcanal) — Соломон кугижӓнӹшӹн Соломон ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 5352,9 км². 1999-шӹ ин тӹштӹ 109 382 эдем ӹлен.
Туамоту.
Туамоту ошмаотывлӓ (французла Îles Tuamotu, Archipel des Tuamotu) — Франци Полинезиштӹ ошмаотывлӓ. Кымдецшӹ 850 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 15 510 эдем ӹлен.
Ошалгы-якшарикӓ тыргӓдӹ.
Ошалгы-якшарикӓ тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Маврикий ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 36–38 см, нелӹцшӹ 320–350 г якте шоэш.
Мадагаскар тыргӓдӹ.
Мадагаскар тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Мадагаскарышты, Коморвлӓ дӓ Сейшелвлӓ ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 36–38 см, нелӹцшӹ 320–350 г якте шоэш.
Маврикий тыргӓдӹ.
Маврикий тыргӓдӹ (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Маврикий ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Реюньон кӓдӹ.
Реюньон кӓдӹ (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Реюньон ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Родригес кӓдӹ.
Родригес кӓдӹ (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Родригес ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Кого кужы пачан кӓдӹ.
Кого кужы пачан кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 47–53 см, нелӹцшӹ 210–305 г якте шоэш.
Ала кужы пачан кӓдӹ.
Ала кужы пачан кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Бисмарк ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Упшан кужы пачан кӓдӹ.
Упшан кужы пачан кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Соломон ошмаотывлӓштӹ (Бугенвиль гӹц Сан-Кристобаль якте) эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 40см якте шоэш.
Гималайвлӓ.
Гималайвлӓ тенгеок Гималай кырыквлӓ (санскр. हिमालय himālayaḥ, хинди हिमालय, непал. हिमालय, кит. 喜馬拉雅山脈) — Азиштӹ вӓрлӓнӹшӹ Мӱлӓндӹн сек кого кырыквлӓжӹ. Гималайвлӓ Инди, Непал, Китай (Тибет), Пакистан, Бутан территоривлӓштӹ лишнӹш кырыквлӓ. Кӱкшӹцшӹ 8848 м, кымдецшӹ 1 089 133 км².
Еврази.
Еврази — Атланти, Инди дӓ Шӹпӓн океанвлӓ лошты вӓрлӓнӹшӹ Мӱлӓндӹн сек кого континентжӹ. Кымдецшӹ 54 759 000 км². Европа пел континентӹн кымдецшӹ 10 180 000 км², Ази пел континентӹн кымдецшӹ 43 820 000 км². 2010-шы ин тӹштӹ 4,947 млрд эдем ӹлен.
Европа.
Европа — Евразин вадывелнӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ континент. Кымдецшӹ 10 180 000 км², 2013-шы ин тӹштӹ 742 452 000 эдем ӹлен.
Корнан пачан куку тыргӓдӹ.
Корнан пачан куку тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 37–40 см якте шоэш.
Франци Полинези.
Франци Полинези (франц. Polynésie française, таит. Pōrīnetia Farāni) — Полинезиштӹ Францин тангыж шайылныш ошмаотывлӓжӹ. Территорижӹ 4,167 км². 2012-шы ин тӹштӹ 268 270 эдем ӹлен.
Маркиз ошмаотывлӓ.
Маркиз ошмаотывлӓ (французла Îles Marquises) — Франци Полинезиштӹ ошмаотывлӓ. Кымдецшӹ 1,049.3 км². 2012-шы ин тӹштӹ 9 264 эдем ӹлен.
Нуку-Хива.
Нуку-Хива (французла Nuku Hiva) — Маркиз ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 387 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 2660 эдем ӹлен.
Уа-Пу.
Уа-Пу (французла Ua Pou) — Маркиз ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 105 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 2157 эдем ӹлен.
Уа-Хука.
Уа-Хука (французла Ua Huka) — Маркиз ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 83,4 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 571 эдем ӹлен.
Тахуата.
Тахуата (французла Tahuata) — Маркиз ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 69 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 671 эдем ӹлен.
Фату-Хива.
Фату-Хива (французла Fatu Hiva) — Маркиз ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 84 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 587 эдем ӹлен.
Хива-Оа.
Хива-Оа (французла Hiva Oa) — Маркиз ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 316 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 1986 эдем ӹлен.
Моту-Ити (Маркиз ошмаотывлӓ).
Моту-Ити (французла Motu Iti) — ӹлӹдӹмӹ Маркиз ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 0,2 км².
Моту-Оа.
Моту-Оа (французла Motu Oa) — ӹлӹдӹмӹ Маркиз ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 0,3 км².
Моту-Оне (Маркиз ошмаотывлӓ).
Моту-Оне (французла Motu One) — ӹлӹдӹмӹ Маркиз ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1 км².
Хатуту.
Хатуту (французла Hatutu, Hatutaʻa) — ӹлӹдӹмӹ Маркиз ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 6,4 км².
Эиао.
Эиао (французла Eiao) — ӹлӹдӹмӹ Маркиз ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 43,8 км².
Моту-Нао.
Моту-Нао (французла Motu Nao) — ӹлӹдӹмӹ Маркиз ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 0,01 км².
Мохо-Тани.
Мохо-Тани (французла Moho Tani) — ӹлӹдӹмӹ Маркиз ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 15 км².
Терихи.
Терихи (французла Terihi) — ӹлӹдӹмӹ Маркиз ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 0,15 км².
Фату-Хуку.
Фату-Хуку (французла Fatu Huku) — ӹлӹдӹмӹ Маркиз ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1 км².
Марокау.
Марокау (французла Marokau) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 14,7 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 99 эдем ӹлен.
Равахере.
Равахере (французла Ravahere) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 7 км².
Напука.
Напука (французла Napuka) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 8 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 271 эдем ӹлен.
Пука-Пука.
Пука-Пука (французла Puka Puka) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 4 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 271 эдем ӹлен.
Йыдпел Тепото.
Йыдпел Тепото (французла Tepoto Nord) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 2 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 44 эдем ӹлен.
Макатеа ошмаоты.
Макатеа (французла Makatea) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 24 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 61 эдем ӹлен.
Херехеретуэ.
Херехеретуэ (французла Hereheretue) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 4 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 58 эдем ӹлен.
Маркиз куку тыргӓдӹ.
Маркиз куку тыргӓдӹ (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Маркиз ошмаотывлӓштӹ (Уа-Хука) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Хуахине куку тыргӓдӹ.
Хуахине куку тыргӓдӹ (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Француз Полинезиштӹ (Хуахине) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Ануанураро.
Ануанураро (французла Anuanuraro) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 2,2 км².
Ануанурунга.
Ануанурунга (французла Marokau) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 7 км².
Нукутепипи.
Нукутепипи (французла Nukutepipi) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 5,6 км².
Акиаки.
Акиаки (французла Akiaki) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1,3 км².
Ваираатеа.
Ваираатеа (французла Vairaatea) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 3 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 66 эдем ӹлен.
Ванавана.
Ванавана (французла Vanavana) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 2 км².
Вахитахи.
Вахитахи (французла Vahitahi) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 2,5 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 83 эдем ӹлен.
Муруроа.
Муруроа (французла Moruroa) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 15 км².
Нукутаваке.
Нукутаваке (французла Nukutavake) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 4 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 170 эдем ӹлен.
Пинаки.
Пинаки (французла Moruroa) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1,3 км².
Пукаруа.
Пукаруа (французла Pukarua) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 7 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 207 эдем ӹлен.
Реао.
Реао (французла Reao) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 9 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 360 эдем ӹлен.
Татакото.
Татакото (французла Tatakoto) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 7 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 227 эдем ӹлен.
Тематанги.
Тематанги (французла Tematangi) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 7,7 км².
Туреиа.
Туреиа (французла Tureia) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 8 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 311 эдем ӹлен.
Факахина.
Факахина (французла Fakahina) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 8 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 131 эдем ӹлен.
Фангатау.
Фангатау (французла Fangatau) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 6 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 121 эдем ӹлен.
Фангатауфа.
Фангатауфа (французла Fangataufa) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 5 км².
Аману.
Аману (французла Amanu) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 9,6 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 163 эдем ӹлен.
Хао.
Хао (французла Hao) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 47 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 1121 эдем ӹлен.
Ахунуи.
Ахунуи (французла Ahunui) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 5,7 км².
Мануханги.
Мануханги (французла Manuhangi) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1 км².
Ненгоненго.
Ненгоненго (французла Nengonengo) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 9 км².
Параоа.
Параоа (французла Paraoa) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 4 км².
Рекарека.
Рекарека (французла Rekareka) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1,6 км².
Тауэре.
Тауэре (французла Tauere) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 2 км².
Ахе.
Ахе (французла Ahe) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 12 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 561 эдем ӹлен.
Манихи.
Манихи (французла Manihi) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 13 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 818 эдем ӹлен.
Такапото.
Такапото (французла Takapoto) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 15 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 472 эдем ӹлен.
Такароа.
Такароа (французла Takaroa) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 20 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 1105 эдем ӹлен.
Тикеи.
Тикеи (французла Tikei) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 4 км².
Апатаки.
Апатаки (французла Apataki) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 20 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 350 эдем ӹлен.
Арутуа.
Арутуа (французла Arutua) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 15 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 680 эдем ӹлен.
Каукура.
Каукура (французла Kaukura) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 11 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 542 эдем ӹлен.
Матаива.
Матаива (французла Mataiva) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 16 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 204 эдем ӹлен.
Ниау.
Ниау (французла Niau) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 20 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 226 эдем ӹлен.
Рангироа.
Рангироа (французла Rangiroa) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 79 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 2438 эдем ӹлен.
Тикехау.
Тикехау (французла Tikehau) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 20 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 507 эдем ӹлен.
Тоау.
Тоау (французла Toau) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 12 км².
Факарава.
Факарава (французла Fakarava) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 16 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 855 эдем ӹлен.
Анаа.
Анаа (французла Anaa) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 38 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 461 эдем ӹлен.
Аратика.
Аратика (французла Aratica) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 8,3 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 160 эдем ӹлен.
Катиу.
Катиу (французла Katiu) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 27 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 285 эдем ӹлен.
Кауэхи.
Кауэхи (французла Kauehi) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 15 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 552 эдем ӹлен.
Макемо.
Макемо (французла Makemo) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 56 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 738 эдем ӹлен.
Марутео.
Марутео тенгеок Марутеа Норд (французла Marutea Nord) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 2,7 км².
Мотутунга.
Мотутунга (французла Motutunga) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1,38 км².
Нихиру.
Нихиру (французла Nihiru) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 6,7 км².
Рарака.
Рарака (французла Raraka) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 7,2 км².
Рароиа.
Рароиа (французла Raroia) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 19,5 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 303 эдем ӹлен.
Таэнга.
Таэнга (французла Taenga) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 20 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 96 эдем ӹлен.
Фааите.
Фааите (французла Faaite) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 9 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 366 эдем ӹлен.
Хикуэру.
Хикуэру (французла Hikueru) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 8 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 169 эдем ӹлен.
Кечӹвӓлвел Тепото.
Кечӹвӓлвел Тепото тенгеок Тепото Суд (французла Tepoto Sud) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 0,6 км².
Марутеа.
Марутеа тенгеок Марутеа Суд (французла Marutea Sud) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 14 км². 2012-шы ин тӹштӹ 178 эдем ӹлен.
Матуреивавао.
Матуреивавао (французла Matureivavao) — Шӹпӓн океанышты ӹлӹдӹмӹ Гамбье ошмаотывлӓ дон Актеон ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 2,5 км².
Таиаро.
Таиаро (французла Taiaro) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 6 км².
Такуме.
Такуме (французла Takume) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 5 км².
Таханеа.
Таханеа (французла Tahanea) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 7,70 км².
Туанаке.
Туанаке (французла Tuanake) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 6 км².
Хараики.
Хараики (французла Haraiki) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 4 км².
Хити.
Хити (французла Hiti) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 3 км².
Реитору.
Реитору (французла Reitoru) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1,39 км².
Текокота.
Текокота (французла Tekokota) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 0,9 км².
Моране.
Моране (французла Morane) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 2 км².
Мария ошмаоты (Туамоту).
Мария (французла Maria) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 3 км².
Гамбье ошмаотывлӓ.
Гамбье ошмаотывлӓ (французла Îles Gambier, Archipel des Gambier) — Франци Полинезиштӹ ошмаотывлӓ. Кымдецшӹ 31 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 1337 эдем ӹлен.
Тубуаи.
Тубуаи ошмаотывлӓ (французла Îles Australes, Îles Tubuai) — Франци Полинезиштӹ ошмаотывлӓ. Кымдецшӹ 148 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 6310 эдем ӹлен.
Актеон ошмаотывлӓ.
Актеон ошмаотывлӓ (французла Groupe Actéon) — Француз Полинезиштӹ Гамбье ошмаотывлӓн ӹлӹдӹмӹ ошмаотывлӓжӹ. Кымдецшӹ 10,5 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 6310 эдем ӹлен.
Ваханга.
Ваханга (французла Vahanga) — Шӹпӓн океанышты ӹлӹдӹмӹ Гамбье ошмаотывлӓ дон Актеон ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 3,8 км².
Тенараро.
Тенараро (французла Tenararo) — Шӹпӓн океанышты ӹлӹдӹмӹ Гамбье ошмаотывлӓ дон Актеон ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 2 км².
Тенарунга.
Тенарунга (французла Tenarunga) — Шӹпӓн океанышты ӹлӹдӹмӹ Гамбье ошмаотывлӓ дон Актеон ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 2,2 км².
Акамару.
Акамару (французла Akamaru) — Шӹпӓн океанышты Гамбье ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 2,1 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 11 эдем ӹлен.
Агакауитаи.
Агакауитаи (французла Agakauitai) — Шӹпӓн океанышты ӹлӹдӹмӹ Гамбье ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 0,7 км².
Аукена.
Аукена (французла Aukena) — Шӹпӓн океанышты Гамбье ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1,35 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 31 эдем ӹлен.
Камака (ошмаоты).
Камака (ошмаоты) (французла Kamaka) — Шӹпӓн океанышты Гамбье ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 0,5 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 4 эдем ӹлен.
Макароа.
Макароа (французла Makaroa) — Шӹпӓн океанышты ӹлӹдӹмӹ Гамбье ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 0,2 км².
Мангарева.
Мангарева (французла Mangareva) — Шӹпӓн океанышты Гамбье ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 15,4 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 872 эдем ӹлен.
Мануи.
Мануи (французла Manui) — Шӹпӓн океанышты ӹлӹдӹмӹ Гамбье ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 0,1 км².
Тараваи.
Тараваи (французла Taravai) — Шӹпӓн океанышты Гамбье ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 5,7 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 3 эдем ӹлен.
Темоэ.
Темоэ (французла Temoe) — Шӹпӓн океанышты ӹлӹдӹмӹ Гамбье ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 2,1 км².
Тотегегие.
Тотегегие (французла Totegegie) — Шӹпӓн океанышты ӹлӹдӹмӹ Гамбье ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 2,1 км².
Мария ошмаотывлӓ (Тубуаи).
Мария (французла Îles Maria) — Шӹпӓн океанышты ӹлӹдӹмӹ Тубуаи ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1,3 км².
Раиваваэ.
Раиваваэ (французла Raivavae) — Шӹпӓн океанышты Тубуаи ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 16 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 905 эдем ӹлен.
Риматара.
Риматара (французла Rimatara) — Шӹпӓн океанышты Тубуаи ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 8,6 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 785 эдем ӹлен.
Руруту.
Руруту (французла Rurutu) — Шӹпӓн океанышты Тубуаи ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 32,75 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 2088 эдем ӹлен.
Тубуаи ошмаоты.
Тубуаи (французла Tubuai) — Шӹпӓн океанышты Тубуаи ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 45 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 2050 эдем ӹлен.
Маротири.
Маротири (французла Marotiri, îlots de Bass) — Шӹпӓн океанышты ӹлӹдӹмӹ Тубуаи ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 0,04 км².
Рапа-Ити.
Рапа-Ити (французла Rapa Iti) — Шӹпӓн океанышты Тубуаи ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 40 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 482 эдем ӹлен.
Ротума.
Ротума (фиджилӓ, англла Rotuma) — Шӹпӓн океанышты Фиджи ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 43 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 2002 эдем ӹлен.
Ошалгы-якшар онган куку тыргӓдӹ.
Ошалгы-якшар онган куку тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ, Папуа-У Гвинейиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытышты 35–37 (У Гвиней лӹвӓл йишвлӓ) 40–43 (Австрали лӹвӓл йишвлӓ) см якте шоэш.
Индонези куку тыргӓдӹ.
Индонези куку тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 35 см якте шоэш.
Сӧрӓн куку тыргӓдӹ.
Сӧрӓн куку тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ, Соломон дӓ Вануату ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 30 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм шотланди натуралист (Archibald Mackinlay, 1850–1924) лӹмеш пумы.
Микрокоэӓн камака.
Микрокоэӓн камака — качкышым пӹсӹн ӹрӹктӹмӹ электроприбор(шӹренжок 2450 МГц).
Андаман куку тыргӓдӹ.
Андаман куку тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Андаман дӓ Никобар ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 30 см якте шоэш.
Филиппин куку тыргӓдӹ.
Филиппин куку тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ дӓ Тайваньышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Изи куку тыргӓдӹ.
Изи куку тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ дӓ Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Шим нерӓн куку тыргӓдӹ.
Шим нерӓн куку тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Папуа-У Гвинейиштӹ Бисмарк ошмаотывлӓ дӓ Д'Антркасто ошмаотывлӓ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Кого куку тыргӓдӹ.
Кого куку тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ дӓ Ирвел Тиморышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Шим нерӓн шӹргӹ тыргӓдӹ.
Шим нерӓн шӹргӹ тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Сенегал гӹц Эритрей якте вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 20 см, нелӹцшӹ 51–78 г якте шоэш.
Вурс ала шӹргӹ тыргӓдӹ.
Вурс ала шӹргӹ тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты Сахарын кечӹвӓлвелӹшӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 22 см, нелӹцшӹ 53–74 г якте шоэш.
Симсӹ вуян шӹргӹ тыргӓдӹ.
Симсӹ вуян шӹргӹ тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы вадывел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 25 см, нелӹцшӹ 90–135 г якте шоэш.
Той ала шӹргӹ тыргӓдӹ.
Той ала шӹргӹ тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел дӓ кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 20 см, нелӹцшӹ 50–71 г якте шоэш.
Ош онган шӹргӹ тыргӓдӹ.
Ош онган шӹргӹ тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты Сахарын кечӹвӓлвелӹшӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 23 см, нелӹцшӹ 50–85 г якте шоэш.
Корнан тыргӓдӹвлӓ.
Корнан тыргӓдӹвлӓ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ дӓ Австралазиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ изи корнан тыргӓдӹ улы.
Той шӱӓн корнан тыргӓдӹ.
Той шӱӓн корнан тыргӓдӹвлӓн ареалжы
Той шӱӓн корнан тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 28–31 см, нелӹцшӹ 110–140 г якте шоэш.
Корнан тыргӓдӹ.
Корнан тыргӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 20–23 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 24–26 см, нелӹцшӹ 50–60 г якте шоэш.
Корнан пачан кӓдӹ.
Корнан пачан кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 33–40 см, нелӹцшӹ 225–515 г якте шоэш.
Чили кӓдӹ.
Чили кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Аргентина, Чили дӓ Фолкленд ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 30–40 см якте шоэш.
Корнан пачан Ямайка кӓдӹ.
Корнан пачан Ямайка кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Ямайкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 40 см якте шоэш.
Ош калпакан кӓдӹ.
Ош калпакан кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Антил ошмаотывлӓ дон Флорида гӹц Панама якте Йыдпел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Кытшы 29–35 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 48–59 см, нелӹцшӹ 150–301 г якте шоэш.
Якшар шӱӓн кӓдӹ.
Якшар шӱӓн кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Антил ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 41 см якте шоэш.
Сӱмӓн кӓдӹ.
Сӱмӓн кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 36 см, нелӹцшӹ 290 г якте шоэш.
Шим пачан кӓдӹ.
Шим пачан кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Аргентина, Боливи, Бразили, Парагвай дӓ Уругвай) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 37,5 см якте шоэш.
Цӓрӓ сӹнзӓӓн кӓдӹ.
Цӓрӓ сӹнзӓӓн кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Венесуэла, Колумби дӓ Нидерланд Антил ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 33 см якте шоэш.
Ала шылдыран кӓдӹ.
Ала шылдыран кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 32–33 см якте шоэш.
Сӧрӓн кӓдӹ.
Сӧрӓн кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 32–33 см якте шоэш.
Якшар нерӓн кӓдӹ.
Якшар нерӓн кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 30–37 см, нелӹцшӹ 230–425 г якте шоэш.
Перу кӓдӹ.
Перу кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Перу дӓ Эквадорышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 34 см якте шоэш.
Антил кӓдӹ.
Антил кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Кого Антил ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 38 см якте шоэш.
Гвиана.
Гвиана (,) — Кечӹвӓлвел Америкышты регион.
Вӹдвулны цӹреӓн кӓдӹ.
Вӹдвулны цӹреӓн кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 33–34 см, нелӹцшӹ 170–230 г якте шоэш.
Цевер кӓдӹ.
Цевер кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 28 см, нелӹцшӹ 170 г якте шоэш.
Кӹтӹк нерӓн кӓдӹ.
Кӹтӹк нерӓн кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Мексика гӹц якте Колумбиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 26.5 см, нелӹцшӹ 150 г якте шоэш.
Шимӓкӓ кӓдӹ.
Шимӓкӓ кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Колумбиштӹ дӓ Эквадорышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 24–27 см якте шоэш.
Луды вуян рок кӓдӹ.
Луды вуян рок кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Куба ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 27 см якте шоэш.
Йӹлгӹжикӓ рок кӓдӹ.
Йӹлгӹжикӓ рок кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Багамвлӓ, Куба, Хувентуд, Гаити дӓ кечӹвӓл-вадывел Пуэрто-Рико ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 27–31 см якте шоэш.
Ошалгы-якшар шӹргӓн рок кӓдӹ.
Ошалгы-якшар шӹргӓн рок кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 28–32 см, нелӹцшӹ 305 г якте шоэш.
Ош лепкӓн рок кӓдӹ.
Ош лепкӓн рок кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Гаити ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Пальгата шӹргӓн рок кӓдӹ.
Пальгата шӹргӓн рок кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Колумби, Венесуэла, Тринидад дӓ Тобагышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Якшар рок кӓдӹ.
Якшар рок кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 19–28 см якте шоэш.
Ала рок кӓдӹ.
Ала рок кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Антил ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 28 см якте шоэш.
Кымда упшан рок кӓдӹ.
Кымда упшан рок кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Ямайкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 30 см якте шоэш.
Пуэрто-Рико рок кӓдӹ.
Пуэрто-Рико рок кӓдӹ (†) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Пуэрто-Рикышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Ош шӹргӓн выльдырцан кӓдӹ.
Ош шӹргӓн выльдырцан кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Мексика (Сан-Луис-Потоси) гӹц йыд-вадывел Никарагуа якте вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Якшарикӓ тупан выльдырцан кӓдӹ.
Якшарикӓ тупан выльдырцан кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Коста-Рика гӹц ирвел Панама якте вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Панама выльдырцан кӓдӹ.
Панама выльдырцан кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Панама дӓ Колумбиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Коста-Рика выльдырцан кӓдӹ.
Коста-Рика выльдырцан кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Коста-Рика гӹц вадывел Панама якте вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 28 см, нелӹцшӹ 320 г якте шоэш.
Тустла выльдырцан кӓдӹ.
Тустла выльдырцан кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Мексикышты (Тустла кырыквлӓ, Веракрус) эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Чирики выльдырцан кӓдӹ.
Чирики выльдырцан кӓдӹ () — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Коста-Рика гӹц вадывел Панама якте вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 28–30 см, нелӹцшӹ 295 г якте шоэш.
Цӹвӹ ганьывлӓ.
Цӹвӹ ганьывлӓ тенгеок цӹвӹвлӓ гань ылшывлӓ () — цӹвӹ дон комбывлӓ (Galloanserae) йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 250 тӹрлӹ цӹвӹвлӓ гань ылшы кек (цӹвӹ, ирмызы, выльдырцан дӓ вес кеквлӓ) улы.
Классификацижӹ.
├─ Sylviornithidae † — Силвиорнисвлӓ
└─ Phasianidae — Фазан йишвлӓ
├─ Perdicinae — Мызывлӓ (Ирмызы)
├─ Tetraoninae — Кӹдӹр йишвлӓ
Цӹвӹ дон комбывлӓ.
Цӹвӹ дон комбывлӓ () — Neognathae йыхыш пырышы кеквлӓ.
Классификацижӹ.
├─ Anseriformes — Комбы ганьывлӓ
└─ Galliformes — Цӹвӹ ганьывлӓ
Трогон ганьывлӓ.
Трогон ганьывлӓ дон трогон йишвлӓ (дон Trogonidae) — Cavitaves йыхыш пырышы Америкышты, Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 39 тӹрлӹ кӓдӹ улы.
Трогонвлӓн сек изижӹн ("Harpactes duvaucelii") кытышты 23 см, нелӹцшӹ 40 г; сек когожын ("Pharomachrus mocinno") кытышты 40 см, нелӹцшӹ 210 г якте шот.
Вӹдвӓрӓ Шӹдӹр.
Вӹдвӓрӓ Шӹдӹр () — шӹдӹрвлӓ гӹц иктӹжӹ. Сек яргатажы нӹнӹ логӹц Ригель, Бетельгейзе дӓ Беллатрикс ылыт.
Шакте Шӹдӹр.
Шакте Шӹдӹр () — шӹдӹрвлӓ гӹц иктӹжӹ. Сек яргатажы нӹнӹ логӹц Альциона, Атлас, Электра, Майя, Меропа, Тайгета, Плейона дӓ Целено ылыт.
Брама шӹнгӹртӹш.
Брама шӹнгӹртӹш () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ (Инди, Шри-Ланка, Непал, Пакистан, Афганистан дӓ Бангладеш) вӓшлиӓлтшӹ шӹнгӹртӹш. Кытшы 19–20 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 9.9–11.5 см, нелӹцшӹ 40–54 г якте шоэш.
Камбоджа шӹнгӹртӹш.
Камбоджа шӹнгӹртӹш () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы Индокитайышты (Мьянма, Таиланд, Камбоджа, Вьетнам дӓ Лаос) вӓшлиӓлтшӹ майна. Кытшы 21–24 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 112–122 см якте шоэш.
Якшар нерӓн шӹнгӹртӹш.
Якшар нерӓн шӹнгӹртӹш () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы Китай, Гонконг, Япони, Кечӹвӓлвел Корей, Филиппинвлӓ, Тайвань дӓ Вьетнамышты вӓшлиӓлтшӹ шӹнгӹртӹш. Кытшы 21–24 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 118 см якте шоэш.
Лачокла шӹнгӹртӹш.
Лачокла шӹнгӹртӹш () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы Евразиштӹ, Африкышты, Австралиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӹнгӹртӹш. Кытшы 18,7–21,2 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 38,7 см, нелӹцшӹ 75 г якте шоэш.
Ала шӹнгӹртӹш.
Ала шӹнгӹртӹш () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ Gracupica. Кытшы 21–24 см якте шоэш.
Ошалгы-якшар шӹнгӹртӹш.
Ошалгы-якшар шӹнгӹртӹш () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ дӓ Европышты вӓшлиӓлтшӹ монотипан шӹнгӹртӹш. Кытшы 19–22 см, нелӹцшӹ 59–89 г якте шоэш.
Франци Гвиана.
Франци Гвиана (франц. Guyane Française, La Guyane) — Кечӹвӓлвел Америкын Атланти океан сирӹштӹш Гвиана регионышты Францин тангыж шайылныш департаментжӹ. Территорижӹ 91 тӹжем км²; вӹддӹмӹ кукшы вӓр 89 150 км², вӹдӓн вӓр 1850 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 250 377 эдем ӹлен.
Гваделупа.
Гваделупа (франц. Guadeloupe) — Йыдпел Америкын Кариб тангыжышты Францин тангыж шайылныш регионжы дӓ департаментжӹ. Территорижӹ 1628,43 км². 2012-шы ин тӹштӹ 403 314 эдем ӹлен.
Мартиника.
Мартиника (франц. Martinique) — Йыдпел Америкын Кариб тангыжышты Изи Антил ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ дӓ Францин тангыж шайылныш регионжы дӓ департаментжӹ. Территорижӹ 1128 км². 2012-шы ин тӹштӹ 388 364 эдем ӹлен.
Шим шылдыран йора.
Шим шылдыран йора тенгеок лачокла йора () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы Инди пел ошмаоты дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йора. Кытшы 12–15 см, нелӹцшӹ 59–89 г якте шоэш.
Император пингвинвлӓ.
Кого пингвинвлӓ () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Антарктидышты дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ пингвинвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ кого пингвин улы. Кытышты 90–122 см, нелӹцшӹ 16–37 кг якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «απτηνο-» (шылдырдымы) дон «δυτης» (ныряльщик) шамаквлӓ гӹц лин.
Антарктида пингвинвлӓ.
Антарктида пингвинвлӓ () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Антарктидышты вӓшлиӓлтшӹ пингвинвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ Антарктида пингвин улы.
Упшан пингвинвлӓ.
Упшан пингвинвлӓ () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Субантарктикышты вӓшлиӓлтшӹ пингвинвлӓ. Цилӓжӹ 8-9 тӹрлӹ упшан пингвин улы.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ευ» (яжо) дон «δύπτης» (ныряльщик) шамаквлӓ гӹц лин.
Изи пингвинвлӓ.
Изи пингвинвлӓ () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ дӓ У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвинвлӓ. Цилӓжӹ 1-2 тӹрлӹ изи пингвин улы.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «eu» (яжо) дон «dyptula» (изи ныряльщик) шамаквлӓ гӹц лин.
Кого ялан пингвинвлӓ.
Кого ялан пингвинвлӓ () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Кечӹвӓлвелнӹш ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ пингвинвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ кого ялан пингвин улы.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «mega» (кого) дон «dyptes» (ныряльщик) шамаквлӓ гӹц лин.
Сӹнзӓлыкан пингвинвлӓ.
Сӹнзӓлыкан пингвинвлӓ () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Африка дӓ Кечӹвӓлвел Америка сирӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвинвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ сӹнзӓлыкан пингвин улы.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «sphēniskos» (изи шылдыр) шамак гӹц лин.
Император пингвин.
Император пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Антарктидышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кого пингвин. Кытшы 110–130 см, нелӹцшӹ 22.7–45.4 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Кугижӓ пингвин.
Кугижӓ пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Субантарктика, Тылан Мӱлӓндӹ дӓ Фолкленд ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого пингвин. Кытшы 70–100 см, нелӹцшӹ 11–16 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Ридген пингвин.
Ридген пингвин (†) — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого плиоцен пингвин. Кытшы 90–100 см якте шоэш.
Кӹжгӹ нерӓн пингвин.
Кӹжгӹ нерӓн пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Кечӹвӓлвелнӹш (Фьордленд) дон Стьюарт (Ракиура) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 60 см, нелӹцшӹ 2–5.95 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «παχυ-» (кӹжгӹ) дон «ρύγχος» (нер) шамаквлӓ гӹц лин.
Кого пингвин.
Кого пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Кечӹвӓлвелнӹш Тини-Хеке ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 50–70 см, нелӹцшӹ 2.5–4 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Кого упшан пингвин.
Кого пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Баунти дӓ Антипод ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 50–70 см, нелӹцшӹ 2.5–6 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм британи зоолог Филип Латли Склейтер (Philip Lutley Sclater, 1829 – 1913) лӹмеш пумы.
Упшан пингвин.
Упшан пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел Шӹпӓн дӓ Инди океанвлӓштӹш Субантарктика ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 45–58 см, нелӹцшӹ 2–3.4 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Ирвел упшан пингвин.
Ирвел упшан пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел Шӹпӓн дӓ Инди океанвлӓштӹш Субантарктика ошмаотывлӓштӹ (Принс-Эдуард, Крозе, Кергелен, Херд, Маккуори, Кэмпбелл, Окленд дӓ Антипод) вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 60–65 см, нелӹцшӹ 3,35 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Йыдпел упшан пингвин.
Йыдпел упшан пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Атланти океаныштыш Тристан-да-Кунья дӓ Гоф ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин.
Шлегел пингвин.
Шлегел пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Маккуори ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 65–76 см, нелӹцшӹ 3–8 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц орнитолог Герман Шлегель (Hermann Schlegel, 1804 – 1884) лӹмеш пумы.
Шӧртньӹ ӱпӓн пингвин.
Шӧртньӹ ӱпӓн пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Субантарктика гӹц Антарктида якте вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 70 см, нелӹцшӹ 5.5 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Чатем пингвин.
Чатем пингвин (†) — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Чатем ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин.
Изи пингвин.
Изи пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел Австралиштӹ, Тасмани дӓ У Зеландиштӹ Чатем ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 30–33 см, нелӹцшӹ 1.5 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Ош шылдыран пингвин.
Ош шылдыран пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Кечӹвӓлвелнӹш (Банкс пел ошмаоты) дон Мотунау ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 30 см, нелӹцшӹ 1.5 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Сарикӓ сӹнзӓӓн пингвин.
Сарикӓ сӹнзӓӓн пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Кечӹвӓлвелнӹш, архипелага Кэмпбелл, Кэмпбелл, Баунти, Антипод дӓ Маккуори ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ пингвин.
Кытшы 62–79 см, нелӹцшӹ 5.5–8 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. Сарикӓ сӹнзӓӓн пингвинвлӓ 20 и нӓрӹ ӹлӓт.
Уаитаха пингвин.
Уаитаха пингвин (†) — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Кечӹвӓлвелнӹш ошмаотышты уаитаха маоривлӓн мӱлӓндӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин.
Адели пингвин.
Адели пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Антарктидышты (Аделин Мӱлӓндӹжӹ) эндемик вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 46–71 см, нелӹцшӹ 3.6–6 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Антарктида пингвин.
Антарктида пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Антарктидышты дӓ вес (Кечӹвӓлвел Георги дон Кечӹвӓлвел Сандвич ошмаотывлӓ, Десепшен, Кечӹвӓлвел Оркней ошмаотывлӓ, Кечӹвӓлвел Шетланд ошмаотывлӓ, Буве ошмаоты дӓ Баллени) ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 68 см, нелӹцшӹ 3–6 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Папуа пингвин.
Папуа пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Антарктидышты дӓ вес ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 51–90 см, нелӹцшӹ 4.9–8.5 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Тайри пингвин.
Тайри пингвин (†) — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Кечӹвӓлвелнӹш ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ плиоцен пингвин.
Сӹнзӓлыкан пингвин.
Сӹнзӓлыкан пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел дӓ кечӹвӓл-вадывел Африка сирӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 60–70 см, нелӹцшӹ 2.2–3.5 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Галапагос пингвин.
Галапагос пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Галапагос сирӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 49 см, нелӹцшӹ 2.5 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Гумбольдт пингвин.
Гумбольдт пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Чили дӓ Перу сирӹштӹ (течение Гумбольдта) вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 56–70 см, нелӹцшӹ 3.6–5.9 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Магеллан пингвин.
Магеллан пингвин () — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Аргентина, Чили дӓ Фолкленд ошмаотывлӓ сирӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 61–76 см, нелӹцшӹ 2.7–6.5 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц натуралист Фернан Магеллан (Fernão de Magalhães, 1480 – 1521) лӹмеш пумы.
Альбатрос.
Альбатрос йишвлӓ () — Буревестник ганьывлӓ йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого тангыж кеквлӓ. Цилӓжӹ 21 тӹрлӹ альбатрос улы.
Кырык туканвлӓ.
Кырык туканвлӓ тенгеок андигена туканвлӓ () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты Анд кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ туканвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ кырык тукан улы.
Кырык туканвлӓн сек изижӹн ("Andigena hypoglauca") кытышты 43–48 см сек когожын ("Andigena nigrirostris") кытышты 46–50 см якте лин кердеш.
Туканет.
Туканетвлӓ () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Мексика, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи туканвлӓ. Цилӓжӹ 15 тӹрлӹ туканет улы. Кытышты 30–44 см лин кердеш.
Арасари.
Арасаривлӓ () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Неотропика регионышты (Мексика, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты) вӓшлиӓлтшӹ туканвлӓ. Цилӓжӹ 14 тӹрлӹ арасари улы.
Лачокла туканвлӓ.
Лачокла туканвлӓ () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Мексика, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты Неотропика регионышты вӓшлиӓлтшӹ туканвлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ туканет улы. Кытышты 42–61 см лин кердеш.
Селенидера.
Селенидера туканвлӓ () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ туканвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ селенидера улы. Кытышты 30-35 см лин кердеш.
Шим вуян андигена.
Шим вуян андигена () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Боливи дӓ Перу Анд кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 45–48 см якте шоэш.
Симсӓкӓ андигена.
Симсӓкӓ андигена () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Колумби, Эквадор дӓ Перу Анд кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 46–48 см, нелӹцшӹ 244-370 г якте шоэш.
Шим нерӓн андигена.
Симсӓкӓ андигена () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Венесуэла, Колумби, Эквадор дӓ Перу Анд кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 46–50 см якте шоэш.
Луды нерӓн туканет.
Луды нерӓн туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Боливи дӓ Перу кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 38–43 см, нелӹцшӹ 173–257 г якте шоэш.
Дерби туканет.
Дерби туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Колумби дӓ Боливи Анд кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 36–42 см, нелӹцшӹ 173–257 г якте шоэш.
Тепуи туканет.
Тепуи туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Гвиана кырыквлӓштӹ (тепуи) вӓшлиӓлтшӹ тукан.
Якшар пачан туканет.
Якшар пачан туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Эквадор, Колумби дӓ Венесуэла Анд кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 35 см, нелӹцшӹ 141–232 г якте шоэш.
Сарикӓ сӹнзӓхалан туканет.
Сарикӓ сӹнзӓхалан туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы йыдпелвел Перу Анд кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 37–44 см, нелӹцшӹ 250–278 г якте шоэш.
Изумруд туканет.
Изумруд туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Мексика, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 30–35 см, нелӹцшӹ 118–230 г якте шоэш.
Тошты 17 лӹвӓл йишвлӓ кӹзӹт вес 8–9 йиш.
Ваглер туканет.
Ваглер туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Мексикышты Кечӹвӓлвел Сьерра-Мадре (Герреро дӓ кечӹвӓл-вадывел Оахака) кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ изумруд туканет.
Симсӹ логерӓн туканет.
Симсӹ логерӓн туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Панама дӓ Коста-Рикышты вӓшлиӓлтшӹ изумруд туканет.
Фиолетовый логерӓн туканет.
Фиолетовый логерӓн туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел Панама (Дарьен) дӓ Колумбиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изумруд туканет.
Санта-Марта туканет.
Санта-Марта туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы йыд-ирвел Колумбиштӹ Санта-Марта кырыквлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ изумруд туканет.
Луды логерӓн туканет.
Луды логерӓн туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Колумбиштӹ вадывел дӓ покшал Анд кырыквлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ изумруд туканет.
Анд туканет.
Анд туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел, покшал дӓ вадывел Анд кырыквлӓштӹ (Колумби, ирвел Эквадор дӓ вадывел Венесуэла) вӓшлиӓлтшӹ изумруд туканет.
Шим логерӓн туканет.
Шим логерӓн туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Анд кырыквлӓштӹ (Перу, Эквадор, Боливи дӓ Бразили) вӓшлиӓлтшӹ изумруд туканет.
Симсӹ шӹргӓн туканет.
Симсӹ шӹргӓн туканет () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Венесуэла дӓ Колумби кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 35 см, нелӹцшӹ 150–200 г якте шоэш.
Шӧртньӹ онган арасари.
Шӧртньӹ онган арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Бразили гӹц йыд-ирвел Аргентина дӓ ирвел Парагвай якте вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 35–40 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 130 см, нелӹцшӹ 156–174 г якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм француз натуралист Луи Антуан Франсуа Байон (Louis Antoine François Baillon, 1778 – 1855) лӹмеш пумы.
Шим логерӓн арасари.
Шим логерӓн арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Бразили, Суринам, Гайана, Франци Гвиана дӓ Венесуэлышты вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 35–45 см, нелӹцшӹ 177-309 г якте шоэш.
Сирӹшӹ арасари.
Сирӹшӹ арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Бразили, Колумби, Боливи, Эквадор дӓ Перушты вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 29 см, нелӹцшӹ 130 г якте шоэш.
Корнан нерӓн арасари.
Корнан нерӓн арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Колумби дӓ Эквадорышты вӓшлиӓлтшӹ тукан.
Шӱӓшӓн арасари.
Шӱӓшӓн арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Мексика гӹц Перу якте вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 39–41 см, нелӹцшӹ 190-275 г якте шоэш.
Тылан нерӓн арасари.
Тылан нерӓн арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы вадывел Коста-Рика дӓ вадывел Панамышты (Чирики) вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 43 см, нелӹцшӹ 250 г якте шоэш.
Шукы корнан арасари.
Шукы корнан арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы вадывел йыд-ирвел Колумби гӹц кечӹвӓлвел Венесуэла, йыд-ирвел Перу дӓ Бразили (йыд-вадывел Амазон низменность) якте вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 43–45 см, нелӹцшӹ 215–302 г якте шоэш.
Эквадор провинцивлӓ.
Эквадорышты 24 провинци (provincia) улы.
Валгыды нерӓн арасари.
Валгыды нерӓн арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы вадывел Эквадор (вадывел Эсмеральдас гӹц Эль-Оро якте) гӹц йыд-вадывел Перу (ирвел Тумбес) якте вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 40,5–43 см якте шоэш.
Кӹрӓн пӹлӹшӓн арасари.
Кӹрӓн пӹлӹшӓн арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 43–46 см, нелӹцшӹ 230–310 г якте шоэш.
Ыжарикӓ арасари.
Ыжарикӓ арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Гвиана) вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 30–40 см, нелӹцшӹ 110–160 г якте шоэш.
Неотропика.
Неотропика () — Мӱлӓндӹн биогеографи регионвлӓн гӹц иктӹжӹ.
Неарктика.
Неарктика () — Мӱлӓндӹн биогеографи регионвлӓн гӹц иктӹжӹ.
Палеарктика.
Палеарктика () — Мӱлӓндӹн биогеографи регионвлӓн гӹц иктӹжӹ.
Голарктика.
Голарктика () — Мӱлӓндӹн биогеографи регионвлӓн гӹц иктӹжӹ.
Афротропика.
Афротропика () — Мӱлӓндӹн биогеографи регионвлӓн гӹц иктӹжӹ.
Индомалай.
Индомалай () — Мӱлӓндӹн биогеографи регионвлӓн гӹц иктӹжӹ.
Индошӹпӓнокеани.
Индошӹпӓнокеани () — Мӱлӓндӹн биогеографи регионвлӓн гӹц иктӹжӹ.
Якшар логерӓн арасари.
Якшар логерӓн арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 36–40 см якте шоэш.
Кок корнан арасари.
Кок корнан арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Амазонка) вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 38–45 см, нелӹцшӹ 112-171 г якте шоэш.
Кӹрӓн нерӓн арасари.
Кӹрӓн нерӓн арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вадывел Бразили Амазонка гӹц йыд-покшал Боливи якте вӓшлиӓлтшӹ тукан.
Кыйыр арасари.
Кыйыр арасари () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты йыдпелвел Боливи гӹц вадывел Бразили Амазонка якте вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 40–45 см, нелӹцшӹ 190–280 г якте шоэш.
Гвиана селенидера.
Гвиана селенидера () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Гвиана регионшты дӓ Бразилиштӹ вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 25 см, нелӹцшӹ 110-165 г якте шоэш.
Наттерер селенидера.
Наттерер селенидера () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел Колумби дӓ кечӹвӓлвел Венесуэла гӹц йыд-вадывел Бразили якте вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 35 см, нелӹцшӹ 148–165г якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм австри натуралист дӓ зоолог Иоганн Наттерер (Johann Baptist Natterer, 1787 – 1843) лӹмеш пумы.
Шӧртньӹ шӱӓн селенидера.
Шӧртньӹ шӱӓн селенидера () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 30.5–35 см, нелӹцшӹ 129–200 г якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц натуралист Каспар Георг Карл Рейнвардт (Kaspar Georg Karl Reinwardt, 1773 – 1854) лӹмеш пумы.
Гульд селенидера.
Гульд селенидера () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы покшал дӓ ирвел Бразили Амазонка гӹц ирвел Боливи дӓ Мату-Гросу якте вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 32–34 см, нелӹцшӹ 131–209 г якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм британи орнитолог дӓ анималист Джон Гульд (John Gould, 1804 – 1881) лӹмеш пумы.
Ала нерӓн селенидера.
Ала нерӓн селенидера () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Бразили гӹц ирвел Парагвай дӓ йыд-ирвел Аргентина якте вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 35 см, нелӹцшӹ 140–200 г якте шоэш.
Сарикӓ пӹлӹшӓн селенидера.
Сарикӓ пӹлӹшӓн селенидера () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Гондурас гӹц nordvästligaste Эквадор (Эсмеральдас) якте вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 35–40 см, нелӹцшӹ 200–270 г якте шоэш.
Шанавӹл тукан.
Шанавӹл тукан () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Мексика, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шанавӹл цӹреӓн тукан. Кытшы 45–50 см, нелӹцшӹ 362–550 г якте шоэш.
Чоко тукан.
Чоко тукан () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы вадывел Колумби гӹц кечӹвӓл-вадывел Эквадор якте (Тумбес-Чоко-Магдалена биотӹрлештӓрӓш шымымаш) вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 48–55 см, нелӹцшӹ 365–482 г якте шоэш.
Кого тукан.
Кого тукан () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 56–62 см, нелӹцшӹ 500–695 г якте шоэш.
Якшар онган тукан.
Якшар онган тукан () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы sydöstra Бразили гӹц ирвел Парагвай дӓ йыд-ирвел Аргентина якте вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 40–46 см, нелӹцшӹ 265–400 г якте шоэш.
Зоологвлӓн спискӹштӹ.
Зоологвлӓн спискӹштӹ — таксон сирӹшӹ зоологвлӓн спискӹштӹ.
Абафи, Лайош.
Лайош Абафи (,; туан лӹмжӹ Людвиг Айгнер, "Ludwig Aigner"; 11-шӹ февраль, 1840-шӹ и – 19-шӹ июнь 1909-шӹ и) — мадьяр библиотекарь, редактор дӓ таксон сирӹшӹ энтомолог.
Бокор, Элемер.
Элемер Бокор (,; 19-шӹ январь, 1887-шӹ и, Шаторальяуйхей – 1-шӹ сентябрь, 1928-шӹ и, Будапешт) — мадьяр таксон сирӹшӹ энтомолог.
Фривальдский, Имре.
Имре (Эммерих) Фривальдский (фон Фривальд) (,; 6-шы февраль, 1799-шӹ и, Bacskó – 19-шӹ октябрь, 1870-шы и, Jobbágyi) — мадьяр ботаник дӓ таксон сирӹшӹ энтомолог.
Орнитологи.
Орнитологи () — зоологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Кеквлӓм шӹмлӹшӹ зоологи.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ὄρνιθος» (кекӹн) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.
Зоологи.
Зоологи () — биологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Йӓнвлӓм шӹмлӹшӹ биологи.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ζῷον» (йӓн) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.
Арахнологи.
Арахнологи () — зоологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Ӓнгӹремшӹ ганьывлӓм (пыйивлӓ агыл) шӹмлӹшӹ зоологи.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ἀράχνη» (ӓнгӹремшӹ) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.
Акарологи.
Акарологи () — зоологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Пыйивлӓм шӹмлӹшӹ зоологи.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ἄκαρι, ἀκαρί» (пыйи) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.
Энтомологи.
Энтомологи () — зоологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Капшангывлӓм шӹмлӹшӹ зоологи.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ἔντομος» (капшангы) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.
Ихтиологи.
Ихтиологи () — зоологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Колвлӓм дон онгылашлудымывлӓм шӹмлӹшӹ зоологи.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ἰχθύς» (кол) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.
Карцинологи.
Карцинологи () — зоологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Рӓк ганьывлӓм шӹмлӹшӹ зоологи.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «καρκίνος» (рӓк) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.
Ботаника.
Ботаника () — биологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Кушкышвлӓм шӹмлӹшӹ биологи.
Канал нерӓн тукан.
Канал нерӓн тукан () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 48 см, нелӹцшӹ 300-430 г якте шоэш.
Кӹрӓн тупан тукан.
Кӹрӓн тупан тукан () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы йыдпелвел Гондурас гӹц вадывел Эквадор якте Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытышты 56 (озыжы), 52 (ӓвӓжӹ) см, нелӹцшӹ 599–746 г якте шоэш.
Сарикӓ логерӓн тукан.
Сарикӓ логерӓн тукан () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 47–61 см, нелӹцшӹ 584–746 г якте шоэш.
Лимон логерӓн тукан.
Лимон логерӓн тукан () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (йыдпелвел Колумби дӓ кечӹвӓл-вадывел Венесуэла) вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 48 см, нелӹцшӹ 360 г якте шоэш.
Ош онган тукан.
Ош онган тукан () — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 50–61 см, нелӹцшӹ 425–830 г якте шоэш.
Лачокла альбатросвлӓ.
Лачокла альбатросвлӓ () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океанышты вӓшлиӓлтшӹ альбатросвлӓ. Цилӓжӹ 6–7 тӹрлӹ лачокла альбатрос улы.
Йыдпелвел Шӹпӓн альбатросвлӓ.
Йыдпелвел Шӹпӓн альбатросвлӓ () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Шӹпӓн океанышты вӓшлиӓлтшӹ альбатросвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ Йыдпелвел Шӹпӓн альбатрос улы.
Колшӹре альбатросвлӓ.
Колшӹре альбатросвлӓ () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океанышты вӓшлиӓлтшӹ альбатросвлӓ. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ колшӹре альбатрос улы.
Шӹкшӓн альбатросвлӓ.
Шӹкшӓн альбатросвлӓ () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Атланти дон Инди океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатросвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ колшӹре альбатрос улы.
Шим тупан шӹкшӓн альбатрос.
Шим тупан шӹкшӓн альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океанышты вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 85 см, нелӹцшӹ 2.1–3.4 г якте шоэш.
Валгыды тупан шӹкшӓн альбатрос.
Валгыды тупан шӹкшӓн альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океанышты вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 79–89 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 183–218 см, нелӹцшӹ 2.5–3.7 кг якте шоэш.
Кечӹвӓлвел кугижӓ альбатрос.
Кечӹвӓлвел кугижӓ альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океаныштыш Кэмпбелл, Эндерби дӓ Окленд ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 112–123 см, нелӹцшӹ 8.5 кг якте шоэш.
Йыдпелвел кугижӓ альбатрос.
Йыдпелвел кугижӓ альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океаныштыш Чатем Таиароа дӓ Кечӹвӓлвелнӹш ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 115 см, нелӹцшӹ 6.2–8.2 кг якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм американ яратышы орнитолог Леонард Катлер Сэнфорд (Leonard Cutler Sanford, 1868 – 1950) лӹмеш пумы.
Антипод альбатрос.
Антипод альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океаныштыш Антипод Кэмпбелл дӓ Окленд ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 110 см якте шоэш.
Гибсон альбатрос.
Гибсон альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океаныштыш Окленд ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос.
Тристан альбатрос.
Тристан альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океаныштыш Тристан-да-Кунья ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 110 см якте шоэш.
Амстердам альбатрос.
Амстердам альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Инди океаныштыш Амстердам ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 107–122 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 280–340 см, нелӹцшӹ 4.8–8 кг якте шоэш.
Ош тупан альбатрос.
Ош тупан альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Шӹпӓн океаныштыш Панафидина (Торисима) дӓ Сенкаку ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 84–94 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 215–230 см, нелӹцшӹ 4.3–8.5 кг якте шоэш.
Галапагос альбатрос.
Галапагос альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Шӹпӓн океаныштыш Галапагос ошмаотывлӓштӹ (Эспаньола) вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 80–90 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 220–250 см, нелӹцшӹ 2.7–4.0 кг якте шоэш.
Шим ялан альбатрос.
Шим ялан альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы йыдпелвел Шӹпӓн океанышты вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 68–74 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 190–220 см, нелӹцшӹ 2.6–4.3 кг якте шоэш.
Шим тупан альбатрос.
Шим тупан альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы йыдпелвел Шӹпӓн океаныштыш Подветренные Гавайские острова ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 81 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 195–203 см, нелӹцшӹ 2.4–4.1 кг якте шоэш.
Шим сӹнзӓхалан альбатрос.
Шим сӹнзӓхалан альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океаныштыш Фолкленд, Чили дӓ Кечӹвӓлвел Георги ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 80–95 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 200–240 см, нелӹцшӹ 2.9–4.7 кг якте шоэш.
Кэмпбелл альбатрос.
Кэмпбелл альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океаныштыш Кэмпбелл ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 88 см, нелӹцшӹ 3.21 кг якте шоэш.
Ош калпакан альбатрос.
Ош калпакан альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Тасмани дӓ Окленд ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 90–99 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 220–256 см, нелӹцшӹ 4.1 кг якте шоэш.
Чатем альбатрос.
Чатем альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Чатем ошмаотывлӓштӹ (Tarakoikoia) эндемик вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 90 см, нелӹцшӹ 3.1–4.7 кг якте шоэш.
Сэльвин альбатрос.
Сэльвин альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океаныштыш У Зеландин Баунти дӓ Вадывел Чаин ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 90 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2.56 см, нелӹцшӹ 3.3–4.9 кг якте шоэш.
Луды вуян альбатрос.
Луды вуян альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океаныштыш Кечӹвӓлвел Георги, Диего-Рамирес, Марион дон Принс-Эдуард, Кергелен, Кэмпбелл дӓ Крозе ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 81 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2.2 м, нелӹцшӹ 2.8–4.4 кг якте шоэш.
Сарикӓ нерӓн альбатрос.
Сарикӓ нерӓн альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Атланти океаныштыш Тристан-да-Кунья, Гоф, Найтингейл дӓ Неприступный ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 76 см, нелӹцшӹ 2,5 кг якте шоэш.
Инди сарикӓ нерӓн альбатрос.
Инди сарикӓ нерӓн альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Инди океаныштыш Амстердам, Принс-Эдуард дӓ Крозе ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 76 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2 м, нелӹцшӹ 2.55 кг якте шоэш.
Буллер альбатрос.
Буллер альбатрос () — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландиштӹ Чатем (Мотухара дон Систерс), Тини-Хеке дӓ Соландер ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 76–81 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 200–213 см, нелӹцшӹ 2,05–3,35 кг якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм У Зеланди натуралист дӓ орнитолог Уолтер Лаури Буллер (Walter Lawry Buller, 1838 – 1906) лӹмеш пумы.
Пеликан.
Пеликан йишвлӓ дон Пеликанвлӓ (дон "Pelecanus") — пеликан ганьывлӓ группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ, вӹдӹштӹ ин каштшы, кужы нер ӱлӹл кечӹшӹ кавашты мешӓкӓн кого кеквлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ пеликан улы.
Пеликанвлӓн сек изижӹн (ошалгы-якшар тупан пеликан) кытышты 1.25–1.32 м, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2.65–2.9 м, нелӹцшӹ 3.9–7 кг; сек когожын (кыйыр пеликан) кытышты 1.60–1.80 м, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2.70–3.20 м, нелӹцшӹ 10–12 кг якте лин кердеш.
Ибис йишвлӓ.
Ибис йишвлӓ () — пеликан ганьывлӓ группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого кеквлӓ. Цилӓжӹ 35 тӹрлӹ ибис улы.
Ибисвлӓн сек изижӹн (Сан-Томе ибис) кытышты 45 см, нелӹцшӹ 450 г; сек когожын (кого ибис) кытышты 100 см, нелӹцшӹ 4.2 кг якте лин кердеш.
Бокколи, Бенедикта.
Бенедикта Бокколи (; 11-шӹ декабрь, 1966-шы и, Милан, Итали –) — итальян театр дӓ кино актриса.
Фламинго ганьывлӓ.
Фламинго ганьывлӓ тенгеок фламинговлӓ гань ылшывлӓ () — Mirandornithes йыхыш пырышы Америкышты, Африкышты, Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого вӹд кеквлӓ.
Классификаци.
└─ Phoenicopteridae — Фламинго йишвлӓ
Фламинго йишвлӓ.
Фламинго йишвлӓ () — фламинго ганьывлӓн йыхыш пырышы Америкышты, Африкышты, Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого вӹд кеквлӓ.
Фламинго.
Фламинговлӓ () — фламинго йишвлӓн йыхыш пырышы Америкышты, Африкышты, Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ, кужы ялан дӓ кужы шӱӓн кого вӹд кеквлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ фламинго улы.
Лачокла фламинго.
Лачокла фламинго тенгеок ошалгы-якшар фламинго () — фламинго йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты, Азиштӹ дӓ Европышты вӓшлиӓлтшӹ фламинго. Ошалге-якшар пынан, кужы ялан дӓ кужы шӱӓн кого вӹд кек. Кӱкшӹцшӹ 110–150 см, нелӹцшӹ 2–4 кг якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 1 ош мыны якте лин кердеш.
Лачокла фламинговлӓ 60 и нӓрӹ ӹлӓт.
Якшар фламинго.
Якшар фламинго () — фламинго йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ фламинго. Якшарикӓ пынан, кужы ялан дӓ кужы шӱӓн кого вӹд кек. Кӱкшӹцшӹ 120–145 см якте шоэш. Нелӹцӹштӹ 2.8 (озыжы), 2.2 (ӓвӓжӹ) кг якте лин кердеш.
Пӹжӓшӹштӹ 1 ош мыны якте лин кердеш.
Якшар фламинговлӓ 40 и нӓрӹ ӹлӓт.
Чили фламинго.
Чили фламинго () — фламинго йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ фламинго. Кӱкшӹцшӹ 120–140 см якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 1 ош мыны якте лин кердеш.
Изи фламинго.
Изи фламинго () — фламинго йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты дӓ Индиштӹ вӓшлиӓлтшӹ фламинго. Ошалге-якшарикӓ пынан, кужы ялан дӓ кужы шӱӓн кого вӹд кек. Кӱкшӹцшӹ 80–90 см, нелӹцшӹ 1.2–2.7 кг якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 1 ош мыны якте лин кердеш.
Анд фламинго.
Анд фламинго () — фламинго йишвлӓн йыхыш пырышы Анд кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ фламинго. Кӱкшӹцшӹ 1–1,4 м, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 1–1,6 м, нелӹцшӹ 1,5–4,1 кг якте шоэш.
Джемс фламинго.
Джемс фламинго () — фламинго йишвлӓн йыхыш пырышы Анд кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ фламинго. Кӱкшӹцшӹ 90–92 см, нелӹцшӹ 2 кг якте шоэш.
Кит ганьывлӓ.
Кит ганьывлӓ () — Mammalia йыхыш пырышы Атланти, Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого вӹд йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 90 тӹрлӹ китвлӓ гань ылшы йӓн улы.
Классификацижӹ.
├─ Mysticeti — Пӱдӹмӹ китвлӓ
└─ Odontoceti — Пӱӓн китвлӓ
Папирус (кушкыш).
Папирус () — Cyperaceae йыхыш пырышы Африкышты вӹдӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ шукиӓш шудыла кушкыш. Кӱкшӹцшӹ 4–5 м якте шоэш.
Тошты египтянвлӓ папирус гӹц сирӓш материалым ӹштенӹт, тидӹжӹм тӹнгеок папирус маныт.
Шудыла кушкыш.
Шудыла кушкыш — икиӓш, кокиӓш ӓль шукиӓш шуды гань кушкышвлӓ.
Кокиӓш.
Кокиӓш (алыкмарла "кокияш") — кок и ӹлӹшӹ кушкышвлӓ. Охыра, кавшта, морко кокиӓш кушкышвлӓ.
Икиӓш.
Икиӓш () — ик и ӹлӹшӹ кушкышвлӓ.
Нӹл яланвлӓ.
Нӹл яланвлӓ () — онгылашлуанвлӓ группыш пырышы тупӹрдӓн йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 26 700 тӹрлӹ нӹл ялан улы.
Нӹл яланвлӓн сек изижӹ 7.7 мм (жава "Paedophryne amauensis"), сек когожы 33 м (симсӹ кит "Balaenoptera musculus").
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «τετρα» (нӹл) дон «πόδηs» (ялан) шамаквлӓ гӹц лин.
Классификацижӹ.
└─ Mammalia — шӹшер качшы вольыквлӓ
Онгылашлуанвлӓ.
Онгылашлуанвлӓ () — тупӹрдӓнвлӓн группыш пырышы йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 60 000 тӹрлӹ онгылашлуан улы.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «γνάθος» (онгылашлу) дон «στόμα» (ышма) шамаквлӓ гӹц лин.
Классификацижӹ.
└─ Tetrapoda — Нӹл яланвлӓ
Абалос, Хорхе Вашингтон.
Хорхе Вашингтон Абалос (испанилӓ Jorge Washington Ábalos; 20-шы сентябрь, 1915-шӹ и, Ла-Плата – 28-шӹ сентябрь 1979-шӹ и, Кордова) — аргентин таксон сирӹшӹ арахнолог дӓ энтомолог.
Ситкалидак.
Ситкалидак () — Аляскышты ӹлӹдӹмӹ Кадьяк ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 300 м².
Аваук пуштмы.
Аваук пуштмы () — 1784-шы ин 14-шӹ августын Аляскышты Кадьяк ошмаотын кечӹвӓл-ирвелнӹштӹш Ситкалидак ошмаотышты ӹлӹшӹ эскимос алютик (сугпиак) халыкын массовый пуштмыжы.
Руш промышленниквлӓн алютиквлӓм пуштмыжын пӹтӓришӹ рекордержӹ Хенрик Йохан Хольмберг.
Паасонен, Хейкки.
Хейкки Паасонен (финнлӓ "Heikki Paasonen", 2-шы январь 1865-шӹ и - 24-шы август 1919-шӹ и, Хельсинки) — финн йӹлмӹзӹ, фольклорист дӓ этнолог.
Майотта.
Майотта тенгеок Маоре (французла Mayotte, комор. Maore) — Мадагаскарын йыд-вадывелнӹштӹ Инди океаништӹ Комор ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ дӓ Францин тангыж шайылныш регионжы дӓ департаментжӹ. Территорижӹ 374 км². 2012-шы ин тӹштӹ 212 645 эдем ӹлен.
У Каледони.
У Каледони (французла Nouvelle-Calédonie) — Меланезиштӹ Францин тангыж шайылныш ошмаотывлӓжӹ. Территорижӹ 18,576 км². 2012-шӹ ин тӹштӹ 268 767 эдем ӹлен.
Луайоте.
Луайоте (французла Îles Loyauté) тенгеок Лоялти (англла Loyalty Islands) — Меланезиштӹ У Каледонин ошмаотывлӓжӹ. Кымдецшӹ 1,981 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 17 436 эдем ӹлен.
Санта-Крус ошмаотывлӓ.
Санта-Крус ошмаотывлӓ (англла Santa Cruz Islands) — Меланезиштӹ Соломон ошмаотывлӓн ошмаотывлӓжӹ. Кымдецшӹ 747 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 11 000 эдем ӹлен.
Зичиуйфалу.
Зичиуйфалу () — Венгриштӹ, Фейер медьежӹштӹ сола. Кымдецшӹ 10.82 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 909 эдем ӹлен.
Кимберли пандашан агама.
Кимберли пандашан агама () — агамавлӓ йиш группыш пырышы вадывел Австралиштӹ (Кимберли) вӓшлиӓлтшӹ пандашан агама шӓкшӓльӹ. Кытшы 18 см, пачшы 27 см лин кердеш.
Митчелл пандашан агама.
Митчелл пандашан агама () — агамавлӓ йиш группыш пырышы вадывел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ пандашан агама шӓкшӓльӹ. Кытшы 17 см, пачшы 25 см лин кердеш.
Налларбор пандашан агама.
Налларбор пандашан агама () — агамавлӓ йиш группыш пырышы кечӹвӓлвел Австралиштӹ (Налларбор) вӓшлиӓлтшӹ пандашан агама шӓкшӓльӹ. Кытшы 14 см, пачшы 20 см лин кердеш.
Молох (шӓкшӓльӹ).
Молох () — агамавлӓ йиш группыш пырышы вадывел дӓ покшал Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 8–11 см, нелӹцшӹ 89 г якте шоэш.
Молох шӓкшӓльӹвлӓ 20 и нӓрӹ ӹлӓт.
Игуана йишвлӓ.
Игуана йишвлӓ () — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты, Антил, Галапагос дӓ Фиджи ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 40 тӹрлӹ игуана улы.
Игуанавлӓн сек изижӹ ("Dipsosaurus dorsalis") 35 см, сек когожы ("Iguana iguana") 2 м.
Шӱӓшӓн игуана йишвлӓ.
Шӱӓшӓн игуана йишвлӓ () — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Йыдпел Америкышты (Америкын Ушымы Штатвлӓжӹ дӓ Мексика) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 12 тӹрлӹ шӱӓшӓн игуана улы.
Шлемӓн игуана йишвлӓ.
Шлемӓн игуана йишвлӓ () — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Мексика гӹц Эквадор якте Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ шлемӓн игуана улы.
Хамелеон.
Хамелеон йишвлӓ () — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Африкышты, кечӹвӓл-вадывел Европышты (Испани, Португали, Итали, Греци) дӓ кечӹвӓл-вадывел Азиштӹ (Турци, Кипр, Сири, Ливан, Иордани, Израиль, Сауд Арави, Пакистан, Инди дӓ Шри-Ланка) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 200 тӹрлӹ хамелеон улы.
Игуана ганьывлӓ.
Игуана ганьывлӓ () — Toxicofera группыш пырышы тропикивлӓ дон субтропиквлӓштӹ, Америкышты, Африкышты, кечӹвӓл Европышты, Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ.
Анолис йишвлӓ.
Анолис йишвлӓ () — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 378 тӹрлӹ анолис улы.
Тӹшкӓ анолис йишвлӓ.
Тӹшкӓ анолис йишвлӓ () — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ тӹшкӓ анолис улы.
Тропидурус йишвлӓ.
Тропидурус йишвлӓ () — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 117 тӹрлӹ тропидурус улы.
Гоплоцеркус йишвлӓ.
Гоплоцеркус йишвлӓ () — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 14-16 тӹрлӹ гоплоцеркус улы.
Маскан игуана йишвлӓ.
Маскан игуана йишвлӓ () — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 28-29 тӹрлӹ маскан игуана улы.
Мадагаскар игуана йишвлӓ.
Мадагаскар игуана йишвлӓ () — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Мадагаскар дӓ Комор ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ Мадагаскар игуана улы.
Фринозома йишвлӓ.
Фринозома йишвлӓ () — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Канада гӹц Панама якте Йыдпел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 137 тӹрлӹ фринозома улы.
Лейозавр йишвлӓ.
Лейозавр йишвлӓ () — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 32 тӹрлӹ лейозаурус улы.
Лиолемус йишвлӓ.
a>" шӓкшӓльӹн озыжы (шалахайышты) дон ӓвӓжӹ (вургымлашты)
Лиолемус йишвлӓ () — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 258 тӹрлӹ лиолемус улы.
Геккон йишвлӓ.
Геккон йишвлӓ () — геккон ганьывлӓн группыш пырышы тропикивлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 950-1000 тӹрлӹ геккон улы.
Карфодактилус йишвлӓ.
Карфодактилус йишвлӓ () — геккон ганьывлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 28 тӹрлӹ карфодактилус улы.
Диплодактилус йишвлӓ.
Диплодактилус йишвлӓ () — геккон ганьывлӓн группыш пырышы Австралиштӹ, У Зеланди дӓ У Каледони ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 130 тӹрлӹ геккон улы.
Геккон ганьывлӓ.
Геккон ганьывлӓ () — Squamata (Сӱмӓнвлӓ) группыш пырышы Америкышты, Африкышты, кечӹвӓл Европышты, Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 1600 тӹрлӹ геккон улы.
Эублефарус йишвлӓ.
Эублефарус йишвлӓ () — геккон ганьывлӓн группыш пырышы Азиштӹ, Африкышты дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 34 тӹрлӹ эублефарус улы.
Пигопус йишвлӓ.
Пигопус йишвлӓ () — геккон ганьывлӓн группыш пырышы Австралиштӹ дӓ У Гвиней ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 40 тӹрлӹ пигопус улы.
Сферодактилус йишвлӓ.
Сферодактилус йишвлӓ () — геккон ганьывлӓн группыш пырышы Америкышты, Азиштӹ, Европышты дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 201 тӹрлӹ сферодактилус улы.
Филлодактилус йишвлӓ.
Филлодактилус йишвлӓ () — геккон ганьывлӓн группыш пырышы Америкышты, Азиштӹ, Европышты дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 113 тӹрлӹ филлодактилус улы.
Сцинк ганьывлӓ.
Сцинк ганьывлӓ () — Squamata (Сӱмӓнвлӓ) группыш пырышы тропикивлӓ дон субтропиквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ.
Лачокла шӓкшӓльӹ ганьывлӓ.
Лачокла шӓкшӓльӹ ганьывлӓ () — сцинк ганьывлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ.
Амфисбена ганьывлӓ.
Амфисбена ганьывлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы Америкышты, Африкышты дӓ Европышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 180 тӹрлӹ амфисбена улы.
Слӧпӧй шӓкшӓльӹ йишвлӓ.
Слӧпӧй шӓкшӓльӹ йишвлӓ () — слӧпӧй шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ, Индонези, Филиппинвлӓ дӓ вадывел У Гвиней дон Мексикышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 23 тӹрлӹ слӧпӧй шӓкшӓльӹ улы.
Ӹштӓн пачан шӓкшӓльӹ йишвлӓ.
Ӹштӓн пачан шӓкшӓльӹ йишвлӓ () — сцинк ганьывлӓн группыш пырышы кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 60-54 тӹрлӹ ӹштӓн пачан шӓкшӓльӹ улы.
Геррозавр йишвлӓ.
Геррозавр йишвлӓ () — сцинк ганьывлӓн группыш пырышы Африкышты дӓ Мадагаскарышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 34 тӹрлӹ геррозавр улы.
Йыд шӓкшӓльӹ йишвлӓ.
Йыд шӓкшӓльӹ йишвлӓ () — сцинк ганьывлӓн группыш пырышы Йыдпел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 31 тӹрлӹ йыд шӓкшӓльӹ улы.
Сцинк йишвлӓ.
Сцинк йишвлӓ () — сцинк ганьывлӓн группыш пырышы Африкышты, Азиштӹ, Европышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 1500 тӹрлӹ сцинк улы.
Лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓ.
Лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы Европышты, Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 300 тӹрлӹ лачокла шӓкшӓльӹ улы.
Гимнофталмус йишвлӓ.
Гимнофталмус йишвлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 200 тӹрлӹ гимнофталмус улы.
Тейид йишвлӓ.
Тейид йишвлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 230 тӹрлӹ тейид улы.
Скорпион.
Скорпионвлӓ () — ӓнгӹремшӹ ганьывлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ ежӹнгӓн ялан тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 1750 тӹрлӹ скорпион улы.
Скорпионвлӓн сек изивлӓн ("Typhlochactas mitchelli") кытышты 9 мм, сек когожы ("Hadogenes troglodytes") 20 см якте шот.
Скорпионвлӓм шӹмлӹшӹ зоологи – арахнологи.
Император скорпион.
Император скорпион () — Scorpionidae йиш группыш пырышы Вадывел Африкышты (Бенин, Буркина Фасо, Кот-д’Ивуар, Гамби, Гана, Гвиней, Гвиней-Бисау, Того, Либери, Мали, Нигери, Сенегал дӓ Сьерра-Леоне) вӓшлиӓлтшӹ скорпион. Мӱлӓндӹн сек кого кокшы скорпионжы. Кытшы 20 см, нелӹцшӹ 30 г якте шоэш.
Император скорпионвлӓ 6–8 и нӓрӹ ӹлӓт.
Ала скорпион.
Ала скорпион () — Buthidae йиш группыш пырышы Азиштӹ (ирвел Турци, Армени, Азербайджан, Грузи, кечӹвӓлвел Россий, йыдпелвел Сири, ирвел Ирак, Иран, Афганистан, Пакистан, Туркменистан, Узбекистан, Кыргызстан, Таджикистан, Казахстан, кечӹвӓлвел Монгол Эл дӓ йыдпелвел Китай) Палеарктика регионышты шӹренок вӓшлиӓлтшӹ скорпион. Кытшы 4–5 см якте шоэш.
Крым скорпион.
Крым скорпион () — Euscorpiidae йиш группыш пырышы Крымышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ скорпион. Кытшы 35–40 мм якте шоэш.
Амфисбена йишвлӓ.
Амфисбена йишвлӓ () — амфисбена ганьывлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты дӓ Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 160 тӹрлӹ амфисбена улы.
Хирот йишвлӓ.
Хирот йишвлӓ () — амфисбена ганьывлӓн группыш пырышы Мексикышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 3–4 тӹрлӹ амфисбена улы. Кытшы 17–24 см якте шоэш.
Бланус йишвлӓ.
Бланус йишвлӓ () — амфисбена ганьывлӓн группыш пырышы Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж кугижӓнӹшвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ бланус улы.
Кадеа йишвлӓ.
Кадеа йишвлӓ () — амфисбена ганьывлӓн группыш пырышы Куба ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ кадеа улы. Кытшы 26 см якте шоэш.
Рнинеура йишвлӓ.
Рнинеура йишвлӓ () — амфисбена ганьывлӓн группыш пырышы Флорида пел ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ монотипан шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӓт ик йиш рнинеура веле улы
Трогонофис йишвлӓ.
Трогонофис йишвлӓ () — амфисбена ганьывлӓн группыш пырышы Африкышты, Арави дӓ Иранышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ трогонофис улы. Кытшы 24 см якте шоэш.
Аляска юпик йӹлмӹ.
Аляска юпик йӹлмӹ тенгеок юппик йӹлмӹ () — Аляскышты ӹлӹшӹ Аляска юпиквлӓ халыкын эскимос-алеут йӹлмӹ дӓ Аляскышты попышы юпик йӹлмӹвлӓ гӹц иктӹжӹ.
Рапла.
Рапла () — хала Вадывел Эстоништӹ, Рапламаа уездӹн административ покшалжы.
Той шӓкшӓльӹ ганьывлӓ.
Той шӓкшӓльӹ ганьывлӓ () — Toxicofera группыш пырышы вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 200 тӹрлӹ той шӓкшӓльӹ улы.
Классификацижӹ.
├─ Anguidae – Той шӓкшӓльӹ йишвлӓ
├─ Anniellidae – Ялдымы шӓкшӓльӹ йишвлӓ
├─ Xenosauridae – Ксенозавр йишвлӓ
├─ Shinisauria – Шинизавр ганьывлӓ
└─ Varanoidea – Варан ганьывлӓ
├─ Mosasauroidea † – Мозазавр йишвлӓ
├─ Helodermatidae – Ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ йишвлӓ
├─ Lanthanotidae – Пӹлӹшдӹмӹ варан йишвлӓ
└─ Varanidae – Варан йишвлӓ
└─ Ophidia / Serpentes – Кӹшкӹвлӓ
Той шӓкшӓльӹ йишвлӓ.
Той шӓкшӓльӹ йишвлӓ () — той шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы Евразиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 94-120 тӹрлӹ той шӓкшӓльӹ улы.
Ялдымы шӓкшӓльӹ йишвлӓ.
Ялдымы шӓкшӓльӹ йишвлӓ () — той шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы Америкын Ушымы Штатвлӓжӹ (Калифорни дон Мексикышты (Ӱл Калифорни) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ ялдымы шӓкшӓльӹ улы. Кытшы 30 см якте шоэш.
Ксенозавр йишвлӓ.
Ксенозавр йишвлӓ () — той шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы Мексикышты дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ ксенозавр улы.
Шинизавр ганьывлӓ.
Шинизавр ганьывлӓ () — той шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы шӓкшӓльӹвлӓ.
Шинизавр йишвлӓ.
Шинизавр йишвлӓ () — шинизавр ганьывлӓн группыш пырышы шӓкшӓльӹвлӓ.
Шинизавр.
Шинизавр () — шинизавр йишвлӓн группыш пырышы Китай (Гуандун, Гуйчжоу, Хунань дӓ Гуанси-Чжуан автономный район) дӓ Вьетнамышты (Куангнинь) вӓшлиӓлтшӹ, пел-вӹдӹштӹ ӹлӹшӹ монотипан шӓкшӓльӹ. Кытшы 40-46 см якте шоэш.
Варан ганьывлӓ.
Варан ганьывлӓ () — той шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы шӓкшӓльӹвлӓ.
Пӹлӹшдӹмӹ варан.
Пӹлӹшдӹмӹ варан () дон пӹлӹшдӹмӹ варан йишвлӓ () — варан ганьывлӓн группыш пырышы Калимантан ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Цилӓжӓт ик йиш пӹлӹшдӹмӹ варан веле улы. Кытшы 20 см якте шоэш.
Ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ.
Ядан пӱӓн шӓкшӓльӹвлӓ () дон ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ йишвлӓ () — варан ганьывлӓн группыш пырышы Америкын Ушымы Штатвлӓжӹ, Мексикышты дӓ Гватемалышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ улы.
Мозазавр.
Мозазавр йишвлӓ (†) — варан ганьывлӓн группыш пырышы вӹдӹштӹ ӹлӹшӹ вымер шӓкшӓльӹвлӓ.
Варан йишвлӓ.
Варан йишвлӓ () — варан ганьывлӓн группыш пырышы Африкышты, Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 78 тӹрлӹ варан улы.
Афрогеко.
Афрогеко () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ афрогеко улы. Кытшы 45–50 мм якте шоэш.
Афроедура.
Афроедура () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Ангола гӹц Кечӹвӓлвел Африкышты якте вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 27 тӹрлӹ афроедура улы.
Агамура.
Агамура тенгеок Иран ӓнгӹремшӹ геккон () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Иран, Пакистан дӓ Афганистанышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Озывлӓн кытышты 35–65 мм, пачыжы 27–59 мм, ӓвӓвлӓн кытышты 42–77 мм, пачыжы 34–59 мм якте шоэш.
Айлуроникс.
Айлуроникс () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Сейшелвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ айлуроникс улы.
Алсофилакс.
Алсофилакс () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Покшал Азиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ алсофилакс улы.
Алтифилакс.
Алтифилакс () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Покшал Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ алтифилакс улы.
Пел парнян гекконвлӓ.
Пел парнян гекконвлӓ () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мӱлӓндӹн тропиквлӓштӹ, Африкышты дӓ Европышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 90 тӹрлӹ пел парнян геккон улы.
Турци пел парнян геккон.
Турци пел парнян гекконвлӓн ареалжы
Турци пел парнян геккон () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж кугижӓнӹшвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 9-10 см якте шоэш.
Гекко.
Гекко () — геккон йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 51 тӹрлӹ гекко улы.
Шӧртньӹ геккон.
Шӧртньӹ геккон (, синонимжы "Gekko ulikovskii") — геккон йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓлвел Вьетнам, кечӹвӓлвел Лаос дӓ ирвел Камбоджышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Озывлӓн кытышты 18–20 см, ӓвӓвлӓ 13–15 см якте шоэш.
Токи геккон.
Токи геккон тенгеок токей () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Озывлӓн кытышты 28–51 см, ӓвӓвлӓ 18–48 см, нелӹцшӹ 150–400 г якте шоэш.
Смит геккон.
Смит геккон () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Таиланд, Сингапур, Малайзи, Мьянма, Никобар ошмаотывлӓ дӓ Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 350 мм якте шоэш.
Фельзума.
Фельзумавлӓ () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскар, Сейшел, Маскарен дӓ Андаман вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 70 тӹрлӹ фельзума улы. Кытшы 6.5–30 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм нидерланди врач Мурк ван Фельзум (Murk van Phelsum, 1732 – 1779) лӹмеш пумы.
Пинду кырык.
Пинду кырык (галис. Monte Pindo) — Испаништӹ вӓрлӓнӹшӹ Галисин сек кого дӓ галисивлӓн мифологи кырыкшы. Карнота муниципалитетӹштӹш Атланти океан сирӹштӹ донышы шимӓкӓ валган гранит кӱӓн кырык. Кӱкшӹцшӹ 627 м якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ гойдел кельт виднӹ ирландди гойдел «binn» тенгеок шотланди гойдел «beinn» (пик, кашар кырык вуй) дон «dubh» (шимӓкӓ) шамаквлӓ гӹц лин: «binn dubh» (шим кырык).
Флора.
Кырыкын сирӹштӹ ӹлӹштӓш гань имӓн пушӓнгӹвлӓ ("Pinus pinaster", "Pinus radiata" дӓ "Pinus sylvestris" йӓктӹвлӓ) дон ӹлыштӓшвлӓжӹм вилӹшӹ пушӓнгӹвлӓ ("Quercus lusitanica" тум) кушкеш.
Тангыж игуана.
Тангыж игуана () — игуана йишвлӓн группыш пырышы Галапагос ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1,3 м, нелӹцшӹ 1,5 кг якте шоэш.
Блаесодактилус.
Блаесодактилус () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ блаесодактилус улы. Кытшы 6.5–30 см якте шоэш.
Бунопус.
Бунопус () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Покшал Ирвелышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ бунопус улы.
Шӹнгӹртӹш кошыгек.
Шӹнгӹртӹш кошыгек () — кошыгек йишвлӓн йыхыш пырышы Ирвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 18 см якте шоэш.
Якшар вуян кошыгек.
Якшар вуян кошыгек () — кошыгек йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 12-15 см якте шоэш.
Кӹтӹк пачан кошыгек.
Кӹтӹк пачан кошыгек () — кошыгек йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты (Камерун, Покшал Африка Республика, Конго Республика дӓ Конго Демократи Республика) вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 20–25 см якте шоэш.
Куку кошыгек.
Куку кошыгек () — кошыгек йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 11–13 см якте шоэш.
Кого нерӓн кошыгек.
Кого нерӓн кошыгек () — кошыгек йишвлӓн йыхыш пырышы Африкын Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 19 см якте шоэш.
Якшар пачан кошыгек.
Якшар пачан кошыгек () — орави йишвлӓн йыхыш пырышы Танзаништӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 20–22 см якте шоэш.
Галиси йӹлмӹ.
Галиси йӹлмӹ (галис. "Galego") — Галисивлӓн йӹлмӹжӹ. Индоевропа йӹлмӹвлӓн роман тӹшкӓн дӓ Испаништӹ вӓрлӓнӹшӹ Галисин кугижӓнӹш йӹлмӹжӹ.
Гватемала ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ.
Гватемала ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ () — ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Гватемалышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Мексика ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ.
Мексика ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ () — ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Мексикышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 57–91 см, нелӹцшӹ 800 г якте шоэш.
Аризона ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ.
Аризона ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ () — ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Америкын Ушымы Штатвлӓжӹштӹ дӓ Мексикышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 35–50 см, нелӹцшӹ 350–700 г якте шоэш.
Калодактилодес.
Калодактилодес () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Индиштӹ дӓ Шри-Ланкашты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ калодактилодес улы.
Инди шӧртньӹ геккон.
Инди шӧртньӹ геккон () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Индиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 8.9 см, пачыжы 8.1 см якте шоэш.
Шри-Ланка шӧртньӹ геккон.
Шри-Ланка шӧртньӹ геккон () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Шри-Ланкашты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Хондродактилус.
Хондродактилус () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ хондродактилус улы.
Кого Сейшел фельзума.
Кого Сейшел фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты дӓ Сейшел ошмаотывлӓштӹ (Альдабра, Ассампшен, Норт-Казин) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 15–16 см якте шоэш.
Андаман фельзума.
Андаман фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Андаман дӓ Никобар ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Изи Сейшел фельзума.
Изи Сейшел фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Сейшел ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12.5–14 см якте шоэш.
Аноси фельзума.
Аноси фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Аноси) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Барбур фельзума.
Барбур фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Анкаратра) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 13.5 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм американ герпетолог Томас Барбур (Thomas Barbour, 1884 – 1946) лӹмеш пумы.
Реюньон фельзума.
Реюньон фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Реюньон дӓ Маврикий (Агалега) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12–17 см якте шоэш.
Реюньон тӹрлӹмӹ фельзума.
Реюньон тӹрлӹмӹ фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Реюньон ошмаотышты (Manapany-Les-Bains дӓ Сен-Жозеф) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 13 см якте шоэш.
Атсимо-Атсинанана фельзума.
Атсимо-Атсинанана фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Атсимо-Атсинанана) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц Ханс-Петер Бергхоф (Hans-Peter Berghof) лӹмеш пумы.
Мелаки фельзума.
Мелаки фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Мелаки) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 8,8 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм француз Парфе Бора (Parfait Bora) лӹмеш пумы.
Тулиара фельзума.
Тулиара фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Тулиара) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 10 см якте шоэш.
Волаан тупан фельзума.
Волаан тупан фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Диана дӓ Сава) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 13 см якте шоэш.
Сарикӓ логерӓн фельзума.
Сарикӓ логерӓн фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Алаотра-Мангоро) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 15 см якте шоэш.
Гулд фельзума.
Сарикӓ логерӓн фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (От-Матсиатра) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 8,1 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм американ палеонтолог Стивен Джей Гулд (Stephen Jay Gould, 1941 – 2002) лӹмеш пумы.
Кого Мадагаскар фельзума.
Кого Мадагаскар фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 30 см якте шоэш. Ӓвӓ фельзумавлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Ала фельзума.
Ала фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 13 см якте шоэш.
Хильшер фельзума.
Хильшер фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 16 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц Михаэль Хильшер (Michael Hielscher) лӹмеш пумы.
Хойш фельзума.
Хойш фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Атсинанана) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 8,5 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц Удо Хойш (Udo Hoesch, 1941 – 2002) лӹмеш пумы.
Кель фельзума.
Кель фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (lac Ampitabe) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 7,1 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ малагаси «kely» (изи) шамак гӹц лин.
Родригес фельзума.
Родригес фельзума (†) — геккон йишвлӓн группыш пырышы Родригес ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 44 см якте шоэш.
Симсӹ пачан фельзума.
Симсӹ пачан фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Маврикий ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 15 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм француз ихтиолог Бернар Жермен Этьен де ла Виль, граф де Ласепед (Bernard-Germain de Lacépède, 1756 – 1825) лӹмеш пумы.
Маврикий фельзума.
Маврикий фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Маврикий ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытышты 15.5 (озыжы), 9–13 (ӓвӓжӹ) см якте лин кердеш.
Мадагаскар фельзума.
Мадагаскар фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 23–24 см якте шоэш.
Сарикӓ вуян фельзума.
Сарикӓ вуян фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 10 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц Конрад Клеммер (Konrad Klemmer, 1756 – 1825) лӹмеш пумы.
Комор фельзума.
Комор фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Комор ошмаотывлӓштӹ (Нгазиджа) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12 см якте шоэш.
Пемба фельзума.
Пемба фельзума тенгеок Паркер фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Танзаништӹ Пемба ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 16 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм британи герпетолог Хэмптон Уайлдмэн Паркер (Hampton Wildman Parker, 1897 – 1968) лӹмеш пумы.
Занзибар фельзума.
Занзибар фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты, Танзаништӹ Занзибар ошмаотышты дӓ Комор ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 15 см якте шоэш.
Ньютон фельзума.
Ньютон фельзума (†) — геккон йишвлӓн группыш пырышы Родригес ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 15 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм британи орнитолог Эдвард Ньютон (Edward Newton, 1832 – 1897) лӹмеш пумы.
Гюнтер фельзума.
Гюнтер фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Маврикий ошмаотывлӓштӹ (Île Ronde) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 30 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм британи ихтиолог дӓ герпетолог Альберт Гюнтер (Albert Charles Lewis Günther, 1830 – 1914) лӹмеш пумы.
Мертенс фельзума.
Мертенс фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Майотта ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 11 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц герпетолог Роберт Мертенс (Robert Mertens, 1894 – 1975) лӹмеш пумы.
Маврикий тӹрлӹмӹ фельзума.
Маврикий тӹрлӹмӹ фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Маврикий ошмаотывлӓштӹ (Île Ronde, Île aux Aigrettes дӓ Coin de Mire) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12 см якте шоэш.
Кох фельзума.
Кох фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Бени) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 25,4 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц энтомолог дӓ арахнолог Карл Людвиг Кох (Carl Ludwig Koch, 1756 – 1825) лӹмеш пумы.
Волаан фельзума.
Волаан фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Бени) дӓ Реюньон ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 10 см якте шоэш.
Лӹвӓл йишвлӓ.
Тошты лӹвӓл йиш: "Phelsuma lineata dorsivittata" (Волаан тупан фельзума)
Кымда пачан фельзума.
Кымда пачан фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Бени), Комор ошмаотывлӓштӹ дӓ Реюньон ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 15–22 см якте шоэш.
Маламакибо фельзума.
Маламакибо фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Аноси) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12,3 см якте шоэш.
Масоала фельзума.
Масоала фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Сава регионышты Масоала пел ошмаоты) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12 см якте шоэш.
Модеста фельзума.
Модеста фельзума ("Phelsuma modesta leiogaster")
Модеста фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 10–12 см якте шоэш.
Вашталтшан фельзума.
Вашталтшан фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 10,2 см якте шоэш.
Шим корнан фельзума.
Шим корнан фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Майотта ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 11 см якте шоэш.
Кечӹвӓлвел изи фельзума.
Кечӹвӓлвел изи фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 8,5 см якте шоэш.
Йыдпел изи фельзума.
Йыдпел изи фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 8,5–9 см якте шоэш.
Равенала фельзума.
Равенала фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Равенала пушӓнгӹвлӓштӹ ӹлӓт. Кытшы 12,9 см якте шоэш.
Индейвлӓ.
Индейвлӓ (,) — на-дене дон америнд йӹлмӹлӓ попышы Америкышты ӹлӹшӹ халыквлӓ. Индейвлӓн цилажӹ 48 000 000 нарӹн ылыт.
Пастер фельзума.
Пастер фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 11,5 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм француз герпетолог Жорж Пастер (Georges Pasteur, 1930 –) лӹмеш пумы.
Пронк фельзума.
Пронк фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Аналаманга) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 11,2 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц Олаф Пронк (Olaf Pronk) лӹмеш пумы.
Нӹл сӹнзӓӓн фельзума.
Нӹл сӹнзӓӓн фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12–13 см якте шоэш.
Рӧслер фельзума.
Рӧслер фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 7,2 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц Херберт Рӧслер (Herbert Rösler) лӹмеш пумы.
Ошалгы-якшар логерӓн фельзума.
Ошалгы-якшар логерӓн фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Маврикий ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 17 см якте шоэш.
Сейпп фельзума.
Сейпп фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 15 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Роберт Сейпп (Robert Seipp, 1930 – 1825) лӹмеш пумы.
Йӓган пачан фельзума.
Йӓган пачан фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 13–16 см якте шоэш.
Стэндинг фельзума.
Стэндинг фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Атсимо-Андрефана) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 28 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Херберт Фокс Стэндинг (Herbert Fox Standing) лӹмеш пумы.
Хейген фельзума.
Хейген фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 8 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Эммануэль ван Хейген (Emmanuel van Heygen) лӹмеш пумы.
Сандберг фельзума.
Сандберг фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Сейшел ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 16–22 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Хенрик Сандберг (Henrik Sundberg, 1732 – 1779) лӹмеш пумы.
Мвали фельзума.
Мвали фельзума () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Комор ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 11 см якте шоэш.
Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж вӹцкӹж парнян геккон.
Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж вӹцкӹж парнян геккон
Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж вӹцкӹж парнян гекконвлӓн ареалжы
Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж вӹцкӹж парнян геккон
Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж вӹцкӹж парнян геккон () — геккон йишвлӓн группыш пырышы Ирвел Мӱлӓндӹ лоштыш кугижӓнӹшвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 9–13 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм австри ботаник Теодор Кочи (Karl Georg Theodor Kotschy, 1813 – 1866) лӹмеш пумы.
Изи Антил ошмаотывлӓ.
Изи Антил ошмаотывлӓ (,,) — Кариб тангыжышты Антил ошмаотывлӓ. Кымдецшӹ 13 012 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 3 735 636 эдем ӹлен.
Кариб тангыж.
Кариб тангыж тенгеок Антил тангыж (,,,) — Атланти океанын вадывелнӹштӹ Йыдвел Америка дон Кечӹвӓлвел Америка континентвлӓ лошты вӓрлӓнӹшӹ тангыж. Кымдецшӹ 2 753 000 км².
Кого Антил ошмаотывлӓ.
Кого Антил ошмаотывлӓ (,) — Кариб тангыжышты Антил ошмаотывлӓ. Кымдецшӹ 207 435 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 37 862 400 эдем ӹлен.
Антилопа.
Антилопа — Полорогие-влӓн (Bovidae) йыхыш пырышы кого шӹшер качшы вольыквлӓ.
Шӹшер качшы вольыквлӓ.
Шӹшер качшы вольыквлӓ () — нӹл яланвлӓн группыш пырышы шокшы вӹрӓн, тупӹрдӓн йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 5 488 тӹрлӹ шӹшер качшы вольык улы.
Шӹшер качшы вольыквлӓн сек изижӹ 30–40 мм ("Craseonycteris thonglongyai" цӓрӓгек), сек когожы 33 м (симсӹ кит "Balaenoptera musculus").
Шӹшер качшы вольыквлӓм шӹмлӹшӹ зоологи – териологи тенгеок маммалиологи.
Комор ошмаотывлӓ.
Комор ошмаотывлӓ (комор. "Komori";,) — Мадагаскарын йыд-вадывелнӹштӹ Инди океаништӹ ошмаотывлӓ. Кымдецшӹ 2238 км². 2010-шы ин тӹштӹ 900 000 эдем ӹлен.
Инюпиак йӹлмӹ.
Инюпиак йӹлмӹ тенгеок Инюпик йӹлмӹ () — Аляскышты дӓ Канадышты ӹлӹшӹ инюпиаквлӓ халыкын эскимос-алеут йӹлмӹ дӓ инуит йӹлмӹвлӓ гӹц иктӹжӹ.
Сугпиак йӹлмӹ.
Сугпиак йӹлмӹ тенгеок Алютик йӹлмӹ () — Аляскышты ӹлӹшӹ алютиквлӓ (сугпиаквлӓ) халыкын эскимос-алеут йӹлмӹ дӓ Аляскышты попышы юпик йӹлмӹвлӓ гӹц иктӹжӹ.
Наукан юпик йӹлмӹ.
Наукан юпик йӹлмӹ — Российӹштӹ Чукотка пел ошмаотышты ӹлӹшӹ наукан юпиквлӓ халыкын эскимос-алеут йӹлмӹ дӓ Российӹштӹ попышы юпик йӹлмӹвлӓ гӹц иктӹжӹ.
Сиреник юпик йӹлмӹ.
Сиреник юпик йӹлмӹ — Российӹштӹ Чукотка пел ошмаотышты ӹлӹшӹ сиреник юпиквлӓ халыкын эскимос-алеут йӹлмӹ дӓ Российӹштӹ попышы юпик йӹлмӹвлӓ гӹц иктӹжӹ.
Сибирь юпик йӹлмӹ.
Сибирь юпик йӹлмӹ — Аляскышты (Остров Святого Лаврентия) дӓ Российӹштӹ Чукотка пел ошмаотышты ӹлӹшӹ Сибирь юпиквлӓ халыкын эскимос-алеут йӹлмӹ дӓ Аляска дон Российӹштӹ попышы юпик йӹлмӹвлӓ гӹц иктӹжӹ.
Вадывел Канада инуит йӹлмӹ.
Вадывел Канада инуит йӹлмӹ — Канадышты ӹлӹшӹ Вадывел Канада инуитвлӓ халыкын эскимос-алеут йӹлмӹ дӓ инуит йӹлмӹвлӓ гӹц иктӹжӹ.
Ирвел Канада инуит йӹлмӹ.
Ирвел Канада инуит йӹлмӹ тенгеок Инуктитут йӹлмӹ — Канадышты ӹлӹшӹ инюпиаквлӓ халыкын эскимос-алеут йӹлмӹ дӓ инуит йӹлмӹвлӓ гӹц иктӹжӹ.
Варан.
Варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Африкышты, Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 78 тӹрлӹ варан улы.
Варанвлӓн сек изижӹн кытышты 20 см, сек когожын (Комодо варан) кытышты 3 м якте лин кердеш.
Лӹмжӹ.
Ти кого шӓкшӓльӹ йыхлан "Varanus" лӹмӹм «waral» (шӓкшӓльӹ) шамак гӹц лин.
Комодо варан.
Комодо варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Комодо, Ринка, Флорес дӓ Джили Мотанг ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ дӓ варанвлӓн сек когожы. Кытшы 3 м, нелӹцшӹ 70 кг якте шоэш.
Саву ошмаоты.
Саву ошмаоты (индон. Pulau Sawu) — Индонезиштӹ Изи Зонда ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 420 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 62 000 эдем ӹлен.
Тимор варан.
Тимор варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Тимор, Роти Саву ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 61 см, нелӹцшӹ 100–350 г якте шоэш.
Ала варан.
Ала варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы ирвел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 2 м, нелӹцшӹ 14 кг якте шоэш.
Гульд варан.
Гульд варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 140 см, нелӹцшӹ 6 кг якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм британи орнитолог дӓ анималист Джон Гульд (John Gould, 1804 – 1881) лӹмеш пумы.
Мертенс варан.
Мертенс варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1,3 м якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц герпетолог Роберт Мертенс (Robert Mertens, 1894 – 1975) лӹмеш пумы.
Спенсер варан.
Спенсер варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 120 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм англо-австрали зоолог дӓ антрополог Уолтер Болдуин Спенсер (Walter Baldwin Spencer, 1860 – 1929) лӹмеш пумы.
Антил ошмаотывлӓ.
Антил ошмаотывлӓ тенгеок Кариб ошмаотывлӓ (,,) — Кариб тангыжышты ошмаотывлӓ. Кымдецшӹ 228 662 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 42 000 000 эдем ӹлен.
Гаити ошмаоты.
Гаити ошмаоты (колониалист лӹмжӹ Эспаньола;, креол. "Ispayola") — Кариб тангыжышты Кого Антил ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 76 480 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 20 123 000 эдем ӹлен.
Кайман ошмаотывлӓ.
Кайман ошмаотывлӓ () — Кариб тангыжышты Кого Антил ошмаотывлӓ дӓ Кого Британин тангыж шайылныш ошмаотывлӓжӹ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 264 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 56 732 эдем ӹлен.
Ангилья.
Ангилья () — Кариб тангыжышты Изи Антил ошмаотывлӓ дӓ Кого Британин тангыж шайылныш ошмаотывлӓжӹ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 102 км². 2011-шӹ ин тӹштӹ 13 037 эдем ӹлен. Вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Валли.
Монтсеррат.
Монтсеррат () — Кариб тангыжышты Изи Антил ошмаотывлӓ дӓ Кого Британин тангыж шайылныш ошмаотывлӓжӹ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 102 км². 2011-шӹ ин тӹштӹ 4922 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Плимут (де юре) дон Брейдс (де факто).
Виргин ошмаотывлӓ.
Виргин ошмаотывлӓ () — Кариб тангыжышты Изи Антил ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 650 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 150 000 эдем ӹлен.
Англ йӹлмӹ.
Англ йӹлмӹ (англла "English, English language") — англвлӓн йӹлмӹжӹ. Индоевропа йӹлмӹвлӓн герман тӹшкӓн дӓ Кого Британин, Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн, Австралин дӓ весвлӓн кугижӓнӹш йӹлмӹжӹ.
Халык этимологи.
Халык этимологи — шая этимологи.
Кок кӹчӓн вольыквлӓ.
Кок кӹчӓн вольыквлӓ () — шӹшер качшы вольыквлӓн группыш пырышы йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 220 тӹрлӹ кок кӹчӓн вольык улы.
Кок кӹчӓн вольыквлӓн сек изижӹн ("Tragulidae") кытышты 45 см, нелӹцшӹ 1,5 кг; сек когожын ("Hippopotamus amphibius") кытышты 5 м, нелӹцшӹ 4,5 тонн якте лин кердеш.
Аргус варан.
Аргус варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ дӓ У Гвиней ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1,6 м, нелӹцшӹ 7 кг якте шоэш.
Гигант варан.
Гигант варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 2.5 м, нелӹцшӹ 15 кг якте шоэш.
Розенберг варан.
Розенберг варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1.5 м якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц зоолог дӓ этнограф Герман фон Розенберг (Hermann von Rosenberg, 1817 – 1888) лӹмеш пумы.
Имӓн пачан варан.
Имӓн пачан варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 70 см якте шоэш.
Уайт имӓн пачан варан.
Уайт имӓн пачан варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 72 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц зоолог дӓ этнограф Герман фон Розенберг (Neville White, 1817 – 1888) лӹмеш пумы.
Ауффенберг варан.
Ауффенберг варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Роти ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 60 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм американ биолог Уолтер Ауффенберг (Walter Auffenberg, 1928 – 2004) лӹмеш пумы.
Кӹтӹк пачан варан.
Кӹтӹк пачан варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 60 см якте шоэш.
Буш варан.
Буш варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ (Пилбара) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 35 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм австрали натуралист дӓ герпетолог Брайан Гордон Буш (Brian Gordon Bush, 1947 – 2004) лӹмеш пумы.
Пилбара варан.
Пилбара варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ (Пилбара) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытышты 50 (озыжы) 45 (ӓвӓжӹ) см лин кердеш.
Сонимакывлӓ.
Сонимакывлӓ () — мальва йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шукиӓш, кокиӓш ӓль икиӓш пеледӹшӓн шудыла кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 60–70 тӹрлӹ сонимакы улы.
Мальва йишвлӓ.
Мальва йишвлӓ () — мальва пеледӹшвлӓн группыш пырышы шукиӓш, кокиӓш ӓль икиӓш пеледӹшӓн шудыла кушкышвлӓ, ӹлыштӓшвлӓжӹм вилӹшӹ тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 4225 тӹрлӹ мальва улы.
Бомбакс йишвлӓ.
Бомбакс йишвлӓ () — мальва йишвлӓн группыш пырышы шукиӓш пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 120 тӹрлӹ бомбакс улы.
Браунлови йишвлӓ.
Браунлови йишвлӓ () — мальва йишвлӓн группыш пырышы шукиӓш пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 68 тӹрлӹ браунлови улы.
Браунлови.
Браунлови () — браунлови йишвлӓн группыш пырышы шукиӓш пушӓнгӹ. Цилӓжӹ 28 тӹрлӹ браунлови улы.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Леди Браунлоу (Lady Brownlow) лӹмеш пумы.
Адансони.
Адансони () — бомбакс йишвлӓн группыш пырышы шукиӓш пушӓнгӹ. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ адансони улы.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм француз ботаник Мишель Адансон (Michel Adanson, 1727 – 1806) лӹмеш пумы.
Бомбакс.
Бомбакс () — бомбакс йишвлӓн группыш пырышы шукиӓш пушӓнгӹ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ бомбакс улы.
Мальва пеледӹшвлӓ.
Мальва пеледӹшвлӓ () — Двудольные группыш пырышы шукиӓш, кокиӓш ӓль икиӓш пеледӹшӓн шудыла кушкышвлӓ, ӹлыштӓшвлӓжӹм вилӹшӹ тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 6000 тӹрлӹ мальва пеледӹшӓн кушкыш улы.
Ньымыштшы.
Ньымыштшы йӓнвлӓ тенгеок Ньымыштшывлӓ () — шӹшер качшы вольыквлӓн группыш пырышы йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 2280 тӹрлӹ ньымыштшы улы.
Ньымыштшывлӓн сек изижӹн ("Mus minutoides" дон "Micromys minutus") кытышты 5 см, нелӹцшӹ 5 г, сек когожын (капибара) кытышты 100–130 см, нелӹцшӹ 50–60 кг якте лин кердеш.
Пӱкшкаля.
Пӱкшкаля
Пӱкшкаля (,) — ургаля йишвлӓн группыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ ньымыштшы изи йӓн. Кытшы 6–9 см, пачыжы 5.7–7.5 см, нелӹцшӹ 15–40 г якте шоэш.
Ургаля йишвлӓ.
Ургаля йишвлӓ () — ур ганьывлӓн группыш пырышы Европышты, Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ ньымыштшы изи йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 29 тӹрлӹ ургаля улы. Кытшы 8–20 см, пачыжы 4–17 см якте шоэш.
Япони ургаля.
Япони ургаля
Япони ургаля () — ургаля йишвлӓн группыш пырышы Япоништӹ вӓшлиӓлтшӹ эндемик ньымыштшы изи йӓн.
Селевини.
Селевини
Селевини () — ургаля йишвлӓн группыш пырышы Казахстанышты вӓшлиӓлтшӹ эндемик ньымыштшы изи йӓн. Кытшы 9,5 см, пачыжы 7,5 см, нелӹцшӹ 30–35 г якте шоэш.
Шим пачан ургаля.
Шим пачан ургаля
Шим пачан ургаля () — ургаля йишвлӓн группыш пырышы Марокко, Тунис, Алжир, Ливи, Египет, Израиль, Ливан, Иордани, Сири, Ирак, Сауд Арави дӓ Турциштӹ вӓшлиӓлтшӹ ньымыштшы изи йӓн. Кытшы 10–18 см, пачыжы 9–14 см, нелӹцшӹ 45–120 г якте шоэш.
Морен ганьывлӓ.
Морен ганьывлӓ () — шӹшер качшы вольыквлӓн группыш пырышы йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 70-80 тӹрлӹ морен улы.
Классификацижӹ.
└─ Leporidae — Морен йишвлӓ
Цӹгӓк статян котинга.
Цӹгӓк статян котинга () — котинга йишвлӓн тенгеок титира йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кек. Кытшы 21,5–22 см якте шоэш.
Корнан пачан варан.
Корнан пачан варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 30 см, нелӹцшӹ 37 кг якте шоэш.
Глауэрт варан.
Глауэрт варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 60–80 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм австрали палеонтолог дӓ герпетолог Людвиг Глауэрт (Ludwig Glauert, 1879 – 1963) лӹмеш пумы.
Шимӓкӓ варан.
Шимӓкӓ варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 100 см якте шоэш.
Шим вуян варан.
Шим вуян варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 50–80 см, нелӹцшӹ 37 кг якте шоэш.
Кинг варан.
Кинг варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 6,7–11,4 см, пачыжы 20–27 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм герпетолог Макс Кинг (Max King) дон Ричард Деннис Кинг (Richard Dennis King, 1942 – 2002) лӹмеш пумы.
Митчелл варан.
Митчелл варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 60 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм австрали герпетолог Фрэнсис Джон Митчелл (Francis John Mitchell, 1829 – 1970) лӹмеш пумы.
Сауэ.
Сауэ () — Йыдпелвел Эстоништӹ хала, Харьюмаа уездӹш пыра. Хала статусым 25 август 1993 и гӹц намалеш. Ӹлӹзӹ шот - 6,0 тӹжем эдем (2012), 93% жӹ нӹнӹ логӹц — эстонвлӓ.
Йыдпел Австрали варан.
Йыдпел Австрали варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 30 см якте шоэш.
Шӓргӓшӓн пушӓнгӹ варан.
Шӓргӓшӓн пушӓнгӹ варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 65 см якте шоэш.
Сирӹштӹш варан.
Сирӹштӹш варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 60 см якте шоэш.
Ала пушӓнгӹ варан.
Ала пушӓнгӹ варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 65 см якте шоэш.
Сторр варан.
Сторр варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 30 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм австрали орнитолог дӓ герпетолог Глен Милтон Сторр (Glen Milton Storr, 1921 – 1990) лӹмеш пумы.
Сарикӓ вуян вӹд варан.
Сарикӓ вуян вӹд варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Самар, Лейте дӓ Минданао ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 70 см якте шоэш.
Корнан варан.
Корнан варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 2 м, нелӹцшӹ 15 кг якте шоэш.
Себу варан.
Себу варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Себу, Тикао, Негрос, Панай дӓ Масбате ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 60 см якте шоэш.
Тогиан варан.
Тогиан варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Тогиан дӓ Сулавеси ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Панай варан.
Панай варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Панай ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 52,7 см, пачыжы 74,1 см якте шоэш.
Сьерра-Мадре варан.
Сьерра-Мадре варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Лусон ошмаотышты (Сьерра-Мадре) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 2 м, нелӹцшӹ 10 кг якте шоэш.
Грей варан.
Грей варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Лусон, Катандуанес дӓ Полильо ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 2 м, нелӹцшӹ 9 кг якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм британи зоолог Джон Эдуард Грей (John Edward Gray, 1800 – 1875) лӹмеш пумы.
Сальвадори варан.
Сальвадори варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы У Гвиней ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 2,5 м, нелӹцшӹ 5–6,38 кг якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм итальян орнитолог Томмазо Сальвадори (Tommaso Salvadori, 1835 – 1923) лӹмеш пумы.
Дель Пиано, Анна Рита.
Анна Рита дель Пиано
Анна Рита дель Пиано (итал. "Anna Rita del Piano"), кужырак лӹмжӹ Анна Рита Виапиано (итал. "Anna Rita Viapiano"), 26 июль 1966) — итальян киноактриса дӓ театр режиссёр.
Биографижӹ.
Анна Рита дель Пиано 26 июльын 1966 ин Кассано-делле-Мурдже коммунышты шачын.
Шим пушӓнгӹ варан.
Шим пушӓнгӹ варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Ару ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 90–120 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм итальян ботаник Одоардо Беккари (Odoardo Beccari, 1843 – 1920) лӹмеш пумы.
Симсӓкӓ варан.
Симсӓкӓ варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Хальмахера ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 110 см якте шоэш.
Вайгео варан.
Вайгео варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Вайгео ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы м якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц зоолог Вольфганг Бёме (Odoardo Beccari, 1843 – 1920) лӹмеш пумы.
Богерт варан.
Богерт варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ Д'Антркасто дӓ Тробриан ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм американ герпетолог Чарлз Митчилл Богерт (Charles Mitchill Bogert, 1908 – 1992) лӹмеш пумы.
Серам варан.
Серам варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Серам, Амбон, Банда, Буру дӓ Оби ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 95 см якте шоэш.
Симсӹ пачан варан.
Симсӹ пачан варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ У Британи дӓ Бисмарк ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 135 см якте шоэш.
Финш варан.
Финш варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ Бисмарк ошмаотывлӓштӹ дӓ Австралиштӹ шӹренок вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 120–135 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц орнитолог Отто Финш (Friedrich Hermann Otto Finsch, 1839–1917) лӹмеш пумы.
Инди варан.
Инди варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ, У Гвиней, Маршалл, Каролин, Соломон, Мариана дӓ Малуку ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1,1–1,5 см, нелӹцшӹ 1,9 кг якте шоэш.
Япен варан.
Япен варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Япен, Биак, Салавати дӓ Вайгео ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 120 см якте шоэш.
Биак варан.
Биак варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Биак ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 90 см якте шоэш.
Финш, Отто.
Отто Финш (. Шачын 8.8.1839, Вармбрунн (кӹзӹт Еленя-Гура), Силези — Колен 31.1.1917. Брауншвейг) — немӹц этнолог, орнитолог дӓ корныкаштшы-шӹмлӹзӹ, кыды У Гвинейӹм Германин колонишкӹжӹ сӓртӹмӹ пӓшӓшкӹ кого надырым пиштен. Лӹмешӹжӹ Папуа — У Гвинейӹштӹ гавань дон тангыж сирӹм лӹмдӹмӹ.
Реннелл варан.
Реннелл варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Соломонын Реннелл ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 150 см якте шоэш.
Австрали пушӓнгӹ варан.
Австрали пушӓнгӹ варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы йыдпелвел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 75 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Кейт Хорн (Keith Horne) лӹмеш пумы.
Изумруд варан.
Изумруд варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 75–100 см якте шоэш.
Лирунг варан.
Лирунг варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Талауд ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 80 см якте шоэш.
Симсӹ пушӓнгӹ варан.
Симсӹ пушӓнгӹ варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Раджа-Ампат ошмаотывлӓн Батанта ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 110 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Данкан МакРей (Duncan MacRae, 1839–1917) лӹмеш пумы.
Айва сарикӓ варан.
Айва сарикӓ варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Малуку (Сула, Оби) дӓ Бангай ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 80–120 см якте шоэш.
Гӱнтер варан.
Гӱнтер варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Хальмахера ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1–1.6 м якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц герпетолог Райнер Гӱнтер (Rainer Günther, 1941) лӹмеш пумы.
Рейзингер варан.
Рейзингер варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Мисоол ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 80 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Манфред Рейзингер (Manfred Reisinger) лӹмеш пумы.
Имӓн варан.
Имӓн варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ Бугенвиль ошмаотышты дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ (Санта-Исабель дон Сан-Хорхе) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Сикибу, Мурасаки.
Мурасаки Сикибу (973-шӹ и, Киото, Япони - 1014-шӹ и, Киото) — япон сирӹзӹ, поэт.
Луды варан.
Луды варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Йыдпел Африкышты (Марокко, Алжир, Тунис, Ливи, Египет, Вадывел Сахара, Мавритани, Мали, Нигер, Чад, Судан) дӓ Кечӹвӓлвел Азиштӹ (Израиль, Сири, Ливан, Турци, Ирак, Сауд Арави, УАЭ, Оман, Туркменистан, Казахстан, Узбекистан, Таджикистан, Кыргызстан, Афганистан, Иран, Пакистан дӓ Инди) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 150 см якте шоэш.
Россел.
Россел тенгеок Йела () — Луизиада ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 262,5 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 3821 эдем ӹлен.
Ванатинаи.
Ванатинаи () — Луизиада ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 865,7 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 2300 эдем ӹлен.
Мисима (ошмаоты, Папуа-У Гвиней).
Мисима () — Луизиада ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 202,5 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 5000 эдем ӹлен.
Сидеиа.
Сидеиа () — Луизиада ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 107 км².
Басилаки.
Басилаки () — Луизиада ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 100 км².
Пана Тинани.
Пана Тинани (, тошты лӹмжӹ "Joannett Island") — Луизиада ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 78 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 225 эдем ӹлен.
Панаэте.
Панаэте () — Луизиада ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 30 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 2080 эдем ӹлен. Вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Бваганати.
Йела варан.
Йела варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ Йела (Россел) ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Ювоно варан.
Ювоно варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Хальмахера ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 150 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм австрали биолог Фрэнк Ювоно (Frank Yuwono, 1941 – 1917) лӹмеш пумы.
Цуг варан.
Цуг варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Хальмахера ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Джордж Роберт Цуг (George Robert Zug) лӹмеш пумы.
Сарикӓ варан.
Сарикӓ варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ (Инди, Пакистан, Непал дӓ Бангладеш) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 100 см якте шоэш.
Бенгал варан.
Бенгал варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 175 см якте шоэш.
Сӧрӓн варан.
Сӧрӓн варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 50 см якте шоэш.
Гиллен варан.
Гиллен варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 35 см, нелӹцшӹ 60–80 г якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм австрали антрополог дӓ этнограф Фрэнсис Джеймс Гиллен (Francis James Gillen, 1855 – 1912) лӹмеш пумы.
Мрамор варан.
Мрамор варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Лусон, Миндоро, Каламиан дӓ Палаван ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 200 см якте шоэш.
Дюмериль варан.
Дюмериль варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 130 см, нелӹцшӹ 1 кг якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм француз зоолог Андре-Мари Дюмериль (André Marie Constant Duméril, 1941 – 1917) лӹмеш пумы.
Кечӹвӓлвел Ази варан.
Дюмериль варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 90–120 см якте шоэш.
Пӹлӓн варан.
Пӹлӓн варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1.5 м якте шоэш.
Ош логерӓн варан.
Ош логерӓн варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Африкышты (Судан, Джибути, Эфиопи, Сомали, Конго Демократи Республика, Уганда, Руанда, Бурунди, Кени, Танзани, Ангола, Замби, Малави, Зимбабве, Мозамбик, Намиби, Ботсвана дӓ Кечӹвӓлвел Африка Республика) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1–1,5 м якте шоэш. Нелӹцӹштӹ 6–8 (озыжы), 4,5–6,5 (ӓвӓжӹ) кг якте лин кердеш.
Степь варан.
Степь варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Африкышты (Бенин, Буркина Фасо, Камерун, Покшал Африка Республика, Чад, Конго Демократи Республика, Конго Республика, Гамби, Гана, Гвиней, Гвиней-Бисау, Кот-д’Ивуар, Либери, Мали, Мавритани, Нигер, Нигери, Сенегал, Сьерра-Леоне, Судан дӓ Того) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 60–76 см якте шоэш.
Нил варан.
Нил варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 120–180 см якте шоэш.
Тӹрлӹмӹ варан.
Тӹрлӹмӹ варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Африкышты (Гвиней, Сьерра-Леоне, Либери, Гана, Нигери, Камерун, Экваториаль Гвиней, Габон, Покшал Африка Республика, Конго Демократи Республика дӓ Бенин) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1,8–2 м якте шоэш.
Йемен варан.
Йемен варан () — варан йишвлӓн группыш пырышы Сауд Арави дӓ Йемеништӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 115 см якте шоэш.
Лачокла агамавлӓ.
Лачокла агамавлӓ () — агама йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 46 тӹрлӹ агама улы.
Коти йишвлӓ.
Коти йишвлӓ () — коти ганьывлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӹл качшы йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 41 тӹрлӹ коти улы.
Коти йишвлӓн сек изижӹн ("Felis nigripes") кытышты 35–40 см, нелӹцшӹ 1.9 кг; сек когожын (тигр) кытышты 350 см, нелӹцшӹ 300 кг якте лин кердеш.
Пи йишвлӓ.
Пи йишвлӓ () — пи ганьывлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӹл качшы йӓнвлӓ.
Лачокла той шӓкшӓльӹвлӓ.
Лачокла той шӓкшӓльӹвлӓ () — той шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Мексикышты вӓшлиӓлтшӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ той шӓкшӓльӹ улы.
Викингвлӓ.
Викингвлӓ (датчанла "vikinger", шведлӓ "vikingar", норвегла "vikingene", фӓрерлӓ "víkingur") — йыдпелвел герман группыш пырышы тошты скандинави йӹлмӹлӓ попышы Скандинавиштӹ ӹлӹшӹ VIII—XI-шӹ курымвлӓн тошты халык.
Галисиштӹш викингвлӓ.
Галисиштӹш викингвлӓ (галис. "viquingos en Galicia") — йыдпелвел герман группыш пырышы тошты скандинави йӹлмӹлӓ попышы Скандинавиштӹ, Атланти океанышты дон Мӱлӓндӹ лоштыш тангыжышты ӹлӹшӹ викинг пиратвлӓн IX-шӹ курымын 849 ин август тӹлзӹштӹ Испанин Галиси регионышты вӓрлӓнӹшӹжӹ.
Галиси хӹрӓш ышкал.
Галиси хӹрӓш ышкал (галис. "rubia galega",) — Испанин йыд-вадывелӹшӹ Галиси провинциштӹ шӹлӓн ышкал порода. Галиси хӹрӓш ышкалвлӓн туан мулӓндӹжӹ Галиси ылеш. Шӹшержӹ гӹц ӹштӹмӹ тетилья тара галисивлӓн таравлӓжӹ логӹц сек яргатажы дӓ яратымыжы.
Эсморга.
Эсморга (галис. "A esmorga") — Эдуардо Бланко Аморын (1897–1979) сек кымдан пӓлӹмӹ романжы. Эсморга Аморын сек яжо романешӹжӹ шотлалтеш. Сек пӹтӓриок 1959 ин Аргентинын вуйхалажы Буэнос-Айрес халашты дӓ вес 1970 ин Испанин йыд-вадывелӹшӹш Галиси провинциштӹ пецӓтлӓлтӹн. Галиси йӹлмӹ дон литературын примервлӓ гӹц яжон пӓлен.
Галиси.
Галиси (галис. "Galicia, Galiza",) — Испанин йыд-вадывелӹшӹ галисивлӓн исторический регионжы дӓ автономный сообщество (наци). 2012-шы ин тӹштӹ 2 778 913 эдем ӹлен. Территорижӹ 29 574 км². Вуйхалажы: Сантьяго-де-Компостела.
Лачокла игуанавлӓ.
Лачокла игуанавлӓ () — игуана йишвлӓн группыш пырышы Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ игуана улы.
Изи Антил игуана.
Изи Антил игуана () — игуана йишвлӓн группыш пырышы Изи Антил ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого шӓкшӓльӹ. Кытышты 430 (озыжы) 390 (ӓвӓжӹ) мм якте шоэш. Нелӹцӹштӹ 3.5 (озыжы), 2.6 (ӓвӓжӹ) кг якте лин кердеш. Озы игуанавлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Лачокла игуана.
Лачокла игуана () — игуана йишвлӓн группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого шӓкшӓльӹ. Кытшы 1.2–1.7 см якте шоэш. Нелӹцӹштӹ 4–8 (озыжы), 1.2–3 (ӓвӓжӹ) кг якте лин кердеш. Озы игуанавлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Пылтсамаа.
Кирхы дон тошты кӓрмӓн аравлӓ
Пы́лтсамаа (), 1917-шӹ и якте — Оберпален () покшал Эстоништӹ хала. Йыгевамаа уездӹш пыра.Пылтсамаа сирӹштӹ вӓрлӓнӓ.
Ливони Кугижӓ кымдемӹн вуйхалажы ылын. Тӹнӓм тӹштӹ герцог Магнусын резиденцижӹ ылын.
Толкин, Джон Рональд Руэл.
Джон Рональд Руэл Толкин (, 3-шы январь 1892-шы и – 2-шы сентябрь 1973-шы и) — англ сирӹзӹ, поэт, филолог дӓ Оксфорд университетӹн профессоржы. Фэнтези жанрлан негӹцӹм англ сирӹзӹ Толкин пиштен. Пӹтäриш романвлäжӹ логӹц иктӹтшӹ – «Хоббит».
Хоббит (роман).
Хоббит, ӓль Тӹшкӹ дӓ мӹнгеш () — Джон Рональд Руэл Толкинӹн сек кымдан пӓлӹмӹ фэнтези романжы дӓ ӓзӓ книгӓжӹ. Сек пӹтӓриок 1937 ин Кого Британиштӹ пецӓтлӓлтӹн.
Дон Кихот (роман).
Дон Кихот тенгеок Ламанча гӹц йой идальго Дон Кихот () — испани сирӹзӹ Мигель де Сервантес Сааведрын сек кымдан пӓлӹмӹ рыцарь романжы. Сек пӹтӓриок 1605 дон 1615 ивлӓн Испаништӹ пецӓтлӓлтӹн.
Дэвид Копперфильд (роман).
Дэвид Копперфильд () — англ сирӹзӹ Чарльз Диккенсын сек кымдан пӓлӹмӹ романвлӓжӹ гӹц иктӹжӹ. Сек пӹтӓриок 1849–50 дон 1850 ивлӓн Кого Британиштӹ пецӓтлӓлтӹн.
Оливер Твист (роман).
Оливер Твист () — англ сирӹзӹ Чарльз Диккенсын кокшы романжы. Сек пӹтӓриок 1837–9 дон 1938 ивлӓн Кого Британиштӹ пецӓтлӓлтӹн.
Шылдырдымы гагарка.
Шылдырдымы гагарка (†) — Alcidae группыш пырышы Йыдпел Атланти океанышты вӓшлиӓлтшӹ вымер кого кек (пингвин агыл). Кытшы 75–85 см, нелӹцшӹ 5 кг якте шоэш.
Нигглын ӹлӹмӓшӹжӹ.
Нигглын ӹлӹмӓшӹжӹ () — Джон Рональд Руэл Толкинӹн фэнтези ямакжы. Сек пӹтӓриок 1945 ин Кого Британиштӹ пецӓтлӓлтӹн.
Гейман, Нил.
Нил Ричард МакКиннон Гейман (, туан лӹмжӹ Нил Ричард Гейман (; 10-шы ноябрь 1960-шы и – 2-шы сентябрь 1973-шы и) — англ сирӹзӹ-фантаст, график роман дӓ комикс сирӹшӹ.
Адамс, Дуглас.
Дуглас Ноэль Адамс (; 11-шӹ март 1952-шы и, Кембридж, Кого Британи – 11-шӹ май 2001-шӹ и, Санта-Барбара, Калифорни, АУШ) — англ сирӹзӹ, драматург дӓ сценарист.
Адамс, Ричард.
Ричард Джордж Адамс (; 9-шӹ май 1920-шы и, Ньюбери, Беркшир – 24 december 2016) — англ сирӹзӹ.
Бакстер, Стивен.
Стивен Бакстер (; 13-шы ноябрь 1957-шӹ и, Кого Британи –) — англ фантаст сирӹзӹ.
Паян попугайвлӓ.
Паян попугайвлӓ () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ, Индонезиштӹ дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ паян попугай улы.
Шӓргӓшӓн попугай йишвлӓ.
Шӓргӓшӓн попугай йишвлӓ () — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Африкышты, Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 36 тӹрлӹ шӓргӓшӓн попугай улы.
Губкавлӓ.
Губкавлӓ () — Metazoa группыш пырышы тангыж дӓ южгынам йӓр-йогы вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 7500 тӹрлӹ губка улы.
Даманвлӓ.
Даман ганьывлӓ () дон Даман йишвлӓ () — шӹшер качшы вольыквлӓн группыш пырышы Африкышты дӓ Покшал Ирвелышты вӓшлиӓлтшӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ даман улы. Кытшы 30–70 см, нелӹцшӹ 2–5 кг якте шоэш.
Панголин.
Панголин ганьывлӓ () дон Панголин йишвлӓ () — шӹшер качшы вольыквлӓн группыш пырышы Африкышты дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ панголин улы. Кытшы 30–100 см якте шоэш.
Мӹндӹр Ирвел.
Мӹндӹр Ирвел (,,,,) — Азин ирвелнӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ регион.
Барри, Джеймс Мэтью.
Джеймс Мэтью Барри (, 9-шӹ май 1860-шы и, Кирримьюр – 19-шӹ июнь 1937-шӹ и, Лондон) — шотланди драматург, роман сирӹзӹ дӓ Питер Пэн персонажын сирӹшӹжӹ.
Рэнкин, Иэн.
Иэн Рэнкин (, 28-шӹ апрель 1960-шы и, Карденден, Шотланди –) — шотланди сирӹзӹ дӓ «Инспектор Ребус» романвлӓжӹн сирӹшӹжӹ.
Герпетологи.
Герпетологи () — зоологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Амфибивлӓм (земноводные) дон рептиливлӓм (пресмыкающиеся) шӹмлӹшӹ зоологи.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ἑρπετόν» (пресмыкающееся) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.
Малакологи.
Малакологи () — зоологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. моллюсквлӓм шӹмлӹшӹ зоологи.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «μαλάκιον» (моллюск) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.
Эббот, Чарлз.
Чарлз Эббот (; 24-шы март, 1915-шӹ и – 8-шӹ сентябрь 1817-шӹ и) — британи таксон сирӹшӹ ботаник дӓ энтомолог.
Эббот, Джон.
Джон Эббот (; 31-шӹ май тенгеок 1-шӹ июнь, 1751-шӹ и, Лондон, Кого Британи – декабрь 1840-шӹ и тенгеок январь 1841-шӹ и, Джорджи, АУШ) — американ таксон сирӹшӹ энтомолог дӓ орнитолог.
Эбботт, Чарлз Конрад.
Чарлз Конрад Эбботт (; 4-шӹ июнь, 1843-шы и, Нью-Джерси, АУШ – 27-шӹ июль 1919-шӹ и) — американ археолог дӓ таксон сирӹшӹ герпетолог.
Териологи.
Териологи тенгеок маммалиологи () — зоологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Шӹшер качшы вольыквлӓм шӹмлӹшӹ зоологи.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «θηρίον» (зверь) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.
Коллоэц цӓрӓгеквлӓ.
Коллоэц цӓрӓгеквлӓ () — цӓрӓгеквлӓн группыш пырышы Мексика гӹц Аргентина якте Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты дон Кариб ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи цӓрӓгеквлӓ. Цилӓжӹ 2 коллоэц цӓрӓгек улы.
Морен йишвлӓ.
Морен йишвлӓ () — морен ганьывлӓн группыш пырышы У дӓ Тошты Мӱлӓндӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи шӹшер качшы вольыквлӓ. Цилӓжӹ 60 морен улы.
Ыдыр йишвлӓ.
Морен йишвлӓ () — цымыни ганьывлӓн группыш пырышы йыдпелвел Евразиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи шӹшер качшы вольыквлӓ. Цилӓжӹ 46 ыдыр улы.
Сибирь.
Сибирь — Россий Федерациштӹш регион. Кымдецшӹ: 12,6 млн км².
Канар ошмаотывлӓ.
Канари ошмаотывлӓ () — Атланти океанышты Испанин автономный регионжы дӓ ошмаотывлӓжӹ. Территорижӹ 7447 км². 2012-шы ин тӹштӹ 2 118 344 эдем ӹлен.
Анзыл Ази.
Анзыл Ази — Азин кечӹвӓл-вадывелнӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ регион.
Якшар пачан сиргек.
Якшар пачан сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Анзыл Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 14 см якте шоэш.
Сиргеквлӓ.
Сиргеквлӓ () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 23 тӹрлӹ сиргек улы.
Шим шӱӓн сиргек.
Шим шӱӓн сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Анзыл Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 15–16 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц орнитолог Отто Финш (Friedrich Hermann Otto Finsch, 1839–1917) лӹмеш пумы.
Куштышы сиргек.
Куштышы сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Палеарктика регионышты вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 15–16.5 см якте шоэш.
Шим вуян сиргек.
Шим вуян сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Анзыл Азиштӹ (Кувейт, Бахрейн, Катар, Оман, УАЭ, Ирак, Иран, Афганистан, Пакистан, Инди) вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 17 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 29–30,5 см, нелӹцшӹ 23–28,5 г якте шоэш.
Пустыня сиргек.
Пустыня сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Палеарктика регионышты вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 14,5–15,5 см, нелӹцшӹ 17–23 г якте шоэш.
Кипр сиргек.
Кипр сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Кипр, Судан дӓ Эфиопиштӹ вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 14–15 см, нелӹцшӹ 18–20 г якте шоэш.
Испани сиргек.
Испани сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж кугижӓнӹшвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 13.5-15.5 см, нелӹцшӹ 15–22 г якте шоэш.
Ош ӹштӓн сиргек.
Ош ӹштӓн сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Сахара гӹц Сауд Арави дӓ Ирак якте вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 17–18 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 26,5–32 см, нелӹцшӹ 30 г якте шоэш.
Ош пачан сиргек.
Ош пачан сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Йыдпел Африкышты дӓ Пиреней пел ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 16-18 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 26–29 см, нелӹцшӹ 40 г якте шоэш.
Пиреней пел ошмаоты.
Пиреней пел ошмаоты тенгеок Ибери пел ошмаоты,,,,,) — Европын сек кого кымшы пел ошмаотыжы. Территорижӹ 600 000 км².
Шим тупан сиргек.
Шим тупан сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Йыдпел Африкышты дӓ Покшал Ирвелӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 14,5 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 26–27,5 см, нелӹцшӹ 19–25 г якте шоэш.
Арави пел ошмаоты.
Арави пел ошмаоты ()— Анзыл Азиштӹ пел ошмаоты. Территорижӹ 3 250 000 км².
Арави сиргек.
Арави сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Арави пел ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ сиргек.
Гейглин сиргек.
Гейглин сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 13-14 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц зоолог Теодор Гейглин (Theodor von Heuglin, 1824 – 1876) лӹмеш пумы.
Шӧртньӹ пачан сиргек.
Шӧртньӹ пачан сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Турци гӹц Непал якте Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 14,5 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 26 см якте шоэш.
Абиссини сиргек.
Абиссини сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 14,5 см якте шоэш.
Якшар ӹштӓн сиргек.
Якшар ӹштӓн сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Йыдпел Африкышты дӓ Арави пел ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 16 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 25–29 см якте шоэш.
Манак сиргек.
Манак сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Египет дӓ Арави пел ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 17,5 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 29,5–30,5 см, нелӹцшӹ 18–23 г якте шоэш.
Кырык сиргек.
Кырык сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 18–20 см, нелӹцшӹ 35 г якте шоэш.
Сомали сиргек.
Сомали сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Сомали дӓ Эфиопиштӹ вӓшлиӓлтшӹ сиргек.
Шим сиргек.
Шим сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 14–15 см якте шоэш.
Шим лепкӓн сиргек.
Шим лепкӓн сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 17–18 см, нелӹцшӹ 32 г якте шоэш.
Ала сиргек.
Ала сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 14–16½ см, нелӹцшӹ 18–20 г якте шоэш.
Симсӹгек.
Симсӹгек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 31–35 см, нелӹцшӹ 136–231 г якте шоэш.
Ош шӱӓн шӹжвӹк.
Ош шӱӓн шӹжвӹк () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Анзыл Азиштӹ дӓ Вадывел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 16 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 28 см якте шоэш.
Симсӹпач.
Симсӹпач тенгеок Симсӹ пачан чӓкчем () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 13–14 см, нелӹцшӹ 10–18 г якте шоэш.
Сир шӹжвӹк.
Сир шӹжвӹк () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 13–14 см, нелӹцшӹ 10–18 г якте шоэш.
Симсӹ арашӹнгӓлоэц.
Симсӹ арашӹнгӓлоэц () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 16–17 см, нелӹцшӹ 25 г якте шоэш.
Баран, Ибрахим.
Ибрахим Баран (; 1940-шӹ и, Шанлыурфа) — турк таксон сирӹшӹ герпетолог дӓ зоологи профессоржы.
Баран шим кӹшкӹ.
Баран шим кӹшкӹ тенгеок Адапазары шим кӹшкӹ () — шим кӹшкӹ йишвлӓн йиш группыш пырышы Турциштӹ (Адапазары) вӓшлиӓлтшӹ эксӹкӹм кандышы шим кӹшкӹ. Кытшы 60 см якте лин кердеш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм турк герпетолог Ибрахим Баран (İbrahim Baran, 1940 –) лӹмеш пумы.
Гӧчмен, Байрам.
Байрам Гӧчмен (; 1965-шӹ и, Кипр) — турк таксон сирӹшӹ паразитолог, герпетолог дӓ Эгей университетӹн зоологи профессоржы, природа фотограф.
Якшар онган сиргек.
Якшар онган сиргек () — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Эритрей, Эфиопи, Сауд Арави дӓ Йемеништӹ вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 14 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм француз дипломат, археолог дӓ натуралист Поль-Эмиль Ботта (Paul-Émile Botta, 1802 – 1870) лӹмеш пумы.
Будак, Абидин.
Абидин Будак (; 9-шӹ ноябрь 1943-шы и, Дикили, Измир, Турци) — турк таксон сирӹшӹ герпетолог дӓ Эгей университетӹн зоологи профессоржы.
Башоглу, Мухтар.
Мухтар Башоглу (; 6-шы апрель 1913-шы и, Ӧдемиш, Измир – 21-шӹ февраль 1981-шӹ и, Каршыяка, Измир, Турци) — турк таксон сирӹшӹ герпетолог дӓ зоологи профессоржы.
Сахара.
Сахара (,) — Йыдпел Африкышты Мӱлӓндӹн сек кого пустыняжы. Кымдецшӹ 9 400 000 км².
Сан-Франциско.
Сан-Франциско () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 600,6 км². 2013-шы ин тӹштӹ 843 329 эдем ӹлен.
Сан-Диего.
Сан-Диего () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 963,6 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 1 381 069 эдем ӹлен.
Сан-Хосе (Калифорни).
Сан-Хосе () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 461,5 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 1 015 785 эдем ӹлен.
Санта-Ана (Калифорни).
Санта-Ана () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 71,271 км². 2010-шы ин тӹштӹ 324 528 эдем ӹлен.
Фресно.
Фресно () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 271.4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 515 986 эдем ӹлен.
Лонг-Бич.
Лонг-Бич () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 170.6 км². 2010-шы ин тӹштӹ 462 257 эдем ӹлен.
Окленд (Калифорни).
Окленд () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 202.4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 390 724 эдем ӹлен.
Бейкерсфилд (Калифорни).
Бейкерсфилд () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 339,3 км². 2010-шы ин тӹштӹ 347 483 эдем ӹлен.
Анахайм (Калифорни).
Анахайм () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 130,7 км². 2010-шы ин тӹштӹ 336 265 эдем ӹлен.
Риверсайд (Калифорни).
Риверсайд () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 203.1 км². 2015-шӹ ин тӹштӹ 321 786 эдем ӹлен.
Стоктон (Калифорни).
Стоктон () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 144.9 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 302 389 эдем ӹлен.
Чула-Виста.
Чула-Виста () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 132,61 км². 2010-шы ин тӹштӹ 243 916 эдем ӹлен.
Ирвайн (Калифорни).
Ирвайн () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 180.5 км². 2015-шӹ ин тӹштӹ 250 384 эдем ӹлен.
Фримонт (Калифорни).
Фримонт () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 225.6 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 220 000 эдем ӹлен.
Сан-Бернардино (Калифорни).
Сан-Бернардино () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 202.4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 209 924 эдем ӹлен.
Модесто.
Модесто () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 93.1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 201 165 эдем ӹлен.
Окснард.
Окснард () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 94,8 км². 2010-шы ин тӹштӹ 205 437 эдем ӹлен.
Фонтана (Калифорни).
Фонтана () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 109,9 км². 2013-шы ин тӹштӹ 203 003 эдем ӹлен.
Морено-Валли.
Морено-Валли () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 133,3 км². 2010-шы ин тӹштӹ 193 365 эдем ӹлен.
Даллас.
Даллас () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Техас штатын халажы. Халан территорижӹ: 997,1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1 197 816 эдем ӹлен.
Сан-Антонио.
Сан-Антонио () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Техас штатын халажы. Халан территорижӹ: 1067,3 км². 2012-шы ин тӹштӹ 1 436 697 эдем ӹлен.
Эвансвилл.
Эвансвилл () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Индиана штатын халажы. Халан территорижӹ: 105,6 км². 2010-шы ин тӹштӹ 117 429 эдем ӹлен.
Меса (Аризона).
Меса () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 324.2 км². 2010-шы ин тӹштӹ 439 041 эдем ӹлен.
Чандлер (Аризона).
Чандлер () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 150.2 км². 2010-шы ин тӹштӹ 236 123 эдем ӹлен.
Глендейл (Аризона).
Глендейл () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 144,4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 226 721 эдем ӹлен.
Скоттсдейл (Аризона).
Скоттсдейл () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 477,7 км². 2010-шы ин тӹштӹ 217 385 эдем ӹлен.
Гилберт (Аризона).
Гилберт () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 121.6 км². 2010-шы ин тӹштӹ 208 453 эдем ӹлен.
Темпе (Аризона).
Темпе () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 102,3 км². 2010-шы ин тӹштӹ 161 719 эдем ӹлен.
Пеори (Аризона).
Пеори () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 367 км². 2010-шы ин тӹштӹ 154 065 эдем ӹлен.
Сюрпрайз (Аризона).
Сюрпрайз () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 180 км². 2010-шы ин тӹштӹ 117 517 эдем ӹлен.
Арвада (Колорадо).
Арвада () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Колорадо штатын халажы. Халан территорижӹ: 85,1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 106 433 эдем ӹлен.
Боулдер (Колорадо).
Боулдер () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Колорадо штатын халажы. Халан территорижӹ: 65.7 км². 2010-шы ин тӹштӹ 97 385 эдем ӹлен.
Вестминстер (Колорадо).
Вестминстер () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Колорадо штатын халажы. Халан территорижӹ: 85,1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 106 114 эдем ӹлен.
Сапота йишвлӓ.
Сапота йишвлӓ () — Ericales пеледӹшвлӓн группыш пырышы тропикивлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ, шукиӓш тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 800 тӹрлӹ сапота улы.
Юма (Аризона).
Юма () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 276,4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 93 064 эдем ӹлен.
Флагстафф (Аризона).
Флагстафф () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 165,4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 65 870 эдем ӹлен.
Лейк-Хавасу-Сити.
Лейк-Хавасу-Сити () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 111,6 км². 2010-шы ин тӹштӹ 52 527 эдем ӹлен.
Каса-Гранде (Аризона).
Каса-Гранде () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 284 км². 2010-шы ин тӹштӹ 48 571 эдем ӹлен.
Сьерра-Виста (Аризона).
Сьерра-Виста () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 395.1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 43 888 эдем ӹлен.
Прескотт (Аризона).
Прескотт () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 107.5 км². 2010-шы ин тӹштӹ 39 843 эдем ӹлен.
Кингман (Аризона).
Кингман () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 77.7 км². 2010-шы ин тӹштӹ 28 068 эдем ӹлен.
Буллхед-Сити (Аризона).
Буллхед-Сити () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 154 км². 2010-шы ин тӹштӹ 39 540 эдем ӹлен.
Колорадо-Сити (Аризона).
Колорадо-Сити () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 27.2 км². 2010-шы ин тӹштӹ 4 821 эдем ӹлен.
Астори (Орегон).
Астори () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Орегон штатын халажы. Халан территорижӹ: 27,5 км². 2010-шы ин тӹштӹ 9 477 эдем ӹлен.
Бэйкер Сити (Орегон).
Бэйкер Сити () — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Орегон штатын халажы. Халан территорижӹ: 18.54 км². 2010-шы ин тӹштӹ 9 828 эдем ӹлен.
Арали йишвлӓ.
Арали йишвлӓ () — Apiales пеледӹшвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ, Африкышты, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ, шукиӓш шудыла кушкыш, тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 254 тӹрлӹ арали улы.
Гризелини йишвлӓ.
Гризелини йишвлӓ () — Apiales пеледӹшвлӓн группыш пырышы У Зеландиштӹ дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ, шукиӓш тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ гризелини улы.
Миодокарпус йишвлӓ.
Миодокарпус йишвлӓ () — Apiales пеледӹшвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ, Папуа-У Гвиней, У Каледони дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ, шукиӓш тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 19 тӹрлӹ миодокарпус улы.
Пеннанти йишвлӓ.
Пеннанти йишвлӓ () — Apiales пеледӹшвлӓн группыш пырышы У Зеландиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ, шукиӓш тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 3-4 тӹрлӹ пеннанти улы.
Питтоспорум йишвлӓ.
Питтоспорум йишвлӓ () — Apiales пеледӹшвлӓн группыш пырышы Афротропика, Индомалай, Океани дӓ Австралази регионвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ, шукиӓш тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 200-240 тӹрлӹ питтоспорум улы.
Торричелли йишвлӓ.
Торричелли йишвлӓ () — Apiales пеледӹшвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ, шукиӓш тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ торричелли улы.
Альсевосми йишвлӓ.
Альсевосми йишвлӓ () — астра пеледӹшвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ, У Каледони дӓ У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ, шукиӓш тӹшкӓвлӓ. Цилӓжӹ 11 тӹрлӹ альсевосми улы.
Аргофиллум йишвлӓ.
Аргофиллум йишвлӓ () — астра пеледӹшвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ, У Зеландиштӹ, Лорд-Хау, У Каледони дӓ Рапа-Ити ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ, шукиӓш тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 22 тӹрлӹ аргофиллум улы.
Калицера йишвлӓ.
Калицера йишвлӓ () — астра пеледӹшвлӓн группыш пырышы Неотропика регионышты вӓшлиӓлтшӹ, икиӓш ӓль шукиӓш шудыла кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 40 тӹрлӹ калицера улы.
Нарынзывуй.
Нарынзывуй тенгеок ынгыр пеледӹш (; алыкмарла "нарынчывуй, моклакавуйчача, ӱшшудо, ушшудо, полдышшудо, чодырамаке") — Ranunculaceae йишвлӓн группыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ, шукиӓш нарынзалгы пеледӹшӓн шудыла кушкыш. Кӱкшӹцшӹ 60 см лин кердеш
Имӓн агама.
Имӓн агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 76–100 мм якте шоэш.
Африка агама.
Африка агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Либериштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Лачокла агама.
Лачокла агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 13–30 см якте шоэш.
Аншиета агама.
Аншиета агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц натуралист (José Alberto de Oliveira Anchieta (1832 – 1897) лӹмеш пумы.
Тропик имӓн агама.
Тропик имӓн агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 22 см якте шоэш.
Акантозаврвлӓ.
Акантозаврвлӓ () — агама йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ акантозавр улы.
Амфиболурусвлӓ.
Амфиболурусвлӓ () — агама йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2-3 тӹрлӹ амфиболурус улы.
Пӹлӹшдӹмӹ агамавлӓ.
Амфиболурусвлӓ () — агама йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ пӹлӹшдӹмӹ агама улы.
Брахизавр.
Брахизавр () — агама йишвлӓн группыш пырышы Бангладеш, Пакистан дӓ Индиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ.
Шуран агамавлӓ.
Шуран агамавлӓ () — агама йишвлӓн группыш пырышы Шри-Ланкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ шуран агама улы.
Ази кырык агамавлӓ.
Ази кырык агамавлӓ () — агама йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ дӓ Европышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 12 (тошты 23) тӹрлӹ Ази кырык агама улы.
Стеллион.
Стеллион () — агама йишвлӓн группыш пырышы Греци, Турци, Анзыл Азиштӹ дӓ йыд-вадывел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 35 см якте шоэш.
Агрор агама.
Агрор агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Афганистан, Инди дӓ Пакистанышты (Агрор) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Хардвар агама.
Хардвар агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Индиштӹ (Хардвар) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм англ ихтиолог Фрэнсис Дэй (Francis Day, 1829 –1889) лӹмеш пумы.
Шимӓкӓ агама.
Шимӓкӓ агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Иран, Пакистан дӓ Индиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Пакистан агама.
Пакистан агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Пакистанышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Кашмир агама.
Кашмир агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Афганистан, Пакистан, Инди, Непал дӓ Тибетиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Туркестан агама.
Туркестан агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Афганистан, Туркменистан, Узбекистан, Таджикистан дӓ Киргизиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 37 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм руш путешественник Александр Леман (Heinrich Kuhl, 1797 – 1821) лӹмеш пумы.
Кого сӱмӓн агама.
Кого сӱмӓн агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Ирак, Иран, Афганистан дӓ Пакистанышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Нуристан агама.
Нуристан агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Пакистан дӓ Афганистанышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Столичка агама.
Столичка агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Монголи дӓ Китайышты (Ганьсу) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм морави дӓ австри ботаник, зоолог, геолог, геодезист дӓ палеонтолог Фердинанд Столичка (Ferdinand Stoliczka, 1838 – 1874) лӹмеш пумы.
Столичка, Фердинанд.
thumb
Фердинанд Столичка (, 7 июнь 1838, Билани, кӹзӹт Кромержиж, Морави — 19 июнь 1874, Инди) — морави да австри шӹмлӹзӹ, ботаник, зоолог, геолог, геодезист дӓ палеонтолог.
Изи сӱмӓн агама.
Изи сӱмӓн агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Пакистан, Афганистан, Туркменистан дӓ Иранышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Гималай агама.
Гималай агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 31 см якте шоэш.
Хорасан агама.
Хорасан агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Туркменистан, Афганистан дӓ Иранышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Кавкази агама.
Кавкази агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Турци, Кавкази, Грузи, Армени, Азербайджан, Ирак, Иран, Туркменистан, Таджикистан, Афганистан, Пакистан дӓ Индиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 140–150 мм, нелӹцшӹ 170 г якте шоэш.
Бухара агама.
Бухара агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Таджикистан, Туркменистан, Кыргызстан дӓ Узбекистанышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Бадахшан агама.
Бадахшан агама () — агама йишвлӓн группыш пырышы Инди, Пакистан, Афганистан, Таджикистан, Туркменистан, Кыргызстан дӓ Китайышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Лофокалот.
Лофокалот () — агама йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Суматра ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм (Evardus Winandus Adrianus Ludeking, 1797 – 1821) лӹмеш пумы.
Канар шӓкшӓльӹвлӓ.
Канар шӓкшӓльӹвлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Канар ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ Канар шӓкшӓльӹ улы.
Атланти шӓкшӓльӹ.
Атланти шӓкшӓльӹ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Канар ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 28,5 см якте шоэш.
Гран-Канари кого шӓкшӓльӹ.
Гран-Канари кого шӓкшӓльӹ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Канар ошмаотывлӓштӹ (Гран-Канари) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 80 см якте шоэш.
Иерро кого шӓкшӓльӹ.
Иерро кого шӓкшӓльӹ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Канар ошмаотывлӓштӹ (Иерро) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 60 см якте шоэш.
Гомера кого шӓкшӓльӹ.
Гомера кого шӓкшӓльӹ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Канар ошмаотывлӓштӹ (Гомера) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Пальма кого шӓкшӓльӹ.
Пальма кого шӓкшӓльӹ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Канар ошмаотывлӓштӹ (Пальма) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Тенерифе кого шӓкшӓльӹ.
Тенерифе кого шӓкшӓльӹ (†) — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Канар ошмаотывлӓштӹ (Тенерифе) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Бӧтгер шӓкшӓльӹ.
Бӧтгер шӓкшӓльӹ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Канар ошмаотывлӓштӹ (Иерро дӓ Гомера) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 10 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Сезар Рудольф Бӧтгер (Cesar Rudolf Boettger) лӹмеш пумы.
Тенерифе шӓкшӓльӹ.
Тенерифе шӓкшӓльӹ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Канар ошмаотывлӓштӹ (Тенерифе дӓ Пальма) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 44 см якте шоэш.
Тенерифе.
Тенерифе () — Канар ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 2057 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 889 936 эдем ӹлен.
Гомера.
Гомера () — Канар ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 378 км². 2011-шӹ ин тӹштӹ 23 076 эдем ӹлен.
Иерро (ошмаоты).
Иерро () — Канар ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 277 км². 2010-шы ин тӹштӹ 10 960 эдем ӹлен.
Пальма (ошмаоты).
Пальма () — Канар ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 708 км². 2013-шы ин тӹштӹ 85 225 эдем ӹлен.
Гран-Канари.
Гран-Канари () — Канар ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 1532 км². 2011-шӹ ин тӹштӹ 850 391 эдем ӹлен. Курорт дӓ туризм ошмаоты семӹнь пӓлӹ ылеш.
Фуэртевентура.
Фуэртевентура () — Канар ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 1659 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 106 930 эдем ӹлен.
Лансароте.
Лансароте () — Канар ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 795 км². 2012-шы ин тӹштӹ 142 132 эдем ӹлен.
Куку.
Куку () — куку йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кек. Кытшы 32–34 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 55–60 см якте шоэш. Нелӹцӹштӹ 110–140 (озыжы), 95–115 (ӓвӓжӹ) г якте лин кердеш.
Палдиски.
Па́лдиски (), тошты лӹмжӹ Рогервик (), — хала Эстоништӹ, Финн иксӓ тӹрӹштӹ порт.
Географижӹ.
Палдиски Харьюмаа уездӹштӹ вӓрлӓнӓ. Таллинн якте 52 уштыш.
Псаммодромусвлӓ.
Псаммодромусвлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Пиреней пел ошмаотышты дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ псаммодромус улы.
Алжир псаммодромус.
Алжир псаммодромус () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Марокко, Алжир, Тунис, Испани, Португали, Итали дӓ Франциштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи шӓкшӓльӹ. Кытшы 10–15 см якте шоэш.
Блан псаммодромус.
Блан псаммодромус () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Марокко, Алжир дӓ Тунисиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи шӓкшӓльӹ.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм швейцари зоолог Анри Блан (Henri Blanc, 1859 – 1930) лӹмеш пумы.
Испани псаммодромус.
Испани псаммодромус () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Испани, Португали дӓ Франциштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи шӓкшӓльӹ. Кытшы 14 см якте шоэш.
Изи парнян псаммодромус.
Изи парнян псаммодромус () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Мароккышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ изи шӓкшӓльӹ. Кӓпшӹ 112–116 мм, пачшы 72–73 мм якте шоэш.
Вадывел псаммодромус.
Вадывел псаммодромус () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Испани дӓ Португалиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи шӓкшӓльӹ.
Тӹшкӓ шӓкшӓльӹвлӓ.
Тӹшкӓ шӓкшӓльӹвлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы ирвел дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 22 тӹрлӹ тӹшкӓ шӓкшӓльӹ улы.
Тимон шӓкшӓльӹвлӓ.
Тимон шӓкшӓльӹвлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Европышты, Йыдпел Африкышты дӓ Покшал Ирвелӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ тимон шӓкшӓльӹ улы.
Шӹргӹ шӓкшӓльӹ.
Шӹргӹ шӓкшӓльӹ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи шӓкшӓльӹ. Кытшы 12 см якте шоэш.
Ыжарикӓ шӓкшӓльӹвлӓ.
Ыжарикӓ шӓкшӓльӹвлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ ыжарикӓ шӓкшӓльӹ улы.
Ыжарикӓ шӓкшӓльӹ.
Ыжарикӓ шӓкшӓльӹ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Европышты дӓ Турциштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи шӓкшӓльӹ. Кытшы 15 см якте шоэш.
Даревски шӓкшӓльӹвлӓ.
Даревски шӓкшӓльӹвлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Европышты дӓ Кечӹвӓл-вадывел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 32 тӹрлӹ Даревски шӓкшӓльӹ улы.
Анатоли шӓкшӓльӹвлӓ.
Анатоли шӓкшӓльӹвлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Турциштӹ дӓ Грециштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ Анатоли шӓкшӓльӹ улы.
Анатоли шӓкшӓльӹ.
Анатоли шӓкшӓльӹ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Турциштӹ дӓ Грециштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи шӓкшӓльӹ. Кытшы 24 см якте шоэш.
Будак шӓкшӓльӹ.
Будак шӓкшӓльӹ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Турциштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм турк герпетолог Абидин Будак (Abidin Budak, 1943–) лӹмеш пумы.
Дэнфорд шӓкшӓльӹ.
Дэнфорд шӓкшӓльӹ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Турциштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ изи шӓкшӓльӹ.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Чарльз Джордж Дэнфорд (Charles George Danford) лӹмеш пумы.
Далмаци шӓкшӓльӹ.
Далмаци шӓкшӓльӹ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Хорвати, Босни дӓ Герцеговина дӓ Черногориштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи шӓкшӓльӹ. Кытшы 19–20 см якте шоэш.
Динар шӓкшӓльӹвлӓ.
Динар шӓкшӓльӹвлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Динар кырыквлӓштӹ (Хорвати, Босни дӓ Герцеговина, Черногори дӓ Албани) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ Динар шӓкшӓльӹ улы.
Динар шӓкшӓльӹ.
Динар шӓкшӓльӹ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Динар кырыквлӓштӹ (Хорвати, Босни дӓ Герцеговина дӓ Черногори) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 15–22 см якте шоэш.
Греци шӓкшӓльӹ.
Греци шӓкшӓльӹ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Грециштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 26 см якте шоэш.
Ибери шӓкшӓльӹвлӓ.
Ибери шӓкшӓльӹ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Европышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ Ибери шӓкшӓльӹ улы.
Ибери шӓкшӓльӹ.
Ибери шӓкшӓльӹ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Ибери пел ошмаотышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 21 см якте шоэш.
Испани шӓкшӓльӹ.
Испани шӓкшӓльӹ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Испаништӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 18–23 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм (Carl August Otto Cyrén) лӹмеш пумы.
Галан шӓкшӓльӹ.
Галан шӓкшӓльӹ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Испаништӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытышты 69,1 (озыжы), 84,4 (ӓвӓжӹ) мм якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм (Pedro Galán Regalado) лӹмеш пумы.
Мартинес-Рика шӓкшӓльӹ.
Мартинес-Рика шӓкшӓльӹ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Испаништӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 70 мм якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм (Juan Pablo Martinez-Rica, 1843–1928) лӹмеш пумы.
Хорват шӓкшӓльӹ.
Хорват шӓкшӓльӹ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Австри, Итали, Словени дӓ Хорватиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 18 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Гeзa Хорват (Géza Horváth, 1847–1937) лӹмеш пумы.
Валь-д’Аран шӓкшӓльӹ.
Валь-д’Аран шӓкшӓльӹ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Каталоништӹ (Валь-д’Аран) дӓ Франциштӹ (Арьеж) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытышты 62 (озыжы), 67 (ӓвӓжӹ) мм якте шоэш.
Аурелио шӓкшӓльӹ.
Аурелио шӓкшӓльӹ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Франциштӹ (Арьеж), Каталоништӹ (Льейда) дӓ Андоррышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытышты 65 (озыжы), 62 (ӓвӓжӹ) мм якте шоэш.
Бонналь шӓкшӓльӹ.
Бонналь шӓкшӓльӹ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Франциштӹ (Атланти Пиренейвлӓ, Кӱшӹл Пиренейвлӓ, Кӱшӹл Гаронна), Испаништӹ (Уэска) дӓ Каталоништӹ (Льейда) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытышты 59 (озыжы), 65 (ӓвӓжӹ) мм якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм (Jean-Louis de Bonnal, 1874–1954) лӹмеш пумы.
Иран шӓкшӓльӹвлӓ.
Иран шӓкшӓльӹвлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Иран дӓ Азербайджанышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ Иран шӓкшӓльӹ улы.
Тропидозаурвлӓ.
Тропидозаурвлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ тропидозаур улы.
Шая степь шӓкшӓльӹвлӓ.
Шая степь шӓкшӓльӹвлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ шая степь шӓкшӓльӹ улы.
Степь шӓкшӓльӹвлӓ.
Степь шӓкшӓльӹвлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ дӓ Европышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 34 тӹрлӹ степь шӓкшӓльӹ улы.
Тейравлӓ.
Тейравлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Пиреней пел ошмаотышты дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ тейра улы.
Мадейра шӓкшӓльӹ.
Мадейра шӓкшӓльӹ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Португалиштӹ Мадейра ошмаотывлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 23,5 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм (Antoine Louis Dugès, 1797–1838) лӹмеш пумы.
Марокко шӓкшӓльӹ.
Марокко шӓкшӓльӹ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Марокко, Алжир дӓ Менорка ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Поромера.
Поромера () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Африкышты (Камерун, Экваториаль Гвиней, Габон, Покшал Африка Республика дӓ Конго Демократи Республика) вӓшлиӓлтшӹ монотипан шӓкшӓльӹ.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм медицин миссионер (Henry A. Ford) лӹмеш пумы.
Филохортусвлӓ.
Филохортусвлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Африкышты дӓ Арави пел ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ филохортус улы.
Педиопланисвлӓ.
Педиопланисвлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 13 тӹрлӹ педиопланис улы.
Кӹшкӹ сӹнзӓӓн шӓкшӓльӹвлӓ.
Кӹшкӹ сӹнзӓӓн шӓкшӓльӹвлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Европышты, йыд-ирвел Африкышты дӓ вадывел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ кӹшкӹ сӹнзӓӓн шӓкшӓльӹ улы.
Нукрасвлӓ.
Нукрасвлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ нукрас улы.
Месалинавлӓ.
Месалинавлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 14 тӹрлӹ месалина улы.
Меролесвлӓ.
Меролесвлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ меролес улы.
Латастивлӓ.
Латастивлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Африкын Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ латасти улы.
Голасписвлӓ.
Голасписвлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Африкын Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ голаспис улы.
Гастрофолисвлӓ.
Гастрофолисвлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Африкын Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ гастрофолис улы.
Адольфусвлӓ.
Адольфусвлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Ирвел дӓ Покшал Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ адольфус улы.
Гелиоболусвлӓ.
Гелиоболусвлӓ () — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Африкын Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ гелиоболус улы.
Аконтиас сцинк йишвлӓ.
Аконтиас сцинк йишвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 26 тӹрлӹ аконтиас улы.
Аконтиасвлӓ.
Аконтиасвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 21 тӹрлӹ аконтиас улы.
Тифлозаурусвлӓ.
Тифлозаурусвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ тифлозаурус улы.
Эгерни сцинк йишвлӓ.
Эгерни сцинк йишвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Океаништӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 58 тӹрлӹ эгерни сцинк улы.
Эгернивлӓ.
Эгернивлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 17 тӹрлӹ эгерни улы.
Симсӹ йӹлмӓн сцинк.
Симсӹ йӹлмӓн сцинквлӓ тенгеок Тиликвавлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ, Индонезиштӹ дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ тиликва улы.
Кӹтӹк пачан сцинк.
Кӹтӹк пачан сцинк () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 35–40 см якте шоэш.
Австрали симсӹ йӹлмӓн сцинк.
Австрали симсӹ йӹлмӓн сцинк () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ дӓ Индонезиштӹ кечӹвӓлвел Малуку ошмаотывлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 45–55 см якте шоэш
Триболонотусвлӓ.
Триболонотусвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ Бисмарк дон Соломон ошмаотывлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ триболонотус улы.
Беллаториясвлӓ.
Беллаториясвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ беллаторияс улы.
Соломон сцинк.
Соломон сцинк () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Соломон ошмаотывлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ, качшы кушкыш пушӓнгӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 29–33 см, нелӹцшӹ 100–120 г якте шоэш.
Ошалгы-якшар йӹлмӓн сцинк.
Ошалгы-якшар йӹлмӓн сцинк тенгеок Хемисфэриодон () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 45 см якте шоэш
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм британи герпетолог Эдвард Джеррард (Edward Gerrard (1810 – 1910) лӹмеш пумы.
Циклодоморфусвлӓ.
Циклодоморфусвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ циклодоморфус улы.
Лиофолисвлӓ.
Лиофолисвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 11 тӹрлӹ лиофолис улы.
Лиссолеписвлӓ.
Лиссолеписвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ лиссолепис улы.
Эугонгилус сцинк йишвлӓ.
Эугонгилус сцинк йишвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Африкышты, Евразиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 418 тӹрлӹ эугонгилус сцинк улы.
Цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинквлӓ.
Цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинквлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк улы.
Корнан цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк.
Корнан цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинкӹн ареалжы
Корнан цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Турциштӹ, Армени, Азербайджан дӓ Иранышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы шӹренжок 15 см якте веле.
Будак цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк.
Будак цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинкӹн ареалжы
Будак цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Турциштӹ, Кипр, Сири дӓ Ливанышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм турк герпетолог Абидин Будак (Abidin Budak, 1943–) лӹмеш пумы.
Чернов цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк.
Чернов цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинкӹн ареалжы
Чернов цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Турциштӹ, Армени дӓ Иранышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм совет герпетолог Сергей Александрович Чернов (1903 – 1964) лӹмеш пумы.
Европа цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк.
Европа цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинкӹн ареалжы
Европа цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Европышты дӓ Турциштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12-15 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм венгр химик дӓ ботаник Пауль Китайбель (Pál Kitaibel, 1757–1817) лӹмеш пумы.
Рӱппель цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк.
Рӱппель цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинкӹн ареалжы
Рӱппель цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинкӹн ареалжы
Рӱппель цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Египет, Ливан дӓ Сириштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц зоолог дӓ ботаник Эдуард Рӱппель (Eduard Rüppell, 1794 – 1884) лӹмеш пумы.
Дарваз цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк.
Дарваз цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Таджикистанышты Дарваз кырыкӹрдӹштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Дарваз кырыкӹрдӹ.
Дарваз кырыкӹрдӹ — Таджикистанышты вӓрлӓнӹшӹ кырыкӹрдӹ. Кӱкшӹцшӹ 200 км.
Пустыня цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк.
Пустыня цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинкӹн ареалжы
Пустыня цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Казахстан, Кыргызстан, Таджикистан, Узбекистан дӓ Туркменистанышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 5,6 см, нелӹцшӹ 2 кг якте шоэш.
Изи цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк.
Изи цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Инди, Пакистан дӓ Афганистанышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 3,6 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм британи зоолог Джон Эдуард Грей (John Edward Gray, 1800 – 1875) лӹмеш пумы.
Ази цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк.
Ази цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Сауд Арави, Йемен, Сири, Ирак, Иран, Афганистан, Пакистан, Инди Азербайджан, Грузи, Туркменистан, Узбекистане дӓ Таджикистанышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 5 см якте шоэш.
Линдберг цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк.
Линдберг цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Афганистанышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм Кнут Линдберг (Knut Lindberg) лӹмеш пумы.
Африка цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинквлӓ.
Африка цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинквлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Африкышты дӓ Арави пел ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ Африка цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк улы.
Маккой сцинк.
Маккой сцинк () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм британи палеонтолог дӓ зоолог Фредерик Маккой (Frederick McCoy, 1817 – 1899) лӹмеш пумы.
Бассианавлӓ.
Бассианавлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ бассиана улы.
Каледонисцинквлӓ.
Каледонисцинквлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы У Каледони дӓ Вануату ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 14 тӹрлӹ каледонисцинк улы.
Карливлӓ.
Карливлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ, Папуа-У Гвинейиштӹ дӓ Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 44 тӹрлӹ карли улы.
Целатисцинквлӓ.
Целатисцинквлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы У Каледоништӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ целатисцинк улы.
Кофусцинкопусвлӓ.
Кофусцинкопусвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы вадывел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ кофусцинкопус улы.
Криптоблефарусвлӓ.
Криптоблефарусвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ, Австралиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 54 тӹрлӹ криптоблефарус улы.
Эмойвлӓ.
Эмойвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Океаништӹ дӓ кечӹвӓл-ирвел Ази ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 78 тӹрлӹ эмой улы.
Эротикосцинк.
Эротикосцинк () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Эугонгилусвлӓ.
Эугонгилусвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ, Папуа-У Гвинейиштӹ, Соломон ошмаотывлӓштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ эугонгилус улы.
Лигозома сцинк йишвлӓ.
Лигозома сцинк йишвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Африкышты, Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 52 тӹрлӹ лигозома сцинк улы.
Мабуй сцинк йишвлӓ.
Мабуй сцинк йишвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Америкышты, Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 190 тӹрлӹ мабуй сцинк улы.
Лачокла сцинк йишвлӓ.
Лачокла сцинк йишвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы шӓкшӓльӹвлӓ.
Сфеноморфус сцинк йишвлӓ.
Сфеноморфус сцинк йишвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 230 тӹрлӹ сфеноморфус сцинк улы.
Рамон Пиньейро Лопес.
a> халаштыш "Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades" (CIRP)
Рамон Пиньейро Лопес (галис. "Ramón Piñeiro López"; 31-шӹ май 1915-шӹ и, Ланкара – 27-шӹ август 1990-шы и, Сантьяго-де-Компостела, Галиси) — галиси философ, эссе, сирӹзӹ дӓ политик.
Авӓжӹ Vicenta López Fernández, ӓтяжӹ Salvador Piñeiro García.
Карбоейро монастырь.
Карбоейро монастырь тенгеок Сан-Лоренцо-де-Карбоейро монастырь (галис. "Mosteiro de San Lourenzo de Carboeiro",) — Испанин йыд-вадывелӹшӹ Галиси автономный регионыштыш Рома архитектура монастырьвлӓ логӹц сек тоштывлӓ лошкы пыра.
Сильеда муниципалитетиштӹ Карбоейро (Santa María de Carboeiro) приходышты вӓрлӓнӹшӹ ти монастырь церкӹ X курымын монастырьжы.
Лампрофолисвлӓ.
Лампрофолисвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ дӓ У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 11 тӹрлӹ лампрофолис улы.
Лейолописмавлӓ.
Лейолописмавлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Фиджи дӓ Маскарен ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ лейолописма улы.
Лобуливлӓ.
Лобуливлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы У Гвиней ошмаотышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ лобули улы.
Менетивлӓ.
Менетивлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ менети улы.
Моретивлӓ.
Моретивлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ морети улы.
Нивеосцинквлӓ.
Нивеосцинквлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ нивеосцинк улы.
Олигозомавлӓ.
Олигозомавлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы У Зеландиштӹ, Лорд-Хау дӓ Норфолк ошмаотывлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 41 тӹрлӹ олигозома улы.
Панасписвлӓ.
Панасписвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ панаспис улы.
Псевдоэмойвлӓ.
Псевдоэмойвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ псевдоэмой улы.
Сапросцинквлӓ.
Сапросцинквлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 12 тӹрлӹ сапросцинк улы.
Лампролеписвлӓ.
Лампролеписвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ дӓ вадывел Океани ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ лампролепис улы.
Лепидотирисвлӓ.
Лепидотирисвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ лепидотирис улы.
Лигозомавлӓ.
Лигозомавлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 31 тӹрлӹ лигозома улы.
Мохлусвлӓ.
Мохлусвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 13 тӹрлӹ мохлус улы.
Бразили сцинквлӓ.
Бразили сцинквлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Бразилиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ Бразили сцинк улы.
Кабо-Верде мабуйвлӓ.
Кабо-Верде мабуйвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Кабо-Верде ошмаотывлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ Кабо-Верде мабуй улы.
Копеоглоссумвлӓ.
Копеоглоссумвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Антил ошмаотывлӓштӹ дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ копеоглоссум улы.
Дасивлӓ.
Дасивлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел дӓ кечӹвӓлвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ даси улы.
Вьетнам сцинк.
Вьетнам сцинк () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Вьетнамышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Эумецивлӓ.
Эумецивлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ эумеци улы.
Ази мабуйвлӓ.
Ази мабуйвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 31 тӹрлӹ Ази мабуй улы.
Мабуйвлӓ.
Мабуйвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Антил ошмаотывлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ мабуй улы.
Африка мабуйвлӓ.
Африка мабуйвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Африкышты, Азиштӹ дӓ Кечӹвӓлвел Европышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 79 тӹрлӹ Африка мабуй улы.
Варзейвлӓ.
Варзейвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты дӓ Ямайкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ варзей улы.
Динозавр.
Динозаврвлӓ (†) — нӹл яланвлӓн группыш пырышы тупӹрдӓн тошты мезозой йӓнвлӓ.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «δεινός» (страшный) дон «σαῦρος» (шӓкшӓльӹ) шамаквлӓ гӹц лин.
Классификацижӹ.
├─ Stegosauria † – Стегозаврвлӓ
├─ Ankylosauria † – Анкилозаврвлӓ
├─ Ornithopoda † – Орнитоподвлӓ
└─ Ceratopsia † – Цератопсвлӓ
├─ Sauropodomorpha † – Завроподоморфвлӓ
Кужы ялан сцинквлӓ.
Кужы ялан сцинквлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Йыдпел Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ кужы ялан сцинк улы.
Чолистан.
Чолистан (урду چولستان) — Пакистанышты пустыня гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 16000 км².
Чолистан кужы ялан сцинк.
Чолистан кужы ялан сцинк () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Пакистанышты Чолистан пустынышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Алжир кужы ялан сцинк.
Алжир кужы ялан сцинкӹн ареалжы
Алжир кужы ялан сцинк () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Йыдпел Африкышты (Алжир дӓ Марокко) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 15–20 см якте шоэш.
Кужы ялан сцинк.
Кужы ялан сцинк () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Покшал Ази, Анзыл Ази дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 16.5 см, пачыжы 20 см, нелӹцшӹ 90 г якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц натуралист Иоганн Готлоб Шнайдер (Johann Gottlob Schneider, 1750 – 1822) лӹмеш пумы.
Кӹшкӹ шӓкшӓльӹвлӓ.
Кӹшкӹ шӓкшӓльӹвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 11 тӹрлӹ кӹшкӹ шӓкшӓльӹ улы.
Амфиглоссусвлӓ.
Амфиглоссусвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 25 тӹрлӹ амфиглоссус улы.
Андронго.
Андронго () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Атеухозаурусвлӓ.
Атеухозаурусвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Китай, Вьетнам дӓ Япоништӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ атеухозаурус улы.
Баркудивлӓ.
Баркудивлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Индиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ баркуди улы.
Филиппин сцинквлӓ.
Филиппин сцинквлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Таиланд, Филиппинвлӓштӹ дӓ Калимантан ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 38 тӹрлӹ Филиппин сцинк улы.
Халцидвлӓ.
Халцидвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Европышты, Йыдпел Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 31 тӹрлӹ халцид улы.
Фейлинивлӓ.
Фейлинивлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Покшал Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ фейлини улы.
Агнес Mo.
Агнес Моника (лачокла лӹмжӹ Агнес Моника Мульёто; индон. "Agnes Monica Muljoto"; 7-шӹ июль 1989-шӹ и) — индонези поп мырызы дӓ художник.
Гонгиломорфус.
Гонгиломорфус () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Маскарен ошмаотывлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 5 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм чеш натуралист Венцеслас Боер (Wenceslas Bojer, 1795 – 1856) лӹмеш пумы.
Кого Сейшел сцинк.
Кого Сейшел сцинк () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Сейшел ошмаотывлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм британи натуралист Джон Стэнли Гардинер (John Stanley Gardiner, 1872–1946) лӹмеш пумы.
Изи Сейшел сцинквлӓ.
Изи Сейшел сцинквлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Сейшел ошмаотывлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ изи Сейшел сцинк улы.
Меланосепсвлӓ.
Меланосепсвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ меланосепс улы.
Нессивлӓ.
Нессивлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Шри-Ланкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ несси улы.
Параконтиасвлӓ.
Параконтиасвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 12 тӹрлӹ параконтиас улы.
Просцелотесвлӓ.
Просцелотесвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ просцелотес улы.
Псевдоаконтиасвлӓ.
Псевдоаконтиасвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ псевдоаконтиас улы.
Пигомелесвлӓ.
Пигомелесвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ пигомелес улы.
Лачокла сцинквлӓ.
Лачокла сцинквлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Йыдпел Африка гӹц Пакистан якте вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ лачокла сцинк улы.
Сколекосепсвлӓ.
Сколекосепсвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Танзани дӓ Мозамбикӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ сколекосепс улы.
Сепсинавлӓ.
Сепсинавлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ сепсина улы.
Вӧлтцковивлӓ.
Вӧлтцковивлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ вӧлтцкови улы.
Австрали кӹшкӹ шӓкшӓльӹвлӓ.
Австрали кӹшкӹ шӓкшӓльӹвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ Австрали кӹшкӹ шӓкшӓльӹ улы.
Калиптотисвлӓ.
Калиптотисвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ калиптотис улы.
Ктенотусвлӓ.
Ктенотусвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 101 тӹрлӹ ктенотус улы.
Коираносцинквлӓ.
Коираносцинквлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ коираносцинк улы.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «κοίρανος» (мастер) дон «skinkos» (сцинк) шамаквлӓ гӹц лин.
Консиннивлӓ.
Консиннивлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ консинни улы.
Пустыня сцинквлӓ.
Пустыня сцинквлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ дӓ Зонда ошмаотывлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 14 тӹрлӹ пустыня сцинк улы.
Фойи.
Фойи () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Пӹлӹшдӹмӹ сцинквлӓ.
Пӹлӹшдӹмӹ сцинквлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ пӹлӹшдӹмӹ сцинк улы.
Изопахисвлӓ.
Изопахисвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Мьянма дӓ Таиландышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ изопахис улы.
Вичӹ.
"merge Вичӹ область, maybe should be dedicate to the city?
Вичӹ область - Россий Федерациштӹш область, Мары Элын йыдпелвел пашкудыжы.
Кымдецшӹ 120,4 тӹж. км². Ӹлӹзы шот - 1396,8 тӹжем эдем. Административ покшал — Вичӹ хала, "рушла Киров". Вичӹ областьышты 39 000 нӓрӹ марын ӹлӓ (2002).
Лериставлӓ.
Лериставлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ дӓ Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 94 тӹрлӹ лериста улы.
Липинивлӓ.
Липинивлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ дӓ Океаништӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 28 тӹрлӹ липини улы.
Нотосцинквлӓ.
Нотосцинквлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ нотосцинк улы.
Празиногемавлӓ.
Празиногемавлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы У Гвиней дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ празиногема улы.
Ристеллавлӓ.
Ристеллавлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓлвел Индиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ ристелла улы.
Саифос.
Саифос () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 18 см якте шоэш.
Сцинцеллавлӓ.
Сцинцеллавлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 35 тӹрлӹ сцинцелла улы.
Сфеноморфусвлӓ.
Сфеноморфусвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ, Океаништӹ дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 118 тӹрлӹ сфеноморфус улы.
Тропидофорусвлӓ.
Тропидофорусвлӓ () — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Индокитай, Калимантан, Сулавеси дӓ Филиппинвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 28 тӹрлӹ тропидофорус улы.
Ибис.
Ибисвлӓ () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого кеквлӓ. Цилӓжӹ 28 тӹрлӹ ибис улы.
Ибисвлӓн сек изижӹн (Сан-Томе ибис) кытышты 45 см, нелӹцшӹ 450 г; сек когожын (кого ибис) кытышты 100 см, нелӹцшӹ 4.2 кг якте лин кердеш.
Шим шӱӓн ибисвлӓ.
Шим шӱӓн ибисвлӓ () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Азиштӹ, Австралазиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ ибисвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ шим шӱӓн ибис улы.
Эфиопи ибис.
Эфиопи ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 65–75 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 112–124 см, нелӹцшӹ 1 250–1 500 г якте шоэш.
Мадагаскар ибис.
Мадагаскар ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскар дӓ Сейшел ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ ибис.
Шим вуян ибис.
Шим вуян ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Инди, Пакистан, Мьянма дӓ Таиландышты вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 50–90 см якте шоэш. Озы ибисвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Пӹжӓшӹштӹ 2–4 мыны якте лин кердеш.
Малуку ибис.
Малуку ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Австралазиштӹ вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 65–75 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 112–124 см якте шоэш. Нелӹцӹштӹ 1,7–2,5 (озыжы), 1,4–1,9 (ӓвӓжӹ) г якте лин кердеш.
Соломон ибис.
Соломон ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Соломон ошмаотывлӓштӹ (Реннелл дон Беллона) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ ибис.
Австрали ибис.
Австрали ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ дӓ У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 60–75 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 100–120 см, нелӹцшӹ 1,1–1,5 кг якте шоэш.
Реюньон ибис.
Реюньон ибис (†) — ибис йишвлӓн группыш пырышы Реюньон ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ тошты ибис. Кытшы 70 см, нелӹцшӹ 3 кг якте шоэш.
Якшар шӱӓн ибисвлӓ.
Якшар шӱӓн ибисвлӓ () — ибис йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ ибисвлӓ. Цилӓжӹ 2-3 тӹрлӹ якшар шӱӓн ибис улы.
Кого ибис.
Кого ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Камбоджа, Лаос дӓ Вьетнамышты вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 102–106 см, нелӹцшӹ 4.2 кг якте шоэш.
Сан-Томе ибис.
Сан-Томе ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Сан-Томе ошмаотышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 60–65 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2.48 см якте шоэш.
Якшар шӱӓн ибис.
Якшар шӱӓн ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Инди субконтинентӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ ибис.
Дэвисон ибис.
Дэвисон ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Камбоджа, Вьетнам, Лаос дӓ Калимантан ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 75–85 см якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм британи орнитолог (William Ruxton Davison, ? – 1893) лӹмеш пумы.
Беллона ошмаоты.
Беллона ошмаоты тенгеок Мунгики () — Соломон кугижӓнӹшӹн Соломон ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 17,16 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 1009 эдем ӹлен.
Цӓрӓ вуян ибисвлӓ.
Цӓрӓ вуян ибисвлӓ () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Африкышты дӓ Турциштӹ вӓшлиӓлтшӹ ибисвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ цӓрӓ вуян ибис улы.
Шӹргӹ ибис.
Шӹргӹ ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Йыдпел Африкышты дӓ Турциштӹ вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 70–80 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 125–135 см, нелӹцшӹ 1.0–1.3 кг якте шоэш.
Цӓрӓ вуян ибис.
Цӓрӓ вуян ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 80 см, нелӹцшӹ 1,3 кг якте шоэш.
Якшар ялан ибис.
Якшар ялан ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Ирвел Азиштӹ (Китай, Япони (Хоккайдо дон Кӱсӱ) дӓ Россий Мӹндӹр Ирвел) вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 55–84 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 140 см якте шоэш.
Упшан ибис.
Упшан ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 50 см якте шоэш.
Цӓрӓ шӹргӓн ибис.
Цӓрӓ шӹргӓн ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Кечӹвӓлвел Америкышты (Аргентина, Боливи, Бразили, Колумби, Эквадор, Гайана, Парагвай, Суринам, Уругвай дӓ Венесуэла) вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 45–50 см якте шоэш.
Кайенна ибис.
Кайенна ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 48–56 см, нелӹцшӹ 650–750 г якте шоэш.
Пӹсӹ пачан ибис.
Пӹсӹ пачан ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты Бразили, Колумби, Гайана, Суринам дӓ Венесуэла) вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 76–86 см якте шоэш.
Саваланер ибисвлӓ.
Саваланер ибисвлӓ () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого кеквлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ саваланер ибис улы.
Классификацижӹ.
Ибис йишвлӓ
Тӹрлӹмӹ ибисвлӓ.
Тӹрлӹмӹ ибисвлӓ () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ ибисвлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ тӹрлӹмӹ ибис улы.
Ош шӱӓн ибисвлӓ.
Ош шӱӓн ибисвлӓ () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ ибисвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ ош шӱӓн ибис улы.
Ош ибисвлӓ.
Ош шӱӓн ибисвлӓ () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ ибисвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ ош ибис улы.
Яргата цӹреӓн ибисвлӓ.
Яргата цӹреӓн ибисвлӓ () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Америкышты, Евразиштӹ, Африкышты дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ ибисвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ яргата цӹреӓн ибис улы.
Ыжарикӓ ибис.
Ыжарикӓ ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ ибис.
Ала онган ибис.
Ала онган ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 40–50 см якте шоэш.
Тӹрлӹмӹ ибис.
Тӹрлӹмӹ ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Эритрей дӓ Эфиопиштӹ вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 65–76 см якте шоэш.
Хагедаш.
Хагедаш () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 65–76 см, нелӹцшӹ 1.250 г якте шоэш.
Вулны цӹреӓн ибис.
Вулны цӹреӓн ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 71–76 см якте шоэш.
Ош шӱӓн ибис.
Ош шӱӓн ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 71–76 см якте шоэш.
Шим шӹргӓн ибис.
Шим шӹргӓн ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 71–76 см якте шоэш.
Ош ибис.
Ош ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 64 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 94 см якте шоэш.
Якшар ибис.
Якшар ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты дӓ Антил ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 55–63 см нелӹцшӹ 1.4 кг якте шоэш.
Яргата цӹреӓн ибис.
Яргата цӹреӓн ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Америкышты, Евразиштӹ, Африкышты дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 48–66 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 80–105 см, нелӹцшӹ 485–970 г якте шоэш.
Сӹнзӓлыкан яргата цӹреӓн ибис.
Сӹнзӓлыкан яргата цӹреӓн ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 55–65 см якте шоэш.
Вӹцкӹж нерӓн яргата цӹреӓн ибис.
Вӹцкӹж нерӓн яргата цӹреӓн ибис
Вӹцкӹж нерӓн яргата цӹреӓн ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Перу, Боливи, Чили дӓ Аргентина) вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 56 см якте шоэш.
Саваланер ибис.
Саваланер ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ саваланер ибис. Кытшы 1 м, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 115–135 см, нелӹцшӹ 1,2–2 кг якте шоэш.
Изи саваланер ибис.
Изи саваланер ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ саваланер ибис. Кытшы 76 см якте шоэш.
Ош саваланер ибис.
Ош саваланер ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Африкышты дӓ Мадагаскарышты вӓшлиӓлтшӹ саваланер ибис. Кытшы 73–90 см якте шоэш.
Кугижӓ саваланер ибис.
Кугижӓ саваланер ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ, У Зеландиштӹ, Индонезиштӹ, Папуа-У Гвиней
Папуа-У Гвинейиштӹ дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ саваланер ибис. Кытшы 74–81 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 120 см, нелӹцшӹ 1400–2070 г якте шоэш.
Сарикӓ нерӓн саваланер ибис.
Сарикӓ нерӓн саваланер ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ, У Зеландиштӹ, Лорд-Хау дӓ Норфолк ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ саваланер ибис. Кытшы 76–92 см, нелӹцшӹ 1814–1928 г якте шоэш.
Ошалгы-якшар саваланер ибис.
Ошалгы-якшар саваланер ибис () — ибис йишвлӓн группыш пырышы Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ вӓшлиӓлтшӹ саваланер ибис. Кытшы 71–86 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 120–133 см, нелӹцшӹ 1.2–1.8 кг якте шоэш.
Фудивлӓ.
Фудивлӓ () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы вадывел Инди океан ошмаотывлӓштӹ (Мадагаскар, Сейшелвлӓ, Комор ошмаотывлӓ дӓ Маскарен ошмаотывлӓ) вӓшлиӓлтшӹ кошыгеквлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ фуди улы.
Якшар вуян фуди.
Якшар вуян фуди () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Комор, Майотта дӓ ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ вӓшлиӓлтшӹ фуди.
Якшар фуди.
Якшар фуди () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Комор, Реюньон, Маврикий, Родригес, Сейшел ошмаотывлӓ, Чагос, Амирант ошмаотывлӓ дӓ Св. Елены ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ фуди. Кытшы 12,5 см, нелӹцшӹ 14–19 г якте шоэш.
Мадагаскар фуди.
Мадагаскар фуди () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ фуди. Кытшы 14 см, нелӹцшӹ 15–24 г якте шоэш.
Маврикий фуди.
Маврикий фуди тенгеок Маскарен фуди () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Маврикий ошмаотышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ фуди. Кытшы 14 см якте шоэш.
Сейшел фуди.
Сейшел фуди () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Сейшел ошмаотывлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ фуди.
Родригез фуди.
Родригез фуди () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Родригес ошмаотышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ фуди. Кытшы 12–13 см якте шоэш.
Реюньон фуди.
Реюньон фуди (†) — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Реюньон ошмаотышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ фуди.
Якшар нерӓн кошыгеквлӓ.
Якшар нерӓн кошыгеквлӓ () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кошыгеквлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ якшар нерӓн кошыгек улы.
Якшар нерӓн кошыгек.
Якшар нерӓн кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 11–13 см, нелӹцшӹ 15–20 г якте шоэш.
Якшар вуян якшар нерӓн кошыгек.
Якшар вуян якшар нерӓн кошыгек
Якшар вуян якшар нерӓн кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 12 см якте шоэш.
Кардинал кошыгек.
Кардинал кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 11 см якте шоэш.
Буйвол кошыгеквлӓ.
Буйвол кошыгеквлӓ () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кошыгеквлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ буйвол кошыгек улы. Кытшы 24 см, нелӹцшӹ 65 г якте шоэш.
Лачокла кошыгеквлӓ.
Лачокла кошыгеквлӓ () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты дӓ Азиштӹ кошыгеквлӓ. Цилӓжӹ 63–65 тӹрлӹ лачокла кошыгек улы.
Ӧршан кошыгеквлӓ.
Ӧршан кошыгеквлӓ () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кошыгеквлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ ӧршан кошыгек улы.
Ош нерӓн буйвол кошыгек.
Ош нерӓн буйвол кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Якшар нерӓн буйвол кошыгек.
Якшар нерӓн буйвол кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 24 см, нелӹцшӹ 65 г якте шоэш.
Кечӹвӓлвел ӧршан кошыгек.
Кечӹвӓлвел ӧршан кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 11,5–13 см якте шоэш.
Йыдпел ӧршан кошыгек.
Йыдпел ӧршан кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Баннерман кошыгек.
Баннерман кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Шим логерӓн кошыгек.
Шим логерӓн кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Шим пӹлӹшӓн кошыгек.
Шим пӹлӹшӓн кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Бертранд кошыгек.
Бертранд кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Вӹцкӹж нерӓн кошыгек.
Вӹцкӹж нерӓн кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Кӹтӹк шылдыран кошыгек.
Кӹтӹк шылдыран кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 16 см якте шоэш.
Ошалгы-якшар пеликан.
Ошалгы-якшар пеликан () — пеликан йишвлӓн йыхыш пырышы Мӱлӓндӹ лоштыш тангыжын ирвелнӹ гӹц Индокитай дон Малакка пел ошмаоты якте дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ монотипан пеликан. Кытшы 1.40–1.75 м, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2.45–2.95 м, нелӹцшӹ 10–11 кг якте шоэш.
Ошалгы-якшар тупан пеликан.
Ошалгы-якшар тупан пеликан () — пеликан йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты, Сейшелвлӓ дӓ Арави пел ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ монотипан пеликан. Кытшы 1.25–1.32 м, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2.65–2.9 м, нелӹцшӹ 3.9–7 кг якте шоэш.
Луды пеликан.
Луды пеликан () — пеликан йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ монотипан пеликан. Кытшы 1.27–1.52 м, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2.5 м, нелӹцшӹ 5 кг якте шоэш.
Кыйыр пеликан.
Кыйыр пеликан () — пеликан йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Европа гӹц Инди дон Китай якте вӓшлиӓлтшӹ монотипан пеликан. Кытшы 1.60–1.80 м, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2.70–3.20 м, нелӹцшӹ 10–12 кг якте шоэш.
Австрали пеликан.
Австрали пеликан () — пеликан йишвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ дӓ У Гвинейиштӹ, южгынам У Зеланди, Соломон, Бисмарк, Фиджи дӓ Уоллеси ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ монотипан пеликан. Кытшы 1.60–1.90 м, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2.5–3.4 м, нелӹцшӹ 4–8.2 кг якте шоэш.
Америка ош пеликан.
Америка ош пеликан () — пеликан йишвлӓн йыхыш пырышы Америкышты вӓшлиӓлтшӹ монотипан пеликан. Кытшы 1.25–1.32 м, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2.65–2.9 м, нелӹцшӹ 3.9–7 кг якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ἐρυθρός» (якшар) дон «ῥύγχος» (нер) шамаквлӓ гӹц лин.
Америка кӹрӓн пеликан.
Америка кӹрӓн пеликан () — пеликан йишвлӓн йыхыш пырышы Америкышты вӓшлиӓлтшӹ пеликан. Кытшы 1.4 м, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2–2.3 м, нелӹцшӹ 3.6–4.5 кг якте шоэш.
Луизиана штатын дӓ Сент-Китс ошмаотын национальный кекешӹштӹ шотлалтеш.
Перу пеликан.
Перу пеликан () — пеликан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты, Эквадор гӹц Перу дӓ Чили якте вӓшлиӓлтшӹ монотипан пеликан. Кытшы 1.52 м, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2.48 м, нелӹцшӹ 7 кг якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 2–3 мыны якте лин кердеш.
Шим мӹшкӹрӓн кошыгек.
Шим мӹшкӹрӓн кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Кӹсиӓ кошыгек.
Кӹсиӓ кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Кап кошыгек.
Кап кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 17 см якте шоэш.
Принсипи кошыгек.
Принсипи кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты Принсипи ошмаотышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Кугижӓ кошыгек.
Кугижӓ кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Ӹрвӹж кошыгек.
Ӹрвӹж кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Кени дӓ Танзаништӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Пальма кошыгек.
Пальма кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Кӹрӓн логерӓн кошыгек.
Кӹрӓн логерӓн кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Ангола кошыгек.
Ангола кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Судан кошыгек.
Суданкошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Судан дӓ Кечӹвӓлвел Суданышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Инди кошыгек.
Инди кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Азиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Киломберо кошыгек.
Киломберо кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Танзаништӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Амыж кошыгек.
Амыж кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Сарикӓ тупан кошыгек.
Сарикӓ тупан кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Эфиопи, Кени дӓ Сомалиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Сарикӓ калпакан кошыгек.
Сарикӓ калпакан кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Сарикӓ ялан кошыгек.
Сарикӓ ялан кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Конго Демократи Республикышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Царамак кошыгек.
Царамак кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты дӓ Арави пел ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Голанд кошыгек.
Голанд кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Кеништӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Кӹрӓн калпакан кошыгек.
Кӹрӓн калпакан кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Джексон кошыгек.
Джексон кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Катанга кошыгек.
Катанга кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Конго Демократи Республика дӓ Замбиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Маньяр кошыгек.
Маньяр кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Финн кошыгек.
Финн кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Индиштӹ дӓ Непалышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм британ орнитолог Фрэнк Финн (Frank Finn, 1868 – 1932) лӹмеш пумы.
Шим вуян кошыгек.
Шим вуян кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Мадагаскар кошыгек.
Мадагаскар кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Сан-Томе кошыгек.
Сан-Томе кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты Сан-Томе дӓ Принсипи ошмаотывлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Сомали кошыгек.
Сомали кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Ирвел Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Фокс кошыгек.
Фокс кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Угандышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Кым цӹреӓн кошыгек.
Кым цӹреӓн кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Шим лепкӓн кошыгек.
Шим лепкӓн кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Вейнс кошыгек.
Вейнс кошыгек () — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Кошы оравивлӓ.
Кошы оравивлӓ () — орави йишвлӓн йыхыш группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кошыгеквлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ кошы орави улы.
Эфиопи лагы.
Эфиопи лагы () — лагы йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ лагы. Кытшы 22 см якте шоэш.
Ош шӱӓн лагы.
Ош шӱӓн лагы () — лагы йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ лагы. Кытшы 20,5–26 см, нелӹцшӹ 40–77 г якте шоэш.
Симсӹ сиали.
Симсӹ сиали () — лагы йишвлӓн группыш пырышы Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ сиали. Кытшы 16–20 см, нелӹцшӹ 30 г якте шоэш.
Сиали.
Сиаливлӓ () — лагы йишвлӓн группыш пырышы Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ сиали улы.
Ирвел сиали.
Ирвел сиали () — лагы йишвлӓн группыш пырышы Йыдпел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ сиали. Кытшы 16–21 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 25–32 см, нелӹцшӹ 27–34 г якте шоэш.
Лачокла оравивлӓ.
Лачокла оравивлӓ () — орави йишвлӓн группыш пырышы Африкышты дӓ Евразиштӹ вӓшлиӓлтшӹ оравивлӓ. Цилӓжӹ 24 тӹрлӹ орави улы.
Оравивлӓн сек изижӹн ("Passer eminibey") кытышты 11.4 см, нелӹцшӹ 13.4 г; сек когожын ("Passer gongonensis") кытышты 18 см, нелӹцшӹ 42 г якте лин кердеш.
Лым оравивлӓ.
Лым оравивлӓ () — орави йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ вӓшлиӓлтшӹ мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 3-8 тӹрлӹ лым орави улы.
Лым орави.
Лым орави () — орави йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ мырышы кек. Кытшы 17 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 34 см, нелӹцшӹ 40 г якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 3–4 тенгеок 4–5 ош мыны якте лин кердеш.
Кеклик.
Кекликвлӓ () — фазан йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ мызы йиш кеквлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ кеклик улы.
Ази кеклик.
Ази кеклик () — фазан йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кеклик. Кытшы 32–35 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 47–52 см, нелӹцшӹ 450–800 г якте шоэш.
Европа кеклик.
Европа кеклик () — фазан йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Европышты вӓшлиӓлтшӹ кеклик. Кытшы 32–37 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 46–53 см, нелӹцшӹ 550–850 г якте шоэш.
Якшар кеклик.
Якшар кеклик () — фазан йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-вадывел Европышты вӓшлиӓлтшӹ кеклик. Кытшы 32–34 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 45–50 см, нелӹцшӹ 400–500 г якте шоэш.
Фазан йишвлӓ.
Фазан йишвлӓ () — цӹвӹ ганьывлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ, Африкышты, Европышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 186 тӹрлӹ фазан йиш улы.
Фазанвлӓн сек изижӹн ("Coturnix chinensis" выльдырцан) кытышты 12 см, нелӹцшӹ 20 г; сек когожын ("Pavo cristatus" павлин) кытышты 230 см, нелӹцшӹ 10 кг якте лин кердеш.
Бербери кеклик.
Бербери кеклик () — фазан йишвлӓн группыш пырышы Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кеклик. Кытшы 33–36 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 46–49 см, нелӹцшӹ 380–730 г якте шоэш.
Кӹдӹр йишвлӓ.
Кӹдӹр йишвлӓ () — фазан йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 19 тӹрлӹ кӹдӹр йиш кек улы.
Сузывлӓн сек изижӹн кытышты 31 см, нелӹцшӹ 260 г; сек когожын ("Tetrao urogallus" сузы) кытышты 95 см, нелӹцшӹ 6.5 кг якте лин кердеш. Озы кӹдӹрвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Кӹдӹрвлӓ.
Кӹдӹрвлӓ () — фазан йишвлӓн группын кӹдӹр йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ кӹдӹр улы.
Кӹдӹр.
Кӹдӹр тенгеок лачокла кӹдӹр (;) — фазан йишвлӓн группын кӹдӹр йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹдӹр. Кытшы 45–60 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 246–291 мм, нелӹцшӹ 820–1750 г якте шоэш.
Кавкази кӹдӹр.
Кавкази кӹдӹр () — фазан йишвлӓн группын кӹдӹр йишвлӓн группыш пырышы Кавкази дӓ Турциштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹдӹр. Озывлӓн кытшы 50–55 см, пачыжы 18 см, нелӹцшӹ 820–1005 г якте шоэш. Ӓвӓвлӓн кытшы 37–42 см, нелӹцшӹ 712–820 г якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм поляк натуралист, зоолог дӓ ботаник Людвик Млокосевич (Ludwik Aleksander Młokosiewicz, 1831 – 1909) лӹмеш пумы.
Выльдырцанвлӓ.
Выльдырцанвлӓ () — фазан йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ, Африкышты дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ мызы йиш кеквлӓ. Цилӓжӹ 7-10 тӹрлӹ выльдырцан улы.
Немӹццӹвӹвлӓ.
Немӹццӹвӹвлӓ (дон Meleagridinae) — фазан йишвлӓн группыш пырышы Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ немӹццӹвӹ улы.
Немӹццӹвӹ.
Немӹццӹвӹ (;) — фазан йишвлӓн группын немӹццӹвӹвлӓн группыш пырышы Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кек. Озывлӓн кытшы 1 м, нелӹцшӹ 10 кг якте шоэш. Ӓвӓвлӓн кытшы 90 см, нелӹцшӹ 4 кг якте шоэш.
Сӹнзӓлыкан немӹццӹвӹ.
Сӹнзӓлыкан немӹццӹвӹ () — фазан йишвлӓн группын немӹццӹвӹвлӓн группыш пырышы Юкатан пел ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ кек. Озывлӓн кытшы 90–100 см, кӱкшӹцшӹ 71–92 см, нелӹцшӹ 3,25–4 кг якте шоэш. Ӓвӓвлӓн кӱкшӹцшӹ 65–69 см, нелӹцшӹ 1,9–2 кг якте шоэш.
Кок шылдыран шӹнгӓвлӓ.
Кок шылдыран шӹнгӓвлӓ () — капшангывлӓн группыш пырышы кок шылдыран капшангывлӓ. Цилӓжӹ 120 000 тӹрлӹ кок шылдыран шӹнгӓ улы.
Лӹмжӹ.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «δι-» (кок) дон «πτερόν» (шылдыр) шамаквлӓ гӹц лин.
Хант йӹлмӹ.
Хант йӹлмӹ тенгеок остӓк йӹлмӹ (хантла "Ханты ясаӈ") — хантвлӓн йӹлмӹштӹ. финн-угр йӹлмӹвлӓн угр тӹшкӓн йӹлмӹжӹ.
Фазанвлӓ.
Фазанвлӓ () — фазан йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 53 тӹрлӹ фазан улы.
Фазанвлӓн сек когожын ("Pavo cristatus" павлин) кытышты 230 см, нелӹцшӹ 10 кг якте лин кердеш. Озы фазанвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Пахлава.
Пахлава тенгеок баклава (— туроквлӓн десерт качкышышты.
Трагопан.
Трагопанвлӓ () — фазан йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ фазанвлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ трагопан улы.
Монал.
Моналвлӓ () — фазан йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ фазанвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ монал улы.
Пӹлӹшӓн фазан.
Пӹлӹшӓн фазанвлӓ () — фазан йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ фазанвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ пӹлӹшӓн фазан улы.
Лофура.
Лофуравлӓ () — фазан йишвлӓн группыш пырышы ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ фазанвлӓ. Цилӓжӹ 12 тӹрлӹ лофура улы.
Эрзӓ йӹлмӹ.
Эрзӓ йӹлмӹ (эрзӓлӓ "эрзянь кель") — эрзӓвлӓн йӹлмӹштӹ. финн-угр йӹлмӹвлӓн йыл тӹшкӓн йӹлмӹжӹ.
Мызы йиш кеквлӓ.
Мызывлӓ () — фазан йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 113 тӹрлӹ мызы улы.
Мызывлӓ ("Perdix, Ammoperdix, Ptilopachus, Lerwa, Tetraophasis, Rhizothera, Margaroperdix, Melanoperdix, Ophrysia, Xenoperdix, Arborophila, Caloperdix, Haematortyx, Rollulus, Ptilopachus, Bambusicola, Galloperdix"), турачвлӓ ("Francolinus, Peliperdix, Scleroptila, Dendroperdix, Pternistis"), уларвлӓ ("Tetraogallus"), кекликвлӓ ("Alectoris") дӓ выльдырцанвлӓ ("Coturnix, Anurophasis, Perdicula") мызы йиш кеквлӓ логӹц сек яратымышты.
Плутон.
Плутон () — Кечӹ системын лушы планетыжы дӓ сек изижӹ. Кымдецшӹ цилӓжӹ 16647940 км².
Синди.
Синди (), Цинтенгоф () — хала Эстоништӹ, Пӓрну якте 14 уштыш. Хала статусым 1938-шӹ и годшен намалеш.
Улар.
Уларвлӓ () — фазан йишвлӓн группыш пырышы Турци гӹц Монголи дӓ Китай якте Азиштӹ кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ мызы йиш кеквлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ улар улы. Озы уларвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Лачокла турачвлӓ.
Лачокла турачвлӓ () — фазан йишвлӓн группыш пырышы вадывел дӓ покшал Ази гӹц кечӹвӓлвел дӓ кечӹвӓл-ирвел Ази якте вӓшлиӓлтшӹ мызы йиш кеквлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ лачокла турач улы.
Турачвлӓ.
Турачвлӓ (дӓ "Pternistis") — фазан йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ мызы йиш кеквлӓ. Цилӓжӹ 40 тӹрлӹ турач улы.
Упшан турач.
Упшан турач () — фазан йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ турач. Кытшы 33–35 см якте шоэш.
Эстон йӹлмӹ.
Эстон йӹлмӹ (эстонла "eesti keel") — эстонвлӓн йӹлмӹштӹ. финн-угр йӹлмӹвлӓ гӹц иктӹжӹ.
Вепс йӹлмӹ.
Вепс йӹлмӹ (вепслӓ "vepsän kel' ") — вепсвлӓн йӹлмӹштӹ. финн-угр йӹлмӹвлӓ гӹц иктӹжӹ.
Кунда.
Ку́нда () — хала Эстоништӹ, Лӓӓне-Вирумаа уездӹштӹ. Хала XIII-шы курым годшен пӓлӹ. 1870-шы ин у цемент заводым чангымы, 1893-шы ин Эстоништӹш пӹтӓриш электростанцим пачмы. 1938- шӹ годшен хала статусым намалеш.
Санджар, Азиз.
Азиз Санджар (; 8-шӹ сентябрь 1946-шы и, Савур, Мардин, Турци) — турок дӓ американ биохимик, Нобель премин лауреатшы (2015).
Тезепир мечеть.
Тезепир мечеть (азербайджанла: "Təzəpir məscidi") — Азербайджанын Баку халан тошты (1905-1914 ивлӓн) мечетьшӹ.
Мечеть лӹмӹн этимологижӹ «тезе» дон «пир» шамаквлӓ гӹц лин.
Лачокла фазанвлӓ.
Лачокла фазанвлӓ () — фазан йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ фазанвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ лачокла фазан улы.
Ала фазанвлӓ.
Ала фазанвлӓ () — фазан йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ фазанвлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ ала фазан улы.
Павлин фазанвлӓ.
Павлин фазанвлӓ () — фазан йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ фазанвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ павлин фазан улы.
Эстон-Мары Ушем.
Эстон-Мары Ушем. Ушемӹм 1990-шы ин июньын Таллиннӹштӹ ӹштӹмӹ. Тӹнгжӹм Марий Эл дон Эстони лоштыш кӹлвлӓм кычымылан виӓнгмӓшӹм пуэн.
Джамала.
Джамала (, крым тадарла "Camala, Джамала"; 27-шӹ август 1983-шы и, Ош, Киргизи) — крым тадар мырызы. 14 майын 2016-шы ин ти мырызым Евровидени мыры конкурсыш лауреатшы. Джамала Австриштӹ "1944" мырыжы доно Украиним анжыкташ тӹнгӓлеш.
Мальцев, Вячеслав Вячеславович.
Вячеслав Вячеславович Мальцев (ш. 1964) - руш депутат, политик дӓ блогер.
Ала танагравлӓ.
Ала танагравлӓ () — танагра йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ ала танагра улы.
Якшар ялан манакинвлӓ.
Якшар ялан манакинвлӓ () — манакин йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ якшар ялан манакин улы.
Кӹтӹк шылдыран манакинвлӓ.
Кӹтӹк шылдыран манакинвлӓ () — манакин йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ кӹтӹк шылдыран манакин улы.
Пиправлӓ.
Пиправлӓ () — манакин йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ пипра улы.
Якшар мӹшкӹрӓн пипра.
Якшар мӹшкӹрӓн пипра () — манакин йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ пипра.
Шим манакинвлӓ.
Шим манакинвлӓ () — манакин йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ шим манакин улы.
Пипритавлӓ.
Пипритавлӓ () — манакин йишвлӓн группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ пиприта улы.
Кырык танагравлӓ.
Кырык танагравлӓ () — танагра йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ кырык танагра улы.
Симсӹ шылдыран кырык танагра.
Симсӹ шылдыран кырык танагра () — танагра йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кырык танагра. Кытшы 18 см, нелӹцшӹ 43 г якте шоэш.
Якшар нерӓн танагра.
Якшар нерӓн танагра () — танагра йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кек. Кытшы 17 см, нелӹцшӹ 34 г якте шоэш.
Ош калпакан танагра.
Ош калпакан танагра () — танагра йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кек. Кытшы 24 см, нелӹцшӹ 114 г якте шоэш.
Цӹгӓк статян танагра.
Цӹгӓк статян танагра () — танагра йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кек. Кытшы 13-14 см, нелӹцшӹ 28.5 г якте шоэш.
Кымда нерӓн манакин.
Кымда нерӓн манакин () — тиран ганьывлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Панамышты, Колумбиштӹ дӓ Эквадорышты) вӓшлиӓлтшӹ монотипан кек. Кытшы 15 см якте шоэш.
Кого нанду.
Кого нанду () — нанду йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ нанду. Кытшы 127–140 см, нелӹцшӹ 20–27 г якте шоэш.
Изи нанду.
Изи нанду () — нанду йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ нанду. Кытшы 90–100 см, нелӹцшӹ 15–28.6 г якте шоэш.
Африка страус.
Африка страус (шалахайыштыш озы, вургымлаштыш ӓвӓ)
Африка страус () — страус йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Кеквлӓн сек когожы. Кытшы 270 см, нелӹцшӹ 63–145 кг якте шоэш.
Якшар шылдыран тинаму.
Якшар шылдыран тинаму () — тинаму йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ монотипан кек. Кытшы 40–41 см, нелӹцшӹ 830 г якте шоэш.
Нотура.
Нотуравлӓ () — тинаму йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ нотура улы.
Ош мӹшкӹрӓн нотура.
Ош мӹшкӹрӓн нотура () — тинаму йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (йыд-ирвел Боливи, вадывел Парагвай дӓ йыд-ирвел Бразилиштӹ) вӓшлиӓлтшӹ нотура. Кытшы 27 см якте шоэш.
Изи нотура.
Изи нотура () — тинаму йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразилиштӹ дӓ Парагвайышты) вӓшлиӓлтшӹ нотура. Кытшы 18–20 см якте шоэш.
Дарвин нотура.
Дарвин нотура () — тинаму йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ нотура. Кытшы 26 см якте шоэш.
Лӹмжӹм англи натуралист Чарлз Дарвин (1809 – 1882) лӹмеш пумы.
Ала нотура.
Ала нотура () — тинаму йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили, Парагвай, Уругвай дӓ Аргентинышты) вӓшлиӓлтшӹ нотура. Кытшы 24–25 см якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 4–6 мыны якте лин кердеш.
Чако нотура.
Чако нотура () — тинаму йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Парагвай дӓ Аргентинышты) вӓшлиӓлтшӹ нотура. Кытшы 24 см якте шоэш.
Упшан тинаму.
Упшан тинаму () — тинаму йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Чили дӓ Аргентинышты) вӓшлиӓлтшӹ тинаму. Кытшы 39–41 см якте шоэш.
Кӹрӓн пӹлӹшӓн ала танагра.
Кӹрӓн пӹлӹшӓн ала танагра () — танагра йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ ала танагра. Кытшы 12,7 см, нелӹцшӹ 17 г якте шоэш.
Шим пӹлӹшӓн ала танагра.
Шим пӹлӹшӓн ала танагра () — танагра йишвлӓн группыш пырышы Колумбиштӹ вӓшлиӓлтшӹ ала танагра. Кытшы 12–14 см якте шоэш.
Якшар пӹлӹшӓн ала танагра.
Якшар пӹлӹшӓн ала танагра () — танагра йишвлӓн группыш пырышы Колумбиштӹ дӓ Эквадорышты вӓшлиӓлтшӹ ала танагра. Кытшы 13 см, нелӹцшӹ 21 г якте шоэш.
Якшар мӹшкӹрӓн кырык танагра.
Якшар мӹшкӹрӓн кырык танагра () — танагра йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кырык танагра. Кытшы 19 см, нелӹцшӹ 27 г якте шоэш.
Шим логерӓн кырык танагра.
Шим логерӓн кырык танагра () — танагра йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумби дӓ Эквадор) вӓшлиӓлтшӹ кырык танагра. Кытшы 18,5 см якте шоэш.
Шим шӹргӓн кырык танагра.
Шим логерӓн кырык танагра () — танагра йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумби) вӓшлиӓлтшӹ кырык танагра. Кытшы 18,5 см, нелӹцшӹ 41г якте шоэш.
Тӹшкӓ танагравлӓ.
Тӹшкӓ танагравлӓ () — танагра йишвлӓн группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи кеквлӓ. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ тӹшкӓ танагра улы.
Луды логерӓн тӹшкӓ танагра.
Луды логерӓн тӹшкӓ танагра () — танагра йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тӹшкӓ танагра. Кытшы 13,5 см, нелӹцшӹ 16 г якте шоэш.
Сарикӓ логерӓн тӹшкӓ танагра.
Сарикӓ логерӓн тӹшкӓ танагра () — танагра йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тӹшкӓ танагра. Кытшы 15 см, нелӹцшӹ 26 г якте шоэш.
Сӹнзӓлыкан тӹшкӓ танагра.
Сӹнзӓлыкан тӹшкӓ танагра (тенгеок "Chlorospingus ophthalmicus") — танагра йишвлӓн группыш пырышы Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тӹшкӓ танагра. Кытшы 13,5 см, нелӹцшӹ 20 г якте шоэш.
Ыжарикӓ тӹшкӓ танагра.
Ыжарикӓ тӹшкӓ танагра () — танагра йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумби дӓ Эквадор) вӓшлиӓлтшӹ тӹшкӓ танагра.
Шим шӹргӓн тӹшкӓ танагра.
Шим шӹргӓн тӹшкӓ танагра () — танагра йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Панама) вӓшлиӓлтшӹ тӹшкӓ танагра. Нелӹцшӹ 24 г якте лин кердеш.
Кӹтӹк нерӓн тӹшкӓ танагра.
Кӹтӹк нерӓн тӹшкӓ танагра () — танагра йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тӹшкӓ танагра. Кытшы 14,5 см, нелӹцшӹ 20 г якте шоэш.
Ош сӹнзӓхалан тӹшкӓ танагра.
Ош сӹнзӓхалан тӹшкӓ танагра () — танагра йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тӹшкӓ танагра. Кытшы 13,5 см, нелӹцшӹ 20 г якте шоэш.
Луды онган тӹшкӓ танагра.
Луды онган тӹшкӓ танагра () — танагра йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тӹшкӓ танагра. Кытшы 14,5 см, нелӹцшӹ 18 г якте шоэш.
Такаркуна тӹшкӓ танагра.
Такаркуна тӹшкӓ танагра () — танагра йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумби дӓ Панама) вӓшлиӓлтшӹ тӹшкӓ танагра. Кытшы 14 см, нелӹцшӹ 18 г якте шоэш.
Попугай танагра.
Попугай танагра () — танагра йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ танагра. Кытшы 20 см, нелӹцшӹ 53 г якте шоэш.
Якшар онган дакнис.
Якшар онган дакнис () — танагра йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумби) вӓшлиӓлтшӹ дакнис. Кытшы 12 см якте шоэш.
Шим ялан дакнис.
Шим ялан дакнис () — танагра йишвлӓн группыш пырышы Бразилиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ дакнис.
Панама дакнис.
Панама дакнис () — танагра йишвлӓн группыш пырышы Панама дӓ Колумбиштӹ вӓшлиӓлтшӹ дакнис. Кытшы 11,4 см якте шоэш.
Сарикӓ мӹшкӹрӓн дакнис.
Сарикӓ мӹшкӹрӓн дакнис () — танагра йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумби, Венесуэла, Эквадор, Перу Боливи дӓ Бразилиштӹ) вӓшлиӓлтшӹ дакнис. Кытшы 11,3 см якте шоэш.
Ош мӹшкӹрӓн дакнис.
Ош мӹшкӹрӓн дакнис () — танагра йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумби, Эквадор, Перу дӓ Бразилиштӹ) вӓшлиӓлтшӹ дакнис. Кытшы 11 см, нелӹцшӹ 11 г якте шоэш.
Тӹшкӓ шапренгӹ йишвлӓ.
Тӹшкӓ шапренгӹ йишвлӓ () — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 45-48 тӹрлӹ тӹшкӓ шапренгӹ улы.
Шӧртньӹ вуян мырызы шапренгӹ.
Шӧртньӹ вуян мырызы шапренгӹ () — ӹшкӓ шапренгӹ йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ мырызы шапренгӹ. Кытшы 22 см якте шоэш.
Гильдебрандт спрео.
Гильдебрандт спрео () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн группыш пырышы ирвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йӹлгӹжикӓ шӹнгӹртӹш. Кытшы 19 см, нелӹцшӹ 57 г якте шоэш.
Лӹмжӹ.
Лӹмжӹм немӹц ботаник Иоганн Гильдебрандт (Johann Hildebrandt, 1847 – 1881) лӹмеш пумы.
Шим шӹнгӹртӹш.
Шим шӹнгӹртӹш () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы Испани, Португали, Сицили, Сардини, Корсика дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӹнгӹртӹш. Кытшы 19–22 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 12,8–13,2 см, нелӹцшӹ 80–115 г якте шоэш.
Луды шӹнгӹртӹш.
Луды шӹнгӹртӹш () — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӹнгӹртӹш. Кытшы 20–23 см якте шоэш.
Шим вуян титира.
Шим вуян титира () — титира йишвлӓн группыш пырышы Америкышты вӓшлиӓлтшӹ титира. Кытшы 17 см якте шоэш.
Шим пачан титира.
Шим пачан титира () — титира йишвлӓн группыш пырышы Америкышты вӓшлиӓлтшӹ титира. Кытшы 20–22 см, нелӹцшӹ 60–70 г якте шоэш.
Ош вуян ксенопсарис.
Ош вуян ксенопсарис () — титира йишвлӓн группыш пырышы Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кек. Кытшы 13 см якте шоэш.
Бекард.
Бекардвлӓ () — титира йишвлӓн группыш пырышы Америкышты вӓшлиӓлтшӹ мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 16 тӹрлӹ бекард улы.
Ыжар тупан бекард.
Ыжар тупан бекард () — титира йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ бекард.
Корнан бекард.
Корнан бекард () — титира йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ бекард. Кытшы 12 см, нелӹцшӹ 14 г якте шоэш.
Луды бекард.
Луды бекард () — титира йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ бекард.
Мексика бекард.
Мексика бекард () — титира йишвлӓн группыш пырышы Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ бекард.
Шим калпакан бекард.
Шим калпакан бекард () — титира йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ бекард.
Якшар логерӓн бекард.
Якшар логерӓн бекард () — титира йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ бекард.
Упшан бекард.
Упшан бекард () — титира йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ бекард. Кытшы 12 см, нелӹцшӹ 14 г якте шоэш.
Ямайка бекард.
Ямайка бекард () — титира йишвлӓн группыш пырышы Ямайкышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ бекард.
Маржанбулак.
Маржанбулак (казахла Маржанбұлақ) — Казахстанышты "Ақтөбе" облысын "Алға" районын солажы.
Аарон.
Аарон (, ивритлӓ אַהֲרֹן) — Моисейӹн ӹзӓжӹ, Израиль халыкын пӹтӓришӹ священникшӹ, священник йыхлан тӹнгӓлтӹшӹм пушы.
Дронго йишвлӓ.
Дронго йишвлӓ () — орави ганьывлӓ группыш пырышы Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк ялан шимӓкӓ мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 24 тӹрлӹ дронго улы.
Той дронго.
Той дронго () — Дронго йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ дронго.
Испани йӹлмӹ.
Испани йӹлмӹ ("Español, idioma español") — Испани йӹлмӹжӹ.
Тяньцзинь концессий.
Тяньцзиньский концессий — концессионный халан территорижӹ Тяньцзинь, власть дон виктӓрӹмӹ великий держава цин династий пумы.
Историм тӹшкӓ.
Китай якте пӓшӓм ӹштӓш ирӹкӹм пумыкем веле, ӹшке властьышты вӓрӹштӹ европейский торговойвлӓ xix курымын пӓлдӹртӹмӹ, пӓлен указ императорский. Шукы ӧрдӹжӹшкӹ ак ли иностранецвлӓ власть, ӹмӹл семӹнь ылыт аль тӹ шӱмеш решоткан изи казнен. Держава виӓнгдӓш тӹнгӓлӹт годым европейский шылтыкше ӹшкетшӹ агыл — техень положеништӹш тӱсаш, дипломат дӓ нӹнӹм ядеш гарантий торговойвлӓ ӹштен тӹнгӓлӹн, миссионер, дипломат дӓ путешественник. Исключени ганьывлӓ тенге гӹнят системе китай государственный ӹлӓш ирӹкӹм ак пу, седӹндон изин-олен ӹштем ылын, кыдын вӓреш пиштен учреждениэмӹн придаваться европейский статусым дипломат, власть дон китай имперский независимый.
Выжалымаш покшал международный тяньцзинь xix курым пачаш, а вара, тӹдӹлӓн пекинӹштӹ кӹртни корны ушымы гань ылшы (1897 и) дон дӓ маньчжурия шаньхайгуань вашт, рошт тӹнгӓлтӹшӹн тӹдӹм европейский торговойвлӓ количество кушкеш гӹнь, предприниматель, дипломат. Нападенижӹ европеецӹн шӹреэмӹт дӓ конфликтвлӓ риск чӹдемдӓш шачмы манын, правам пуэн ӓнгӓ рӓдӹвлӓ дон китай тяньцзинь управлени мисси дипломат.
Сек пӹтӓришӹ ылыт, британский тяньцзинь концессий Французла. Япон 1895-1900 пызырыма и ты, дӓ россий герман, государствывлӓмӓт даже концессий, вес вӓрӹштӹ ак ли концессий Шылтыкше — Австро-Венгриштӹ, италиштӹ дӓ Бельгия. Концессий каждый ӹшке школ ылын, тюрьмашкы больницӹштӹ казарма ылеш. 8 кмдан сеттльмент Хайхэ ӓнгӹр мычкы европейский шыпшылтшы.
Цинский тӹнгӓлмӹ процесс дӓ власть деч вара ӹшке парти дӓ пӹтӓрӹмӓшешӹжӹ неравноправный шылтыкше гоминьдан династий суверенитет договор шукемдӓт. Кынам гражданвлӓ сарла дон коммунистический партийыш шылтыкше власть толеш гӹнь, тӹдӹн лӹвӓлнӹ ӹлӓш вӓрештӹн йолажы конфискуят власть жепын кодеш.
Концессий Австро-венгерский (1901-1917).
Австро-венгриштӹ держава пырышы канден альянс, восстани 1899-1901 Ихэтуаньский, ӹшке владениш наградывлӓ гишӓн дӓ территоривлӓ тяньцзинь правам нӓлӹн. Австро-Венгерский концессий 0,61 площадь нӓлмӹ км2, мам шукыракым концессий келесымаш итальян, но шагалӹнӹт, бельгийский дечем. Концессий школышты ӹшке ылын, тюрьмашкы больницӹштӹ казарма ылеш. А ти австро-венгерский консульство, австро-венгерский законвлӓм подчиняйӓлтӹт гражданинӹн австро-венгриштӹ агыл, а Шылтыкше.
Изи гӹнят войскы шалга, Австро-венгриштӹ кыча, тӹдӹ икшӹ мировой война и подконтрольный йӓнгдӹмӹ территори лиэш. Тидӹн паштек, Центральный держава семӹнь вырсым увертарен Шылтыкше 1917 ин август 14, шылтыкше концессий территорижӹ сӓрӹмӹ ылыт, сарла, а вара концессий Итальян ушымы ылыныт. 1919 ин 10 сентябрьын Австри права гӹц концессий Официально (Сен-договор Жерменский), Венгри а — 1920 и (договор Трианонский).
Мытык жепӹшток ӹшке ӹлӓ гӹнят, Австро-Венгерский концессий хала ӹшке сӹнжӹм пырташ вклад формируялтын.
Концессий Бельгийский (1902-1931).
1902 и ирвел сир ӓнгӹрвлӓ Хайхэ бельгийский концессий ӹштен. Бельгийский правительствыжы нимат, нимат бизнес-инвестиций концессий виӓнгдӓш сообщество ак ӹштеп, седӹндон тӹдӹ кишӓвлӓм кодышы ак архитектурный тяньцзинь сӹнӹм.
1904 и гӹц подписӓйӹмӹ Шылтыкше контрактым Бельгия дӓ "et de de Tientsin Compagnie d'Tramways Eclairage", системыштым да ӹштӓш правам пумы дӓ цепжӹ трамвай компания эксклюзивный электричествым управлени 50 и жеп. 1906 ин пӹтӓриш трамвай шаля тяньцзинь шылтыкше электрический тӹнгӓлӹн.
Концессий британский (1860—1943).
Ӓвӓсир лапкавлӓштӹ хала концессий хайхэ британский китай, площадь нӓлмӹ 0,81 км2. Концессий муниципальный кӓнгӓш виктӓрӓ.
Концессий французла (1860—1946).
Концессий французла 100 и нӓрӹ ылын, дӓ шукы пӧртшок шалгышы кӹзӹт якте тӹдӹ тяньцзинь: консульство француз, кӓнгӓш Муниципальный, Французла клуб, Кафедральный собор француз поэт тиштӹ пӓлӹмӹвлӓ ылыт дӓ т. м, драматург дӓ религиозный Клодель Поль Писатель.
Концессий Герман (1899—1917).
1870 кытышты ӹлӓш тӹнгӓлӹн герман шылтыкше-х ижӹ. 1880 мычашышты-х тӹнгӓлӓлтеш беспорядкывлӓ, военный обеспечени дӓ вӹдӹшкӹ колтенӹт ли ылмы корвет герман китай "Luise". Кынам германиштӹ нӓлмӹ концессий цзяо 1898 и-Чжоу, дӓ паштек германи переговор концессий тяньцзинь пуымо нерген. 1899 и лошты дӓ германин территориэшӹжӹ ӓнгӹр гӹц кечӹвӓлвел нӓлмӹ управлени концессий япон хайхэ британский.
Тидӹн паштек, икшӹ мировой война годым концессий Шылтыкше Герман территорижӹ семӹнь сӓрӓш лиэш, американский герман казармывлӓштӹ вӓрлӓнӓ 15-ше пехотный полк толеш.
Концессий итальян (1901-1947).
1901 ин италиш тяньцзинь 7 сентябрьын концессий ӹшке правам нӓлӹнӹт. Икшӹ мировой война паштек тӹдӹ докы территорим ушен ылшы Австро-Венгерский концессий, мӓ тӹдӹм пачаш площадь когоэмдӓш; концессий итальян территориштӹ вӓрлӓнӹшӹ "Redenta Legione", сибирьӹш большевиквлӓ ваштареш кредӓлӹн.
Территорижӹ 600 эдем гӹц иш кок концессий мировой войнаш гарнизонжы вӓрлӓнӓ. 10 сентябрь 1943 и, кынам сукалтен анзылны ӹшкӹмӹн союзниквлӓ италиш, Япониш концессий армим Императорский территорижӹ оккупируйымы. Вара республикӹн правительствӹжӹ дон китай марионеточный концессий социальный итальян мӹнгеш нӓлдӓ.
1947 и пумаш формально итальян китай концессий ылшы республика, Итали подписатлымаш мирный договор паштек весӹ.
Концессий Япон (1888-1945).
1888 и-япон тяньцзинь концессий ылын. 1931 ин тӹдӹм ӹлӹмӓш дон территоривлӓжӹ император пуи 1924 шылтыкше айсиньгеро сӱмырен.
Концессий Россий (1903—1920).
Ӓнгӓ кок сир ӓнгӹрвлӓ ирвел россий вӹкӹжӹ нӓлеш концессий Хайхэ. Бэйянский республикынан правительствыжы дон китай концессий рсфср 1920 ин нӓлӹн. 1924 и гӹц ссср-ыш концессий китай отказен.
Концессий Американский.
Тяньцзинь келесымаш Формально экстерриториальный сшан праважы уке. 1921 и гӹц тошты герман гарнизонын вӓрлӓнӹмӹжӹ американский январьын концессий тяньцзинь территория (1938 и якте — 15-ше пехотный полк, 8 декабрьын дон 1938 1941 и — тангыж пехота).
Кояіке.
Кояіке (испанилӓ Coyhaique) — Чилин вуйхалажы.
Пунта Аренас.
мини
Пунта Аренас (испанилӓ Punta Arenas) — Чилин вуйхалажы.
Анна Нетребко.
Анна Нетребко (, Кранодар, СССР) — мырызы.
Лайал Аббуд.
мини
Лайал Аббуд (,; шачын 15 майын 1982) толын ливанский поп-мырызы, халык музыка, артиствлӓ, саунд-поэт-лирик, концерт, кӱ, модель, мусульман гуманитарный дӓ бизнес-леди.
Надежда Кучер.
Надежда Кучер (, Минск, СССР) — мырызы.
Freestyle Script.
Freestyle Script – шрифт мӓ пуйырен доно Мартин Веит в 1981. Полужирное версия логӹц Freestyle Script пуйырен в 1986. Савыктыше ак Adobe, ITC, Letraset. Ты 4 версийетжӹ: Regular, Bold, SH Reg Alt, SB Reg Alt.
Шипраге.
Шипраге (Šiprage) - местное сообщество в Боснии и Герцеговине, Европа.
Кулаковы.
Кулаковы — Мары Эл Республикӹн Кырык мары районыштышы сола. Красноволжский сола поселениш пыра дӓ тӹдӹн административный центржӹ ылеш.
Тӹштӹ 580 эдем ӹлӓ (2014 и).
Географи.
Цикмӓ — Шывашар корнын вургымла велнӹжӹ вӓрлӓнен, райцентр (Козьмодемьянск хала) гӹц кечӹвӓлвекӹлӓ 12 уштыш вӓрӹштӹ ылеш. Сола гӹц вадывекӹлӓ 1,5 уштыш вӓрӹштӹ Изи Йынгы ӓнгӹр йога.
Истори.
Икшӹ гӓнӓ ти сола гишӓн Юль Кушыргы гӹц лӓкшӹ 23 ӹлемӓн Кулаков почингӓ семӹнь 1795 ин сирӹмӹ. Тӹдӹ Казань губерништӹшӹ Козьмодемьянск уездӹн Кого Йынгы волостьышкыжы пырен.
Казань губерништӹшӹ ӹлӹмӹ вӓрвлӓм анжыктышы 1859 и годшы спискӹштӹ солам Юль-Кушарга лӹм доно сирен кодымы. Халык лошты Кулаковы маныныт. Москва почта корныш нӓнгешӹ Козьмодемьянск – Казань почта корнышты «лӹмдӹмӹ вӹдважвлӓ сага» вӓрлӓнен манын пӓлдӹртӹмӹ.
1877 и гӹц Кулаковы манмы сола Козьмодемьянск волость гӹц айырлышы Кулаковы волостьын центржӹ лин.
1899 ин апостол доно тӧр ылшы святой кугижӓ Константин дон тӹдӹн ӓвӓжӹ Елена лӹмеш пу церкӹм чангымы, приходым ӹштӹмӹ. 1939 ин церкӹм питӹрӹмӹ, тӹдӹм хозанлык керӓлеш кычылташ тӹнгӓлмӹ, варарак йылатымы.
1919 и гӹц сола сельсоветӹн центржӹ лиэш. I ступенян школым пачмы. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантон Красноволжский сельсоветӹн центржӹ. Икманяр веремӓ сола Красноволжье маналтын.
1930 ин Кулаковы солашты «Маяк» лӹмӓн колхозым ӹштӹмӹ, кым и гӹц тӹдӹм Цатныр солаштышы «Якшар партизан» колхоз доно ушымы. Вырсы паштек сола К.А. Тимирязев лӹмеш когоэмдӹмӹ колхозыш, варарак В.П. Мосолов лӹмеш колхозыш ушнен.
1954–1965 ивлӓ лошты Красноволжский сельсоветӹм пӹтӓрӹмӹ ылын, Кулаковы сола Четнаевский (1954—1960 ивлӓ) дӓ Усола (1960—1965 ивлӓ) сельсоветвлӓшкӹ пырен.
1970 ивлӓн солашты кого чангымы пӓшӓ кен, тӹнӓмок тӹдӹн докы андакшы Цатныр солам ушымы.
Кӹзӹтшӹ жеп.
Солашты сола поселенин администрацижӹ, Мосолов лӹмеш племзавод-колхозын правленижӹ, Красноволжский кӹдӓлӓш общеобразовательный школ, социально-культурный комплекс (андак – культура пӧрт), библиотека, почта отделени, фельдшер-акушер пункт дон ветеринар участкы вӓрлӓненӹт. АТС дон лапка улы.
Халык ӹшке чангымы дӓ шукы квартирӓн пӧртвлӓштӹ ӹлӓ. Солашкы газым пыртымы.
Культура пӧрт анзылны Кугу Отечественный вырсеш колышывлӓ лӹмеш памятникӹм шагалтымы.
Basshunter.
Basshunter, Jonas Erik Altberg (22 декабрьын 1984 и, Хальмстад) — швед мырызы, музыкальный продюсер и диджей.
Суасламары конгресс национальный.
Национальный суасламарывлӓ конгресс ("'ЧНК"';) — россий межрегиональный общественный организацивлӓ, национальный ушымы-автономийын культурный, ассоциация да иктешлымаш, кыдын вӓреш ылшы компактный суасламарывлӓ, вес эл дӓ россий федераций регио, общественный объединениш, частный дӓ кугижӓншӹ предприятивлӓм пӓшӓ коллектив, президент доно, тенге суасламары республика физический лицӓ.
Историм.
Тыменьшӹвлӓ съездӹштӹ пӹтӓришӹ ЧНК (1992 ин октябрьын 8-9) чебоксарышты, суасламары республикӹн дӓ верховный советӹштӹ халыквлӓ дон хурал решеннӓ эртӓрӓш, мышмашеш парти суасламарывлӓ. Съезд документӹшкӹжӹ пыртымы ылын, тӹдӹм пӓлӹмӹлӓ дӓ правовой чнк статусым идеология, кӓнгӓш кого президент доно айырен нӓлмӹ. Суверенитет конгресс кугижӓншӹ задачым шӹнденӹт тӹрӹс реализуя..
BAPS Шри Сваминараян Мандир.
BAPS Шри Сваминараян Мандир - Канадаштӹ Торонто (Онтарио) халажӹштӹ Индуизмын мандир (храм).
54 Network радиостанци.
54 Network радиостанци () — итальян FM-радиостанци. 1985-ин лӓктӹн.
Тошты лым: перви маналтеш DJ Club Studio 54.
Тӹштӹ пӓшӓм ӹштӓш: Алекс Албано, Энцо диЧиара, Паоло Сиа, Деметрио Малгери, Франко Сицилиано.
Рекламный лозунгвлӓ: "Il bello della musica è che quando ti colpisce non senti dolore" (Боб Марли).
Олеся Журакивська.
Олеся Викторовна Журакивська (, 13-шы август, 1973-шы и, Киев, СССР) — театр дӓ кино актриса.
Орны нэрс Дэлхийн улс.
А.
Австрали - Австри - Азербайджан - Алжир - Америкын Ушымы Штатвлӓжӹ - Аргентино - Армения
Б.
Беларусь - Белиз - Бельгия - Болгария - Боливия - Бутан - Бразилия
В.
Венгри - Венесуэлышты - Вьетнам
Г.
Германи - Греция - Грузия - Гватемалы - Граница
И.
Израиль - Индия - Индонезия - Иран - Ирландия -- Испани - Итали
К.
Казахстанын - Канадышты - Корей Республика - Кувейт - Кыргызстан - Шылтыкше - КЭДР
Л.
Латышла Республика - Люксембург - Литва
М.
Малайзия - Мексико - Молдова - Монголия
Н.
Непал - Нидерландвлӓ - Норвеги - Нью-Джерси
П.
Пакистан - Пыстыл - Польша - Португалия
С.
Маринон Сан - Словакла - Словения - Сингапур
Т.
Таджикистан - Тайвань - Таиланд - Турция - Туркменистанышты - Кечӹвӓлвел Корей
У.
Украина - Йыдвел Ирландия дӓ Великобритания
Ф.
Филиппинвлӓ - Финлянди - Францин
Emmanuel Macron.
Эммануэль Макрон - президент Французской Республики с 2017 по 2022 год.
Tayanna.
Tayanna (, Чернивцы, СССР) — мырызы.
François Hollande.
Франсуа Олланд [fʁɑswa ʔɔl -ɑd] 1954 елның 13 августында туган - олы Франция дәүләт хезмәткәре. Ул 2012 - 2017 елларда Франция Республикасы президенты иде.
Баскин-Роббинс.
Баскин-Роббинс - вӓпш кафе международный-кылмыктыме. Франшиза элышты цилӓжӹ 30 тӹдӹм сӓндӓлӹк улы. Негызлалташ ушымы штатвлӓн гӹц 5800 2800 объектжы. 1953 ин тӹдӹ ӹштен предприяти дон производство камака кок пасна ылшы мороженыйым ушнымашлан Баскин Берт дӓ Роббинс Ирв, тӹдӹ оньыскажы. Ушнымашлан предприяти дон производство мороженыйым якте манын пасна кок Burt’s Ice Cream Shop дӓ Snowbird Ice Cream. 21 snowbird таш мороженыйым тӹ жеп ылын, кыды семӹнь у да йонгата хвалят.
Ronald Reagan.
Рональд Уилсон Рейган родился 6 февраля 1911 года и умер 5 июня 2004 года, американский актер и высокопоставленный чиновник. Он был президентом США с 1981 по 1989 год, переизбран в 1985 году.
Hoffmannia ecuatoriana.
ӓштӹдӓ: Тӓ кӧргӹш сирӓлтделда. Системылан ӹшке донда пӓлӹмӹм ӹштӹделда. Тӓмдӓн IP-адресдӓ ти ӹлыштӓшӹн вашталтымашвлӓн историэшӹжӹ кодеш.
Ажедмӹ доно тӓ эче ӹштӹмӹ агыл ӹлӹшташӹш вӓрештӹндӓ. Тӹдӹм ӹштӓш манын, ӱлнӹрӓк ылшы окняэш лӹмӹм сирӓлтӹдӓ. (шукыракым пӓлен нӓлаш, анжал. палшыкын ӹлӹштӓшӹм) Самынь тишкӹ вӓрештӹндӓ гӹнь лач браузердӓн мӹнгешкнопкыжым веле темдӓлдӓ.
Иран.
Иран (персилӓ ایران) Анзыл Азиштӹ варланӹшӹ кугижанӹш. Иран 83 183 741 нарӹ ӹлӹзӹ. Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Тихран.
Перси йӹлмӹ.
Перси йӹлмӹ (زبان پارسی) - Иран, Афганистан, Таджикистан йӹлмӹжӹ.
La vida es sueño.
"Ӹлӹмӓш-тидӹ омын" - тидӹ пӓшӓ театр ӹштӓ Кальдерон Барк Педро де ла пӹтӓриш 1635 и халыквлӓ дӓ литературный барокко стилян. Тӹнг темывлӓжӹ ылыныт ирӹк манын, халык ӹшке ӹлӹмӓш ынгара, шаналта назначеним ин пумы
Шонгын ом концепций кыце ӹлӹмӓш пиш, ссылкывлӓ шанен ылын, индус, мистикыжы перс, мораль, буддийский, традици иудео-христиан дӓ грек философ келесымаш. Седӹндон ак ончаш темла литератур
|
Википеди
|
энциклопеди
|
Википеди
|
...
|
...
|
Никандр Ильяков
АЙЫРЕН НӒЛМӸ ПРОИЗВЕДЕНИВЛӒ
КЫМ ТОМ ДОНО ЛӒКТЕШ
ЙОШКАР-ОЛА
МАРЫ КНИГӒ ИЗДАТЕЛЬСТВО
1992
Никандр Ильяков
ИКШӸ ТОМ
ПОЭЗИ
ЛЫДЫШВЛӒ, ПОЭМӸВЛӒ, РОМАН
ЙОШКАР-ОЛА
МАРЫ КНИГӒ ИЗДАТЕЛЬСТВО
1992
Ген. Матюковский поген дӓ тӧрлен
ISВN 5-7590-0276-7
© Матюковский Г.И., сост., 1992
1936–1940
ПАСО ТӦРЕМ
Тӧрем мычкы, шӹргӹ сага,
Трактор рунге кыдалеш,
Тидӹ патыр млоец Савва
Колхоз нырым кыралеш.
Вургымлашты, шӹжген, шӹргӹ
Шалга, тӹштӹ кек мыра,
Вады велнӹ сары тӹлзӹ
Пӹл лӹвӓкӹлӓ пыра.
Трактор ружга, цӹтӹртӓрӓ,
Шӹргӹ лошкы хӹдӹртӓ,
Савва тӓнгнӓ рульым сӓрӓ,
Мыры донжы ӹвӹртӓ:
«Тӧрем, тӧрем, тӹнь тӓрвӓнӹ,
Шукы кӓнен ӹленӓт.
Лым левӓш дон леведӓлтӹн,
Тӹньӹ кижен киэнӓт.
Тӹньӹ шуды жеп кытлаштет
Пеледӹш дон шанг линӓт.
Лыжге юржы юрмы паштек
Йонгештӓлӹн шӱленӓт.
Кымда тӧрем, мӹнь кышкедӓм,
Тишӓк киндӹм ӱденӓ.
Туты шачышым погенӓ
Дӓ колхозыш нӓнгенӓ...»
Савва тӓнгнӓн мыры юкшы
Шӹргӹ лошкы шӓрлӓ чӹнь,
Йыдшы веле, соты йыдшы,
Ши кӧвӧржӹм шӓрӓ йӹр.
1934
|
Никандр Ильяков
|
ПАСО ТӦРЕМ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
САДЫШТЫ
Пышкыды ыжар левӓш
Садвичӹм леведӹн,
Тӹштӓкен йыд мардеж
Йонгатан мадеш.
Олмаву, вишньопка
Лым ганьы пеледӹн,
Вӹлкӹжӹ тӹлзӹ ял
Йӹлгӹжӹн вазеш.
Ялгорны тӹрӹштӹ
Шим шаптыр, ӹнгӹжшӹ,
Мӧр шуды лывыргын
Шӱлӓлтен шалга.
Йыд омдым шӹжвӹкӹн
Мырыжы, коэштӹн,
Мӹндӹркӹ, мӹндӹркӹ
Пиш рашкын шакта.
Тыгыды ӹлӹштӓш
Лывыге лыведӓ,
Ош полдыш пеледӹш
Тервенжӹ шӹрнӓ.
Цӓрӓгек тӹ лошты
Шылдыржым лыпшедӓ,
Соталгы йыдышты
Тӹрлецӹм тӹрлӓ.
Ыжар садшы пиш цевер,
Тӹдӹ ылеш колхозын,
Сар олма, мол кӹцкӹ
Тӹштӓкен кушкеш.
Тӹштӓкен йыд йӹде
Лишӓшлык оролы,
Вет салым перегӓш,
Перегӓш келеш.
1935
|
Никандр Ильяков
|
САДЫШТЫ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
НАТА
Монден ам керд мӹнь ти кечӹм,
Монден ам керд курымат,
Аэродромыш сусун кешӹм,
Натан толмым кольымат.
Мары айо, кечӹ яжо.
Халык алан пеледеш.
Машинӓ дон, южшы ялын
Толыт нырым леведӓш.
Мачта вӹлнӹ кӱшнӹ флагшы
Живой ганьы пиш мадеш.
Йолге вел йӹлгӹжшӹ пычвлӓн
Мыры семжӹ йӹр вазеш.
Кыш сӓрнӓлӓт, иктӹм колат:
«Ната!» Тӹдӹ йӹлмӹшток,
Такеш агыл халык попа,
Коэштӓлтеш сирӹшток.
Монден ам керд мӹнь ти кечӹм,
Монден ам керд курымат.
Аэродромыш сусун кешӹм,
Натан толмым кольымат.
Теве лӓктӹн ӹнде ӹдӹр,
Натан онгжы орденӓн.
Ах, маханьы сусу тӹдӹн,
Сусу толшы у хынан!..
Шамак паштек вала шамак,
Шӱмӹм тотлын йонгештӓ.
Вет Союзнан ӹдӹр шалга,
Тӹдӹ лӱдде чонгештӓ.
Монден ам керд мӹнь ти кечӹм,
Монден ам керд курымат.
Аэродромыш сусун кешӹм,
Натан толмым кольымат.
Теве тургат вурсын кеквлӓ —
Вурс шӱм кӧргӹм ӹрӹктӓт.
Минут, кокты — кӱшкӹ кевӹ,
Ӹнде кӱшнӹ хӹдӹртӓт.
Ти выртышты шукы сӹнзӓ
Тӹдӹн паштек анжевӹ.
Вет яратым хына шӹнзӓ,
Тӹдӹм йыштыл вычевӹ.
Ӹнде теве тӹдӹ валыш...
Парашютшы малын вӓл
Тенге лӱдӹшлӓ алталыш?..
Ӹнде вӹсӓш ак тӹнгӓл.
Монден ам керд мӹнь ти кечӹм,
Монден ам керд курымат.
Аэродром гӹц ойхан кешӹм,
Натан яммым ужымат.
Ох, маханьы кого ясы,
Кого ясы йӹрӹм-йӹр.
Героиня колыш, ямы,
Мадаш цӓрнӹш тӹдӹн вӹр.
Токо веле эче тидӹ
Ӹлӹш, ӹлӓш хытырыш.
Дӓ колымаш виктӹш кидӹм,
Ӹдӹр шӱмӹшкӹ пырыш.
Монден ам керд мӹнь ти кечӹм,
Монден ам керд курымат.
Аэродром гӹц ойхын кешӹм,
Натан яммым ужымат.
1937
|
Никандр Ильяков
|
НАТА
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
АЙЫРЛЫМАШ
«Тӓнгем, пуры?» манмы тӓреш
Киддӓм шокшын кычышда,
Вара коктын тӓ иквӓреш
Пароходым вычышда.
Попым шоэш — попаш ак ли,
Шая онгеш питӹргӓ.
Вот пелештет — толкеш ак ми,
Монгыр веле цӹтӹрӓ.
Шӱмдӓ хӓлӓ ти минутын
Пачын, шӓргӓл пунедӓ.
Ӹняндӓрӓш шаям утым
Попаш цацен куктедӓ...
Ош пароход, Йылым тӹрлен,
Вӹд ваштареш кыдалеш,
Тӓнгет, кидшӹм вылтке ӹрзен,
Вӹкет сусун анжалеш.
Тӹньӹ шукы сир тӹрӹштӹ
Паштек анжен шалгышыц,
Коэштӓлтшӹ Йыл вӹдӹшкӹ
Ик шамакде анжышыц.
А варажы цылге йӹрен
Пелештӓльӹц сусун тӹнь:
«Тымень толок, тӓнгем, йӹле,
Вет пӓшӓлӓш вычем мӹнь».
Вычы, вычы тӹньӹ, ӹрвезӹ,
Тӓнгет толеш агроном.
Ныр покшакы вара кедӓ —
Агроном дӓ комбайнёр.
1936
|
Никандр Ильяков
|
АЙЫРЛЫМАШ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ТӸНЬӸ ЙӸРЕТ
Тӹньӹ йӹрет?.. Тидӹ яжо, йӹрӹ, йӹрӹ.
Сӹнзӓэтшӹ веле... ӹштӹл шу.
Хоть ана уж тошты ганьы ӹнде шӹрен,
Дӓ вет ак ли. Лучи кидӹм кӹзӹт пу.
Мӹньӹ ужам, мӹньӹ пӓлем, таяш ак кел,
Ти минутын шӹргӹмынет ош порок.
Дӓ вет такеш — курым мычкеш мӹньӹ ам ке,
Айырленӓ ик-кок иэш сусунок.
Тӹнь иргодым, эртен кодшы кечӹм ӓштен,
Трактор донет зябь нырышкы лӓктӹн кет.
Вет пӓшӓштӹ ылеш сусу ӹлӹмӓшӹн,
Тӹштӹ моат тӹньӹ ладнам цеверге.
Ӓштӹ иктӹм: кеӓш ак кел йӓл гӹц пакы,
Ломбы лишкӹ миэн, ак кел ойхыраш.
Тӹньӹ агыл, даже кӹзӹт шонгы папа,
Шӱм ӹвӹртен, халык лошкыла пыра.
Мӹньӹ ӹшкежӹ ылам сусу, мӹнь ӹвӹртем,
Вет сӓндӓлӹкнӓм оролаш нӓнгеӓт.
Тӹлӓт угӹцӹн келесем — пиш ӹвӹртем,
Сусу линӓт, вӓрӹм ак мо шӱмемӓт.
Йӓ, шаналты: мӹньӹ шӹнзӓм тӹштӹ танкеш,
Тӹнь тиштӓк, нырышты, рульым кычет цат.
Ӹнде шижӓт, тӹньӹн ойхет ылеш такеш,
Сӹнзӓвӹдет, сылык лимет — цишти так.
Мӹньӹ ужам, мӹньӹ шижӓм, таяш ак кел.
Ти минутын шӹргӹмынет ош порок.
Ак кел, тӓнгем: курым мычкеш мӹньӹ ам ке,
Айырленӓ ик-кок иэш сусунок.
1936
|
Никандр Ильяков
|
ТӸНЬӸ ЙӸРЕТ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ШУРНЫ
Ныр покшалны, йонгаташты,
Хӧдӧр Павыл шалгалта.
Ыжар шурным йӹр анжалын,
Турешӹжӹ шаналта:
«Шурны, шурны, ыжар шурны,
Кечӹ йӹде кыталгет.
Посто ганьы колхоз шурны,
Тӹнь ӹвӹртен шалгалтет.
Тыр йыдышты, вӹлкет анжен,
Сотын тӹлзӹ йӹрӓлтӓ.
Кайдым кид дон изи мардеж
Пиш яратен ниӓлтӓ.
Ирок-вадеш вацшы лыпшеш
Ӹдӹр ганьы пеледӓт.
Колхоз шурны, кӓнгӹж кечеш
Туты пӹрцӓн тӹнь лиӓт.
Мӓ, тӓнгӓшен пӓшӓм ӹштен,
Тӹньӹм ныреш куштенӓ,
Эче ирӹ шӹжӹнок вет
Туты пӹрцӹм ӱденнӓ.
Ыжар шурны, колхоз шурны,
Коэштӓлт тӹнь, сусу ли!
Тоннын агыл, шӱдӹ тоннын
Колхоз клӓтӹш шӹжӹм ми!..
1937
|
Никандр Ильяков
|
ШУРНЫ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ШӸВӸР
Шакты, тьоти, шӹвӹретӹм,
Тӹдӹ кӓпӹм куштылта,
Ужат, эргӹцшӹ ӹшкӹметӹн,
Мырет семӹнь кушталта.
Ружге веле шалгыш шолем,
Шушы касам ӹштӹл шуш.
Тӹнь машанышыц, вет колем,
Анжет, курым у вим пуш.
Ронгыж ӱпӹм тӧрлӓлтӓлӓт,
Ош пандашым ыдырет.
Вара папкым кидӹш нӓлӓт,
Колхоз пӧртӹшкӹ пырет.
Кечӹ мычкы ровотает,
Вадеш клубыш ашкедӓт.
Ыныкатвлӓ, тӹштӹ ӓрен,
Тыгыр пач гӹц шыпшедӓт.
Шакты, тьоти, шӹвӹретӹм,
Тӹдӹ кӓпӹм куштылта.
Ужат, эргӹцшӹ ӹшкӹметӹн,
Мырет семӹнь кушталта.
1937
|
Никандр Ильяков
|
ШӸВӸР
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
КӸРТНИГОРНЫ
Чӹнь мӹнь вӹсем
Чугун рельсвлӓ мычкы
Дӓ ӹшке шанымашем шанем.
Н. Некрасов
1
Славный игечӹ: йонгата, юалгы,
Мардеж ныр вӹлнӹ ӹвӹртен мадеш.
Азым ыжарга, дӓ шӹргӹ саралгы
Поезд окня гӹц мӹндӹрӓн кодеш.
Шӹжӹ лишемеш. Цуца дон караквлӓ
Пӧртӹн дӓ каклен чонгештӓт мӹндӹрк;
Кӱшнӹ сӹнзӓэш кеккомбы кагаквлӓ
Кайыт дӓ угӹцӹн ямыт тӹмӹк.
Анзылны корны мычашдымы кужы,
Насыпьвлӓ, шпалвлӓ, кок лентӓ киӓ.
Палны, востокышты, кечӹжӹ куза,
Ялжы дон лентӓм йӹлгӹжтен миӓ.
Поезд талаша, вагонвлӓ кыргыжыт,
Корныжы, корныжы со кеӓ пак,
Со ши лентӓлӓ аяреш йӹлгӹжӹн,
Поездӹм колта вӹлецшӹ ымбак.
2
Ужам, рабочий шӹнзӓлтӓ вагонышты,
Изим элтӓлен дӓ анжа окняш.
Шукы ужалтын мӹлӓнем хоть корнышты,
Шотлем керӓлеш шаяштым попаш.
3
— Ӓти, ӓти, анжы пакы.
Ой, кынарын ылыт, у-у!..
Йӓ, анжалма яжоракын,
Кӱвлӓ, ӓти, кӱвлӓ, ну?..
— Тидӹ, Ванюка, колхозниквлӓ, тӓнгвлӓнӓ,
Кӹлтем ныр вӹлецӹн погенӹтӓт, шит.
Нӹнӹн пӓшӓштӹ дон мӓмнӓн халавлӓнӓ
Киндӹ дон, молы дон темӹмӹ лит.
— Теве тидӹ, тидӹ ма йӓ?
Анжы, кого флаг ламая
Дӓ якшаргы ылеш пиш.
Ӓти, тол йӓ окня лиш!
— Тидӹжӹ, эргӹм, колхозниквлӓн клубышты.
Тӹвеш у пӧртшӹ — тыменьшӹвлӓн школ.
Палжы правлени, колхоз, виднӹ, ум ӹштен,
Молжы — конюшня дӓ клӓтвлӓштӹ мол.
Пиш ылын худа первижӹ ӹлӹшӹштӹ,
Пӧртвлӓштӹ изи, лявӹрӓ дӓ цер.
Попат, учёный ти вӓрӹштӹ сӓрнӹштӹн,
Ам пӓлӹ кӱ, господин ӓли сер.
Седӹ учёный келесен пророчествым,
Вуйта ти наци кӓвӓрӓ цилӓ.
Толькы алтален. Яратым отечество
Кечӹ гӹц кечӹш со лучи ӹлӓ...
Верны, первижӹ ӹленӹт мученьӹштӹ,
Но вет тӹнӓмжӹ техень ылын строй.
Стройжы ӹшкеок ӹлӹмӓшӹш, техеньӹшкӹ,
Шоктен. Пуалтде эдемлӓн покой.
Кӹзӹт компартинӓ анзык виктӓрӹм дон
Пиш кого силӓн вет Родина лин.
Кӹзӹт колхозышты яжон пӓшӓлӹм дон
Улан дӓ ирӹкӓн лин гражданин.
4
Тыр ли ик выртеш. Вагонна кӓчӓйӹлеш,
Цылге рельс юквлӓ пӹлӹшӹш пырат.
Теве ныр паштек ванженӓ мӓ тӓйӹлӹш,
Анзылны, колам, мырым пиш мырат.
— Ӓти, ӓти, анжы пакы,
Кӱвлӓ нинӹ мырат, ӓ?
Ой, кынарын ылыт, чакок!
Тӹве тӹш анжалма йӓ...
Ужат, рокым коат, кӹшкӓт?
Тӹве возыш оптат мол.
Тӹве тӹштӹ иктӹ тӹшкӓм
Роа. Ӓти, тишкӹ тол...
— Тидӹ, Ванюка, дорожный строительвлӓ,
Поездлӓн корным кужемдӓт эче.
Знатный Стаханов семняштӹшӹ жительвлӓ
Пӓшӓм, Ванюка, яратат чоте.
Перви, шукердӹ гӹнь, корным ӹштӹшӹвлӓ
Ясын ӹленӹт: ни окса, ни пӧрт.
Нелӹ пӓшӓэш церлӓнен пӹтӹшӹвлӓ
Ямыныт... Ылде тӹнӓмжӹ вет тӧр.
Кӹзӹт, анжал, ровотаят маханьывлӓ?
Ялышты цаткыды, цаткыды кид.
Каждый рабочий сӹнзӓштӹ иканьыла
Каеш тыл ганьы йӹрӓлтӹшӹн ип.
Парти вуйлатым дон мӓмнӓн Союзышты
Корны стройымаш пӓшӓ анзыкы кен.
Мӹнь, седӹ, шонгы, а тӓ теве ужыда,
Тӓ эче шукым шоктедӓ ӹштен.
Поезд талаша, вагонвлӓ кыргыжыт,
Корнышкы, корныжы со кеӓ пак.
Со ши лентӓлӓ аяреш йӹлгӹжӹн,
Поездӹм колта вӹлецшӹ ымбак.
1939
|
Никандр Ильяков
|
КӸРТНИГОРНЫ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ТАЙНА
Тидӹ лиӓлтӹн
тӹ ивлӓн,
тӹ жепӹн,
Кынам
миллионвлӓ
кыченӹт пичӓлӹм.
Павыл,
тужуркан дӓ
кожаный кепкӓн,
Полкым атакышкы
видӓш тӹнгӓлӹн.
Родиным
врагвлӓ
йӹрвӓш пӹзӹртенӹт:
Францижӹ,
Англижӹ,
Польша дӓ молы.
Пленӹш вӓрештшӹ тӓнгнӓвлӓм
сӓкенӹт —
Вӹржӹ сиремӹштӹ
смольыла шолын:
Парти
тӹнӓм увертӓрен
воззваньым:
— Фронтышкы!
Фронтышкы!
Родина верцӹн
Лыпшаш буржуйым!
Помещикӹм!
Паным!
Враглан
жӓлӓйӹде пукшаш
свинецӹм!
Кеен
нӓрӓштӓ, ашкедӹн
ӹлӓлшӹ,
Халык
кидешӹжӹ
кычен пичӓлӹм.
Павылна
фронтышты
самой тӹнӓмжӹ
Полкым
вӹкӹжӹ
командуяш нӓлӹн.
Ашкылтыш
куштылгы,
лицӓ пӹцкӓтӓ.
Бойышты сӓрнӹлтӹн
со тӹдӹ анзыц.
Толькы вот
юкшы
тамалын лӹпкӓтӓ,
Сӹнзӓ
со ӹшкежӹлӓ
раскыдын анжа...
Чуть кӓнӓлтӓлмӓш —
собрани дӓ молы,
Штабышты карта
дӓ пӓлӹмӹ шая…
собрани дӓ молы,
Теве ик кечӹн
штабдив гӹцӹн
толын
Срочный приказ —
ик халаш
наступаяш.
Каждый яратен вет
ӹшке командиржӹм,
Вет тӹдӹ
то кушта,
то мыраш
тӹнгӓлеш…
Дӓ, штурмым халашкы
тӹнгӓлмӹкӹ ирок
Павыл
ныр вӹкӹ
ӧртнел гӹц кенвазеш...
Кепка лӹвец кӹрӓнӓлгӹ,
ныгыды
Вӹржӹ
ӱп логӹцӹн
янжын лицӓшкӹ.
Полк цӓкнен кеде,
шӹдӹ дон нӹжӹлтӹн,
Белыйвлӓм
лыпшен
хала ӧлицӓштӹ.
Тыр.
Ординарец,
изиш пӱгӹнӓлӹн,
Павылын онгжы гӹц
лыктеш пакетӹм.
Шлемжӹм тыргыжын
кыптырташ тӹнгӓлӹн
Лыдеш пӹтӓри
эдемӹн секретшӹм:
«Тӓнгвлӓ, соок тӓ
шотлендӓ пӱэргеш,
Мӹнь вет,
лачокшым гӹнь,
ылам ӹдӹрӓмӓш.
Колем гӹнь,
Мӹньӹн
яратымы эргем
Куштыда
врагвлӓ дон
лӱдде кредӓлӓш.
Мӹньӹн остатка
приказем тӓлӓндӓ:
Родина верцӹн
кредӓлдӓ
шӱм ваштда!
Мӓмнӓн ӹшкӹмнӓн
яратым мӱлӓндеш,
Келеш гӹнь —
лӱдде,
геройвлӓлӓ вацда.
Толеш веремӓ,
вӹрӓнгшӹ земляэш
Кушкыт
йӹр ирӹкӓн,
цӓшӓн эдемвлӓ,
Тӓмдӓн
геройствыда
шӱдӹ ивлӓэш
Нӹнӹн шӱмешӹштӹ
кодеш поэмӹлӓ.
Шу лижӹ курымеш
Ленин дӓ парти!
Цевер,
шӓлӓ дон —
Ларина Таня».
1939
|
Никандр Ильяков
|
ТАЙНА
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ЮГ ВЕКӸ ЙОГАТ ПӸЛВЛӒ
Юг векӹ пӹл нервлӓ сылыкын йогенӹт,
А тӹньжӹ окня гӹц анженӓт пӹл вӹк.
Ӧлицӓштӹ почтовый имнивлӓ шалгенӹт —
Изгнаниш тӹньӹм нӓнгеӓш мӹндӹрк.
Изгнани!.. Вӹрдӹмӹ палачвлӓ шаненӹт:
Шылдыран ышетӹм пӹцӓнгдӓ Кавказ.
А тӹньӹ мышдымы Россий гӹцӹн кенӓт —
Ышетшӹм леведде дворецӹн указ.
Тӹнь йонгын шӱленӓт Кавказын воляшты.
Кырыквлӓ тӹштӓкен, пӹсӹ Терекшӓт.
Великий поэтӹн достойный шоляжым
Сӹнгӹде пӹцкӓтӓ, пашартыш векӓт.
Тӹнь ӹлет. Максимыч, Печорин дӓ Бела
Хытырат мӓ донна, пыренӹт кинош.
Лач ӹшкежӹ корнетӹм цилӓ кен шоделат —
Кӓпетӹм талашен цикенӹт, рок лош.
Тӹ выртым ана керд шӹдӹде мӓ ӓштен,
Нӹнӹвлӓм, палачвлӓм, пӓленӓ мӓӓт.
Но нӹнӹм мӓ — сӱк яре йӓмӹш цилӓштӹм!
Ӹнжӹштӹ лоэштеп мырашна иктӓт.
1939–1962
|
Никандр Ильяков
|
ЮГ ВЕКӸ ЙОГАТ ПӸЛВЛӒ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
СИМСӸ
Симсӹн, симсӹн каеш пӹлгом,
Тӹлзӹ тӹртӹш куза пац.
Мӹнь ашкедӓм шӹргӹ тӹр дон,
Мӹньӹ ванжем карем гач.
Теве шӹргӹ: куги, пистӹ,
Тьопке мыра шӹжвӹк кек.
Малын миэм пистӹ лишкӹ,
Малын толам тишкевек?
Ӓнят, шӹргӹ мӹньӹм шыпшеш?
Ӓнят, шӹжвӹк канда тиш?
Ӓнят, мӹньӹн вады лыпшеш
Вазын кимем шоэш пиш?..
Шӹжвӹк яжо... Шӹргӹ тоже...
Мӹнь яратем лыпшымат.
Дӓ мӹлӓнем сек яжожы...
Мам уж... Ак кел таяшат!..
Сола дорцын, нырым ванжен,
Шавыр велӓ дӓ ӹшкетшок,
Пӹсӹн толеш, мӹньӹм анжен,
Тӓнгем тишкӹ, пистӹ док.
Ӹнде теве тӹдӹ тиштӹ.
Сӹнзӓ — шаптыр, рӹшкӹ ӱп,
Тӹдӹ кидшӹм олен пиштӓ
Галстук сага мӹньӹн шӱш...
Шӹдӹр, шӹдӹр, вуйта шакте,
Ик шӹдӹржӹ соты пиш.
— Мӹнь яратем... — олен шактыш, —
Мӹнь яратен тольым тиш...
1939
|
Никандр Ильяков
|
СИМСӸ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ЙЫЛ ВӸЛНӸ
Пылдыр сага кид дон йӓрнен,
Мӹньӹ анжем Йыл вӹдӹш.
Ош коэвлӓ, вӹдӹм шӓрген,
Лыжге кеӓт сир тӹрӹш.
Ти веремӓн пылдыр лишкӹ
Иктӹ, ӹдӹр, ашкед миш.
«Ах, вет яжо, яжо тиштӹ...
Тӓнг, лачок вет яжо пиш?»
Анжем — анжа... Сӹнзӓ шимӹ,
Шӹргӹ вӹлнӹ изи йӓм...
Онгжы вӹлӓн сӓкен Ким-ым...
Мам келесен кердшӓш йӓ?..
Уштышат уж мӹлӓм кодде.
Уже каеш пристинжӓт.
Манам: «Яжо, яжо чоте
Кӱкшӹ сиржӹ, Йыл вӹдшӓт!..»
Сирӹш лӓкмӹк, мӹньӹ ужым, —
Носовик дон вылткен кеш.
Ӹнде ӹшкӹмжӹм тӓ мӹнь ужам...
Тӓ ышешем вел кодеш...
1939
|
Никандр Ильяков
|
ЙЫЛ ВӸЛНӸ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ЧАСТУШКЫВЛӒ
Мӹньӹн тӓнгем — бригадирнӓ
Пиш почётан депутат.
Ныр пӓшӓшкӹ кенӓ ир мӓ,
Жепеш кенӓ клубышкат.
Тополь кужы, ыжаргы, пышан,
Кӹцкӹм веле ак кушты.
Млоец яжо, ласко, ышан,
Иктӹ худа: ак кушты.
Амбар иктӹ, пӹрцӹ шукы,
Кышкы киндӹм оптышаш.
Позда агыл, тӹдӹм лучи
Госторговльыш сдайышаш.
Перви млоец ыльы лакы,
Мары лимӹк — кӹле ли.
Кӹзӹт млоец — кого макы,
Мары лимӹк — золты, ши!..
Эх, маханьы Йынгы лапшы!..
Йынгы вӹдшӹ вуйта шин.
Перви марем мӹньӹм вакты,
Кӹзӹт уташ ласко лин.
Кӹшкӹн вуйжым роал шу дӓ
Тӹдӹм кид дон ит кычы.
Враг кӹшкӹ гӹц ылеш худа,
Тӹдӹн пурым ит вычы.
1939
|
Никандр Ильяков
|
ЧАСТУШКЫВЛӒ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ХОТЬ-КЫНАМ
Хоть-кынам, как тӹньӹм мӹньӹ ужам,
Тӹшӓкок ӓшешем вазеш Йыл.
Тевеок коэвлӓ мадын лужгат,
Бакен дорц якшаргын каеш тыл.
Мӓ ашкеднӓ сир тӹр мычкы олен,
Вазалт шӹнзӹн соты хала вец.
Дӓ тӹ йыдын мӹнь пӹтӓри кольым.
Цилӓжок тӹнгӓльӹ вет тӹшец.
Мӹнь пышышкы кырык нер гӹц ванжем,
Ханга мыч пырышыц вара тӹнь.
Тӹнӓмок сӹнзӓшкем шӹжгӓн анжен
Маньыц: «Тӹньӹм пиш яратем мӹнь».
Вӹкӹнӓжӹ луды пӹлвлӓ шайыц
Анжен ласкон тӹлзӹ вел ӹшкетшок.
Пелештӓльӹц: «Тӓнгем, ӹнде шайышт,
Мӓ кынам вӓшлинӓ соэшок?..»
Тӹ ответӹм мӹньӹ ӓштем рашток —
Маньым: «Кенӓ, кенӓ кӹзӹток!
Дӓ пеледшӹ курым мычкы вашток
Мӓ эртенӓ, киднӓм кыченок».
Тӹшӓкок тӹнь цат кычышыц кидем,
Попалтальыц ӹшкедурешет вел:
«Яратымем, мӹнь Йыл вӹлнӹ кижем...
Ма ти шошым?.. Вуйта угӹц тел...»
Попыметӹм мӹнь ынгылен шӹм керд,
А ӹндежӹ шукы эртен и.
Толькы мӹньӹн кидем кычен шӹц ке,
Тӹньӹн вӓреш весӹн чучын кид...
Иктӹ веле: как мӹнь тӹньӹм ужам,
Тӹшӓкок ӓшешем вазеш Йыл.
Тевеок коэвлӓ мадын лужгат,
Бакен дорц якшаргын каеш тыл.
1940–1962
|
Никандр Ильяков
|
ХОТЬ-КЫНАМ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ӒНЯТ, ТӒНГЕМ
Вуй мычаштем ош ваткок
Кечӓ пӹлӹн лаштык,
Аяр мадеш шӧртньӹок
Тӹдӹн кок покашты.
Кем солашкем мӹнь ныр гач,
Млоец, кӓпеш шошы.
Шӱмӹштемжӹ гӹньӹ лач
Пеледӓлтшӹ шошым.
А йӹремжӹ шурныжат,
Шанет, киӓ тӹрде.
Сӓй, пӓшӓлен жнейкӹжӓт
Ак керд, пӱжӹм кӹрде.
Дӓ тӹ кӱкшӹ ыржа вашт —
Мӹньӹ яжон ужым, —
Ох, и цевер вет, ямшаш,
Ӹдӹр толеш, кужы.
Шавыр мелӹм колтен вик,
Онгжы пӧртӹм ганьы.
Шим сӹнзӓ доно цылик
Йӹрӓлтӓлят, маньы:
«Келесӓлӓй, млоец, тӹнь:
Корнем кыш нӓнгеӓ?
Мӹндӹр вӓр гӹц ылам мӹнь,
Ам пӓлӹ, кыш кеӓ...»
Анзылвачшы ош лым гань,
Ӱлнӹ плетон кечӓ.
А лицӓжӹ дон махань!
Ну вет — колой кечӹ...
Маньым: «Корнет вот цецаш
Шоссе докы лыктеш.
Тӹлӓт кого лижӹ цӓш...»
Шӱмем шиэш кылтке.
Пелештӓльӹ: «Тау, тӓнг».
Дӓ тенгелӓ маньы!
Онг лӹвӓлнем мӹньӹн йӓнг
Пижӹ пожар ганьы.
Теве тӹдӹн цылка ял
Уже мӹньӹм эртӓ.
Тӹдӹн паштек тумаял
Шалгем, ашкед кердде.
Кӱ ашкедӹ? Агроном?
Ӓль тымдышы ӹдӹр?
Ӓль лишӓшлык астроном
Ыльы ӹдӹр тӹдӹ?
Ӓнят, тӓнгем эртен кеш,
Анзыкылаш пелӓшем?
Шӹмӓт яд вет, макарге,
Шӱмем пыт шимӓшеш...
1940
|
Никандр Ильяков
|
ӒНЯТ, ТӒНГЕМ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ВЕЛИКИЙ ГРАЖДАНИН
Мӹнь ӓштем, луды ыльы ирок.
Ӧлицӓштӹ траур, ӱштӹ, тыр...
Тӹ кечӹн тӓнгнӓ пуштмы — Киров,
Тӹ кечӹн йӧрен соты тыл.
Наймитвлӓн банда огол шайыц
Лӱктӓлӹн кидшӹм Киров вӹк.
Но кердде шӹлӹн арыш шайка
Народын судшы гӹц тӹмӹк.
Рашкалтен нӹнӹм иктӹ дӓнгӹнь
Совет разведкӹн костан кид.
И пусть нӹнӹвлӓ рокеш пӓнгӹт
Дӓ курым мыч презренный лит.
А Киров, тӹдӹ колен ак керд,
Мироныч ӹлӓ курымок.
Заводеш, ныреш, келгӹ шахтеш
Сагана кодеш соэшок.
Ти тӓнгнӓ кодеш, тӹдӹ чӹмде
Пӓшӓшкӹ ӱжеш кечӹнь, ин.
Вет такеш агыл халык лӹмден:
Сергей — великий гражданин.
1939
|
Никандр Ильяков
|
ВЕЛИКИЙ ГРАЖДАНИН
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ВЛАДИМ ВЛАДИМЫЧ
Свет вӹлнӹ
южнамжы
лиӓлтеш трагеди —
То кого,
то изи,
то пелӹ.
Но если
вӓрештеш
трагедиш гений,
То тидӹ
пасна
когон нелӹ.
Шамакеш,
ӓштенӓ
Сергеичӹм, Пушкинӹм,
Ӓль Лермонтов Мишан
конецшӹм.
Тоже
вет нӹнӹм
трагически пуштыныт,
Шӱмӹш колтенӹт
свинецӹм.
Шукым линежӹ
примервлӓм кандаш.
Но мӹньӹн
йӓнг шанымем
весӹ.
Мӹньӹ
келесӹнем,
ма статян банда
Поктен
ик генийӹм
свет гӹц.
Генийжӹ тидӹ —
Владимир-Трибун,
Тӹдӹ,
кӱ штик дон тӓнгӓшен
перожым;
Тӹдӹ,
кӱ ӹлен
лӱдде дӓ туран;
Тӹдӹ,
кӱ ЛЕФ-ӹшкӹ ӱжӹн
Серёжым...
Кенӓ Российӹн
историш раскыдын, —
Шужымаш
цервлӓ дӓ
шӹдӹ.
Тронышты эдем
шӹнзӓлтен дӓ царствуен,
Тӹдӹн вуйвимжӹ
кекӹн гӹц
чӹдӹ...
Дӓ вот
тӹ кӹлмӹшӹ Российӹштӹ
йонгын
Юкшым Владимир лӱктӓлӹн:
«Кидӹшкӹ нӓлдӓ
ӓль кӹзӹм,
ӓль бомбым!
Уке гӹнь киддӓ
лепкӓ дон».
Дӓ шинӹт
кӹзӹ дон,
бомба дон,
лепкӓн,
Тошты
сӹмӹрӹмӹ —
урын.
Дӓ
шачын
шӓмӓнжӹ
Россиеш, цепдӹмеш,
Советский
у диктатурын.
Владимир ӹшкӹмжӹн
поэзи войскажы дон
Шагалын
Союзын защитеш.
Тыл ганьы йылатыш
партийный ручкажы дон
Тышманвлӓжӹм
кӱм толькы шиде?!
Но вот
революцин штурма
тӹплӓнӓ,
Тышманвлӓ вашталтат
лицӓштӹм.
Дӓ нӹнӹ
йывыртын
шайыц тӹнгӓлӹт
Видӓш
ӹшке хӓрдӹм пӓшӓштӹм.
Дӓ шоныт тӹшкевек
йӹрнӹктӹш бандитвлӓ —
Пӹтӓрӓш
трибуным айыренӹт,
Генин шӱшкӹжӹ
кайдымы китвлӓм
Шӹрен дӓ шӹрен виктенӹт.
«Маяковский — техень,
Маяковский — тӹхень...»
Маяковский
ынгылыдымеш лӓктӹн.
Поэтӹн лицӓшкӹ
кӹшкенӹт ӓлякӹм,
Тӹгӹреш тышкылыныт
пӓтмӓм.
Дӓ вот
остаткажым
поэзи гигантым
Йӹр ӓрен
ытлыдымы трагеди.
Чӹм лиде, ӓляквлӓ дон
враг цуцан банда
Кӹшкӹлӓ со чӹнген ӓргедӹл.
Ямдымаш
пиш кого,
ямдымаш нелӹ:
Шоэн
техеньвлӓ
шачыт.
Сек анзыц тӹдӹн дон
поэмӹштӹ Ленин
Тенге пиш келгӹн вет
пачмы.
Дӓ чӹдӹ ма
тӹдӹн
заслугыжы улы?
Висӓш гӹнь —
ак ситӹ меркӓ.
Тӹдӹн мырыжы
ӹлӓ
со курым,
Вӹсӓ тек анзык,
жепӹм йӹр эртен.
1940
|
Никандр Ильяков
|
ВЛАДИМ ВЛАДИМЫЧ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
1941–1945
ЗАПАД ВЕКӸ
Кеӓ млоец бойыш запад векӹ,
Кеӓ фронтыш лучший бригадир.
А сагажы сола вуйыш весӹ
Лӓктеш тӓнгжӹм провожаяш ир.
Нӹнӹ трӱк шагалыт корныважеш,
Дӓ нӹл сӹнзӓ вӓшлиэш ӹшкеок.
Корны сага пурлы ыржа мадеш,
Изи пӹлвлӓ йогат юкдеок.
«Ну, кӹзӹтеш цевер, ӹдӹр тӓнгем,
Если ма, сирмӓшӹм сирӓлтӓл.
А сусунам мӹнь шӱмешем нӓнгем,
Дӓ тӹнят пыйыртшы перегӓл.
А тӹштӓкшӹ, вет тӹнь мӹньӹм пӓлет
Мӹнь кредӓлӓм, капля вӹр кодмеш.
Если пуля боеш чӹнгӓл нӓлеш,
То тӹ смерть геройын вет лиэш.
Ӹнде тӹньӹ нӓл мӹньӹн бригадем,
Ровотайы Родинына верц.
Мӹнь тӹштӓк оружи кидӓ гадым
Ӹштӹлтӓрӓш палшем рок вӹлец.
Тӹнь ынгылы, мӹньӹн ик стремлени
Пыт перегӓш макы гань странам,
Кыды верцӹн йылен шӱм дон Ленин,
Кыдым Сталин анжа ӓтя гань.
О сӓндӓлӹк! Мӹньӹн шачмы краем!
Кого нырвлӓ, шӹргӹ дӓ вӹдшӓт.
Тӓмдӓм уке, ак керд тылеш таен
Нимахань агрессор-бандитӓт!»
Выртеш шӹп ли. Ыржа веле тырын
Мардеж семеш шӹжгӓ сагашток.
Дӓ мӹндӹрнӹ кечӹ кымда нырым
Горизонт гӹц анжа тыллаок.
«Шамакетлӓн тау, — ӹдӹр попа, —
Мӓ палшенӓ фронтлан цилӓ дон.
Тӓ кӹшкӹдӓ пирӹвлӓн окопыш
Вурсым, вулным, тылым юрлаок.
Дӓ келесӹ тӹнь колхоз гӹц шӓлӓм
Цилӓлӓн, боецвлӓлӓн, тӹштӓк.
Керӓл лиэш, мӓ колхозна хӓлӓ
Кенӓ фронтыш шонгы, ӹрвезӹжӓт.
А ӹндежӹ цевер, яратымем!
Врагвлӓ вӹкӹ когон шӹдӓн ли...»
Дӓ сӹнзӓштӹм выртеш веле кымен,
Нӹнӹ коктын иктӹ ганьы лит...
А варажы — кидӹштӹм лыпшалмаш
Дӓ йӹрӓлтӹш нӹжгӓ тӹ лошток.
Тамам угӹц пацын попалталмаш,
Остаткажым... каждыйжы ӹшкетшок.
Кеен млоец бойыш запад векӹ,
Кеен фронтыш лучший бригадир,
Чтоб пӹтӓрӓш шык фашизмӹм векеш,
Чтобы угӹц торжествуйыжы мир.
1941
|
Никандр Ильяков
|
ЗАПАД ВЕКӸ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
БОЕЦ-ПОЭТВЛӒЛӒН
Мӓ иквӓреш дружнан пӓшӓленнӓ,
Дӓ ӹвӹртен шӱмнӓм честный труд.
А кӹзӹтшӹ фронтышкы тӓ кендӓ,
Тӓнг Беляев, Сузы дӓ Першут.
Вашталтендӓ штик доно ручкадам
Дӓ, кредӓлшӹ рядӹш ярлен кен,
Автомат дон смелан шидӓ гадым,
Кыды шыкын Родиныш пырен.
Мӹнь ӹнянем, вет поэт-боецвлӓн
Бойыштат стихдӓжӹ шӱмӹшток.
Тӹ стихдӓжӹ, тышман вӹк шӹдешкен,
Пуэн шалга вим тытышдеок.
Пусть строкада тӓмдӓн лиэш пуля
Ӓли бомба, ӓли шашка, пик.
Вет цельнӓжӹ соты мӓмнӓн улы:
Людоедвлӓм шин пӹтӓрӓш вик.
Так кычыда цаткыдын тӓ кидӹш
Тыл пӹрхӹшӹ тӓнгдӓм эчеӓт.
Керӓл лиэш миӓш фронтын линиш,
Тӓнгвлӓ, миэм скоро тӹш мӹнят.
Пӹтӓренӓ ти шим кӹшкӹ родым,
Дӓ, поэзи знамӹнӓм лӱктӓл,
Мӓ сиренӓ сӹнгӹмӓшлӓн одым,
Кыдын верц кредӓлдӓ кӹзӹт тӓ.
1941
|
Никандр Ильяков
|
БОЕЦ-ПОЭТВЛӒЛӒН
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ЛӒКТӸН КЕМӸ АНЗЫЦ
Ыльы нелӹ корны,
Дӓ качы ыльы сыкырна.
Э. Багрицкий
Тӓ лым, тӓ юр окняшкына шӹведӓ,
Окня вес велнӹ, ох, и йыдшы пӹц!
Минут стрелкӹвлӓ! Малын вӓл вӓшкедӓ?
Веремӓ, толай, стӧлем сага шӹц.
Пишок йыкырака шӹнзӓш тенге ӹшкетӹн,
Вуйвимӹм пыролат ышвлӓ целый тонн.
О, малын вӓл лӹмдӓлтӹнӓм поэтеш?
Йӓ, малын шӱмем мыреш цӓшӹм мон?
А жеп тагачы ручкан агыл, пушкан.
Мырывлӓ агыл, шӹдӹ онгем циц.
Йӹрвӓш тагачы смерть ышдымла кушта.
Европа, тӹньӹ бой арена лиц.
Веремӓ! Йӱнӓ сӹнгӹмӓшнӓ верцӹн!
Цӓркӓм кычы дӓ йӱн колты шалт.
Пускай поэт гӹц сӓрнем мӹнь боецӹш,
Но мырым мырем, мырем бойыштат.
Окняш тӓ юр, тӓ начкы лым шӹведӓ...
1942
|
Никандр Ильяков
|
ЛӒКТӸН КЕМӸ АНЗЫЦ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
РУСЬ
О Русь, пиш туан, ӓвӓ ганьы,
Маняр сраженьӹм ужыц тӹнь,
Дӓ сӹнгӹмӓшӹн кого слава
Землян шар мычкы шӓрлен чӹнь.
Маняр поэт, оружи нӓлӹн,
Вырсышкы кен дӓ лин боец,
Дӓ, туан Землям цат элтӓлен,
Житяжӹм пиштен Русьна верц.
И вот мӹнят, ик вырлык нӹнӹн,
Пичӓлӹм кидӹш кычен цат,
Великий Русь, перегем тӹньӹм,
А келеш — пиштем вуйымат.
Тагачы стих — «катюшан» мыры,
Тагачы стих — снарядын юк.
Тагачы танк лоэштен тырым
Дӓ кӱшӹц вилшӹ вулны юр.
Но пӓлем мӹнь, вот толеш скоро
Вычымы чӓс — сӹнгӹшӹ мир.
Бандитвлӓн арышы тӹ свора
Лишӓшлык поздан ӓли ир.
Лӱдде, тӓнгвлӓ, гадым шидӓ!
Ирӹк верц дӓ Русьна верц.
Мӓмнӓм мудрый эдем видӓ —
Полководец дӓ боец.
1943
|
Никандр Ильяков
|
РУСЬ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ФРОНТ ГӸЦ СИРМӒШ
Бой, кыштакен кӹзӹт мӹньӹ, шолам,
Костан, Костя, кымыл тӹдӹн уке.
Каждый выртын смерть сӹнзӓш орола,
Минут йӹде лиэш кодаш вуйде.
А пока пулыш вӹлнем шӹнзӓ тӹдӹ,
Вуй салтакын, сӧдӧй, рядовой,
Мӹнь секрет доно келесем тӹлӓт,
Кӱ техень связисткӹнӓ герой.
Ӹдӹр — ӹдӹр, шачынжы марийка.
Луды калпак, куртка, кирзӹн кем,
Ик бой гач землячкӹнӓ-связистка —
Лини тӧрлӓш шӹм гӓнӓ вет кен.
Бомбын юк, ни пульын юк, ни мина,
Ни снарядын шӱм кышкедшӹ юк
Цӓрен кердде марын ӹдӹр Нинам...
Но ранялтын ӹдӹр тӹдӹ трӱк.
Кабель вуйым цат пырылын пӱ дон,
Шалахай дон тӧрлен тӹдӹ связьым.
Вургымлажым шокшы вӹржӹ мӱден...
Но сойток пӹтӓрен вет пӓшӓжӹм.
Ӓль танкист, первиш бухгалтер Петя.
Перви шотым шиӓш пиш яратен.
Тӹдӹм анжет: вӹцкӹж, вуйта тетя,
Шӹм немецкий «тигрым» вӓк йылатен.
Ну, пӹтӓрем. Кенӓ мӓ атакыш.
Тӹнь уж мары халыклан келесӹ:
Остатка патькалтыш вӹрнӓ якте
Мӓ шалгенӓ... Ну, мӹнь бойыш кешӹм...
Дӓ! Эче секрет дон йӓ, конечно,
Келесӓлӓй Т-лан тӹнь приветӹм!
Пусть сек цӓшӓн лиэш тӹдӹн кечӹ,
Пусть ӓштӓлеш шоэн хоть поэтӹм.
1943
|
Никандр Ильяков
|
ФРОНТ ГӸЦ СИРМӒШ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
МӸНЬӸН КОРНЕМ
Карта
ак кел,
компас
тоже ак кел,
Шачмы крайыш
корным
мӹньӹ пӓлем.
Корны нелӹ,
боеш тӹдӹ
шачеш,
Даже большы –
вӹрӹм тӹдӹ нӓлеш.
Но каждый кечӹнь
ӹдӹр корнываж гӹц
Берлин векӹ
анжыкта флажокым
тидӹ главный,
тидӹ мӹлӓм
важно.
Значит,
корнем –
Берлин гач
мӹнь токем.
1944
|
Никандр Ильяков
|
МӸНЬӸН КОРНЕМ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ПӒЛӸ ТӸНЬ
Шукердӹ ма, яратым тӓнг,
Техень веселӓ ыльыц тӹнь.
И вот, вычыде тидӹм йӓнг...
Калпак кыдашын шалгем мӹнь.
Йӓнг ваштет ӹлӓш яратенӓт,
Великий Родинын боец.
Ӹндежӹ шӱмӹштет свинец...
Цилӓ, мам кердӹнӓт, пуэнӓт.
О пӓлӹ тӹнь, кенвацшы воин!
Пока онг вӹлнем автомат,
Пока хоть иктӹ живой гад,
Мӹнь ам керд шӱмем ладнангдарен.
1944
|
Никандр Ильяков
|
ПӒЛӸ ТӸНЬ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ПӒЛЕН ЛИДӒ
Ӓнят, южшы шана тенге:
Шӹнзӓ гвардин сержант.
Тӹдӹм «молний» сотемдӓрӓ,
Йӹржӹ Маркс, Энгельс, Кант.
Скатерть вӹлнӹ ручка киӓ,
Ош пумага целый кип.
Вот и вуйышкыжы миӓ
Рифма, сирӓ тӹдӹн кид.
Уке, зал поэтӹн весӹ —
Ӱштӹ рокыштышы йӓм.
Лампа — бомба пыдешт кешӹ,
Скатерть — йӓмӹштӹшӹ йӓр.
Вдохновени агыл тӹдӹн
Кидшӹм пиштӓ листӹ вӹк,
Гитлер вӹкӹ кого шӹдӹ
Дӓ народын йогыш вӹр.
1944
|
Никандр Ильяков
|
ПӒЛЕН ЛИДӒ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ӒВӒМЛӒН
Сӧдӧй вует, пӓлем мӹньӹ, пӓлем,
Со нелемеш, кидӹш кӹнертӓлт.
Шӱмӹштетшӹ тыл йылаш тӹнгӓлеш,
Шанет: «Кышты эргӹмвлӓжӹ вӓл?»
Иктӹ паштек весӹ лӓктӹн кенӹт
Нӹлӹтӹн. Уж нӹл и эртен кен.
Тӹньӹм, шонгым, тылык гань коденӹт,
Дӓ ужделат викок тӹнӓмшен.
Мӹньӹ пӓлем, сеньӹк анзык вален,
Сола вуйыш анжет шӹренок.
А тӹшецшӹ ваштарешет ялын
Толшы уке, корны охырок.
Качкаш шӹнзӓт — онгеш сыкыр пижеш,
Эчеӓт тӹ нӹлӹт ышышток.
«Ох и ӱштӹ! Сӓй, лымышты кижӓт», —
Тӹньӹ юкын попет тытышток.
Яратымем! Шергӓкӓн ӓвиэм!
Тӹнь ладнанг, спокойна тӹньӹ ли.
Уж сӹнгӹмӓш скоро толеш, миэм,
А паштекем когоракет — Клим.
Тенгеок вес кокты токет толыт,
Ӹлӹмӓш тӹнгӓлеш эчеӓт.
Нӹлӹт логӹц если южшы колат,
Мӓ теменӓ цӓркӓм нӹнӹлӓнӓт.
А кӹзӹтшӹ анжы вел капкашкы.
Толькы ит тырж шӱметӹм, ӓви.
Скоро, скоро ӹлӹмет томашкы
Мӓ миэнӓ. Капкам киктӹ виш.
1944
|
Никандр Ильяков
|
ӒВӒМЛӒН
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
МӸНЬӸН ОТВЕТЕМ
Сирет, ямын тӓнгет тӹньӹн?
Смертьӹм тӹдӹ сӹнген кердде?
А шукердӹ гыце мӹньӹм
Тӹдӹ йӹрен лӹмден: «Вертер».
Мӹнь соок, сусудам ужын,
Мам уж таяш, ревнуенӓм.
Эртӹм корнем, нелӹм, кужым,
Ойхын мӹнь ӓшӹндӓренӓм.
Тӹлӓт — анеш: даже йыдым
Тӓнгет сага кайын кечӹ.
Дӓ шим ӱпшӹ пиш пышкыдын
Онгет вӹкӹ тӹдӹн кечен...
Тӹдӹ сага даже писӓн
Писӓн агыл ылын, макы.
А кӹзӹтшӹ вуйжым пиштен,
Курым мычкеш кеен пакы.
Шӱмӹштетшӹ тыл дӓ салым...
Мам тӹлӓнет мӹнь келесем?
Вет мӹнят тыл лошты шалгем...
Шӹртӹ мыч житяэм кечӓ.
Вот вӹрӓн веремӓ эртӓ,
Лӓктеш вес тӓнг корнет вӹкӹ.
Онгет вӹк тӹдӓт кӹнертӓ,
Нӹжгӓн пиш анжалеш вӹкет.
Вара угӹц, мӹньӹм ужын,
Пелештедӓ: — Вертер, цӓш вет!
Мӹньжӹ угӹц корнем, кужым,
Тӓмдӓм ужын, ойхын ӓштем...
1944
|
Никандр Ильяков
|
МӸНЬӸН ОТВЕТЕМ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
СКРИПКА
Юкын, скрипкӓ, юкын тӹньӹ мыры!
Нӹжгӓ кӹлжӹ, чӹньӹрӓк йӓ, чӹнь!
Землянкӹштӹш шӱм карштарыш тырым
Йонгештӓрӹ нӹжгӓ юк дон тӹнь.
Луды пӹлгом. Эх, юржат чӹмдӹмӹ!..
Начкы шинель нелӹ, кожан гань.
Кайдым мардеж лидӹ мыч сӹндӹмлӓ
Шишкен мадеш, вуйта пучы-лань.
Но ура! Тӹнгӓлеш канонада!
Значит, тӓнгвлӓ, угӹц штыковой!
Эй, скрипач, военный серенадым!..
Цӓшӓн мырет — цӓшӓн лиэш бой.
А если кӱ житяжӹм пуа боеш,
Тӹдӹ пуа Родинына верц.
Тӹдӹн лӹмжӹ курымвлӓэш кодеш,
Тӹ боецлӓн лавр дӓ венец.
Ну, туанвлӓ! Рядӹш тӧр шагалда,
Ирӹк верцӹн штикӹм кычен цат.
Эй, скрипач, победныйым шакталты!
Музык юк дон кӓньӹл колашат.
1944
|
Никандр Ильяков
|
СКРИПКА
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ЯРАТЕМ МӸНЬ
Яратем мӹнь солаштыш тырым,
Ӹвӹртӓ шӱмем Йынгы вӹд.
Яратем мӹнь шӓдӓнгӹ мырым,
Ош тӹлзӹм, ваштылшым йӹвӹрт.
Яратем мӹнь ыжар пушӓнгӹм,
Кӹньӹлтӓ сусум каждый кек.
Эче яратем капка мӓнгӹм,
Дӓ иктӹм агыл, когынек.
А малын мӓнгӹм, мӹнь келесем,
Но толькы пӓлӹ... тӹлӓт вел.
Тӹштӓк «яратымем!» пелештен
Мӹлӓнем ӹдӹр ирӹ век.
И вот тагачы палны, палны
Ышыштем угӹц ужам мӹнь:
Мӹндӹрнӹ мӓнгӹ мыжыр шалга,
Сагашты коктын — мӹнь дӓ тӹнь.
1944
|
Никандр Ильяков
|
ЯРАТЕМ МӸНЬ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
МЫРЕМ МӸНЬ
Скоро пел век шоэш мӹлӓм,
Вуем сӧдӧй уже вик.
А поэзи так и ӹлӓ,
Так и пӧртеш мырын вик.
Лачокок ма попа шая:
«Кӓп шонгемеш — ӹрвезӹ йӓнг».
Уке, уке! Тидӹ — шая,
Тиштӹ агыл важшы, тӓнг.
Мӹньӹн шӱмӹш мыры викӹм
Канден западыштыш бой.
Кӓршеш агыл, вурсын штикеш
Токем толын мыры рой.
Тӹньӹ киэт шим рок вӹлнӹ,
Вуй мычаштет чик дӓ чик,
Вот и тӹлӓт мыры сӹлнӹ,
Композитор ак кел вик.
Дӓ, сражени палша мыраш.
Тиштӹ живой кодам гӹнь,
Пусть игечем шӱдӹш пыра.
Мырым мырем, мырем мӹнь!
1944
|
Никандр Ильяков
|
МЫРЕМ МӸНЬ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ТӒНГЕМЛӒН
Мӹндӹрнӹ, тӓнгем, ылат тӹньӹ,
Уже тӹтӹрӓн шӹжгӓн вел
Тӹ пӓлӹм лицӓм ужам мӹньӹ,
Ито, о тӓнгем, выртеш вел.
Сирмӓшет анжен шоээмеш,
Дӓ сирет чӹдӹм тӹньӹ пиш.
Лачок ма шӱмет охыремеш?
Ӓль йӓллӓн тӹдӹ ылеш виш?
Ну ма? Пускай тӹнь мондет, тӓнгем,
Но мӹнь ышыштем тӹньӹм нӓнгем
Кого кредӓлмӓш пӹтӹмеш,
Остатка гадым шин шумеш.
А если пуля лоэштӓрӓ,
Дӓ мӹньӹм земля цат элтӓлӓ —
Тӹнь мӹньӹм ӓш гӹцӹнет нӓл,
А шанет — выртеш ӓштӓлӓл.
1944
|
Никандр Ильяков
|
ТӒНГЕМЛӒН
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ШИ ВАЛГАН КОЭВЛӒ
Шоэн агыл мӓ валеннӓ
Вадеш Йынгы вӹкӹ.
Олен мадыныт коэвлӓ,
Шилӓ кайын вӹдшӹ.
Мӹньӹн кидем кормежтӓлӹн
Пелештӓльӹц: «Краем!»
Ласкон, сусун йӹрӓлтӓлӹн
Попалтальыц: «Раем!»
Кужы амыж, ыжар шуды,
Ши валган коэвлӓ.
Даже кӱ, шукердшӹ, луды,
Кайын пиш цеверлӓ.
А туренӓ пӹл нер шайыц
Анжен ласкон тӹлзӹ.
Дӓ тӹнӓм мӹлӓнем шаям
Келесӓльӹц тӹньӹ:
«Ох, и цевер йӹрӹм-йӹрнӓ,
Дӓ маханьы цевержӹ!
Ужат, локон вуйта йӹрӓ...
Ши вӹдӓн кӹвержӹ!..»
Яратымем, мӹнь ӹнянем,
Нигыштат вес вӓре
Шӱмем семеш вет ӹшкӹлӓнем
Мӹнь мон ам керд вӓрӹм.
Тӹнӓмшен веремӓ эртен,
Кеӓ бой чӹмдӹмӹ.
Но шӱмем гӹц лӓктӹн кердде
Кӓнгӹж йыд, лӹмдӹмӹ.
Седӹндоно бойыш кемӹк
Цӓрен ак керд мина.
Вет шӱм кӧргӹштем нӓнгеем
Мӹнь коэвлӓм, шинӹм.
1944
|
Никандр Ильяков
|
ШИ ВАЛГАН КОЭВЛӒ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ПӒЛӸМӸ
«Друг, здорово!» — кидӹм виктӓ,
Орден, шӱштӹ — автомат.
Анжем тӹдӹм, попем: «Итӓй,
Пӓлен ам кердӹш, прават». —
«Вот и нӓ!» — машанет, йӓтлен
Попа мӹлӓм офицер.
Шимӹ ус, фуфайка ватный,
Кукшы лицӓ, пӱгӹр нер.
«Так монденӓт! Скоро, скоро...
А Микитӓм ӓштет тӹнь?» —
«Ах, Опакыч! Ну, здорово!
Простьы, пӓлен шӹм керд мӹнь.
Ну, а Праско шӹрен сирӓ?
Эче живой ли Опак?» —
«Пӓлет ма? Давай уж сирӹ
У поэмӹм, если так...»
Тӹньӹ, лыдшы, ӹнде пӓлет,
Кӱ Микитӓ, кӱ Опак?
Тӹдӹ враг дон шиэдӓлеш,
Молжым пӓлет варарак.
1944
|
Никандр Ильяков
|
ПӒЛӸМӸ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ШӸЛШӸ
Ӧлицӓштӹ мардеж шӹдӹн шишка
Дӓ пӧртӓ сеньӹкӹштӹ йож.
Ӓзӓлӓ мӓгӹр задвижкӓ,
Пӧрт сага шужга кӱкшӹ кож.
Марина тылым лӱдӹн йӧртӓ,
Но омжы уке, сӹнзӓ виш.
А мардеж пӧртӓ, пӧртӓ, пӧртӓ,
Машанет, цаца пыраш тиш.
Тетяжӹ веле киӓ тырын,
Дӓ южнам омышты тӹдӓт
Тӓгӱ дон ласкон пиш хытыра,
Вет улы омын изинӓт.
«Кыштакен кӹзӹт Миколаем?
Махань ӹшӹкӹш пыйха вӓл?
Маханьы цӓш худа гӹц тая?
Хотя сагажы ылыт йӓл...
Вет ӹшкетшӹ агыл нелӹм тырха.
Техень веремӓ, мам ӹштет!»
Маринан вуйжым ыш кыптырта...
(Ӹдӹрӓмӓш, цишти тӹнь тырхет!..)
Но трӱк окняшты ӹмӹл каеш.
«Марина, выртеш пачылдал». —
«Тӹнь кӱ?» — «Дӓ мӹньӹ, Миколает...
Талашы, кӹлмӓ мӹньӹн ял». —
«Миколай!» — «Тырын, йӧртӹ тылым.
Мӹлӓнем ак кел кӹзӹт свет». —
«А ма?» — «Ынгылет. Толькы тырын...
Дӓ пӓлӹ, попымем — секрет.
Шалгеннӓ мӓ, стрелковый рота,
А тупна шайылны — Москва.
Дӓ, тӹкнӹш цаткыды, ровота,
Вӹкӹнӓ танкын толын вал.
Танк паштек толеш ружге весӹ,
А кӱшнӹ сӓрнӓ самолёт.
О лӱдӹш, тӧрӧк мӹнь келесем,
Вот-вот окопыш миэн шот.
Сагашем тӓнг лым вӹк кенвазы,
А весӹн кидӹм кӹрӹн шуш.
Вот теве кымшы шынгалт вазы,
Фашистский танк лишемеш уж.
Тӹнӓм кӹньӹлӹн сасла ротный:
«Паштекем, кучкыжвлӓ, ура!»
Дӓ бой дон анзык кеӓ рота,
Карангы шайыкыла враг.
Но вадеш бой со когоэмӹн,
Шаналтем, пуштыт соикток.
А малын ямдаш житяэмӹм?
Кыргыжам мӹнь Марина док!
Кынам атакыш угӹц кевӹ,
Мӹнь шӹм ке, кодым вӓрешок.
Наверно, шукыжы колевӹ,
Зато мӹнь кодым живойок.
Дӓ мӹнь тӹнь докет талашенӓм,
Кӹньӹлеш жерӓ — морен гань,
Тӹшкӓшкӹ, йӓмӹш, пӹзӹргенӓм...
Дӓ вот сагаэт, цӓш махань!..
Мӹнь тӹньӹм угӹц ужам тиштӹ,
Но ситӓ, Маня, вӓрӹш вац,
Тӹлӓнет вара попем цишти,
А кӹзӹт — кад элтӓлем цат...»
Дӓ шӹлшӹ кидшӹм анзык виктен
Лишемеш олен пӧрт покшак.
Желани тӹдӹн кӹзӹт иктӹ —
Элтӓлӓш вӓтӹм цатырак.
Но трӱк ти выртын тӹдӹ шижеш;
Марина весӹ шалга вик.
Цӹтӹрӓ тӹдӹ, вуйта кижен,
Сӹнзӓ гӹц олен йога вӹд.
«Элтӓлӓш мӹньӹм?! Кидет шожы!
Дӓ пӓлет?.. Колем лучи мӹнь!
Кыргыжын токем... Воин тоже.
Изменник, трус тӹлӓнет лӹм.
А мӹнь шаненӓм, ылат мары,
Тетялӓн попем: пӹтӓ бой,
Дӓ ӓтят токет толеш вара,
Дӓ проста агыл, а герой.
Хоть яра, ак уж тӹньӹм тетя,
Перегӓ трус гӹц тӹдӹм ом.
Но кушкеш, ӓштӓ тӹньӹм Петя
Яжо дон агыл, намыс дон.
Тӹньӹн тӓнгетвлӓ анзык кенӹт.
(Махань нӹнӹлӓн ылат тӓнг!)
Немецкий танквлӓм цӓктӓренӹт,
А тӹньӹн ялыш шӹлӹн йӓнг?
Геройвлӓ кучкыжла коленӹт,
Цӓктӓрӹде нӹнӹм вулны тыл.
Нӹнӹвлӓ палшыкым выченӹт,
А тӹньӹ — шайык, кышты тыр?
Пӓленӹт нӹнӹ, корны иктӹ —
Шин шуаш зверьӹм йӹлерӓк.
Дӓ пуля пиштӓ гӹньӹ иктӹм,
То весӹ кеӓ пӹсӹнрӓк.
Нӹнӹн ӓвӓштӹ дӓ тетяштӹ
Спокойнан лӓктӹт ӧлицӓш.
Дӓ корны вӹлӓн вӓшлимӓштӹ
Анжалыт сусун литӹмӓш.
А мӹнь моренӹм семӓленӓм...
Маняры намыс, пӓлет, гад?
Сагаэт вӹц и вет ӹленӓм,
Ӓкетшӹм кӹзӹт ужам лач.
Вет тӹнь пичӓлӹм кид гӹц шуэн
Шӹлӹнӓт фронт гӹц, бой гӹц, трус!
Тӹлӓнет житям Русьна пуэн
Дӓ суя тӹньӹм, суя Русь.
Каранг! Тӹнь коды мӹньӹм тырын,
Амаса пачмы — ке тишец!
Дӓ ӹшкететок пусть ӱштӹ ныреш
Цӹтӹрен колет тӹнь, подлец.
Дӓ шӹлшӹ вуйжым онгеш таен
Талаша мӹнгеш ӧлицӓш.
А тӹштӹ штурма айом аен...
Веремӓ позда — ылын чӓс.
1944
|
Никандр Ильяков
|
ШӸЛШӸ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ПАРТИЛӒН
Лӹмӹн тӹлӓт
сирӹделам стихӹм,
Но каждый строчкым
тӹлӓт
мӹнь пуэнӓм.
Тӹнь шӱденӓт —
вашталтенӓм викӹм,
Тӹнь юкешет
фронтыш мӹньӹ кенӓм.
Каждый ашкыл,
анзыкы ӹштӹмӹ,
Канден сусум.
Вет пӓленӓм ясно:
Мӓмнӓн сусу —
тидӹ сусу тӹньӹн,
Тӹньӹн ясы —
тӹдӹ мӓмнӓн ясы.
1945
|
Никандр Ильяков
|
ПАРТИЛӒН
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ЧЕШКА
Первый май.
Берлинӹн каждый
зданьым
Вӹр дон,
тыл дон
нӓлӹннӓ тӹ кечӹн.
Лу чӓс ирок.
Мӓ ик чешкӹм, Аним,
Шим подвал гӹц
лыкна
соты кечӹш.
Ӱпшӹ кӹляш,
нолжы ошы, ошы...
Сӹнзӓ симсӹ,
кӓпшӹ
вуйта уке,
Кӹляш ваштшы
уже каеш покшым...
Ӹдӹр
кым и
соты кечӹм ужде!
«Ох, тӓнгемвлӓ,
счастье ӹлӹмӓштем!» —
Пеле рушла,
пеле чехлӓ пӹжгӓ,
Вуйта тӹдӹ
туан семням
вӓшлин,
Мӓ вӹкӹнӓ
цырге анжа,
шӹжгӓн.
Берлин
вазын.
Ани
йонгыш лӓктӹн.
Тӹдӹм вара
мӓ ужделна викок.
Но тӹ кечӹ
нелӹ ӹлӹмӓштем
Онгем темен
цӓш доно
тӹр цицок.
1945
|
Никандр Ильяков
|
ЧЕШКА
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
СИМОЧКА
Сталинград гӹц стартым нӓлӹн,
Запад векӹ кеннӓ.
Финиш — Берлин, каждый пӓлен,
Тӹшкӹ талашеннӓ.
Мӓ сагана ӱштӹ телӹм
Бойыш ӹдӹр кеен.
Кышты шушыр, палшык келӹн —
Сима уж поспеен.
Сима, Сима, Симочка,
Пулыш гачшы сумочка.
Кышты Сима —
Тӹштӹ силӓ.
Сима санитарочка,
Смерть гӹцӹн ытарышы.
Польшым бой дон ванжен кеен
Шонна Помераниш.
Корны Берлинӹш нӓнгеен,
Анзылны — Германи.
А сагана сумкам нӓлӹн
Кеен ӹдӹр, Сима.
Хоть и шотлат изирӓкеш,
Но маханьы силӓ!
Сима, Сима, Симочка,
Пулыш гачшы сумочка.
Кышты Сима —
Тӹштӹ силӓ.
Сима санитарочка,
Смерть гӹцӹн ытарышы.
Вот и финиш. Берлин вазын,
Толын чӓс победӹн.
Ротный поварлан заказа
Праздникӓш обедӹм.
А стӧл сага, цӓркӓм нӓлӹн,
Сима лӱктӓ тостым,
Кыды кым и перви нӓлӹн
Сталинград гӹц стартым.
Сима, Сима, Симочка,
Пулыш гачшы сумочка.
Кышты Сима —
Тӹштӹ силӓ.
Сима санитарочка,
Смерть гӹцӹн ытарышы.
1945
|
Никандр Ильяков
|
СИМОЧКА
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
АРВӒТӸ КӒНГӸЖ
Эче, эче мӹнь лирӹш ванжем,
Нӹжгӓтӓ чувствеш шыла онг.
Мӹнь со Германи гӹцӹн анжем
Йыл вӹк, кыштакен мадеш шонг.
Тӹнь вӹлнет, Йыл, лапката йыдын
Сотемдӓ лампыжы дон бакен.
Тӹнь вӹлнет шӹжгӓн дӓ пышкыдын
Буксир шишкалтен кеӓ пакы.
Тура Ватага, ыжар алык
Дӓ шуды тӹштӹ пылвуй дӓнг.
Дӓ комбы кӹтӧ — салыш халык...
Кыце йӓ тырхем мӹнь тиштӓк?
Тӹштӓкен салаш мӹнь тӹнгӓлнем,
Ой, шуды ыжаргы, ӧрдӹш вил!
Дӓ вочык кыт покосым нӓлнем,
Эх, ке пӓшӓшкӹ, кидӹн ви!
А вадеш, кидӹш лирӹм нӓлӹн,
Мырынем сусун мырым мӹнь.
Дӓ сек нӹжгӓтӓ юкым нӓлнем,
Тӹхеньжӹм нӓлӹн кердӓм гӹнь.
Ӓль тангыж гань шӧртнялгӹ шурны...
Запоным онгеш сӓкӓлтӓл,
Кыце кормежтен тӹньӹм шулнем!
О шурны, тидӹм пӓлет вӓл?
Тьотявлӓ тӹньӹм яратенӹт,
Пайдаан шӧртньӹ валган ныр.
Ӹзӓмвлӓ тӹньӹм шагаленӹт.
Кынам мир вӹлнӹ ылын тыр.
Дӓ разве мӹньӹ монден кердӓм,
Кыралшын эргӹжӹ — певец?
Тӹнь верцет бойыш мӹньӹ кенӓм,
Лӹмешет линӓм мӹнь боец...
Но токет миэн ам керд кӹзӹт,
Хоть попат, пӹтен ӹнде бой.
Вет враг йывыртын шыма кӹзӹм,
А мӹньжӹ ылам часовой.
Кынам Европа лиэш ире
Дӓ толеш западышкы тыр,
Тӹнӓм тӓ докыда мӹнь миэм,
Лудалгы Йыл дӓ шӧртньӹ ныр.
1945
|
Никандр Ильяков
|
АРВӒТӸ КӒНГӸЖ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
МӸЛӒМ СИРӒ
Марий поэт, мӹнь ойхым когом
Сирмӓш дон тӹлӓт увертӓрем.
Яратым тӓнгем, ши погонан,
Войнаэш курымжым пӹтӓрен.
Маханьы цевер ыльы эдем!
Мӹнь тӹдӹм ужам кӹзӹтӓт вӓк.
Пӧрт мыч тумайышы ашкедеш
Ӓль ласкон ӹрвезӹлӓ йӹрӓлтӓ.
Но тӓнгем уке. Тӹдӹ колен,
Мӹлӓнем свет тагачы сылык.
Хоть тӹньӹ, «Вертер», ик шамак дон
О йӧртӓй шӱмӹштӹшем тылым!..
1945
|
Никандр Ильяков
|
МӸЛӒМ СИРӒ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ГЕРМАНИ ГӸЦ
Кок чӓс нӓрӹ жепем улы,
Целый кок чӓс — манаш вел!
Ни снаряд, ни даже пуля,
Жерӓлӓнӓ Восток вел.
Жерӓ! Толькы вырт анжалам —
Трӱк сӹнзӓштем шачмы вӓр.
Йыл тӹрӹштӹш тошты хала,
Шачмы сола, Йынгы, йӓр.
Тӹштӹ палны, жерӓ велнӹ,
Ӹлӓ тошты мӹньӹн тӓнг.
Тӹдӹн тоже вет, наверно,
Ладна агыл кӹзӹт йӓнг.
Ӓли анеш, ти жеп лошты
Викок ӱкшен тӹдӹн шӱм.
Хоть и попат: «Ик тӓнг, тошты,
Кымыт нӓрӹм ӹштӓ ум».
Ма лишӓшӹм ак ли йӓрӓш,
Сир ваштареш ак ке Йыл.
Если темшӹ, даже вӓрӓш
Сар ӓптӓнӹм ак поктыл.
Но мӹнь иктӹм, яжон пӓлем —
Мӹньӹм выча шачмы край.
Тӹньӹм, тӹньӹм мӹнь элтӓлем,
Йыл тӹрӹштӹш пачмы рай!..
1945
|
Никандр Ильяков
|
ГЕРМАНИ ГӸЦ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ШАНЫМАШ ЛАШТЫКВЛӒ
О уке, сӧдӧй мӹнь шачделам,
Веремӓ ылын мӹньӹнӓт,
Кынам пандашым вик нӹжделам
Дӓ ылде пӧрем лицӓштӓт,
Кынам шӱм кӧргӹ тылла йылен
Дӓ топла мадын ӹрвезӹ кӓп,
А шим ӱп шайыкы кыйырген
О ылын, ылын тӹ жепӓт,
Кынам мӹнь иктӹм пыт пӓленӓм:
Сагана улы нӹжгӓ пол,
Мӹнь тӹдӹм шокшын элтӓленӓм,
Дӓ вӹлкем пырен ошы нол.
Валеннӓ коктын тротуар дон
Мӓ Т. дон йыдым Йыл тӹрӹш,
А тӹштӹ нерен тошты баржа
Дӓ тӹлзӹ анжен ласкон тӹш.
О ылын жеп, мӹнь ӓштем, ирӹ
Сӹнзӓвлӓ нӹлӹт линӹт вӓш.
Дӓ нӹжгӓ юк: «Сирмӓшӹм сирӹ...»
Тӹтӹрӓ вазын нӹл сӹнзӓш...
Да, ылын жеп, кынам кӓп хӓлӓ
Мыренӓт мырым кечӹ, йыд.
Минутеш ручкам кидӹш нӓлӓт, —
Уж стихет йӓмдӹ метр кыт.
Веремӓ ылын, ӓштет тӹньӹ?
Попенӓм шӹрен; «Эх, кынам
Европа кӧргӹм ужам мӹньӹ,
Анжалам Западшым кынам?»
Ямакла Запад чӱчӹн мӹлӓм,
Шаненӓм, верно, вет тӹштӓк
Первиш романыштышыла ӹлӓт
Дӓ тӹштӹ весӹ кечӹжӓт.
Дӓ вот мӹнь ужынам Европым,
Первиш желани темӹм лин.
Мӹнь ужым шӹргӹм, вӹдӹм, рокым.
Пылвуйтыш анзыкем Берлин.
Техень кымылым, цӓшӹм, сусум,
Махань мӓ донна, ат мо век.
Тӹштӓкен тӧр дӓ шӱмет сӱсӹр,
Тӹштӓк ӹлӹмӓш — пел копек.
Тагачшы ӹрвезӹ тӓнг, тӹнь пӓлӹ,
Сек лучший мир — Советский Русь!
Яраты, мыры дӓ элтӓлӹл...
А нӹнӹ — тӹштӹ ӹлӓт пусть!
1945
|
Никандр Ильяков
|
ШАНЫМАШ ЛАШТЫКВЛӒ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ОМЫН
...Ашкедӓм мӹнь Лузин солашкем.
Пиш пӓлӹм шӹргӹ, куги, пӧрт...
Дӓ вот порогы!.. Мӹнь томашкем
Ташкалам... ох, кыце ат ӧр!..
Цылан гӹц ӓвӓм ашкед лӓктӹ,
А эргӹм, шельма, пыйха пак.
Ӹдӹрем веле смеларак ли,
Пелештӹш рушла: «Пап, а, пап!..»
А стӧл огол гӹц кидӹм виктен,
Мӹнь докем пӹсӹн толеш О.
Дӓ вуйжым онгыш олен пиштен,
Тӹрвӹжӹм мӱдӓ уси лош.
Дӓ трӱк мӹнь ти веремӓн колам:
«Подъём, товарищи, подъём!»
Эх, тидӹ цишти ылын омын!
Но ах, маханьы яжо ом!..
1945
|
Никандр Ильяков
|
ОМЫН
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
МӸНЬӸН ОТВЕТЕМ ЛУКЬЯНОВЛАН
Кынам Берлинӹм йӹр ӓреннӓ
Дӓ штурмым виден батальон,
Кынам «мӓ, иктӹм лач пӓленнӓ —
Берлинӹм нӓлӓш, — почтальон
Рок мыч шӹдӹрнен токем толын
Дӓ пӹжген мӹлӓм: «Эй, поэт!
Тӹлӓнет сирмӓш, нӹл оголан,
Анжал, махань якшар конверт!»
А бой нелемеш дӓ нелемеш.
Йӓстӓрӓ лемжӹм кок* ӧлицӓш.
Уже кымшы йыд лишӹлемеш —
Ни ом, ни кӓнӓш даже чӓс.
Дӓ вот мӹнь лыдам: «Пуры кечӹ!
Марий сӓндӓлӹк гӹц привет.
Тӹнь мӹньӹм ат пӓлӹ, конечно,
А тӹньӹм пӓлем мӹнь, поэт.
Мӹнь тӹньӹм когон ядам, тӓнгем,
Яратым гишӓн шӹренрӓк
Тӹнь сирӹ. Пӓлет, ӹдӹр йӓнгжӹм
Мӹлӓнем ак пач кӹзӹтӓт.
«Сӹнзӓэт симсӹ... уке, шимӹ,
Йылата тылла, йылем мӹнь.
Йӹлметшӹ, ман, кӹртни машинӓ...»
Кыцелӓ келеш — пӓлет тӹнь.
А стихӹм тӧрӧк сирӹ мӹлӓм,
Вет вуйта автор ылам мӹнь.
Ну, мам йӓ стоя сирӓш тӹлӓт,
Кынам поэтнӓ ылат гӹнь?
Но толькы йӹле, йӹле, йӹле.
Поздает, ох, тӹнӓм конец!
Стихетӹм вычем почта йӹде
Дӓ иктӹм агыл, пачкынек...»
Яраташ стихӹм тӹлӓт сирӓш?
А кӱ Берлинжӹм нӓлеш, тӓнг?
Тӹнь так атакывлӓм ӹштӹлӓт.
Ӹдӹрӹн улы, виднӹ, тӓнг.
Дӓ ли ти жепӹн ӹдӹр мӹньӹ,
Пускай! хоть худа, клухойрак,
Мӹнь кым триспотньыш колтем тӹньӹм,
А если лиэш — пакырак.
«Мӹлӓнем сирӹ». «Тӧрӧк мӹлӓм?»
Маняр нахальство, ой-ой-ой!
Но уке, ам сирӹ мӹнь тӹлӓт,
Хоть кӹзӹт цӓрнен ӹнде бой.
Тӹлӓтшӹ, ӹдӹр, мӹнь келесем:
Шӹвӓл дӓ угӹцӹн шӹвӓл.
Тӹнь докет скоро толеш весӹ
Дӓ стих дон тӹдӹ ак тӹнгӓл.
Войнан сраженьеш калялт шошы,
Достойный лиэш вет маняр!
Каштыра кидшӹ тӹдӹн шокшы,
Шыпшалеш — лучший гонорар!..
Яратыш шати! Жеп уж пӓлӓш,
Яраташ вырт, делалан чӓс.
Пӹтӓри правам келеш нӓлӓш,
Чтоб ӹдӹр кидшӹм пужы вӓш.
Вот тенге тӹньӹ сирӹгецет:
«Шӹнденнӓ витӓм, садым мӓ.
Дӓ ӱдӓш лӓктӹннӓ тенгечӹ...»
Но лиэш сирӓш тӹдӹмӓт:
«Ӹдӹрӹм, маншаш, мӹнь яратем,
Пӓшӓлӓш мастар, яжо пиш.
И если нелӹштӹ тӹнь ат ыл,
Сирӓлтен колтай тӹнь изиш».
А мӹнь ӹдӹрлӓн дӓ пӹсӹлӓн
Веремӓм моам хоть-кыштат.
Мӹнь целый одым вӓк тӹдӹлӓн
Мыренӓм нелӹ бойыштат.
1945
* Кок — повар.
ШУ ЛИ, ШАЧМЫ СӒНДӒЛӸК
Пӹсӹн вӹсӹ! Вӹсӹ пӹсӹн,
Фронтовой, чугунын друг.
О границӓ! Межӓ, пӹсмӓн!
Запад велӓн кодеш Буг!..
Шу ли, Родинем, туанем!
Шу ли, Русьна, богатырь!
Нӹл и тӹлӓт мӹнь кымалынам,
Остаткажым — шачмы сир!
Шачмы край! Келесӓш веле,
А маняры кечӹ, йыд
Перегенӓм шӱмем пелен,
Ойхыренӓм мӹнь йывырт!
Каждый бойыш кемем анзыц
Ышем тӹньӹм ужын, Русь.
Дӓ мӹнь пӓлен кенӓм анзык:
Берлин гач тӹнь докет курс.
А вот кӹзӹт кыш анжалам,
Тылла мадеш мӹньӹн шӱм.
Теве пӓлӹмем руш хала,
Теве мӱкшвлӓ погат мӱм...
Эх, сӓндӓлӹкем, сӓндӓлӹк,
Анжен куштым цевер сад.
О кыцелӓ мӹнь элтӓлен
Шыпшал нӓлнем тӹньӹм цат!
1945
|
Никандр Ильяков
|
МӸНЬӸН ОТВЕТЕМ ЛУКЬЯНОВЛАН
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ШАЧМЫ ПӦРТ
«Ну, вот и мӹнь. Хытырет, ӓви?» —
«О, эргӹм!..» Тӹдӹн шонгы кид
Шӱэм гӹц цаткыдын элтӓлӓ,
Дӓ юкшы ямы вара вик.
Вуй савыц лыкшым шӹрен тӹдӹ
Сӹнзӓшкӹ канда, но тӹштӓт
Мӹнь викок шӹм уж сӹнзӓвӹдӹм,
Сӹнзӓвӹд кодде изишӓт...
«Мӹнь вычен шом, яратым эргӹм,
Ӱпетшӹ сӧдӧй, лудем кен.
Ти нӹл и когон, виднӹ, шергеш
Шагалын тӹлӓт...» — Олен ӹшке
Со цат дӓ цат пӹзӹргӓ токем.
Мӹнь колам, теве тӹдӹн йӓнг
Тервенем шӹрен шиэш чоте.
Ынгылем — ойхыжы тӹрдӓнг.
Ох, пӓлӹм пӧрт, стеняштӹш шелӹк
Маханьы кодын, тӹхеньок.
Камака сага тӹштӹ телӹм
Котинӓ нерен шӹренок.
А тиштӹ мӹнь шӹнзенӓм шӹрен,
Окняш ыжаргын кайын, ныр.
Дӓ ласкон кечӹ мӹлӓм йӹрен,
Мӹнь йӹрем цӓш вет ылын, тыр.
Тиштӓкен Чехов дӓ Тургенев
Тымденӹт сирӓш шӹренок.
Тиштӓкен мырен Пушкин гений
Дӓ лыдын стихшӹм Саша Блок.
А палны, палны, шӹртӹ лишнӹ,
Кыштакен Йынгын йога вӹд,
Шалгалта тошты важын пистӹ.
Тӹштӓкен шӹрен мӹнь йывырт
Тыргыж шӱмем доно шалгенӓм
Дӓ каждый выртын сола вец
Мӹнь вӓшлимӓшнӓм со выченӓм.
Но ситӓ, кӹзӹт вес жеп вет.
Мӹнь тӱгӹ лӓктӹм. Вады ласко.
Тетявлӓ мадыт ӧлицӓ мыч!
О тӓнгвлӓ! Толынам солашкем,
Кыштак ылделам нӹл и мыч!
Цевергӹ тӹнь, пеледшӹ садем,
Рашкалтыш уке, эртен пӹл.
Шачмем солашты кечӹ мадеш,
Дӓ сусун мыра кӓршӹн кӹл.
1945
|
Никандр Ильяков
|
ШАЧМЫ ПӦРТ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
МОНДАШ ЛИДӸМӸ
Уже шинелян ам ыл мӹньӹ.
Историш, война жеп, кет.
Изи брошюра, иктӹ тӹньӹ
Со шӹрен бойым ӓштӹктет.
Лиӓлтеш теве передышка,
Ик выртеш толеш ирӹк вет, —
Мӹнь тӹньӹм лыктам онг гӹц, книжкӓ,
Тӹнь боеш шӱмем йӓмдӹлет.
Проста обложка. Тӹдӹн, вӹлнӹ
Мырызын костан пиш портрет.
Лач вулны ганьы тӹдӹн йӹлмӹ!
Лачок ма тырлен тӹ поэт?
Мане, рок вӹлнӹ тӹдӹ уке,
Шукердӹ торцна тӹдӹ кен.
Но парти знамӹм тӹдӹ шуде,
Сагана фронтышкы нӓнген.
Южнамжы чучын мӹлӓм: тӹдӹ,
Гвардейский рядӹшкӹ шагал,
Сагана ванжен Днепр вӹдӹм —
Поэзин лучший генерал.
«Цилӓ юкем дон». Маяковский.
Уже чуч лыдам, ӹштӹлт кен,
Но весӹм агыл мӹньӹ «овским»,
Мӹнь тӹньӹм шӱмем вашт нӓнгем.
1945
|
Никандр Ильяков
|
МОНДАШ ЛИДӸМӸ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ӸДӸРӒМӒШВЛӒЛӒН
Ӹдӹрӓмӓш, шӹрен чӹнь мыренӹт
Мырывлӓм тӹлӓт и гӹц иш.
Тӹньӹн шӱметӹм со хваленӹт,
Пӓленӹт, пуры тӹдӹ пиш.
Вет тӹнь йылатышы обидӓм
Пиш мыштен тает онгешок.
Кынам обидчик пиштӓ кидӹм,
Ито тӹнь тырхет юкдеок.
Вет тӹньӹн иктӹ улы тӓнгет —
Сӹнзӓштӹш ӓклӹдӹмӹ вӹд.
Ик тӹдӹ салымым тӹплӓнгдӓ,
Ши шерлӓ йоген тӹрвӹ вӹк.
Вет иктӹ тӹнь тетявлӓ верцӹн
Ометӹм кӹрӓт каждый йыд.
А колат худам нӹнӹ вецӹн,
Сойток жӓлӓет тӹнь йывырт.
Вет тӹнь йӓл уждымы пӓшӓвлӓм
Тӹжемӹн ӹштет, шоат йӹр.
Пукшалташ, чиктӓш, вӓрӹм шӓрӓш,
Амалташ — вӹлнет ылеш йӹлт.
Вет ти пиш шукы шытыр тӓреш
Ласкожым чӹдӹ ужат тӹнь,
Маретшӹ тау маншаш вӓреш
Со вырсен, шин вӓк, йӱкшӹ гӹнь.
Ӹдӹрӓмӓш! Тӹкӹ ӹлӹмӓшӹн!
Тырхенӓт шукы ясым тӹнь.
Лӹметӹм ласкон мӹньӹ ӓштем,
Кымалам ӱлӹк тӹлӓт мӹнь.
Шӱмешем сусу, вет первишӹ
Правадым жепет шайык кен,
Тӹнь сӹнгӹмӓшӹш лӹмлӹ мишӹц,
Дӓ халык таум келесен.
1945
|
Никандр Ильяков
|
ӸДӸРӒМӒШВЛӒЛӒН
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
КӰ ВУЙНАМАТ?
Анна:
Маханьы сылык йӓ ти вады!
Выченӓм пиш вет тӹньӹм мӹнь.
А тӹньӹ шӱм дон шутен мадат...
Шукердӹ ма мӹлӓнем тӹнь,
О да, шукердӹ, нӹл и перви,
Кынам мӓ лӓкнӓ ныр покшак,
«Сӓндӓлӹк вӹлнӹ, — маньыц, — шергӹ,
Сек шергӹ, Анна, тӹнь ылат».
Маняры клятва, ӹняндӓрӹмӓш,
Кыцелӓ кидем нӓльӹц цат!..
Тӹнӓм мӹнь, пӓлет вӓл, вет ӓрня
Ужделам светӹм, омымат.
Йынгышкы валем ли мӹнь вӹдлӓн,
Ӓль йӹрем нӹжгӓ ыжар сад,
Пуэнӓм волям сӹнзӓвӹдлӓн,
Мӹлӓнем садшы ылын ад.
Пушӓнгӹ, скамня, носовикет
Ышыш канденӹт тӹньӹм со.
Мӹнь ойхеш ямам ыльы викок,
Дӓ тӹнь сирмӓш дон толын шоц.
О, ӓштем курым тӹ сирмӓшӹм,
Маханьы нӹжгӓ, Боже мой!
Конверт дон пушыц мӹлӓм цӓшӹм.
Пӹжгенӓм: «Шанымем — герой!»
Тӹ кечӹн шӱмем сотемӓлтӹ,
Дӓ мӹнь иргодеш жерӓнок
Ныр вӹк тӹредӓш сусун лӓктӹм,
Мыренӓм мырым юкынок:
«Кынам, кынам тӹнь, ош лым, шылет?
Кынам тӓрвӓнӓ шошым вӹд?
Кынам лепкӓштӹшӹ кыйырет
Пӹзӹргӓ ӹрвезӹ онгем вӹк?
Пеледӓм мӹнь, солаштыш тетя,
Шӱм кӧргеш тылын пижӹн ип.
Ти ипӹм тӹньӹ, шушыц, Петя,
Яратым тӓнгем тӹньӹ лиц.
Тӹнь цӓшнӓ верц войнашкы кенӓт
Карангаш нелӹ ыльы чӓс.
Но, тӓнгем, дружбам перегенӓ,
Мӓлӓннӓ угӹц толеш цӓш.
Мӹнь ӹшке шӱм кӧргӹ сыравачем
Ӹнянен пушым, маньым: «Пач».
Тӹнь иктӹ ӹрвезӹ шӱмем пачыц,
Дӓ иктӹ тайным пӓлет лач».
Мӹньӹн сусуэм тӧрӧк цаклен,
Ӹвӹртен анжат вӹлкем йӓл.
Дӓ каждый большы пӓлӓш цацен...
О, малын тӹнь сиренӓт вӓл?!
Но тӹ сирмӓшет палшен мӹлӓм,
Лицӓшкем угӹц толын мак.
Пӓшӓ дон мӹнь палшенӓм тӹлӓт.
Монденӓм шӹрен омымат.
Цылкавлӓм, ыжгам, молы весӹм
Пуэнӓм сусун фронтыш мӹнь.
Лин кердӹн, чиэн нӹнӹм весӹ,
Но мӹнь шаненӓм, чиэт тӹнь.
Шаненӓм, нелӹ ӹлӹмӓштет
Ӹрӹктӓ ыжга, цылка, кем.
Махань сусу дон, о, мӹнь ӓштем,
Подаркам сдаяш мӹнь нӓнгем!
Война тӹнгӓлмӹк, шергӹ тӓнгем
Мӹлӓнем ыльы почтальон.
Тӹньӹн сирмӓш дон тӹдӹ йӓнгем
Ӹвӹртен; шӱмем сусум мон.
Дӓ хоть-кынам, как толеш тӹдӹ,
Йӹрӓлтен ядам мӹньӹ: «Ну?» —
«Тагачы сирмӓш, Аню, чӹдӹ,
Иргодым сразы кандем лум...»
О тьотя, Влас! Уж тӹдӹ пӓлен:
Тӓнгемжӹ, Петя, весӹм мон.
Дӓ, вуйжым ойхы дон лӱктӓлӹн
Шӱлӓлтен келгӹн почтальон.
А мӹнь ӹнянен со выченӓм
Сирмӓшӹм торцет, шаным тӓнг!
Дӓ Власым шӱмӹштем вырсенӓм,
Уж йори ак тайы мол вӓл?
Но тьотя шӹрен пӧртнӓм эртен;
Шеклӓнен мӹньӹн почтальон.
Шаненӓм мӹнь, ох, йӓрсен кердде
Ӓль сирӓш вӓрӹм кердде мон.
Кынам тӹнь сирӓш вик цӓрненӓт,
О, даже мӹньӹ тӹнӓмӓт,
Изменник, тӹлӓт ӹняненӓм,
А тӹнь монденӓт лӹмемӓт.
Шаненӓм, ӱштӹштӹ страдая.
Кыштакен сирӓш, — кечӹнь бой.
Лин кердеш, раньымы дӓ мая
Мӹньӹн яратымем, герой.
Мӹнь кечӹнь, чӓсӹн сарваленӓм,
Дӓ омде эртен шукы йыд.
Тӹлӓнет цӓшӹм согоньленӓм,
А тӹнь монденӓт мӹньӹм йӹлт.
Кынам вычымы силӓ пӹтен,
Вет даже ужде ӓвӓмӓт,
Районыш кенӓм мӹнь йывыртын,
Попенӓм: «Нӓлдӓ мӹньӹмӓт».
Хотя, шаненӓм: кого арми,
Но Петям ужам соикток.
А военкомна: «Колташ ак ли, —
Келесен. — Ӹлӹ тонеток.
Тиштӓкен тоже силӓ келеш,
А тӹнь геройла трует, тӓнг.
Вот скоро ӱдӓш жеп лишемеш...»
А мӹньӹн тылла йыла йӓнг!
Дӓ вот вычымем тольыц, Петя,
Но ӹшкетет агыл, коктын тӓ.
Остаткам мӹлӓм тӹнь келесӓй:
Маханьы тӓнгет, кӱн тетя?
Махань судьба дон линӓт вӓш тӹнь?
Дӓ ма дон сӹнген ти сержант?
Кыцелӓ ушнен ӹлӹмӓшдӓ?
Сӹнзӓшкем смелан тӹнь анжал.
Ӓнят, лачок тенгелӓ келӹн,
О Петя, простем тӹньӹм мӹнь.
Керек ответет мӹлӓм нелӹ,
Но тӧрӹм попы мӹлӓм тӹнь.
А мӹнь... Хоть нелӹ мӹлӓм кӹзӹт,
Но мам мӹнь кердӓм ӹштен, тӓнг?
О ам ли мӹнь тӹньӹн кӹцӹзӹ,
Веремӓ эртӓ, тырла йӓнг.
Лин кердеш, ужам корнеш весӹм.
Ӓнят, иктӓжӹ мӹлӓмӓт
Шамакым честныйым келесӓ
Дӓ лӹмдӓ тӓнгеш мӹньӹмӓт.
Судьба ик корныш мӓмнӓм канден,
Судьба жӓлӓйӹде карангден.
Ну, ма? Цеверӹн ӹлӹ тӹнь,
Тӹлӓнет уты линӓм мӹнь.
Петя:
Тӹньӹн шӱметӹм кольым мӹньӹ:
Маняры ип, маняры тыл!
Но кӹзӹт простен кердӓт гӹньӹ,
Мӹньӹн ответем колышт тӹнь.
О Аню, ойхы ыльы пӓлӓш,
Кыце выченӓт мӹньӹм тӹнь.
Но колышт, Аню, мӹнь тӹнгӓлӓм,
Ӹнянӹ, тӧрӹм попем мӹнь.
Тӹнӓм, ныр вӹлнӹ шалгым чӓсӹн,
Мӹлӓнем чучын вет лачок,
Что тӹньӹ иктӹ ылат цӓшем,
Судьба дон пумы соэшок!
Дӓ малын таяш? Мӹнь келесем.
Тӹнь верцет йылен мӹньӹн йӓнг.
Дӓ Таняэмжӹ уке ылгецӹ,
О, весӹ ак кел ыльы тӓнг!..
Но кого бой, тыл штурма, ганьы.
Шынгалтын мӓмнӓн ӹлӹмӓш.
Мӹлӓнем колтен тӹдӹ Таням,
Дӓ вот мӓ линнӓ коктын вӓш.
Лин кердеш, ылам мӹнь неправый,
Но шӱмем ире, уке шек.
Вӓшлинӓм Таням переправеш
Днепровский битва кемӹ жеп.
Мӹнь танкым анзыкы виденӓм,
Мӹнь вӹлкем вилӹн вурс снаряд.
Мӹнь первый рекӓм ванжен кенӓм,
А тӹштӹ лӱдӹш шалген, ад.
Вот ужам, толеш «тигр» стальын
Дӓ лӱлеш врагын ПТР.
Дӓ трӱк сӹнзӓшкем вазы салым...
Но шӹлде торцем «тигр»-зверь!
Йылышы танк дон таранленӓм,
Пӹзӹрнен танкеш врагын ДОТ.
Но шамым мӹнь тӹнӓм ямденӓм,
Дӓ цӓрнен лӱлӓш пулемет.
Рок мыч шӹдӹрнен толын Таня,
Тӹ ӹдӹр, кыдым ужат тӹнь.
Тыл вашт ытарен йылыш танк гӹц
Дӓ йӓмӹш шыпшын кӓпем чӹнь.
Снаряд фонтанвлӓм презираен
Ытарен мӹньӹм, вара ӹшке
Ранялтын, раным йӓл гӹц таен,
Эче тыл лошкы тӹдӹ кен.
Кынам ик выртеш бой цӓрнӓлӹн,
Мӹнь докем толын эчеӓт
Дӓ, шушыр вуйым чуч лӱктӓлӹн.
Вӹдӹлӹн бинтӹм. Вӹдӹмӓт
Уже тӹрвӹшкем тӹдӹ виктен
Дӓ, вуем онгыш пӹзӹрӓл,
Сӹнзӓвӹд вашт со попен иктӹм
«Кынам вӹретшӹ цӓрнӓ вӓл?»
Лицӓэм ласкон кид ниӓлтӹш.
Мӹнь сӹнзӓм пачым. Ма техень?
Дӓ вот тӹрвӹжӹ чуч йӹрӓлтӹш.
Пилоткым покан чуч шӹнден.
Ти кечӹ паштек мӹнь пӓленӓм:
Сагаэм улы нӹжгӓ тӓнг.
Дӓ мӹнь атакыш смелан кенӓм,
Йонгатан, свезӓн шӱлен йӓнг.
Но тӹньӹм, Аню, мондыделам,
Сӹнзӓштем со шалгенӓт тӹнь.
А сирӓш... право, смейӹделам.
Пӓленӓм, ам керд цӓрнен мӹнь.
Вет ти сержант ытарен мӹньӹм,
Ти ӹдӹр, Танечка, вот-вот
Шӱмем гӹц шӹкен лыктеш тӹньӹм,
Дӓ пӹтӓ тоштына сойток.
Дӓ жеп, Анюта, тидӹ толын.
Тӓрвӓнӹш бой столица верц.
Берлин ӧлицӓштӹ ик осколкы
Кенвацтен мӹньӹм ял вӹлец.
Дӓ угӹц мӹнь тӹ юкым кольым
Спасаяш толын эчеӓт.
Мане, спасаяш угӹц толын,
Хоть бой тырлыде выртешӓт.
Осколкы онгем чӱчен лӓктӹн,
Тӹшецӹн пӹрхен мӹньӹн вӹр.
Шӹртӹштӹ кечен ӹлӹмӓшем,
Уже шимемӹн сӹнзӓ йӹр.
Спасаяш мӹньӹм пуэн вӹржӹм
Мӹлӓнем изи ти сержант.
Вет кӹзӹт шӱмӹштем ӹдӹрӹн
Спокойнан шиэш шӱдӹ грамм.
Мӓ нӹл и ясывлӓм терпеннӓ,
Йӹгӹре кеннӓ запад век.
Сухарим коктеш пайыленнӓ.
Но мӓ, ӹнянӹ, тишкевек
Ядделна: келеш ли мӓлӓннӓ
Сӹнгӹмӓш паштек лиӓш вӓш?
Кыштакен мирный мӓмнӓн вӓрнӓ?
Ӓнят, карангаш толын чӓс?
Но йӹлмӹ вӓреш сӹнзӓ попен.
Пӓленнӓ яжон коктынат:
Йоктарым вӹрнӓ дӓ окопвлӓ
Ушенӹт векеш. Дӓ нимат
Ти дружбам ак керд лоэштӓрен,
Ти дружба тылеш кальым лин.
Хоть нелӹ тӹлӓт, тидӹм пӓлем,
Но Таня тӓнгем мӹлӓм лин.
А тӹнь, Анюта, моат весӹм.
Вет лӓктеш корныш тӹлӓтӓт
Махань-гӹнят герой известный,
Дӓ мӹньӹм ат нӓл ӓшӹшкӓт.
Автор:
Тӹнь мыштен попет, воин Петя,
Мыралтет ласкон, вуйта кек.
Но шаны тӹнь, маханьы тетям
Шагалтен кодет тӹньӹ ӹшкет?
Тӹнь попет, вуйта, фронтын тылеш
Тӹплӓнен чувство Аню док.
Кӹньӹлӹн весӹлӓн кымылет,
Яратет тӹдӹм шӱм вашток.
Но уке тӹлӓт оправдани.
Кыцелӓ уке йӓнглӓнӓт,
Кӱ коден тӓнгжӹм, Аню ганьым,
Тыл лошты нӹл и ӹленӓт.
Гражданский долг дон фронтыш кенӓт,
Сӱӓнӹш агыл, пӓлӹ тӹнь.
Тӓнгетӹм нелеш тӹнь коденӓт.
О, тилӹн нелӹм пӓлем мӹнь!
Тӹлӓнет слава враг шиметлӓн,
Тӹнь мыштен шинӓт, тидӹ да.
Но Анюм ӧрдӹжкӹ шуметлӓн
Мӹнь простен ам керд нигынамат.
Давай тӹнӓм, кӱ фронтыш миэн.
Монденӓ тӓнгвлӓнӓм цилӓн.
А кӱ окопыштына киэн —
Пыртенӓ токына семняш.
Тетявлӓм, тӓнгвлӓнӓм монденӓ.
Ӓтя кымылым — ял лӹвӓк!
Сержантвлӓм угӹцӹн канденӓ,
Кыштакен кыды свезӓрӓк.
Нӹнӹжӹм, кӱвлӓ йыдын-кечӹн
Труенӹт фронтлан цӓрнӹде,
Кыдывлӓ каждый толшы кечӹн
Выченӹт мӓмнӓм янгылыде;
Нӹнӹжӹм, кӱвлӓ ош кӹпцӹкӹм
Нӧртенӹт верцнӓ дӓ онг лиш
Мӓмнӓн тетянӓм — ши пӹрцӹкӹм —
Пӹзӹрен анжылтыныт пиш:
Ӓтяжӹн ганьы ли тӹрвӹжӹ?
Сӹнзӓжӹ ӹрвезӹжӹн махань?
Дӓ ылын ладна шӱм вӹлнӹжӹ,
Вет тетя кушкеш ӓтя гань;
Нӹнӹжӹм, кӱ тетян лицӓштӹ
Кӹчӓлӹн марыжым чоте
Дӓ, ӹрвезӹ гач ӓтяжӹм ӓштен,
Лӹмнӓжӹм попен чӹм лиде;
Нӹнӹжӹм ӧрдӹжкӹ шуэнӓ,
Кыце ӹлӹштӓшӹм шуа тум,
Дӓ вара шокшын элтӓленӓ
Тыл лошты момы тӓнгӹм, ум?
Тӹнӓм мӹнят, тыл лошты каштшы,
Витяэм, Таням дӓ О-мат
Шагалтен кодышаш покашкы?
Вет моам тоже яжомат...
Тӹнь ли герой, тӹнь тылеш йылы,
Но шӱм дон ит торгейӹ тӹнь.
Ышет дон мышты йӧртен тылым,
Шӱмешет вес тыл пижеш гӹнь.
Мӹнь пӓлем, моэш Аню тӓнгӹм,
Техень эдемлӓн лӓктеш тӓнг.
Но ясы тӧрлӓш шушыр йӓнгӹм,
Вет вурсын агыл ылеш йӓнг.
Сержантын тоже корны ылын,
Мон кердеш ылын весӹмӓт.
Но тӹньжӹ йори тупынь тылым
Цеценӓт пиштӓш шӱм лӹвӓк.
Ӓнят, уж кӹзӹт тӹдӹ шана,
Что самынь корныш пырен кен.
Но тӹдӹм йӓтлӓш... лучи ана —
Вӹд йогы семӹнь тӹдӹ кен.
Ӹндежӹ, лыдшы, попем тӹлӓт:
Пеледӹш шукы йӹрнӓ пиш,
Но если иктӹм тӹнь кӹрӹнӓт,
Кидет дон ит шо весӹ лиш.
Вет даже сӓ дон тӹньӹ ӹшкетет
Салалтен ат керд цилӓге.
Уж кычы иктӹм тӹнь кидешет
Дӓ курым мычкет намал ке.
1945
|
Никандр Ильяков
|
КӰ ВУЙНАМАТ?
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ЦЕВЕРӸН КОД
Ӹрвезӹ:
Цеверӹн код, цеверӹн код,
Яратым ӹдӹр тӓнг!
Уж юкшым пуа пароход,
Цеверӹн, шаным тӓнг!
Ӹдӹр:
Цеверӹн ке, цеверӹн ке,
Яратым ӹрвезӹ тӓнг!
Мӹнь ам керд монден нигыце,
Шӱм вашт яратым тӓнг!
Ӹрвезӹ:
Анжал остаткам вӹлкем тӹнь,
Яратым ӹдӹр тӓнг!
Вет большы ам уж тӹньӹм мӹнь,
Цеверӹн, шаным тӓнг!
Ӹдӹр:
Ӹнянӹ тӹнь мӹлӓнем со,
Яратым ӹрвезӹ тӓнг!
Мӹнь вычем тӹньӹм мӹнгешок,
Цеверӹн, шаным тӓнг!
Ӹрвезӹ:
Кынам шӱмешет пижеш тыл,
Тӹнь мӹньӹм ӓштӹ, тӓнг.
Лин кердеш, канда луды Йыл
Тӹнь докет мӹнгеш, тӓнг.
Коктынат:
Цеверӹн ке(код), цеверӹн ке(код),
Яратым шаным тӓнг!
Уж юкшым пуа пароход,
Шӱм вашт яратым тӓнг!
1945
|
Никандр Ильяков
|
ЦЕВЕРӸН КОД
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
У ЕВРОПЫШТЫ ТОШТЫ СОВЕЩАНИ
Атаманла чучын,
Шӹнзӓ фюрер — коти.
Ял лӹвӓлнӹ — дуче,
Дуче сага — Хорти.
Антонеску тиштӹ.
Стӧл ял сага — Тиссо,
Маннергейм, Петен —
Цымырненӹт пӹтӹн.
Вот мяукла коти:
— Эй, тӹштӓкен, Хорти!
Тӹнь маняр дивизим
Колтет Русьыш ижӹ?
— Колташ тӹдӹ, ясно,
Келеш... толькы ясы:
Халык моч гӹц кенӹт.
Лучи яд Петен гӹц.
— Ну-ка, Петен бравый!..
— Мӹньӹ, фюрер, право,
Пунем Франци хӓлӓ,
Толькы халык пӓлӓ.
Если ма гӹнь, лучи
Ядылдал тӹнь дучем.
— Ну-ка, Муссолини!
— Мӹньӹн ясный лини;
Палшаш, фюрер, тӹлӓт.
Толькы трудна мӹлӓм.
Ужат, мӹньӹм лоцкат.
Тевеш йӓ тилошты...
Лучи яд тӹнь весӹм,
Вот хоть Антонескум...
— Ну, румын капризный,
Тӹнь маняр дивизим? —
Уже тырхен кердде
Сасла фюрер кердмӹн.
— Мӹнь колтенӓм шукым,
Уж пиштенӹт вуйыштым.
Кодшывлӓжӹ цӓкнӓт
Ростов дорцын...
— Цӓрнӹ!
Тӹштӹ Маннергейм...
— Тылышкат мӹнь кеем
Тӹнь паштекет вашток.
Толькы пӓлет...
— Баста!
Дӓ сӹнзӓжӹм кӓрен,
Ломыж гань кӓкӓрген,
Фюрер стӧлӹм лучкен
Лыктеш резолюцим:
— Тӹньӹ, Петен, пуэт
Африкым дӓ флотым.
Тӹньӹ, Тиссо, шуэт
Корпусым ӓль коктым.
Тӹньӹ, Муссолини,
Колтет вӹц дивизим,
Хорти — армим, изим...
Ну, кыце, шпанавлӓ?
— Тореш мӓ ана ыл!
1941
|
Никандр Ильяков
|
У ЕВРОПЫШТЫ ТОШТЫ СОВЕЩАНИ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
КЫЦЕ БАРИН ЛАКЕЙӸМ ПОКТЫЛ ЛЫКТЫН
Ик ефрейтор бравый
Поген кердӹн бандым
Дӓ варажы манын:
«Кадда тиш Германим!»
Юкым тидӹм колын,
Кӱ магнат, кӱ шолы,
Гитлер докы кенӹт,
Тенгерӓк попенӹт:
«Шергӓкӓн бандитнӓ,
Теве мӓмнӓн киднӓ!
Шолышт дӓ зорайы,
Мирӹм покоряйӹ.
Тӹлӓт палшаш тишкӹ
Толын мастар иктӹ,
Фон приставкан ижӹ,
Браухич фамильжӹ.
Вот бандит уж тоже,
Эдем агыл — ожы!..
Нӓл сагаэт тӹдӹм,
Йӱктӹ качы вӹдӹм.
Тӹдӹ кердеш цишти,
Шолышт мышта чистан».
Теве Гитлер бравый
Сӓндӓлӹкшӹм крава.
Тымда лӱӓш, пушташ,
Лыктеш танкым, пушкам.
Кӱ ваштареш — сӓкӓ,
Вуйта ожым сӓп дон
Кычен тӹдӹ кидӹш
Сӓндӓлӹкшӹм видӓш.
Лу иӓт вӓк шоде,
А странажы кодде:
Лагерь, тюрьмӓ веле,
Хоть кечӓлт керемеш.
Делам худам цаклен,
Вот ефрейтор саслен:
— Эй, придворный каста,
Браухичӹм кадда!..
Генерал честь-честью
Пыра, пуа честьӹм!
«Честь имею, Фюрер!
Мам келесет, шӱдӹ!»
Фюрержӹ вопрос дон:
«Колышт, фон-прохвостем,
Отвечӓйӹ здраво —
Мыштет ли тӹнь кравен?
Если тӹнь Европым
Кердӓт... Мӹнь, ей-богу,
Тӹлӓт маршал званим
«Фельд» дон вӓк — пожалсты!
Тӹньӹн ситӓ знани,
Вет ефрейтор ат ыл».
Браухич и попа:
«Шӱдӹ, Гитлер, поплан
Освящаяш мӹньӹм.
Колен кеем гӹньӹ,
Кеӓш лижӹ райыш,
Вик ӹнжӹ ли маяш.
А эчежӹ пу тӹнь
Паулюсым-плутым.
Тӹдӹ хоть и тоша,
Ӱпшӹ сӧдӧй, ошы,
Но бандит тыменьшӹ,
Тылым, вӹдӹм кешӹ...
А походыш кеӓш
Шукы салтак келеш.
Пу дивизим шӱдӹм,
Лиэш гӹнь — кокшӱдӹм.
Уж тӹнӓмжӹ, пӓлӹ,
Цилӓ мирӹм нӓлӓм!»
«Генералем-шутем,
Хоть и кӹчет шукым,
Мӹньӹ пуэм цишти,
Толькы мирӹм пиштӹ
Ял лӹвӓкем тӹньӹ.
Ат кердок уж гӹньӹ,
Тӹнь ӹшкӹметӹм йӓтлӹ,
Сӓкем тӹньӹм йӓктеш».
Вот арийский свора
Лӓктӹн кеӓ двор гӹц.
Польша, Франци — молым
Нелеш, вуйта мольым.
Пуштеш, крава, сӓкӓ,
Нӹнӹм рабыш сӓртӓ.
Но Европа чӹдӹ,
Остаткажым тӹдӹ
Тӹлзӹшток шин нӓлӓш,
Блицлӓок пӹтӓрӓш
У приказым пуа —
Армим Русьыш шуа.
Тӹнгӓлӓлтеш битва,
Кыды ганьы лиде.
Андак Гитлер йӹрен,
Браухичлӓн шӹрен
Сирен: «Браво, моська!
Яжон видет войскам.
Тӹнь ганет лакейӹм
Иктӹм пӓлем — Лейӹм».
Тӹлзӹ эртӓ, кокты,
Вара нӹлӹт, кудыт,
А Москважы докы
Корны со вет кужы.
А войскажы шыла,
Рокышкы кыткыла
Якшар тылеш вилеш,
Вӹржӹ лошты илеш.
А кынам мӓмнӓнвлӓ
Нӹнӹм ӓрен нӓлӹнӹт,
Тиштӹм лымеш пачкен,
Нӹнӹ вуйын-пачын
Пивлӓлӓ шӱлештӹл
Пӧртӹнӹт мӹнгешлӓ.
Гитлер пӓлен нӓлеш:
Ох, делажы — шляпӓ,
Йӧнӹм пиш кӹчӓлеш
Вуйнамат гӹц лӓктӓш.
«Кӱ вуйнамат? Малын
Арминӓ шагалын?»
Остаткажым пӓлӓ,
Кӱм ответӹш нӓлӓш:
Браухичлӓн цишти
Вуйнаматым пиштӓш.
Шанымы — ӹштӹмӹ:
Браухич рӹждӹмӹ —
Генерал бездарный.
Ямден лучший армим!
Колда мӹньӹм, фрицвлӓ
Салтакем-фашиствлӓ!
Мӹнь, ефрейтор, лично
Виден кем отлично!»
Тенге генералвлӓ
Постышты гӹц лӓктӹт,
Дӓ фашист-капралвлӓ
Армим ӹшке нӓлӹт.
Но тишӓкен мӓмнӓн
Тошты шая улы:
«Чиктӹ обезьянлан
Сӹнзӓлыкым дюжиным —
Польза тӹштӹ чӹдӹ:
Ужын ак керд тӹдӹ...»
1942
|
Никандр Ильяков
|
КЫЦЕ БАРИН ЛАКЕЙӸМ ПОКТЫЛ ЛЫКТЫН
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
КОК ЕФРЕЙТОР
I
Кок фашистский молодчина,
Коктынат иканьы чинӓн,
Иктӹ кӹжгӹ, кӓп дон мытык,
Весӹ кӱкшӹ, вочык кыташ,
Гитлер докы кенӹт,
Фюрерлӓн попенӹт:
«Яратым ӓтянӓ,
Мӓ, тӓмдӓн тетядӓ,
Толынна кымалаш,
Делам хытыралаш.
Улы пӧртнӓ черепицӓн,
Улы дворна вольык пичӓн,
Улы семня кыткы нӓрӹ,
Даже улы ныр дон йӓрнӓ,
Но вет тидӹ чӹдӹ,
Даже шоэш шӹдӹ!
Тӹнь келесӹ, малын
Тузвлӓ мӓ ана ыл?
Чтоб дворецнӓ лижӹ
Лу этажан, соты,
Чтоб землянӓ кижӹ
Запад гӹц Востокыш.
Лиштӹ рабвлӓ мӓмнӓн
Кыткы нӓрӹ йӹрнӓ,
Чтобы лижӹ кӓнӓш,
Мыраш, кушташ, йӹрӓш.
Лижӹ саслаш: «Швайн*,
Пӹсӹн ровотайы!»
Тидӹм решӓш токет
Тевеш коктын толна».
Гитлер тумаялеш,
Восток век анжалеш
Дӓ тенгелӓ шӹдӹн
Вара попа тӹдӹ:
«Теве тӹштӹ, тӹштӹ,
Кого Йыл тӹрӹштӹ
Ӹлӓ шукы халык,
Улы шукы хала.
Нырвлӓжӹ тӹрдӹмӹ,
Шотлыдымы йӓрвлӓ,
Тӹштӹ рай ӹштӹмӹ,
Вот ӹлӓшдӓ вӓрвлӓ!
Но тӹштӓкен эдем
Иктӹ урда армим.
Охыр кидӓ кеен,
Нӹнӹм сӹнгӓш ак ли.
Келеш гӹньӹ земля
Дӓ пӓшӓ эдемвлӓ,
Келӹт гӹньӹ нырвлӓ
Дӓ рекӓвлӓ, тырвлӓ,
Линет гӹньӹ барин,
Монет томам барским,
Пуэм мӹнь тӓлӓндӓ
Автоматвлӓм, танкым.
Скоро мӹнь тӹнгӓлӓм
Тӹ странаш атакым.
Мӹнь, тӓмдӓн ӓтядӓ,
Ядам, пуда кидӹм!..
Яратым тетявлӓ.
Тӓ ефрейтор лидӓ».
* Швайн — сасна (нем.).
II
Кок ефрейтор-тӓнгвлӓ,
Фюрерӹн тетявлӓ,
Стройышкы шагалын,
Восток век ташкалыт.
Кеӓт, кеӓт, кеӓт,
Польшым ванжен кеӓт.
Анжат со Востокышкы,
Вуйта кеӓт токышты.
Остаткажым ужыт
Нӹнӹ рекӓм кужым.
Рекӓ йога келгӹ,
А рекӓ вес велнӹ
Садвлӓ дӓ шӹргӹвлӓ,
Тумвлӓжӹ кӹжгӹвлӓ.
Тӹштӹ мырым мырат,
Сад гӹц лӓктӹт, пырат,
Машинӓвлӓ сӓрнӓт.
Эх, маханьы вӓрвлӓ!
Тӹштӹ ныр шӓдӓнгӹн,
Тӹштӹ кечӹ пӓнгдӓ,
Тӹштӹ Тангыж Шимӹ
Йӹлгӹжӓлтеш шилӓ.
Тӹштӹ, палны, палны,
СССР покшалны
Сотемдӓрӓ лицӓм
Русскийвлӓн столица!..
Кок ефрейтор анжат,
Рун вел нер гӹц янжеш.
Вот атака кеӓш.
Бугым ванжен кеӓт,
Нӹнӹ сага весӹвлӓ,
Тӹргӓт, ванжат кесӹлӓ.
Каждый автомат дон,
Вырсат, саслат мат дон.
Трӱк тама тӹнгӓлеш —
Землям тыл элтӓлӓ...
III
Эртӓ ӓрня, кымыт.
Кок ефрейтор, кымык
Вуйыштым цикӓлӹн,
Шӱлӹшӹм чуч нӓлӹн
Кеӓт ирӹ векӹ;
Халам нӓлӹт, весӹм.
Крават, сӓкӓт, пуштыт.
Йӱт дӓ мырат, куштат.
Тылып ли попаза,
Вачкы, кӹзӹ, ваза,
Погат тӹдӹм, шотлат
Дӓ Германиш колтат.
А ик шӹжӹ вадын
Стӧлеш кымык вазын,
Ручкам кидӹш нӓлӹн
Сирӓш тӹ тӹнгӓлӹт
«Шӓйӹк сӹнзӓн Гитлер!
Тау кого тӹлӓт.
Хоть и кӹлмен киднӓ,
Хоть и нелӹ ӹлӓш,
Но тӹлӓнет тау!
Скоро мӓ Москаум
Ял лӹвӓк ташкенӓ,
Рок дон тӧр ӹштенӓ.
Если ма, мӓлӓннӓ
Обер манмым пу тӹнь.
А тӹнӓм тӹнгӓлӹнӓ
Эчеӓт пыт пушташ».
Фюрер отвечӓен,
Ядмым обещаен:
«Кӹзӹт якте ылда
Тӓ проста бандитвлӓ,
А ӹндежӹ лидӓ
Обер-герр бандитвлӓ!»
IV
Кок ефрейтор — немец,
Обер дон вӓк ижӹ,
Ӱштеш когон кижен.
Шӹнзӹт ик тӧремеш.
Трӱк, рашкалтыш ганьы,
Сила тамаханьы
Нӹнӹн вӹкӹ толеш,
Лӱӓ, роа, тодеш.
Ужыт, арми прусский
Ямеш. Иван русский
Нӹнӹм штик дон шыра,
Танк дон пӹсӹн пыра,
Ош лым пелен ташка,
Ма техень тымаша?
Кӱшнӹ тоже Иван
Видӓ костан Ил-ӹм,
Кӹшкӓ бомбым, лӱлеш,
Фрицвлӓм мижлӓ лӱлеш.
Кола иктӹ, весӹ,
Вуйта кӹтӧ кесӹн,
Молжы шайык шӹлӹт,
Шӹлмӹ семӹнь шылат.
Обер-фрицвлӓ тоже,
Вуйта линӹт ожы,
Эх и колтат пӹсӹн,
Мардеж веле вӹсӓ.
«Йолки! Доннер ветер!
Талашалок, Вертер!»
Вот и тӹлӓт блиц-криг,
Яратымем фрицик!
V
«Дела худа, Фриц тӓнг»,
Попа Вертер Фрлцлӓн.
«О, конечно, Вертер,
Худа, доннер ветер...»
Тидӹн паштек кок тӓнг
Кышкы вӓл шоделыт!
Чӹмде Иван поктен,
Тырым вик ужделыт.
Лицӓ пандаш веле,
Тивлӓ кыткы ганьы.
Лӱдӹш онгым шелеш.
Эх, судьба маханьы!
«Ямы мӓмнӓн дворна,
Ямы садна, земля.
Кышкы видӓ корны?
Кышты фрау Зельма?..
Ӓль пуэнӓ вестям
Гитлер докы, Вертер?»
Шанымы — ӹштӹмӹ,
Кок салтак рӹждӹмӹ
Гитлерлӓн «петицим»:
«Шергӓкӓн бандитнӓ,
Дела пӹтӹш, виднӹ.
Иван шиэш, пуштеш,
Смерть вӹлнӹнӓ кушта.
Нӹл и воюеннӓ —
Берлинӹш миэннӓ.
Цӓкнӓш вӓрнӓ пӹтӹш,
Ямына мӓ пӹтӹн!..»
Хенде хох, бандитвлӓ!
Ну, лӱктӓлдӓ киддӓм!
Мам сиредӓ, фрицвлӓ?
Пӹтӹш тӓмдӓн блицдӓ...
Кидӹм кӱш лӱктӓлӹт,
Нелӹн шӱлӓлтӓлӹт...
1945
|
Никандр Ильяков
|
КОК ЕФРЕЙТОР
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
1945–1955
МӸНЬӸН РЕСПУБЛИКЕМ
Великий Октябрь
Рашкалтен толмешкӹ,
Статистикӹн данныйвлӓм нӓлӹн,
Первишӹ профессор,
Историш кешӹ,
Судьбанам мужедӓш тӹнгӓлӹн:
«Маривлӓн кривойышты
Ӱлӹкӹ вала.
Йымы гӹцӹн ак ли гӹнь палшык,
Шукок уже кодде
Нӹнӹлӓн парвалаш —
Народ тидӹ викок ямшашлык».
Но самынь келесен
Сӹнзӓлык-профессор —
Вычымы Октябрь рашкалтен!
Дӓ толын ӹлӹмӓш
Российӹнжӹ весӹ,
Народвлӓн судьбашты вашталтын.
Кыцелӓ юр паштек
Ыжарга ӹлӹштӓш,
Кыцелӓ олмаву пеледеш,
Тенгелӓ Октябрь
Народвлӓм ӹлӹжтен.
Сӓрӓлӹн советский эдемӹш.
Пӹцкемӹшӹн, цереш
Парвалышы халык
Ӹшке кидӹшкӹ цӓшӹжӹм нӓлӹн.
Кӹнержӹм кӓргӓлтен,
Пӓшӓшкӹ шагалын,
У курымым ӹлӓш тӹнгӓлӹн.
Дӓ тьотя,
Шӹмлу и сирмӓшӹм лыддымы,
Талашен ликбезӹшкӹ кеен.
Доскаш сӹгӹрӓлмӹк,
Пиш когон йыштылын,
Пӹтӓри ӹшкеок сирен: Ленин.
А купвлӓ,
Кыштакен тӹжем и ӹленӹт
Цер шӓрӹшӹ шукы микробвлӓ,
Советский веремӓн
Нырвлӓшкӹ сӓрненӹт.
Кривойышты вален коропвлӓн.
Царевококшайск
Цӹрежӹм вашталтен,
Сӓрнӓлтӹн столичный халашкы.
Республикем вӹкӹ
Тылсоты вазалын,
Дӓ радио толын солашкы.
Кынам мӹнь ышыштем
Республикем ӓштем,
Мӹнь партинӓн мудростьшым шижӓм
Туан халыкемӹн
Тагачшы пӓшӓшкӹ
Мӹнят мыры вик доно пижӓм.
Йыл вӹлнӹ пиш шукы
Йогалтат гӹнь шалвлӓ,
Ламая гӹнь шурны коэлӓ,
Республикем вӹлнӹ
Шукемӹт гӹнь шпалвлӓ,
Мӱгӹрӓлтеш гӹнь мыры веселӓ, —
Цилӓ тидӹ
Партин мудрый кишӓжӹ
Дӓ халыкын труйымжы тидӹ.
Владимир Ильичӹн
Мычашдым пӓшӓжӹ,
Тымдымыжын пиш кого вижӹ!
1947
|
Никандр Ильяков
|
МӸНЬӸН РЕСПУБЛИКЕМ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ФРАНЦИН ЭРГӸЖӸ
Париж,
вуйта ӹдӹр,
керем доно пидмӹ.
Фашист цуца
пӧртӹлӹн крислӓ.
Вӹрӓнгшӹ лапажым
эсесовец виктӓ
Кюрилӓн
дӓ анжыкта
креслӓш.
«Жолио-Кюри,
ылыда тӓ лӹмлӹ.
Нацизм
открытидӓм шотла.
Но кӹзӹт,
пӓледӓ,
войнашты ӹлӹмлӓ:
Сагана ӓль просто —
решотка.
Шаналташ?
Веремӓм?
Пожалуйста, лиэш.
Ти комнатыш
вычем мӹнь
ирлӓ…»
Учёныйын онгышты
молот вӓк шиэш,
Дӓ ак чуч
Парижшӹ
Парижлӓ.
Так веле
вес кечӹн
эсесовец вычен.
Кюри —
вуйта ылде
земляштӹ.
Учёный
у Франциш
корныжым кычен —
Дьюкло дон подпольештӹ
вӓшлин.
Компартин
вурсын
шеренгӹшкӹ пырен,
Бойвлӓш
Фредерик виден йӓлӹм.
Шӱм вашт
«Марсельезӹм»
учёный тӓнг мырен
У курымым
ӹлӓш тӹнгӓлӹн...
Кынам
роэн шумы
фашизмӹн намозеш
Вес гад
тангыж палан
ӹлянен,
Кынам
Вашингтон
угӹц тыл доно
крозен,
Историм сӓрӓш
ӹнянен, —
Шӱм ваштшы
учёный
народлан келесен:
«Ана пу мӓ
атомлан
пушташ!
Ана пу
Войнам
ӹлӹжтӓрӓш мӓ весӹм
Дӓ смӧртлӓн
планетӹштӹ
кушташ!
Ушненӓ,
эдемвлӓ
мир верц
кредӓлмӓшкӹ.
Спичкӓлӓн ма
тангыжым чӱктӓш?..»
Дӓ пырен
шаяжы цилӓ
ӹлӹмӓшкӹ —
Пуделна
народвлӓм мӓ
пӱктӓш.
1950
|
Никандр Ильяков
|
ФРАНЦИН ЭРГӸЖӸ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ТӸНЬӸ, МЫРЕМ, ЧОНГЕШТӸ МОСКВАШ
Мӹнь шалгалтем Аламнер мычашты.
Жерӓлӓнӓ мӹндӹрнӹ восток.
Кырык ӱлнӹжӹ йога саралгын
Кого Йылна ӹлӹшӹ ганьок.
Вургымлашты — нырнавлӓн тӧремвлӓ,
Шалахайышты — алыквлӓн лап.
Анзылнемжӹ шалгалтат пӱэмлӓ
Кожер вуйвлӓ стеня статян лач.
Ял лӹвӓлнем кого кӱ киӓлтӓ.
Дӓ мӹнь ужам: кӱ сага — садак*.
Тӹшӓкок мӹлӓм тошты ӓштӓлтӹ,
Дӓ ышем дон вӹсӹшӹм мӹнь пак.
Теве тиштӹ, кырыкышты, перви
Иоанн дон Акпарс линӹт вӓш.
Мары халыкшым руш халык тервен
Иктӹш ушен нӓнген кредӓлмӓш.
Толын шон мӓ яктенӓ сказани,
Вуйта, кӓршӹжӹм шактен, Акпарс
Грозный сага ашкедӹн Казаньыш,
Миэн марш доно кремль капкаш.
Но кен колтен тӹ курымжы пӹллӓ,
Ӓшӹндӓрӓш лач кодын садак.
Мырат весӹм мӹньӹн кӓршӹн кӹлвлӓ,
Юкыштат нӹнӹн лин силӓнрӓк.
Мӹньӹ мырем, кыцелӓ Йыл вӹлӓн
Ирӹк мыры пӓшӓ дон вӓшлин,
Коммунизмӹн лишӓшлыкшым, сӹлнӹм,
Строяш пижӹнӹт эртӹшӹ ин.
Мӹньӹ мырем, кыцелӓ укшангын,
У шӓдӓнгӹ нырвлӓшкӹнӓ миш.
Дӓ кыцелӓ колхозвлӓ, ушангын,
Халавлӓш сӓрнӓт и гӹцӹн иш.
Мыры семӹштем шӹргӹ, ыжаргы,
Сталинградышкы йогышы лес.
Тумерлӓштӹшӹ парсынна сары
Дӓ заводын стахановский цех.
Мӹньӹ славем компартинӓн пӓшӓм,
Кыды видӓ коммуныш чӹмде,
Дӓ природын силӓ дон тӓнгӓшӓ,
Дӓ кредӓлеш мир верц цӓрнӹде.
Мӹньӹ мактем великий эдемӹм,
Кыдын лӹмжӹ Ир кечӹ дӓ Мир:
Кыды видӓ историнӓн кемӹм,
Кыдым слава цилӓ труйыш мир.
Тӹньӹ, мырем, чонгештӓй лакемде
Ти кырык гӹц мӹндӹрнӹш Москваш.
Пусть ӓтянӓ мӹньӹн кӓршӹн семӹм
Шӹргӹ гач, нырвлӓ гач колеш рашт.
Дӓ келесӹ, мӓ тӹдӹм выченӓ
Юбилейнӓн айош цилӓнок.
Алдыр пуйырым лыктын шӹнденӓ
Дӓ кравецӹм тӹ алдыр лишкок.
Тӹдӹн пиш кужы курымжы верцӹн
Мӓ бокалвлӓм севӓлӹнӓ вӓш...
О, чонгештӹ Аламнер вӹлецӹн,
Кӓрш юкемжӹ, яратым Москваш!
1951
* Садак — пикш ладак.
|
Никандр Ильяков
|
ТӸНЬӸ, МЫРЕМ, ЧОНГЕШТӸ МОСКВАШ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ЙЫЛ ВӸЛНӸ
Шачмы вӓрем цеверемдӹш рекӓ!
Курым мыч славенӹт тӹньӹм йӓл.
Йӓ, кыцелӓ мӹньӹ, патыр векӓш,
Тӹлӓт славым мыраш ам тӹнгӓл?
О, мӹнь пӓлем, шукы рекӓ мирӹн,
Но шӱмемжӹ тӹнь тервенет со.
Тӹнь вӹдет дон ӓшӹш кандет мирӹм,
Тӹньӹн лӹмет нӹл векӓт вет шон.
Улы рекӓ Миссисипи, кужы,
Улы рекӓ шукы земля йӹр,
Но вӹдӹштӹ мирлӓн агыл служа,
Дӓ валгалтеш тӹ вӹдӹштӹ вӹр.
Тӹнь пӓшӓ дон курым мыч ӹленӓт
Дӓ пӓленӓт, кӱ техень бурлак.
Тӹнь вӹдетӹм вӹр доно яренӓт,
Сирет лишкӹ толын гӹньӹ враг.
О кого Йыл! Уке весӹ сӹлнӹ!
Тӹньӹн ганьы уке сирвлӓжӓт.
Когоэшнен шалгем мӹнь Йыл вӹлнӹ.
Шӱм гӹц лыктым ти мыремжӹмӓт.
1952
|
Никандр Ильяков
|
ЙЫЛ ВӸЛНӸ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
КОРЕЕЦ ШӰМБЕЛВЛӒЛӒН
О Корея, пеледшӹ сӓндӓлӹк!
Кредӓл шалгет тӹнь кучкыж кек лач.
Тӹньӹ, кӱш ирӹк знамӹм лӱктӓлӹн,
Сӹнгӹмӓшӹш ашкедӓт тыл вашт.
Тылынат, вӹдӹнӓт вӓк преграда
Кычен ак керд виэтӹм чучат.
Вуйта спрутым, вычыдымы гадым,
Тӹнь рашкалтет рашкалтыш гӹц цат.
Ким Ир Сен вождет сага шагалшы,
Ирӹк ужшы корейский народ,
Шин шӓлӓтет тышманым, лагалшым,
Шукын агыл Америкӹш шот.
Тӹдӹ лиэш, тенгелӓ лишӓшлык.
Мӓмнӓн жепӹн вет корны икань.
Мӓ сагана Корея мишӓшлык
Коммунизмӹшкӹ, ик семня гань.
О Корея, Корея, пеледшӹ!
О Корея, йылышы йӹрвӓш!
Мары халык — туан шӱмбелет гӹц
Тӹлӓт шӓлӓ дӓ курымаш цӓш!
1952
|
Никандр Ильяков
|
КОРЕЕЦ ШӰМБЕЛВЛӒЛӒН
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
КОЛЫШТДА!
Эй, колышт тӹнь, янки лагалшы!
Ну, мам йӓ ырледа, барбосвлӓ?
Тӓлӓндӓ мир верцӹн шагалшы
Мӹнь колтем посланиэм, боссвлӓ!
Тӹштӓк тӓ войнам стрӓпӓедӓ,
Народ гӹцӹн шӹлӹн кухняэш.
Уран доно бомбым рӓедӓ
Пайдадам шукемдӓш войнаэш.
Керднедӓ ылгецӹ, тӓ сразы
Советский Союзнам нелнедӓ.
Так агыл вет база гӹц базым
Ӓнгӹремшӹлӓ йӹрнӓ ӓргедӓ.
Щудалыда мӓмнӓм ир-вадны,
Сирдӓ гӹц пеледмӹнӓм тӹшлен.
Варажы решендӓ тӓ: атом
Сӓндӓлӹкнӓм царкымлен кӹшкӓ.
Пӓленӓ мӓ врагвлӓн лицӓштӹм
Дӓ нӹнӹн алталыш лазавлӓм.
Пӓленӓ, Уолл-ӧлицӓштӹ
Свобода дон мир лит хозавлӓ.
Хоть кӹзӹт войнам стрӓпӓедӓ,
Но шӹлӹн ада керд кухняэш!
Тӓ скоро отставкышкы кедӓ —
Истори гӹц тидӹжӹ каеш.
Ни бомба, ни атом, ни цӱдӓ
Силадымы линӹт ытараш.
Вот жӓл, эдем вӹрӹм тӓ йӱдӓ
Дӓ большы цацедӓ йоктараш.
Но пӓлӹдӓ! Мирнӓ, войнада
Секундеш лин ак кердеп тосвлӓ.
А ну, позда агыл, мӹнь ядам:
Карангда мир корны гӹц, боссвлӓ!
А мӓмнӓн пеледшӹ сӓндӓлӹк
Коммуныш народвлӓм цымыра.
Мӓ донына, янки, тӹнь пӓлӹ:
Мӓ донына кӱ даже мыра!
1952–1962
|
Никандр Ильяков
|
КОЛЫШТДА!
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ВЕЛИКИЙ ГОРЬКИЙ
Народын тетяжӹ, народ силӓм нӓлӹн,
Тӹгӹржӹ тӹнь линӓт, великий Максим!
Сӹлнӹ сирӹмӓштӹ у эрӹм тӹнгӓлӹн
Коденӓт мӓлӓннӓ пишок кого вим.
Цӓш верц кредӓлмӓштӹш кого штурма лошты
Тӹнь, лач буревестник, сӹгӹрӹшӹц пыт.
Дӓ уры ӹлӹмӓш, парвалтышы, тошты,
Карангы мӓ дорцынна курымаш йыд.
Садовниклӓ мыштен кӹньӹлтӓш тӹнгӓльӹц
Мырызывлӓн армим тӹнь кредӓлмӓш.
Тӹ армим видӓш вет ӹшке тӹньӹ нӓльӹц
Дӓ лыктыц перо-батальонвлӓм ӧлицӓш.
Кого тау, тӹлӓт, кого шӱмӓн Сокол!
Пӹсӹ пероэтӹм нӓнгенӓ мӓ пак.
Тӹнгӓлӹт гӹнь мӱдӓш пӹлгомыштыш сотым,
Мӓ йӹрет погыненӓ эче цатынрак.
Колоннына хӓлӓ вуй вӹкӹ лӱктенӓ
Цилӓ тӹньӹн томвлӓм, лач знамя ганьок.
Сагана у курымыш нӹнӹм нӓнгенӓ —
Коммунышты лиштӹ живойвлӓ ганьок.
1952–1962
|
Никандр Ильяков
|
ВЕЛИКИЙ ГОРЬКИЙ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ПУШКИНЛӒН
Кид дон агыл гранитӹм роэнӓт.
Йӓ, маняры гранитӹштӹ ви?
Ирӹк мырым мӓлӓннӓ коденӓт,
Кодын лирӹн тянгыра юкан вик.
Нарыш вӹдлӓ тӓзӹлянгшӹ двор лоэш
Пӹц кеделат. Кӹньӹльӹц тӹнь, лач
Шӹдӹр ганьы, пӹлгомеш, кловоеш.
Дӓ мӓ докына тольыц, жеп гач.
Тӹлӓт ылын тишӓк нелӹ пӓлӓш:
Халыкетшӹ парвала йӹрвӓш,
Дӓ колтенӹт тӓнгетвлӓм шӓпшӓлӓ —
Керем онгыш, мӹндӹр рудниквлӓш.
Но юкетшӹ, хӹдӹртӹш юк ганьы,
Миэн шон тӹ мӹндӹр ссылкышкат.
«Цепӹн онгвлӓ кӹрӹлтӹт», — тӹнь маньыц
Дӓ вет ли тенгеок лачокат.
Тӹньӹн пӓлӹдӹм мӹндӹр племяэтшӹ
Кӹзӹт цӓшшӹлӓн хоза вет ӹшке.
Шӱмжӹ вашт тӹдӹ жеплӓ поэтшӹм
Дӓ мыралта сагаэт чоте.
Тӹдӹ мыра онг циц дӓ ӹнянӹн,
Кыце мыра земля хоза вел,
Дӓ, Антейлӓ рок силӓм со нӓлӹн,
Кеӓ пак — коммунизмӹш йӹле.
1952–1962
|
Никандр Ильяков
|
ПУШКИНЛӒН
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ГАРМОНЬ
Эх, гармонь, гармонь, гармонь,
Рядӹн-рядӹн ладывлӓ.
Мӓ эртӓрӹшнӓ, гармонь,
Шукы цевер вадывлӓм.
Ыльы: юкет изиш вел
Шактен колта садышты, —
Ӹдӹр полкы ошын вел
Толыт, тӹньӹм ядыштын.
Комбы лошты йӱксӹ гань
Ыльы тӓнгнӓ, шанымы.
Мырым мырыш шӹжвӹк гань,
Вуйта йӹлмӹ янымы.
Ош цылкаан мыжыр ял
Ӹвӹртӓрӹш халыкым.
Эх, кыштакен тӹ кок ял
Эртӓт ти идӓлыкым?
Институтын зал покшак,
Ӓнят, лӓктеш койырен.
Ӓнят, тӹдӹн шӱм покшак
Уже у герой пырен?..
Шайышт пуай тӹнь, гармонь,
Бригадирӹн нелӹжӹм.
Пусть мӹндӹрнӹ хоть, гармонь,
Но ӓштӓлжӹ пелӹжӹм.
Чӹньӹрӓк тӹнь шакталал,
Юкет шожы токыжы.
Ак кердок гӹнь толылдал,
Хоть сирмӓш дон попыжы.
1952
|
Никандр Ильяков
|
ГАРМОНЬ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ТӸЛЗӸ ЙЫД
Цевер симсӹ йыд.
Шӹдӹрвлӓ йӹрвӓш.
Тӹлзӓт анжа пыт
Ыжар ӧлицӓш.
Герой ӹдӹр йӹр
Шагал мидӓ крӱгӓш.
Вальс юк,
Рӹшкӓлт йӹрӹм-вӓш.
Цевер симсӹ йыд
Йӹле эртен кен.
Тӹлзӓт вет йывырт
Пӹл лош пырен кен.
Герой ӹдӹр йӹр
Шагал мидӓ крӱгӓш.
Вальс юк,
Рӹшкӓлт йӹрӹм-вӓш.
Дӓ вальс гӹц тӹредмӓш
Герой ӹдӹр кен,
Цилӓм ныр пӓшӓш
Ӧлицӓ гӹц нӓнген.
Герой ӹдӹр йӹр
Шагал мидӓ пӓшӓш.
Вальс юк,
Рӹшкӓлт йӹрӹм-вӓш.
1952
|
Никандр Ильяков
|
ТӸЛЗӸ ЙЫД
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
КУДЫЛО МЫРЫВЛӒ
* * *
Мӹндӹрнӹшӹ, палнышы тӓнгем!
Эче тӹньӹм ӓштем, эче.
Эче ладнанг керддӹмӹ йӓнгем
Тӹнь докет сарвала чоте.
Ни ивлӓ, пырышывлӓ лошкы,
Ни уштышвлӓн кым знакан шот,
Нимат мӱден ак керд вет толшым,
Кӹньӹлеш цилӓ мӹнгешок.
Маханьы мыскылтыш лиӓлтӹн —
Яраташ кымшы эдем гач!..
Ик самынь ӹштӹмӹм тӧрлӓтӓш
Санзалым ик пудым хоть кач...
Но ак ке чӓс стрелкӓ мӹнгешлӓ.
Ма лин — тӹдӹ курымеш лин.
Дӓ кӱ вара кеӓ анешлӓ
Цилӓн анзык вел вӹсӹм ин?
Кӹцкӹ гӹцӹн ак ли пеледӹш,
А лиэш анешлӓ соок.
Пусть ямшы насек таваремӹн
Хоть вурдыжы лин тонемок.
Но пӓлӹ, мӹндӹрнӹшӹ тӓнгем!
Эче мӹньӹ ӓштем, эче.
Цевер курым вашток мӹнь нӓнгем,
Ик тамгам шӱм вӹк пиштӹде.
Нӓнгеем мӹнь образым ирем.
Сӹнзӓ-коловецвлӓм нӓнгем.
Хоть тидӹм остаткам мӹнь сирем
Мыремӹм тӹлӓнет, тӓнгем...
1953
|
Никандр Ильяков
|
Мӹндӹрнӹшӹ, палнышы тӓнгем
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
* * *
Мӹнь ужам, сӹнзӓ гӹцет лӓктӹн
Вӹд шервлӓ кыргыжыт лицӓш.
Махань ыльыц цӓшӓн арвӓтӹ,
Кыце йылен кеш тӹньӹн цӓш!
Шаненӓт, маретшӹ пиш лӹмлӹ,
Тӹнгӓлеш яраташ шӱм вашт,
Дӓ сӓрнен утла яжон йӹлмӹ,
А тӹнь ороленӓт ышмаш.
Тӓнгетшӹ кӹзӹтшӹ дон тоштым
Тек ярен ӓрвӓ тӓгӓнӓш.
Ужделат касавлӓжӹм кодшым,
Анженӓт кого оксавлӓш.
Дӓ вот, кынам линӓт тӹнь ӓвӓ, —
Чонгештен ӹдӹр тӓнгет док.
Вӓрештеш вет судышкы йӓвӓш
Ти кок сӹнзӓвӹд шер донок.
Висӓлтӹшӓш шӹм гӓнӓк ыльы,
«Яратем» шамакым пумеш.
Тагачы тӹхень лиӓт ыльы,
Махань ыльыц тӹдӹм ужмеш.
Ӹндежӹ, сӹнзӓ гӹцет лӓктӹн,
Вӹд шервлӓ кыргыжыт лицӓш...
Махань ыльыц цӓшӓн арвӓтӹ.
Кыце йылен кеш тӹньӹн цӓш!
1953
|
Никандр Ильяков
|
Мӹнь ужам, сӹнзӓ гӹцет лӓктӹн
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
* * *
Тӓ идӓ ӱж, сӹнзӓвлӓ-шӹдӹрвлӓ,
Хымац тӹрвӹ, йӹрӓлтӹшӹм нӓл!
Яратенӓм мӹнь тӓмдӓм, ӹдӹрвлӓм
Луатшӹм ин яраташ тӹнгӓл.
Ыльы жерӓ уж палны ошалгы,
Мыра ӓптӓн кымшы гӓнӓкӓт,
Кидӹм кычен, седок эче шалгет,
Цеплӹм гань, цепшӹ уке гӹнят.
Шая пӹтен. Тагынам шая пӹтен,
Пӹтен кеен июньын йыдшат.
Яратымаш со угӹцӹн шӹтен,
Вуйта уке тӹрӓт, мычашат.
Мӹнь ынгылем тӹ чувстын силӓжӹм
Яратымаш ире плетонок.
Йӧрӓш лиэш кырыкым сагажы...
Но ти выртын мӹнь ядам пишок:
Тӓ идӓ уж, сӹнзӓвлӓ-шӹдӹрвлӓ,
Хымац тӹрвӹ, йӹрӓлтӹшӹм нӓл.
Яратенӓм мӹнь тӓмдӓм, ӹдӹрвлӓ,
Луатшӹм ин яраташ тӹнгӓл.
1953
|
Никандр Ильяков
|
Тӓ идӓ ӱж, сӹнзӓвлӓ-шӹдӹрвлӓ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
* * *
Сирмӓш дон, эче тӹнь сирмӓш дон
Шӱм лаштыквлӓм кӹшкет мӹндӹрц.
Дӓ ти сирмӓш гач ӹлӹмӓшӹн
Со ак кай ни мычаш, ни тӹр.
Хоть ыш дон ынгылем мӹнь яжон —
Тӹнь строет гигантвлӓм тӹштӓк,
Но шӱмлӓн сирмӓшӹн шаяжы,
Ох, ак ситӹ, ак ситӹрӓк!
Седок тӹтӹрӓнгеш, пӹцӓлгӓ
Лицӓштӹшет пӓлӹм черта.
Неужты, яратыде, йӓллӓ,
Пӹслӓнӓ шӱм салымна так?
Кынам корны вӹлӓн вӓшлиӓм
Цӓшӓн мыжыр тӓнгвлӓэм мӹнь,
Соок вуйыш ик шая миӓ,
Келесӹмлӓн ит йӓтлӹ тӹнь:
«Уж лучи оравим цат кычаш,
Но кидӹштӹ лижӹ тӹ кек,
Чем тыртням пӹлгом гӹцӹн вычаш,
Чонгештӹшӹм пӹсӹн юг век».
А тӹнь эчеӓт со сирмӓш дон
Шӱм лаштыквлӓм кӹшкет мӹндӹрц,
Дӓ ти сирмӓш гач ӹлӹмӓшӹн
Вет ак кай ни мычаш, ни тӹр...
1953
|
Никандр Ильяков
|
Сирмӓш дон, эче тӹнь сирмӓш дон
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
* * *
Цӱдеет мӹлӓнем тӹнь, ӓви:
Ӱп сӧдӧй — яратымаш со.
Вет пӓлет, ылделам мӹнь тӓйви,
Дӓ тидӹлӓн тау пишок.
Ане, тӓйви ам ыл мӹнь, уке!
Ынгылет, яратем мӹнь кӱм:
Пуэнӓм поэзилӓн юкем,
Дӓ Муза дон ялштымы шӱм.
А Музылан ак кел игечӹ
(Хоть тӹнь шӱдӹ лу иӓш ли).
Поэзи-плетон дон йыд-кечӹн
Тӹнь толькы свиданиш ми.
|
Никандр Ильяков
|
Цӱдеет мӹлӓнем тӹнь, ӓви
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
* * *
Цеверӹн, ӧфиэм, цеверӹн.
Анжал сӹнзӓэт дон сӹнзӓш.
Сыкырыным шул лыкмы нерӹм
Эче тышкыделӓт вет вӓш.
Лиӓлтӹн пиш кого ошибка:
Вӓшлиннӓ тылсалым дон вӹд.
Ылынат тӹнь куку-йӓмбикӓ,
Вӹсӹшӹ пушӓнгӹвлӓ вӹк.
Ылынат тӹнь кӱкӱ-йӓмбикӓ,
Вӹдлӓнгӹн тырхыдымы враг.
Мӹньӹн сӹнзӓэмжӹлӓн шипкӓ
Каялтын соок когонрак.
Каялтын тӹвӹлӓйӹмӹ кӹдеж,
Окняштышы пиш ире штор.
Вещӓвлӓ цилӓ огол йӹде
Дӓ шкапыштыш чайный прибор.
Каялтынат тӹнь пӧрт покшалны,
Колалтын пиш пӓлӹмӹ юк.
Каялтын цилӓ, кыдым маныт
Рушлажы домашний уют.
Цаценнӓ, алталылын ӹшкӹмнӓм,
Йӹрӓлтӹшӹм лыкташ сӹнзӓш.
Попеннӓ ласкайылын лӹмнӓм,
Ылыныт гӹнь тӓнгвлӓ йӹрвӓш.
Шӱмнӓжӹ со пакы карангын,
Тӹрвӹвлӓнӓ вӓшлимӹкӓт.
Ылдым яратымаш мыржангын...
Дӓ вот — уке линӓт ӹшкежӓт.
Цеверӹн, ӧфиэм, цеверӹн.
Пусть лиэш у корныштет цӓш.
Сыкырыным шул лыкмы нерӹм
Сойток тышкаш ак ли вет вӓш.
1953
|
Никандр Ильяков
|
Цеверӹн, ӧфиэм, цеверӹн
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
* * *
Млоец, ит цацы кушташ усивлӓм,
Толеш жеп — моч гӹц кет нӹжӹнок
Кого агыл ценӓштӹ косирвлӓн,
Нӹнӹм ак анжы тӓнгет сойток.
Мӓмнӓн жепӓш ӹдӹрлӓн, тӹнь пӓлӹ,
Сек пӹтӓри шӱм кӧргӹм шӓргӓл.
Тӹнь пӓшӓштӹ цӱдейӹктӹ йӓлӹм
Дӓ йӓл вӹлнӹ яжо лӹмӹм нӓл.
Мӓмнӓн жепӹн вет чӹдӹ ӹдӹрлӓн
Кыйыр ӱп дон сӹнзӓштӹшӹ ип.
Шӱмет хӓлӓ йӹлгӹжшӹ тӹгӹрлӓ,
Дӓ ышет дон тагачшы тӓнг ли.
Лучи ит кушты, млоец, усивлӓм,
Шергӹ годым копек нӹнӹн ӓк.
Ӹдӹр док намал ит ке косирвлӓм,
Кого шӱм доно вӓшлиӓш лӓк.
1953
|
Никандр Ильяков
|
Млоец, ит цацы кушташ усивлӓм
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
* * *
Тӹньӹ ит пытькы йойын сӹнзӓ дон,
Самынь адрес дон мам йӹрет так?
Корным пу эртен кеӓш ӧлицӓ дон,
Мӹньӹм вычат колхоз сад покшак.
Мӹньӹм вычат колхоз сад покшакы
Шӹжвӹк кокты: сар ӹдӹр дон кек.
Колат, ӱжеш баян уже палны,
Шӓрлӓ мыры тӹшец цилӓ век.
Тидӹ мыра лӹмлӹ трактористка,
Тидӹ тӓнгем сӹгӹрӓ чоте.
Кыды кӓп доно — печкӹшӹ пистӹ,
Кыдын онгышты шӱмем вуйге.
Тӹньӹ ит пытькы йойын сӹнзӓ дон,
Самынь адрес дон ит йӹрӹ так.
Корным пу эртен кеӓш ӧлицӓ дон,
Мӹньӹм вычат колхоз сад покшак.
1953
|
Никандр Ильяков
|
Тӹньӹ ит пытькы йойын сӹнзӓ дон
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
* * *
Тӹнь угӹц стёкла сӹнзӓэт дон
Ӱшкӱжлӓ ик точкыш анжет,
Эче айырленӓт вӓтет дон,
Шӹнзӓлтет эче иктӹ ӹшкет.
Ышет дон ямакыштыш райым
Вӹцлӹ и кӹчӓлӓт уж тӹнь,
А комнатет сӓрнен сарайыш,
Тӧржок тӹлӓт попышаш гӹнь.
Урденӓт тӹнь иктӹм кӓндӓкш и,
А вара — кӹдеж гӹц ӧлицӓш.
У тӓнгӹм — пеледӹшӹм вӓшлин,
Анженӓт кымыл дон лицӓш.
Тӹнь шӧргӹш дон тӹдӹм пӱктенӓт,
Алталаш ӹдӹрӹм йӹле;
Йыд-кечӹ ямаквлӓм пукшенӓт,
Сӹнзӓвлӓм пытят ӹштӹде.
Но скоро тӹдӓт тӹлӓт утен,
Утенӹт кымшат, нӹлӹмшӓт.
Маруся шӱм кӧргӹжӹм пуде,
А Зинажын ылде шӱмжӓт.
Дӓ вот остаткажым сӓртенӓт
Лывыргы мӱнемӹм пусташ.
Тетявлӓм нӹл векӹ кӹшкенӓт
Ти охыр сарай окня вашт.
Ӹндежӹ, эдемвлӓм вӓшлимӹк,
Калпакым темдӓлӓт сӹнзӓш.
Кыце кабинетӹшкӹ мимӹк
Анжалат тӓнгетвлӓн лицӓш?
Дӓ вес шамак, мам попаш тӓнгӹм?
Тӓнгетвлӓ пӹтенӹт тагынам,
Лач ик экземплярыштым пӓнгӓш
Коденӹт мыскылымы гань.
Так веле стёкла сӹнзӓэт дон
Ӱшкӱжлӓ ик точкыш анжет.
Шӓпкӓйӹм, юланыш кӓпет дон
Тӹнь колышым ӓштӹктет вет...
1954
|
Никандр Ильяков
|
Тӹнь угӹц стёкла сӹнзӓэт дон
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ОШ ЛЫМ ЛОШТЫ
Ош лым лошты шалга йӓктер,
А ик йӓктӹ пӧртӹм гань.
Вады йӹде тӹшкӹ лӓктӓш
Шыпшеш силӓ тамахань.
Миэм веле йӓктӹ лишкӹ —
Ош лым ямеш, ыжарга йӹр.
Сек пӹтӓри самой тиштӹ
Яратымын кайын тӹр...
Хоть иктӓжӹ бензопильщик
Лӓкшӓш тишкӹ ышанрак.
Преня кытеш пилен пиштен,
Шыпштен кешӓш пакырак.
Тӹдӹн паштек ыжар шуды,
Ӓнят, ак лӓк ош лым вашт.
Дӓ костюм пӹцӓлгӹ-луды
Ак тол угӹц шанымаш...
1953
|
Никандр Ильяков
|
ОШ ЛЫМ ЛОШТЫ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
АРВӒТӸ
Тӹнь арвӓтӹ.
Шалгет лач поханя.
Ош лицӓштет ӹнгӹжӓлгӹ нол.
А сагаэт шалга
Апай ганьы
Лӹмлӹ пиш армарет — агроном.
Стӧл покшалны —
Алюмини цӓшкӓ.
Пу савала киӓ сагажок.
Тӹ цӓшкӓштӹжӹ —
Арвӓтӹн лӓшкӓ,
Кым савалам подыл хоть-кӱжок.
Качкыт йӓл.
Мӹнят церотем вычем.
Онгем веле шиэш шамде пиш.
Йӓл ганьок
Кидет гӹц сырам кычем,
Цилӓ ам йӱ,
Кодем мӹнь изиш.
Мам тумает кӹзӹт вӓл,
Арвӓтӹ?
Хоть изишеш нӓлӓт вӓл ышыш,
Кыцелӓнлӓ,
Йылын сирӹш лӓктӹн,
Мӓ пыреннӓ
Шипкӓ гань пышыш?
Но тӹнӓмжӹ тӹнь сагаэт малын
Цӓркӓ кидӓ
Шалген ам керд мӹнь?
Лӓшкӓ тӓреш
Пел шит кыт йыдалым
Вел кидем гӹц
Юкде нӓлӓт тӹнь?
Мӹнь шаненӓм:
Яратымаш векӓш.
Яратымаш —
Шӱмӹштӹш пожар.
Тӹлӓнетшӹ,
Анжет гӹнь — меха.
Йӓрмингӓш намалыштмы товар.
1953–1962
|
Никандр Ильяков
|
АРВӒТӸ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ЯРАТЫМЕМ, ШАНЫМЕМ
«Яратымем, шамдымла шанымем.
Веремӓ уж чӓс ирӹ век...
Мӹнь честно ӹштенӓт машанынем,
Но ямынат кыш тишкевек?
Эче тӹнь шӹнзӓлтет йӹлмӹдӹмӹ,
Стрӓпӓйӹмем ӱкшӓ такок.
Ӓль ласком пуэнӓм пиш чӹдӹм мӹнь?
Ӓль попат ӓляквлӓм лачок?
Тӹнь янгылен толат томашкына,
Йӹлметшӹ сыравачышты со...
Попалтемӓ, кышты хоть каштынат?
Ӧпкӓлӓш ӹнжӹ ли такок.
Чуч вел вала йыд ӧлицӓшкӹнӓ,
Мыжырын кинош кеӓт йӓл.
А мӓ ирӹ векӹ со вӓшлинӓ,
Келгемеш со лоштына йӓм...
Лачок ма соок тӹнь собраништӹ?
Кынар заседани год мыч?
Нимат шаненжӓт ӹнде ам мышты,
Лицӓэм сӹнзӓ дон хоть мыш.
Яратымем, шамдымла шанымем,
Мӱдӓлтӹнӓт слава дон тӹнь.
Собранишкӹ каштат машанынем,
Керек алталалтам хоть мӹнь...»
Дӓ пачеш портфельӹм уратдымы,
Тӹштӓк протокол тӹжем нар,
Дӓ попа: «Цилӓ лыд, яратымем,
Пусть год келеш, но лыдын нӓл!..»
1954
|
Никандр Ильяков
|
ЯРАТЫМЕМ, ШАНЫМЕМ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ЫШЕТ ГӸЦ АМ ЛӒК
Тӹнь мӹньӹм кӹдеж гӹцет поктет.
Сӹнзӓэт кӹшкӹн гӹцӹн ӱштӹ.
Корзинӹш вещӓвлӓэм оптет,
Шӹвӹльвӹд шонгештеш вӓк пӱштет.
Шукердӹ ма — пел и вет шоде! —
Паштекем кӹцӹзӹлӓ пӧртӹц.
Ана ли вӓш чуч — вӓрӹм моде
Кӹчӓльӹц йӹрвӓш мӹньӹм, ӧрткен.
Маханьы тылсалым дон тӹньӹ
Пеледшӹ кӓпемжӹм вет тодыц,
Кыце ӹняндӓрӹшӹц мӹньӹм
Йыд йӹде ыжатымет годым!..
«Яратымем, шанымы тӓнгем, —
Пӹжгӹшӹц тӹрвӹшкем тӹнь шокшын,
Мӹнь тӹньӹм квартирӹшкем нӓнгем,
Шӹнгӹртӹшлӓ вӓшлинӓ коктын...»
А мӹнь, эче ӹдӹр нӓрӓштӓ,
Мам попет — вӹд йӱмӹлӓ йӱнӓм.
Шаненӓм, цӓш лиэш ӹлӓшнӓ,
Дӓ цат элтӓлӹмӓшвлӓэш кӱнӓ.
Ӹндежӹ кӹдеж гӹцет поктет.
Сӹнзӓэт кӹшкӹн гӹцӹн ӱштӹ.
Корзинӹш вещӓвлӓэм оптет,
Шӹвӹльвӹд шонгештеш вӓк пӱштет.
Тӹлӓнет изи эдем утен,
Эче тӹдӹ ак кай хоть кӹзӹт,
Эче юкшымат тӹдӹ пуде,
А тӹнь тӹдӹн шӱмӹшкӹ — кӹзӹм!
О, ит анжы вӹкем кӹшкӹлӓ,
Мӹнь кеем ӹшкеок ти пӹжӓш гӹц.
Тиштӓк ӹнде ак ли уж ӹлӓш,
Но йӓлӹм ынгылы дӓ ӓштӹ:
Мӹньӹн пӹлгом ганьы сӹнзӓэм,
Кӓпемжӹ ӧфин ганьы виӓш
Дӓ розовый шӹмӓ лицӓэм
Тӹнгӓлӹт соок токет миӓш.
Пӓшӓшкӹ тӹнь лӓктӓт ли ирок
Ӓль вадеш пӓшӓ гӹцӹн толат,
Тӹнь ужат анжалтышем, ирем,
Дӓ юкем, шӹжвӹк юкем, колат.
Хоть кымы тӹнӓм сӹнзӓэтӹм,
Хоть пиш нелӹ ом дон амалы,
Соок тӹньӹ ужат вӓтетӹм
Сусуде, шӱм вашт ойхыралын.
Лин кердеш, тӹнь кандет арвӓтӹм,
Тӹнгӓлӓт ӹвӹртен ласкаяш,
Но ӓштӹ дӓ кол: тӹнӓмӓт вет
Тӹлӓнет седок мӹньӹ каям.
Кынам тӹньӹн ӱпет ошалгы,
Пӹрӹнзӹквлӓ пырат лицӓшкет,
Тӹнгӓлӓм тӹнь анзылнет шалгаш —
Шонгемшӹ, тӹтӹрӓн сӹнзӓштет.
Ӹнянем, жеп шомыкы колаш.
Ыжатышывлӓ йӹрет анжалын
Пелештӓт: «Ӓль мондыш ма толаш?.
О, малын? О, малын? О, малын?..»
Но ам ми тӹнь докет тӹ выртын
Прощайым шамакым пелештӓш.
Ӓнят, лач ӹшке тонем йывыртын
Сӹнзӓэм ӹштӹлӓш вӓрештеш.
О, ит анжы вӹкем кӹшкӹлӓ,
Мӹнь кеем ӹшкеок ти пӹжӓш гӹц.
Тиштӓк ӹнде ак ли уж ӹлӓш,
Но толькы шаяэмӹм ӓштӹ...
1954
|
Никандр Ильяков
|
ЫШЕТ ГӸЦ АМ ЛӒК
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
1956–1967
ЦИЛӒНӒТ ЛӸМЛӸВЛӒ
Пышкыды тыл.
Стӧл вӹлнем праздник качкыш.
Йӹремжӹ тӓнгвлӓ
Вычат тостем вел.
Дӓ цӓркӓвлӓштӹ
Седӹ вӹдет качы,
А тӱнӹ шишка
Арыш ганьы тел.
Йӓ кӱн цӓш лӹмеш
Цӓркӓм кӱш лӱктӓлӓш,
Кынам цилӓн лӹмлӹвлӓ —
Чин дӓ чин?
Вот тракторист,
Союз кымдыкеш пӓлӓт,
Сагаш артист
Народный ижӹ лин.
Ӓль тевеш ӹдӹр шӹнзӓ,
Вуйта роза.
Пӓшӓжӹ тӹдӹн —
Шӹшер целый йӓр!
Ӹдӹр сагажы —
Мӱкш отарын хоза,
Мӱ лошты ӹлӓ
Коклы вӹц и нӓр.
Лыкышты плотник
Стройышы ӹлӹшвлӓм.
Учитель, доктор
Шӹнзӓт рядӹмок.
Колхоз оролы,
Шӱдӹ и ӹлӹшӹ,
Дӓ агроном
Йӓл сага тиштӓкок.
Пиш соты тыл.
Стӧл шелӓш праздник качкыш.
Но кӱлӓн тостем
Мӹнь лӱктӓлӓм вӓл?
Хоть цӓркӓвлӓштем
Вӹдшӹ выча качы,
Вет лӹмде гуртын
Тостым ат лӱктӓл!..
Дӓ трӱк стӧл вӹкем
Вазы телеграмма:
«Шӓлӓэм тӹлӓт. Эргӹц.
Братский ГЭС».
Дӓ ик выртышты тӱнӹш штурма
Гаммыш,
Пӹлӹш цӹгӹлтӹш
Гаммыш сӓрнӓлт кеш.
Дӓ мӹнь лӱктӓльӹм
Праздник тостын цӓркӓм
Мӹндӹрнӹш ГЭС-ӹн
Инженержӹ верц.
Мӹнь маньым:
«Эргӹм, курымок ли цӓшӓн —
Сек анзыл рядӹш лӓкшӹ
Мир боец!..»
Дӓ самынь ӹш ли.
Шергӓкӓн хынавлӓ,
Ял вӹк шагалын,
Тьонге цӓркӓм шит..
Тенгежӹ лӓктеш:
Братский геройнавлӓ
Цилӓ народлан
Честь дӓ слава лит.
1956
|
Никандр Ильяков
|
ЦИЛӒНӒТ ЛӸМЛӸВЛӒ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
МӸНДӸР ТАЙГАШТЫ
Север, север!
Туан ӱштӹ север.
Хоть ти выртшы
Тырлем тӹнь изиш.
Малын вӓл
Палаткым тенге севет
Дӓ лыметӹм
Аран кӹшкет тиш?
Мӓ шӹнзеннӓ:
Нӹл пӱэргӹ, ӹдӹр.
Нӹл разведчик,
Ӹдӹр-инженер.
Шылатеннӓ лым гӹц
Шокшы вӹдӹм,
Кружкавлӓштӹ — пӧчӹж,
Вуйта шер...
Коклы нӹл и перви
Ик солашты
Иктӹ, ӹдӹр,
Лӓктӹн ӹлӹмӓш.
А кӹзӹтшӹ
Северӹн тайгашты
Шачмы кечӹм
Тӹдӹ лиэш вӓш.
Нӹл пӱэргӹ
Флягывлӓм кыченнӓ,
Чӓйньӹк нерӹш
Пӹрхӓ уже вӹд.
Шачмы чӓсӹм
Юкдеок выченнӓ,
Ласкон анжен
Инженернӓ вӹк.
Кӱ мам шана —
Йӓлӹн ыш пӹцкемӹш.
Вуйыштемжӹ
Пӧртӹн со икток:
Ти ӹдӹрӹн
Коклы вӹц и теммӹм
Лиӓш вӓш
Тайгашты тенгеок.
Вот ӹдӹрнӓ
Кружкам кидӹш нӓльӹ,
Йоктаральы
Чӓйӹм, талашал.
Вара тостла
Флягынам тӹкӓльӹ,
Пелештӓльӹ,
Нӹлӹт вӹк анжал:
«Пусть тайга
Шӓргӓлеш кымдан онгжым
Дӓ пайдажым
Пуа шукырак.
Пусть народна
Тӹдӹн шӧртньӹ тонгжым
Лыктын вӹкӹ
Лиэш силӓнрӓк!..»
Дӓ тӹ йыд
Палатка вашт шӹргӹшкӹ
Жерӓ якте
Мыры викнӓ кен.
А ирокшы
Тыл вацак тӹрӹштӹ
Мӓ паштекнӓ
Киэн пӧчӹж вел...
Эртӹш и,
Дӓ угӹц тӹ жеп тольы.
Но сагана
Ылде инженер.
Чӓйньӹк нер гӹц
Цожге лым вӹд шольы,
Кружкавлӓштӹ киэн
Пӧчӹж-шер...
1956
|
Никандр Ильяков
|
МӸНДӸР ТАЙГАШТЫ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
МАЛЫН ВӒЛ?
Малын вӓл
Эдемӹн шӱмӹм лыдаш ак ли,
Лыдаш ак ли
Эдем ышым ыш донок?
Тидӹн велдӹк
Так и ат керд тӹньӹ цаклен,
Мам мӹнь шанем,
Мам мӹнь вычем кечӹньок.
Шуды годым
Йӓр тӹрӹштӹш уалашты
Пелештӓльӹц:
«Вӹдӹм йӱктӓй, ӹдӹр тӓнг».
Вот тӹнӓмжӹ
Ош плетонан запон вашток
Изи кеклӓ
Выргыж колтыш мӹньӹн йӓнг.
Йӱмӹ паштек
Шим усетӹм ӹштӹлӓлӹн
Йӹрӓлтӓльӹц,
Кузен кешӹц машинӓш,
А маханьы ӹдӹр онгеш
Коды пӓлӹк —
Ужын шӹц керд,
Хоть и анжышыц сӹнзӓш.
Ужын шӹц керд.
Мӹньжӹ кечӹнь тӹньӹм вычем
Кыце юрым выча
Кошкен шӹцшӹ рок.
А кынам йӓл рядеш
Кидем тӹньӹ кычет,
Кайдым тылет
Севӓл шӹндӓ, вуйта ток.
Ӹштет пӓшӓм —
Мӹнь ӹвӹртен вӹкет анжем,
Ваштыл колтет —
Ваштыл колтынем мӹнят,
Ылат сылык —
Сӹнзӓвӹдем мӹньӹн янжеш...
Ма мӹнь донем лиэш,
Ак ли пӓлӓшӓт.
Хоть-кынары цевер млоец
Йӹрем лиштӹ,
Хоть славалтшы пиш
Лӹмӹштӹ йӹрӹм-вӓш,
Яратымем,
Тӹньӹ ылат гӹньӹ лишнем,
Мӹлӓм чучеш:
Цилӓ миржӹ ылеш цӓш.
Виднӹ, ӓвӓм йори
Тӹлӓт мӹньӹм ӹштен
Халык сага
Труен эртӓш курым вашт.
Ӹдӹр жепшӹ
Кымыл шамем вет кӹньӹлтен...
Тӹньжӹ веле
Кидем ат кычы, ыжат.
Тидӹ йори?
Ӓли ышет ак керд цаклен?
Ӓнят, викок шӱмӹштетшӹ
Ӱштӹ тел?
Яратымаш — хӓдӹр агыл,
Нӓлӓш ак ли,
Тӹдӹ шӹтӓ
Макы семӹнь шӱмеш вел...
Иктӹ веле мӹлӓм кодеш:
Вычаш, вычаш.
Ӓнят, ышем
Лыдын лӓктӓт варарак.
Такеш агыл халык попа:
Цӓшӹм вычаш —
Келеш ясым
Сӹнген лӓктӓш андакрак.
1956
|
Никандр Ильяков
|
МАЛЫН ВӒЛ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ТОЛЫМА ТИШКӸ, ТӒНГЕМ
Толыма тишкӹ, тӓнгем, скамняшкы,
Толыма, вычем мӹнь тӹньӹм шӱм вашт.
Ужыма, йӧрӓт тылвлӓ солашты.
Вычем йӓ, вычем тӹньӹм скамняш.
Ӓль тӹньӹ ат кол, шӹжвӹк мыралташ,
Ӓль тӹньӹ ат уж ма, кузаш тӹлзӓт.
Шӱмжӹ тӓнгетӹн тылла йылалта,
Сылык шалгалта ыжаргыш пистӓт...
Толатыш, толат, шаным тӓнгемжӹ.
Толатыш, макем, жерӓ шӹдӹр гань.
Сусу маханьы мӹньӹн йӓнгемжӹ:
Шалгет сагаэм ош йӱксӹ гань.
Кенӓ, шӱм лаштыкем, садна покшакы,
Кенӓ тӹнь донет мӹндӹр жерӓ док!..
«Тӓнгем, яратымем! — пиш олен шактыш. —
Тольым яратен мӹнь тиш йыдымок».
1956
|
Никандр Ильяков
|
ТОЛЫМА ТИШКӸ, ТӒНГЕМ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ШОШЫМ КЕЧӸН
Шошым кечӹн целинӓшкет миэм,
Ош батистлӓ пелед кемӹк сады.
Шӱмем веле теве шӹрен шиэш:
Мам келесет тӹ вӓшлимӹ вады?
Кечӹнь ӓштем айырлымна чӓсӹм,
Сӹнзӓэтӹн василёк цӹрежӹм.
Хоть согоньлышым тӹнӓмжӹ цӓшӹм,
Дӓ кыце вӓшлиӓт вӓл ӹндежӹ?
Тӹнь сагаэт мӹньӹм ӱжӹц пакы.
Мӹньжӹн ыльы изирӓк игечем...
Дӓ ыжатен лӓктӹм ныр покшакы —
Тӹнӓмшен пиш шукы Йыл вӹд йоген,
Изи пистӹш сӓрнӓлт кен неместӹ.
Мам мӓлӓннӓ вӓл ти жепшӹ поген?
Ӱкшен кеде вӓл тӹньӹн шӱметшӹ?
Тангыж гань мӹндӹрнӹш целинӓштӹ,
Ӓнят, весӹм кид гӹцӹн кыченӓт?
Трактор сага коктын шалгымашты
«Яратымем» манынат шоктенӓт?
Но ти шошым целинӓшкет миэм —
Луатшӹм им ванжен кешӹ тӓнгет.
Хоть-маханьы вӓшлимӓшнӓ лижӹ,
Шӱм тылемӹм мӹнь тӹнь докет нӓнгем.
1957
|
Никандр Ильяков
|
ШОШЫМ КЕЧӸН
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
КОК МАЙ
Тӹньжӓт — май гань,
Мӹньжӓт — нӓрӓштӓ,
Мӓ Первый Майым линӓ вӓш.
Вӹсевӹ лозунгвлӓ йӹрвӓш,
Цеверӹм канден ӧлицӓш.
Хоть-кӱм анжалат,
Цӓш — лицӓштӹ.
Сӹнзӓвлӓ сусун анжат пиш.
Эче йӓ праздник ӧлицӓштӹ!
Пеледшӹ шошым толын тиш.
А вадеш — клуб,
Баян шакталта.
Мӓ коктын тек сӓрненӓ йӹр.
Дӓ онг лӹвӓлнӹ шӱм шолткалта,
Лицӓшкӹ шӹмӓм шӹкӓ вӹр...
Мӹньжӓт — лым гань,
Тӹньжӓт — рӹшкӓлтшӹ,
Мӓ угӹц майым линӓ вӓш.
Ӓнгӓлтӹшпандеш тӹкӹлӓлтӹн
Анженӓ сеньӹк гӹц ӧлицӓш.
Тӹштӓк ӹдӹрнӓ —
Пелӓш пелен,
Эргӓшнӓ тӓнгжӹм кычен цат,
Мыралтат мырым пиш веселӓн
Дӓ лӓктӹт сусун кушташат.
А мӓжӹ?
Шу пандетӹм, вӓтем!
Ӓл кенӓ клубыш, йыд лимеш,
Мӹндӹрӓн кодшы майым ӓштен,
Кушталтен пуаш, шӱм теммеш!
1958
|
Никандр Ильяков
|
КОК МАЙ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
* * *
Хоть пӓшӓштӹ,
праздник годым
хоть ӧлицӓштӹ
Каеш аяр
каждый тӓнгӹн
лицӓшток.
Тидӹ сусу
пӹрхӓ онг гӹцӹн
сӹнзӓшкӹ;
Тидӹ цӓшнӓ
кушкеш каждый
шӱмӹшток.
Кого Йылла
вижӹ халыкын
кӹшкӓлтеш,
Вурсын ганьы,
йыла шокшын
тӹдӹн шӱм.
Шӹм и срокаш
жеп гӹц анзыцын
ӹштӓлтеш...
Но кыдыжын
чӹнь кемӓштӹ
лышка шӱн.
Дӓ тӹнӓмжӹ
трӱк онгет гӹц
ойхы пӓрӓ,
А шӱм вӓреш
пырен вазеш
онгыш кир,
Логерӓнгӹштӹ
маклака
шӱлӓш ӓрӓ.
Полдыш ганьыш
сӓрнӓлт кеӓ
цилӓ мир.
Техень годым
толын колта пӹц
ышышкы:
Вуйта тӹнь
ӹленӓт пел ӹлӹшӹм вел;
Вуйта тӹнь —
шӹнзӓлтет парусдым пышышты,
А йӹретшӹ
курым мычкы
ылын тел.
Пырат вуйыш
кыни паштек
кыни веле.
Анжет анзык,
вуйта пӹтен корныжат.
Вуйта ӹмӹл
пижӹн шӹнзӹн
кечӹ пелен,
Дӓ шӱлӓшет
йӹрет уке
воздухшат.
Чучеш тӹлӓт:
ылат пырак
корны вӹлнӹ,
Кӱ шаналта —
ташкен эртӓ
тӹньӹм тек.
Мырыделат
вуйта мырым,
самой сӹлнӹм,
Так шӱктенӓт
йӓл сыкырым
изинек...
Шӱм шылгыжеш,
шанет, мӓкш
тӹштӓкен пӓнгеш...
Кӱ вуйнамат?
Кышты нелӹм
ямдыш врач?
Даже тӓнгет
техень годым
ак чуч тӓнгеш,
Толеш шамыш:
толын ойхы
нӹнӹ гач.
Но кынам тӹнь
пыргед лӓктӓт
вуйвиметӹм,
Пӓлен нӓлӓт
тӧрсӹретӹм
шӱмет вашт,
Тӧрлен колтет
йӓл гӹц пачышты
ылметӹм —
Ӹлӹш корнет
тӹньӹн угӹц
лиэш раш.
Мам хытыраш!
Ӹлӓш яжо
шӹртнештӓлтде!
Но кынам уж
пырен кенӓт
лымшуаш,
Пусть хоть ясы,
такыр корныш
цацы лӓктӓш,
Анзыл рядӹш
лӓк кого
колонна вашт.
Вара угӹц
шӱмӹм сусу
цат элтӓлӓ,
Онг лӹвӓлнӹ
кӹньӹл кеӓ
шокшы тыл.
Шанавӹллӓ
каеш миржӹ
цилӓ хӓлӓ.
Мадеш шӱмет.
Шолеш пӓшӓ.
Толеш тыр.
1959
|
Никандр Ильяков
|
Хоть пӓшӓштӹ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
* * *
Такеш агыл
Курым яратенӓм,
Шергӓкӓнем,
Янгылалшы тӓнгем.
Фронтвлӓ вашток
Тӹнь сагаэт кенӓм,
Салым лоэш
Ӹдӹр шӱмем пӓнгден.
Такеш агыл
Чишнӓ мӓ шинельӹм
Сӓндӓлӹкнӓ
Тылеш йылым годым,
Сӹнгӓш шанен
Тырхаш лидӹм нелӹм,
Шачмы лыкнам
Мӹндӹр вӓреш коден.
Ломбы агыл
Тӹштӹ пеледӓлтӹн,
Ош пеледӹшвлӓ
Кушделыт йӹрнӓ,
А тышманын
Бомба пыдештӓлтӹн,
Дӓ рок вӹлнӹ
Йоген мӓмнӓн вӹрнӓ.
Йоген вӹрнӓ,
Но мӓ кеннӓ анзык,
Шачмы крайнам
Онг доно леведӹн...
Кӹзӹт, тӓнгем,
Ат керд тӹньӹ анжен,
Значит, пушыц
Мирлӓн сӹнзӓэтӹм.
Эртен кен мӹндӹркӹ
Тӹ штурмажы,
Толын угӹц
Ирӹк ӧлицӓшкӹ.
Цеверемеш
Эчеӓт крайнажы.
Ойхы вӓреш —
Сусу сӹнзӓвлӓштӹ.
Ойхы вӓреш
Ӹнде сусу шӹтен,
Кыце шӹтӓ
Кечӹ сотеш сирем.
Даже йыд
Театр сценеш пӹтен,
Дӓ яраташ
Кодын шӱмнӓ, ире.
1959
|
Никандр Ильяков
|
Такеш агыл
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
ӒПТӒН ӸЛӒ
Шокшы, кукшы цӹвӹ витӓ,
Улы качкышат.
Соты тоже тӹштӹ ситӓ —
Лампа вел, ыжат.
Анжат, пукшат нӹнӹм, кеквлӓм,
Ясльыштыш ганьок.
Фермӹн завшы, сары Веклӓ,
Лач кылык цӹвок...
Но лиӓлтӹн самынь телӹм:
Ӓптӓн — Капитан
Басын юкшым ик йыдпелӹн
Пуде тамалан.
Веклӓ пел чӓс, ик чӓс выча —
Уке басын юк.
Тырхымашлан толеш мычаш.
Самынь лин гӹнь трӱк?..
Шим ыжгажым чиӓлӓлӹн,
Фермӹш йӹлерӓк!
Ӓптӓн... клеткӹштӹ пӓрдӓлӹн,
Колаш лишӹл вӓк.
Сӹнзӓ чӱчмӹ, нержӹ пачмы,
Шылдыр веер гань.
Льып льыпцырген кыйыр пачшы...
Лӱдӹшет махань!
Тиштӹ Веклӓ (шанаш лиэш,
Фермеш пожар лин)
Телефоныш пӹсӹн миэн,
Йӹр тревогым шин.
«Ӓптӓн кола! Ӓптӓн кола!
Ясы когон пиш.
Ядам палшаш! Ядам толаш.
Йӹле, йӹле тиш!..»
Председатель, зам дӓ молы,
Анзыцок ветврач,
Лӱдӹшлӓ тревогым колын
Вӹсӓт карем гач.
Юк техеньӹ, шанаш лиэш,
Теве уреш свет.
Веклӓ ропке ӓрдӹм шиэш —
Тӹдӹн ойхы вет!..
Ирок якте врач кредӓлӹн
Кек ӹлӹмӓш верц.
Остаткажым вӹкӹ нӓлӹн —
Ӹлӹж кен боец.
Кок шылдырым вӓш севӓлӹн,
Вушт! — вӓрӓэт вӹк...
Угӹц шӓрлӓш йӹр тӹнгӓлӹн
Басын юк тӹмӹк.
Ти лиӓлтмӹм пӓлен нӓлӓш
Ядым Веклӓм ӹшке:
«Ӓптӓн верц йыдвашт кредӓлӓш...
Стоя вӓл тӹ кек?»
Йӹрӓлтӓльӹ сары ӹдӹр,
Шаналтальы чуч,
Дӓ варажы ӹдӹр тӹдӹ
Тенге попен пуш:
«Булкын тӹнгжӹ ик пӹрцӹштӹ.
Значит, пӹрцӹ — важ.
Пӧртӹмӓт кӹрпӹцӹн ӹштӓт,
Ли хоть лу этаж.
Лӓктеш, ӓптӓн — тоннын лаштык.
Дӓ эче тӹшток:
Кек артельӹн. Пумагашты
Лӹмжӹ шукердок...»
Мам келесет? Тӧрӹм Веклӓ
Попен пуш тӹнӓм.
Келеш яжон анжаш кеквлӓм,
Пай вет кекӹнӓт.
1959
|
Никандр Ильяков
|
ӒПТӒН ӸЛӒ
|
Лыдышвлӓ
|
Айырен нӓлмы произведенивлӓ, I том
|
1992
|
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.